JAN BROKKEN

De blinde passagiers

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 1995, 2012 Jan Brokken

ISBN 978 90 254 4067 1

NUR 301

www.janbrokken.nl

www.atlascontact.nl

Eerste deel

1

Het ruim

Er lag sneeuw in hun land op de dag dat ze vertrokken. In de goederenwagons en in de vrachtwagens moesten ze dicht tegen elkaar kruipen om niet te bevriezen. Ze passeerden drie grenzen, de eerste onder bergen aardappelen, de tweede verborgen tussen conservenblikken, en pas na de laatste kregen ze het iets warmer. Kort daarop begon het te regenen; het vocht trok in hun kleren. Daar werden ze rillerig van en ze moesten elkaar herhaaldelijk hard over de rug wrijven, anders zouden ze verkleumen. Het viel niet mee, vluchten, maar ze beklaagden zich niet. Ze geloofden dat het de laatste echte kou was van hun leven.

In Rotterdam liepen ze onder zwiepende slagregens naar de haven. Op de eerste de beste kade, dicht bij een olieraffinaderij, vroegen ze een havenarbeider welk schip naar Amerika zou varen. Het duurde lang voor zijn vinger in de hoogte ging. Ze namen zijn argwaan weg door een andere kant op te lopen. Bij de volgende kade draaiden ze zich om, en met veel meer aarzeling keerden ze naar het schip terug.

Het griefde hen dat ze met achterdocht werden bejegend. Hun sympathie was altijd naar het Westen uitgegaan en in ruil daarvoor hadden ze een zekere welwillendheid verwacht. Ze waren teleurgesteld maar voor ze dat tegen elkaar konden zeggen, stapten een paar bootwerkers uit een busje. Een betere kans zouden ze niet krijgen, dat begrepen ze direct. Door de regen was de loopplank glibberig als een glijbaan; de bootwerkers grepen zich aan de touwen vast, trokken zich omhoog en hadden geen enkele aandacht voor wie achter hen liep. Zijzelf gleden trouwens ook bijna uit.

Eenmaal boven werden ze aangehouden door twee mannen, die de kapitein wensten te spreken en in keurig Engels duidelijk maakten waarom... pest control... Ze knepen ’m, natuurlijk, en toch wezen ze met een onverschillig gebaar naar boven, naar het dekhuis en de brug. Snel wegwezen, dat hamerde in hun kop, geen seconde twijfelen, en ze hadden geluk; het schip was al tot de rand van het ruim volgeladen, waardoor het vrij gemakkelijk was om een schuilplaats te vinden. Zonder op of om te kijken schoten ze naar beneden, het donker in.

De duisternis gaf hun aanvankelijk een gevoel van veiligheid. Ze sprongen wel steeds op wanneer een container door een kraan werd losgelaten, want dat gaf zo’n geweldige dreun dat ze keer op keer de indruk hadden dat ze een klap in hun nek kregen, pal op de wervels. Even later begon het sjorren. Hoe dat precies in zijn werk ging, moesten ze raden; in ieder geval kraakten die stalen bakken alsof ze van hout waren.

Ze vonden een plek. Nou ja, een plek, veel ruimte hadden ze niet, een krappe veertig centimeter in de breedte. Ze strekten zich uit en bleken alleen op hun zij te kunnen liggen, met één hand onder het hoofd. Niet echt een comfortabele houding; zodra ze hun knieën optrokken, kwamen ze klem te zitten. De vloer priemde, een vloer van geribbeld staal, die bovendien trilde door de stationair draaiende scheepsmotoren. Ze haalden hun tassen leeg en spreidden zo’n beetje al hun kleren op de grond uit, een jas, een trui en een extra broek, te weinig dus om de illusie van een matras te wekken. Met een paar ferme slokken wodka slikten ze hun zorgen weg.

Het duurde lang voor er beweging kwam in het schip. In de verte klonk het gegier van een boor, een laatste haastige reparatie wellicht. Ze namen weer een paar slokken wodka, en bleven de ribbels voelen en het getril. Toen ze de eerste fles voor de helft leeg hadden gedronken, probeerden ze te slapen.

Uren later gingen de scheepsmotoren op volle toeren draaien. Dat bleek de eerste kwelling. Ze zaten te dicht bij de machinekamer, de temperatuur steeg daar direct tot tropische waarden. Ze kropen naar het voorste gedeelte van het schip, wat nauwelijks een verbetering was. Vanaf het midden stonden de koelcontainers, met een ventilator die de kou de container in joeg en de hitte naar buiten, waardoor er in de voorste ruimen een constante droge wind woei. Om aan die föhn te ontsnappen, kropen ze dieper en dieper, tot ze uiteindelijk bij de gewone containers terechtkwamen, in het onderruim, dicht bij de romp. De lucht die ze inademden rook naar stookolie en dat was net zo lekker fris als een vleugje uitlaatgas. Soms dachten ze te stikken.

Een lier. Ze hoorden een lier knarsen en piepen. Op hetzelfde moment voelden ze beweging. Het schip voer, daar was geen twijfel over mogelijk, eindelijk voer het toch. Ze stootten elkaar aan, het leek allemaal te lukken, de trossen waren los, de schroef draaide, het schip voer weg, hun begeerde land tegemoet. Het voer steeds sneller, dat hoorden ze aan de motoren. Ze namen een slok wodka, ze trokken het volgende bierblikje open. Ze gniffelden, ze grinnikten, het was allemaal vrij simpel welbeschouwd, je schoot een ruim in, zonder dat iemand het in de gaten had, en je liet je naar de overkant van de oceaan brengen. Je zat in het donker en een paar dagen later stapte je daar weer uit, in een andere wereld. Je moest natuurlijk wel even je kiezen op elkaar zetten, maar ze konden tegen een stootje.

Nauwelijks op zee wisten ze wat hun noodlottig zou worden. Toen ze de zware deining van de branding voelden en de golven tegen de romp hoorden slaan, dachten ze voor het eerst aan water. Ze keken elkaar aan, terwijl het vlammetje van de aansteker hun gezicht bescheen. Ze bevochtigden hun lippen, vrijwel gelijktijdig, alsof ze de korsten en kerven al voelden. En ze zwegen, want wat viel er te zeggen? Zonder water zouden ze de overkant nooit halen.

Het was als een hallucinatie; ze hadden geen druppel bij zich en wanneer ze even de adem inhielden, meenden ze de golven te kunnen aanraken. De zee, de zee, ze hadden weken achtereen over de zee gespeculeerd, maar ze waren vergeten water mee te nemen. Als ze dat iets eerder hadden ontdekt, zouden ze hun schuilplaats verlaten hebben om naar de kade terug te keren.

Het idiote was dat ze wel aan drinken hadden gedacht. Ze hadden een paar flessen cola ingeslagen en vierentwintig blikjes bier en de wodka, vanzelfsprekend. Dat was niet voldoende. Zonder water zouden ze hun mond niet kunnen spoelen, zonder water zouden ze de zweetgeur niet meer van hun lichaam krijgen, zonder water zouden ze als beesten gaan stinken, zonder water zouden ze een verschrikkelijke dorst krijgen. Het zette hun hele onderneming op losse schroeven, erger nog, het deed hen er aan twijfelen of ze wel van die uitgekookte jongens waren, waar ze tot nu toe voetstoots van waren uitgegaan. Ze hadden de atlas bestudeerd, ze hadden de afstand gemeten en ze hadden zich afgevraagd hoe ze al dat blauw zouden kunnen vergeten. Door wodka mee te nemen, en bier, en twee sloffen sigaretten.

Ze staken er een op. Daar werden ze nog nerveuzer van. Een stickie dan. Ze rolden een sigaret en lardeerden de tabak met de hasj die ze in Rotterdam hadden gekocht. Hun vingers trilden. Draaien, likken, in het donker was dat een heel gedoe. Ze zogen de rook diep op; na een paar trekjes liet het vloeipapier los, en ze bleven maar denken: water.

Door al dat gepaf moesten ze poepen. Een stuk verderop, allicht. Lopen konden ze niet, met hun borst plat tegen de containers gedrukt moesten ze voetje voor voetje vooruitkomen, als glazenwassers op een vensterbank. Alleen in een dwarsgang die iets breder was, konden ze hun broek laten zakken. Papier was ook zoiets dat ze pas misten toen ze het nodig hadden; ze gebruikten hun zakdoek.

Ze schaamden zich, voor elkaar. Dat duurde niet lang. Er gleed een bundel licht langs de richels en de stalen trappen, ze moesten maken dat ze wegkwamen, een smalle zijgang in. Het waren onmiskenbaar de bemanningsleden die controleerden of de containers goed waren gesjord. Naarmate het schip de kust verder achter zich liet, kraakten de bakken luider. De zee moest woelig zijn.

Terug op hun plek namen ze een slok bier, om de smerigheid te vergeten. Ze hielden elkaar scherp in de gaten, de verdenking dat de een een grotere slok nam dan de ander groeide met het uur. Ze vertrouwden elkaar zoals spelers elkaar vertrouwen op het moment dat de kaarten worden geschud. In het donker lagen ze vrijwel onafgebroken naar elkaar te loeren en zodra de een een blikje bier of de wodkafles aan de lippen zette, pakte de ander de aansteker of de zaklantaarn. Ze moesten zich soms bedwingen om de wodkafles niet uit elkaars handen te rukken; iedere vorm van onbaatzuchtigheid was hun vreemd. Dat ze desondanks bevriend waren gebleven, kwam door een nuchtere constatering: ze hadden elkaar nodig. Je kruipt niet in je eentje onder een paar honderd containers; zij zouden dat althans nooit hebben gedurfd. Met zijn tweeën was het al moeilijk genoeg, en het werd met het uur benarder.

Ze zeiden niet veel tegen elkaar. Boven hun hoofd klonken de voetstappen zo luid dat ze zich afvroegen of de voltallige bemanning in aantocht was. Het ruim had de echo van een fabriekshal, ook hun eigen stemmen resoneerden alsof ze uit een luidspreker kwamen en wanneer ze fluisterden, weerkaatste het gesis. Het beste was dus maar te zwijgen, tot de geluiden verstomden en er geen bundels licht meer langs de duizelingwekkend hoog opgestapelde containers gleden; dan was de nacht kennelijk aangebroken. En trouwens, wat zouden ze tegen elkaar moeten zeggen?

Ze aten wat. Hun rantsoen bestond uit biscuit, banaan en kiwi. Die kiwi’s hadden het voordeel dat ze fris smaakten en hard bleven, ondanks de hitte. Toch hoorden ze hun maag na iedere hap tekeergaan. Het was alweer een week geleden dat ze het laatste stevige maal naar binnen hadden gewerkt, de hamburgers die ze in Rotterdam hadden verorberd niet meegerekend.

Toen kwam de jeuk. Het moesten vlooien zijn, die zich tussen de stoppels op hun wangen hadden genesteld en in hun sokken. Keurig zouden ze nooit genoemd willen worden, maar als je de neiging moet onderdrukken om je huid open te krabben, krijgt schoon een andere betekenis. Dat ieder wondje door de hitte onmiddellijk zou infecteren, hadden ze tenminste wel tijdig in de gaten.

Het speet hen dat ze nooit aan yoga hadden gedaan. De hersenen uitschakelen, niet meer denken, niet meer voelen, in hun toestand moest dat als zweven zijn door een heelal vol sterren, een effect dat ze ondanks de hasj in de verste verte niet bereikten. Ze sluimerden niet eens van dat spul, en slapen was zo’n beetje de enige remedie tegen de jeuk. Hun spieren verkrampten door het gebrek aan beweging, hun keel schroeide dicht, en met de eerste symptomen van ademnood begonnen ze te begrijpen waarom sommige mensen nooit in een lift durven of in een grot. Voor ze in het ruim waren gedoken, hadden ze zich met astronauten vergeleken, die zaten immers in een even krappe ruimte opgesloten. Maar ruimtevaarders staan in contact met de grond. Een stem in de verte, dat kalmeerde, en als ze hardop hadden mogen vertellen hoe rot ze zich voelden, zouden ze de wodkafles misschien hebben laten staan.

Goddank waren ze thuis op het idee gekomen om een walkman mee te nemen. Iri bezat zo’n ding en de lieve schat had hem best willen lenen, voor een paar dagen. Om de beurt luisterden ze naar de bandjes die ze de afgelopen jaren op de zwarte markt hadden kunnen krijgen. Die muziek gaf hun het gevoel dat ze nog niet werkelijk vertrokken waren, dat ze nog thuis op bed lagen met het oor vlak voor de cassetterecorder en dat ze zo dadelijk een pilsje in De Barak zouden drinken, waar ze dezelfde muziek zouden horen, want ieder bandje werd talloze malen gekopieerd. Over twee andere cassettes hadden ze vlak voor het vertrek ruzie gekregen. Doodernstige muziek, echt iets voor ouwe zakken, en het gekke was dat ze er algauw vaker naar luisterden dan naar de nummers die ze van de eerste tot de laatste noot konden meefluiten. Op die bandjes hoorden ze een piano met een doffe klank, en om de een of andere reden deed die piano de tijd gemakkelijker vergeten.

Ze wisten heus wel wat verveling was, gedurende de wintermaanden bood hun stadje het vermaak van een dorp dat door de sneeuw van de wereld was afgesloten, maar wanneer je baalde, kon je altijd nog naar De Barak, waar Iri aan de bar zat, steevast. Hier duurde ieder uur een eeuwigheid en hoe vaak ze ook naar een blikje of de fles grepen, het deed de wijzers van hun horloge niet sneller draaien. Alleen door die piano vergaten ze de tijd weleens en ze begrepen niet goed hoe dat kwam. Door het ingewikkelde van de muziek misschien, waardoor je telkens iets nieuws hoorde. Of door de verlatenheid die eruit sprak. Het was muziek voor in het donker, het ene moment bewogen en razend ritmisch, het andere roerloos en terneergeslagen.

Ze stonden elkaar toe om iedere keer één cassette helemaal af te luisteren. Als ze de walkman ten slotte opborgen in de tas, om de batterijen te sparen, keken ze voor de zoveelste maal naar de verlichte wijzerplaat van hun horloge en ofschoon er dan een paar uren waren verstreken, vroegen ze zich af hoe ze het volgende uur moesten doorkomen. De wijzers leken langzamer te draaien op zee en dat had natuurlijk nog een andere oorzaak – voor hen bestond er geen verschil tussen dag en nacht.

Ze hadden er geen flauw benul van hoe lang de oversteek zou duren. Zeven dagen misschien. Acht. Het schip had zeker een halve dag in de haven liggen wachten en dat bracht het totaal op negen. Zo lang zouden ze het niet volhouden zonder water. Op een bepaald moment zouden ze naar boven moeten sluipen, midden in de nacht wellicht. Ze kenden de naam van het schip niet, noch de nationaliteit, noch de precieze bestemming. De kortste route voerde naar de Oostkust en toch hoopten ze dat het schip een zuidelijke haven zou aandoen, New Orleans bijvoorbeeld of Corpus Christi. Bij dat soort havens stelden ze zich een rommelig zooitje voor met verroeste hekken en dommelende douaniers. In New York zou het allemaal wel beter geregeld zijn, met meer politie en hogere hekken en rollen prikkeldraad. Daar braken ze zich trouwens het hoofd nog niet over; naarmate ze langer in het ruim verbleven, leek het moment van aankomst verder weg. Voorlopig was het belangrijkste in leven te blijven en goed op de voetstappen te letten. Door de echo viel de afstand bij geen benadering te schatten. Soms hadden ze de indruk dat de bemanningsleden steeds dieper in de ruimen afdaalden, op andere momenten meenden ze een van de motoren te horen stotteren, en als er nou iets regelmatig draait, dan is het een diesel. De galm vervormde ieder geluid.

Ze kregen last van de deining. Het was alsof het schip de ene na de andere heuvel beklom en tijdens de afdalingen buitelde. Ze werden er draaierig van en weldra moesten ze kotsen. Door de duizelingen konden ze niet meer opstaan; ze kropen een paar meter opzij en leegden hun maag. Geen ruimte om diep voorover te buigen; het braaksel bleef in hun keel steken, ze hapten naar adem. Terwijl ze op de vloer lagen te kronkelen, snakten ze naar het moment waarop ze het bewustzijn zouden verliezen, maar hun ogen sperden zich juist wijd open en zagen iets dat op een brandende toorts leek of op een komeet. Dat licht verdween langzaam en toen het ten slotte doofde, konden ze eindelijk weer slikken.

Ze keerden naar hun tassen terug, want die tassen markeerden tenminste nog iets, een afgeschermd stukje, een eigen plek in een omgeving die voor de rest uit staal bestond en uit staal alleen. Ze beschenen elkaar met de zaklantaarn en schrokken, ze keken in het gezicht van een halve idioot. Ze moesten zich beheersen om niet naar boven te rennen en de eerste de beste kraan open te draaien. Om de zure smaak van hun tong te verdrijven zouden ze liters willen drinken en als ze verzadigd waren zouden ze hun smerige kop onder de spetterende straal willen houden, minutenlang. Van die lauwe cola hoefden ze geen slok meer, van bier zouden ze opnieuw moeten spuwen en van wodka helemaal. Ze begrepen allebei dat ze iets moesten doen om niet aan dat verlangen toe te geven en om de schreeuw die op hun lippen lag te onderdrukken – water, geef ons in jezusnaam water.

Ze lagen half over elkaar heen, lamlendig, duizelig, ziek. Helder denken konden ze niet meer, de ene gedachte struikelde over de andere; het was een warboel in hun hoofd. Ze zochten koortsachtig naar een gebeurtenis die hun was bijgebleven, naar een geur die ze herkenden, naar een vertrouwde klank. Ze waren ontsnapt ja, en nu moesten ze op een andere manier ontsnappen, aan de muren van staal en aan de veel te smalle gangen.

‘Welke kleur had de Wisla?’

‘Modderachtig. Diepbruin. Als de rug van Iri.’

Zo was het, natuurlijk, zo was het geweest.

Op warme zomerdagen liep Iri vele kilometers naar het zuiden, met een luchtige tred, alsof ze zich liet meevoeren door de wind. Aan haar schouder hing een linnen tas. Ze volgde meestal dezelfde route, de stad uit, het dal door, twee heuvels over, naar het volgende dal, waar de Wisla stroomde. Met haar smalle heupen kon ze zich moeiteloos door het kreupelhout wurmen. Ze keurde het grasveld, rolde haar badhanddoek uit, stroopte de spijkerbroek van haar benen en zakte door haar knieën. Terwijl zij toekeken, trok ze haar bovengoed uit, en voor ze ging liggen, veegde ze met haar shirt het zweet van haar schouders en haar borsten. Alleen dat gebaar al loonde de moeite van een lange tocht over de heuvels.

Ze steunde met beide ellebogen op de grond en sloeg een Life open. Ze nam altijd een paar tijdschriften mee in haar tas, oude afleveringen van Life, die ze tijdens een bezoek aan de hoofdstad op de kop had getikt, voor veel geld, net zoals de spijkerbroeken. Ze bekeek de plaatjes, de ronde vormen van Rita Hayworth, de vlekkeloze rug van Grace Kelly. En zij gingen naast haar liggen en keken mee. Naar de sterren. Naar hun heldere doorzichtige huizen, op Long Island of ergens diep in het zuiden, aan de warme Oostkust. Naar de motorkappen van de auto’s waarop de actrices zich begeerlijk uitstrekten.

Ondertussen krabbelde Iri aan haar lijf. Er prikte haar altijd wel iets, een strootje, een mug, een rode mier. Ze kwam half overeind, ze draaide zich om, ze trok haar slipje een stukje naar beneden en inspecteerde de spleet tussen haar benen, terwijl zij toekeken. Het hinderde haar niet. Ze voelde zich op haar gemak als zij in de buurt waren.

Het was lang geleden. In geen jaren hadden ze er meer aan gedacht, maar hier, onder de containers, in de broeierige hitte, kwam het terug. Het snelstromende water van de Wisla, waarin je je niet kon baden, omdat het drabbig was en de draaikolken je naar beneden zogen. De zwaluwen in de lucht. De onderzoekende blik van Iri. En de loodgrijze wolken aan de horizon die een onweer aankondigden.

Later zouden ze nachtenlang met Iri doorzakken en tot het ochtendgloren met haar redetwisten, over mooi en lelijk. Later zouden ze haar horen uitleggen dat Desire uit A Streetcar named Desire een wijk was van New Orleans, later zou ze voordoen hoe Faye Dunaway aan het eind van Chinatown met haar hoofd op de claxon viel, terwijl ze die film nooit had gezien. In die tijd behield ze haar geheimzinnigheid, ofschoon ze iedere lijn van haar lichaam konden dromen. Ze was anders. Ze vloekte met haar omgeving, door haar houding, haar manieren, haar kleding. Niemand was vrij in hun stadje, niemand beleed dat tenminste openlijk, niemand durfde dat te laten zien. Zij wel.

Onzin, dacht Humphrey toen hij overeind krabbelde. Het was onzinnig om aan Iri terug te denken. Inmiddels zaten ze op een boot, inmiddels bevonden ze zich op duizenden kilometers van de Wisla, inmiddels zouden ze Iri vergeten moeten zijn.

Hij luisterde. Er was iets veranderd, dat hoorde hij direct, ook al duurde het even voor hij erachter kwam wat precies. Hij maakte Buick wakker.

Ze hadden Amerikaanse namen aangenomen. Op de dag dat ze vertrokken waren, hadden ze hun eigenlijke namen afgezworen. In de goederenwagons hadden ze hun naam tot vervelens toe herhaald en nu gaven ze elkaar zelfs in gedachten die andere naam. Humphrey had Buick een rare naam gevonden en uit ergernis had Buick toen Humphrey tot Hump afgekort, waartegen Humphrey weer geprotesteerd had. Maar voor Buick was het Hump gebleven, want volgens hem behoorde een echte Amerikaanse naam uit één lettergreep te bestaan. Joe. Bill. Hump. Een korte naam paste bovendien beter bij zijn hoekige kinnebak, en die dwarse kop zou hij nooit kwijtraken.

Ook Buick constateerde dat er iets veranderd was.

‘Wat Hump?’

‘Voel je het niet? De deining is weg.’

Met de deining was ook het kabaal verdwenen. De containers kraakten niet meer, de scheepsmotoren stampten niet langer. Een haven, het schip was een haven binnengelopen.

Ze hoefden niet lang te rekenen, het schip was nog geen drie dagen op volle zee geweest, die haven kon onmogelijk in Amerika liggen. Ze keken elkaar aan met dezelfde verkrampte mond als een paar uur geleden. Ze grepen naar de tas. Drinken. Een slok wodka. Bier.

Ze hadden toen nog negen blikjes.

2

De meester en de Maria

Niemand gaat zomaar naar zee. Ook Maurice had op zijn minst één goede reden om te vertrekken, al maakte hij zichzelf wijs dat hij louter voor zijn genoegen een tijdje op een vrachtschip wilde varen, zonder een bepaalde bestemming en zonder enig doel. Tegenover zijn vrienden mocht hij graag Plato citeren, die beweerd zou hebben dat de mensheid te onderscheiden valt in mannen, vrouwen, en zij die naar zee gaan. Dat klonk goed, maar niemand begreep waarom hij zich plotseling bij de laatste categorie rekende. Door zijn werk hoorde hij onmiskenbaar bij het land, en dat werk had hem tot een eenzelvige man gemaakt, het ene moment charmant, het andere afwezig, tot op het bedeesde af. Hij miste iedere bravoure.

Op een morgen was hij wakker geworden met het droombeeld van een paarsrode hemel boven een zilverachtige oceaan. Daar ging zo’n grote rust van uit dat hij het niet had kunnen loslaten. Onder die avondlijke hemel was een vrachtboot verschenen met een uitzonderlijke ranke lijn. Hij had aan de reling van dat sierlijke schip willen staan, op weg naar een onbekende haven.

De volgende dag had hij besloten om het niet bij een vaag verlangen te laten, maar het was niet eenvoudig geweest om een schip te vinden dat hem mee wilde nemen. Op de kantoren van de Rotterdamse rederijen kwam hij nooit veel verder dan tot het kamertje van de een of andere secretaresse en als hij dan om een hut vroeg op een vrachtvaarder, ontmoette hij het soort meelij dat men reserveert voor mensen die niet met hun tijd zijn meegegaan. Het was alweer een jaar of twintig geleden dat de laatste vrachtschepen met passagiersaccommodatie aan de slopershamer waren prijsgegeven en sindsdien kozen reizigers het luchtruim, zoals hij misschien wist.

Door puur toeval kreeg hij ten slotte het adres van een reder die in Rotterdamse havenkringen met Meester Dirk werd aangeduid, en toen hij diens kamer binnenstapte, had hij de moed al min of meer opgegeven. Mr. Dirk van Rietschoten was echter groot geworden door op de kleintjes te passen, en hij wilde hem wel helpen, op voorwaarde dat hij de reissom contant zou voldoen. Een dag later bracht Maurice hem de bankbiljetten, die hij eerst gladstreek, toen natelde en vervolgens met een instemmend knikje in zijn portefeuille opborg. Hij had iets van een voddenman.

Van Rietschoten zetelde in dezelfde kamer waar zijn vader drieëndertig jaar eerder de laatste adem had uitgeblazen. Van dat sombere vertrek waren alle wanden gelambrizeerd. Veel kon hij er niet aan veranderd hebben; de meubelen dateerden uit de tijd dat er nog wél passagiers met vrachtschepen meevoeren, of waren zelfs van nog vroeger, toen de pakketvaart nog gemeengoed was. Achter zijn bureau hing een wereldkaart waarop spelden waren geprikt en nadat Maurice de rode knoppen had geteld en tot elf was gekomen, zei Van Rietschoten: ‘Zo kan meneer in één oogopslag zien waar mijn schepen zich ophouden.’

Bij een man als hij sprak het vanzelf dat de nadruk op mijn lag. Hij voegde er direct aan toe dat het aantal spelden een jaar of vijf geleden het dubbele was geweest. Meester Dirk hield uitverkoop, zoals hij het zelf uitdrukte; hij kon de bouw van nieuwe schepen niet meer tot op de laatste cent uit eigen zak financieren, en hij vertikte het om bij een bank aan te kloppen. Wie zijn hand ophield, was zijn onafhankelijkheid kwijt, en zijn vader had hem geleerd dat rente een perfecte uitvinding was, voor wie haar inde.

Die heldhaftige taal kwam uit de mond van een miezerig mannetje. Maurice zag hem steeds verder in zijn stoel wegzakken en wachtte op het moment dat hij definitief onder zijn bureau zou wegzinken. Hij dronk lauwe thee en dat strookte al evenmin met zijn uitgesproken meningen. Na een paar voorzichtige slokken legde hij met een nerveus gebaar een maagtablet op zijn tong. Hij moest driftig zijn, onberekenbaar, veeleisend, en buitengewoon lastig voor zijn medewerkers.

Hij begreep absoluut niet waarom Maurice wilde varen. ‘De zee,’ zei hij, ‘dat is een hoop wind en een hoop deining. Je moet wel verdomd ongedurig wezen wil je daar je bestemming vinden.’ Hij vertelde wat één van zijn schepen midden in de winter op de noordelijke Pacific was overkomen: het was met driehonderd containers uit Long Beach vertrokken en voer met nog geen dertig bakken aan boord de haven van Tokyo binnen. ‘Golven zo hoog als een kerk. Heeft u daar trek in? Ik zou bidden en smeken om weer rustig achter mijn bureau te mogen zitten. En mijn kapiteins weten dat.’

In het gunstigste geval bestond de oceaan uit een eindeloze leegte. Je diende een sterk karakter te hebben om het vol te houden, met altijd een vage einder voor ogen. Het vereiste heel andere kwaliteiten dan de handel, waar je eigenlijk alleen handig voor moest wezen. Hij had eens een schip bevracht met Spaanse sinaasappels voor Brazilië. En wat nam dat schip mee terug? Braziliaanse sinaasappelen voor Santander. Handel was even zinloos als het leven zelf, meer filosofie zat er niet achter. Het was natuurlijk een aardig tijdverdrijf en als je er lol in had kon je er een behoorlijke duit mee verdienen. Maar varen was een vak, en als je dat niet verstond, ging je naar de haaien. Want alle moderne techniek ten spijt, een golf bleef een golf en als die zo hoog was als een kerk, moest je er dwars doorheen. ‘Ik overdrijf niet hoor, de kapitein die het me rapporteerde, stond nog te trillen op zijn benen. Heb ik u al op andere gedachten gebracht? Nee, zo te zien, en waarom, vraag ik me dan af, waarom laten mensen zich nooit afbrengen van heilloze plannen? Uit koppigheid waarschijnlijk of uit misnoegen met het gewone. Afijn, u zoekt het zelf maar uit, ik hoef uw hand onderweg niet vast te houden.’

Toen was Van Rietschoten tot zaken gekomen. Hij had hem voorgerekend hoeveel het zou kosten om op een van zijn schepen mee te varen.

Nadat Maurice akkoord was gegaan met het bedrag, had hij hem voor het laatst gewaarschuwd.

‘Als u eenmaal op een schip zit, kunt u er niet één, twee, drie vanaf.’

Hij kon met de Maria Reygersbergen mee. Op de heenreis wel te verstaan, niet op de terugreis. ‘De gehele bemanning gaat in Valparaíso van het schip af en keert per vliegtuig naar Nederland terug. Het is een behoorlijke trip, eerst naar West-Afrika, dan naar het Caribische gebied en ten slotte via Belém en Buenos Aires naar Valparaíso, een mooi eindpunt, dunkt me. Het Dal van het Paradijs. In Valparaíso komt er een nieuwe bemanning aan boord die hoofdzakelijk uit Filippijnen bestaat en het lijkt me geen goed idee om u tussen al die nasiballen te zetten. Valparaíso is in ieder geval een flinke haven en Santiago di Chili ligt om de hoek, dus daar kunt u desgewenst op het vliegtuig stappen.’

Voor hij zich uit zijn bureaustoel hees, gaf hij een korte beschrijving van de Maria Reygersbergen. Zeventien jaar in de vaart, niet de jongste meer en zeker niet de mooiste. Gebouwd op een Nederlandse werf, degelijk dus, robuust en zonder veel franje. Betrouwbaar vooral. Mijnheer – zo noemde hij Maurice steeds: menéér – moest wel snel zijn koffers pakken, het schip had de haven van Rotterdam al verlaten. In Le Verdon zou het de laatste lading aan boord nemen en Le Verdon lag dáár. Hij draaide zich om en zijn vinger zocht boven de kaart naar het zuidwesten van Frankrijk. De monding van de Garonne, Royan aan de ene kant, Le Verdon aan de andere; je kon er met de trein komen. Na Le Verdon zou het schip koers zetten op Lagos en Havana, twee parels van steden, als hij zijn kapiteins mocht geloven. Alleen dat laatste zei hij met een sardonische glimlach om de lippen en hij was nog niet uitgesproken of hij legde een volgende maagtablet op zijn tong.

Pas in de trein vroeg Maurice zich af waaraan hij begonnen was. Hij had er een dikke duizend kilometer de tijd voor. Op het laatste stuk liep de spoorbaan door de Médoc en het jonge groen van de wijnranken herinnerde hem aan de maanden dat hij door het zuiden van Frankrijk had gezworven, op zoek naar de kleuren van de impressionisten. Het was een afwijking om in ieder landschap een paar schilderijen te zien, en misschien wilde hij daarom wel naar zee.

Het had iets definitiefs om naar zee te gaan. Hoe vaak hij ook vertrokken was in zijn leven, nooit eerder had hij zo sterk het gevoel gehad dat hij afscheid nam van alles wat achter hem lag. Buitengaats, had Meester Dirk gezegd, begon een andere wereld en die had vrijwel niets van doen met het land. Hij ging de leegte tegemoet die, hoe leeg ook, vol beweging zat, en hij moest maar afwachten of hij tegen de deining kon.

De trein bereikte het eindpunt Soulac, een paar huizen in de duinen. Hij wilde eerst eten en een taxi bracht hem naar de aanlegsteiger van de pont naar Royan, een kilometer of vijf noordelijker. Het moest een half uur varen zijn naar het witte stadje aan de overkant van de Garonne. Bij de monding van de rivier zag hij twee schepen liggen die als gestrande schuiten boven een immense zandbank uitstaken. Le Verdon was als de Maasvlakte, een uit de stad verdreven haven. De kades van Bordeaux, had hij door het coupéraampje gezien, waren even leeg geworden als de kades van Rotterdam of van Antwerpen; havens behoren tegenwoordig direct aan zee te liggen, in een soort niemandsland waar de wind altijd loeit en het zand opkringelt, als boven de woestijn. Hij constateerde mismoedig dat er aan de westkant van Europa langzamerhand geen havens meer zijn, want zonder pakhuizen en kroegen is de charme er van af. Het enige café dat in deze woestenij een vaag schijnsel van neon verspreidde was een cafetaria bij de aanlegsteiger van de pont. Hij liep er naar binnen en informeerde bij de kastelein of een van de twee schepen die hij in de verte had zien liggen inderdaad de Maria Reygersbergen was. De kastelein knikte en vroeg of hij de dode stuurman kwam vervangen.

Het zou hem spoedig duidelijk worden dat de kastelein zich vergiste, het andere schip, een Noor, was met een dode stuurman in de vrieskamer de haven binnengelopen; de officier was midden op de Atlantische Oceaan door een hartverlamming getroffen. Dat de kroegbaas hem voor een zeeman hield, vatte hij echter als een aanmoediging op. Het stond tenminste niet op zijn gezicht te lezen, dat hij onbevaren was en de deining vreesde.

De kastelein bracht hem het dagmenu, een omelet met aardappelen en champignons, en ging tegenover hem zitten. Hij had gevaren, allicht, anders zou hij niet in dit mistroostige oord zijn blijven rondhangen. Het duurde soms dagen voor er weer een vrachtboot aan de oever van de Garonne afmeerde, maar ieder schip hield de herinnering aan zijn vorige bestaan levend. Aan de jaren op zee dacht hij als aan zijn jeugd terug; ze waren vrolijk en ze waren vrij. Je had je eigen verantwoordelijkheid op een schip, je deed je werk en wat je in de havens uitvrat, ging niemand wat aan. Hij liet foto’s zien... zijn schepen lagen nog in echte havens, met glimmende rails en natte kinderhoofdjes, met kranen en schimmige dokken op de achtergrond. Bij iedere foto hoorde een naam, Marseille, Casablanca, Pointe-Noire, Cayenne, Montevideo, en hetzelfde gold voor de pasfotootjes die hij uit het sigarenkistje haalde, ‘dat was Tamara en dat was Joyce en hier Mimi One en Mimi Two, dat waren tweelingzusjes’.

Hij zuchtte toen Maurice opstond, hij zou nog graag eens een stem willen horen die hem vaarwel zei. Bij de kapstok pakte hij de koffer en zei: ‘Op een eerste reis neem je altijd te veel mee.’ Met zo’n loden last was het een heel eind naar de kade, hij zou Maurice wel even brengen. In de auto vertelde hij over de kabel die was losgeschoten en als een zeis had gemaaid. De wond was nooit helemaal genezen en als hij ’s morgens uit zijn bed stapte, geloofde hij dat er een stuk van die kabel in zijn been was blijven zitten. Na het ongeluk, dat voor zijn gevoel gisteren was gebeurd en in werkelijkheid zeventien jaar geleden, was hij afgekeurd.

De wind floot toen Maurice onder aan de loopplank uit de auto stapte en hij voelde de deining al voor hij de wal goed en wel had verlaten. Boven de kranen hingen dreigende regenwolken, het zou nog wel eens flink kunnen gaan waaien. Maar de kastelein stak zijn duim op, waaruit hij afleidde dat het allemaal wel zou meevallen.

Het enige elegante aan de Maria Reygersbergen was haar naam. Het schip zat goed in de verf, dat wel; de romp was zwart, de rest wit, met uitzondering van de schoorsteen, die weer zwart was, op twee rode letters na, de V en de R, de initialen van de rederij. Het dekhuis stond op driekwart van de boeg, wat het containerschip nog enigszins op de vrachtboten uit de jaren vijftig deed lijken, ofschoon die schepen drie of vier masten hadden en een echte kampanje, een opbouw op het achterdek. De Maria Reygersbergen telde maar één korte mast op de voorplecht en een laadboom, midscheeps, waardoor ze in slecht geoutilleerde havens op eigen kracht kon laden en lossen. Rank was ze allerminst, eerder log. Vanaf de kade gezien leek ze vooral imposant en met haar lengte van honderdveertig meter was ze ook inderdaad een forse meid, zoals Maurice het de kapitein later hoorde zeggen.

Niemand kwam hem tegemoet toen hij de steile valreep opklauterde, niemand hield hem boven aan. Hij liep een lange gang door waar het naar stookolie rook en waar hij de vloer tot in zijn knieën voelde trillen. Een zacht gebrom begeleidde zijn voetstappen. Aan het einde van de gang nam een man in overall de koffer van hem over, alsof hij door hoffelijk te zijn de lompheid van het schip wilde doen vergeten. Zijn ogen gingen schuil achter talloze plooien en ook zijn huid verried hoe diep de zon kan steken op zee. Hij begroette Maurice met: ‘Schotel zeker’, en nam zijn verbazing weg door eraan toe te voegen dat hij zijn achternaam op de lijst met opvarenden had zien staan. Hij gaf een schop tegen de liftdeuren, die pas na een tweede trap schokkend openschoven. Een ouwe teringschuit, meer was de Maria Reygersbergen volgens hem niet, en dat viel je pas goed op wanneer je je vorige reis op de Peggy Dow had gemaakt. De Peggy Dow zoende de golven, eerlijk waar.

‘Je krijgt een goeie hut,’ voorspelde hij. ‘Je krijgt de grootste hut, als je de hut van de kapitein tenminste niet meerekent. Maar de Ouwe pit in een balzaal.’ Zijn sappige taalt je beviel Maurice wel en uit zijn blik sprak weinig meer dan goedmoedige nieuwsgierigheid. Hij vond het misschien vreemd dat een man van rond de veertig met een vrachtschuit wilde meevaren, het ergerde hem niet. Een schip was groot genoeg en Maurice droeg geen uniform, hij zou geen last van hem hebben. Hij leverde Maurice bij de steward af, die hem naar het zesde dek vergezelde.

De steward gedroeg zich formeler. Het eerste dat hij zei was dat Maurice onder zijn verantwoordelijkheid viel. Nadat hij hem twee formulieren had overhandigd, een wit voor de grenspolitie en een groen voor de douane, maakte hij de deur van de hut voor hem open. Hij wees naar het opgemaakte bed en gaf enkele instructies.

Om zeven uur ontbijt, om tien uur pikeet, om half-twaalf de hoofdmaaltijd, om drie uur weer pikeet en om zes uur de avondmaaltijd – in de tropen kon dat een uur later zijn. Maurice diende alle maaltijden in de officiersmess te gebruiken en de servetring met zijn naam zou wel aangeven waar hij hoorde te zitten. ‘En verder: spreekt u iedereen met meneer aan, ook de handlangers en de matrozen. U heeft zo te zien manieren, bewaart u ze vooral. Ruw is alleen de zee, vergeet u dat niet.’ Na een kort knikje vroeg Maurice wat pikeet betekende. ‘Gewoon, pikhete koffie.’ De steward overhandigde hem de sleutel en verdween.

De hut had de afmetingen van een kamer in een geriefelijk familiehotel. Ze lag direct onder de brug, waardoor Maurice, over de containers heen, naar de boeg en de zee kon kijken. Hij draaide de vleugelmoeren van de patrijspoorten los, twee vierkante ramen met dubbel glas, en snoof de zoute wind op die naar binnen woei. Tegen de ene zijwand stond een ruim bed, tegen de andere een bureau en een salontafel. Onder de twee gemakkelijke stoelen en onder de bureaustoel bungelde een ijzeren staaf die bij zwaar weer in de vloer geschroefd kon worden. In de badkamer hing een sterke chloorlucht. De meeste tegeltjes van de douchecel waren gebarsten, van de wastafel en het toilet waren stukjes afgebroken en in de spiegel zat een diepe buts. Maurice stelde zich de doodzieke zeeman voor die daar tijdens een vliegende storm met zijn hoofd tegenaan was geslagen. Die badkamer was dus aan een opknapbeurt toe, maar dat waren de badkamers in familiehotels meestal ook. Waar hij aan wennen moest, was de geringe hoogte van de hut. Twee meter twintig, schatte hij, beslist niet meer, even laag als de gangen. Je had de neiging om voortdurend te bukken.

Hij pakte zijn koffer uit. Het was drie uur in de middag, naar verwacht zou het schip om vijf uur zijn trossen laten slippen, van slapen zou de komende nacht wel weinig komen en hij besloot alvast een voorschotje te nemen. Toen hij wakker werd, stampten de scheepsmotoren en dribbelden zijn boeken van het bureau. Hij vond een betere plaats voor die boeken, op de salontafel, pal tegen de wand, en hoorde de zware klap waarmee de laatste container op het voorschip werd gesmeten. De hijskranen reden weg en tien minuten later werd de loopplank omhoog gehesen.

De lucht was inmiddels opgeklaard. Er scheen zelfs een waterig zonnetje en in dat matte licht kregen de duinen, die hij door de patrijspoort in de verte kon zien liggen, een vaalgele kleur. Hij trok warme kleren aan, sloot zijn hut af en liep een trap op. Een schuifdeur gaf toegang tot de brug, een zaal vol instrumenten die zich over de gehele breedte van het schip uitstrekte. Het was daar opvallend stil, ondanks de aanwezigheid van vier of vijf officieren. Hij vergeleek hem met de leeszaal van een bibliotheek, waar je de concentratie kon horen.

Bij een mahoniehouten tafel stond een man wiens leeftijd moeilijk viel te schatten. Geheel in gedachten verzonken trok hij een van de laden open en haalde er een langwerpige kaart uit die hij voorzichtig op de tafel legde, als een kostbaar document. Op die kaart was de monding van de Garonne afgebeeld. Vervolgens pakte hij een passer, schoof die boven de op de kaart aangegeven schaal open en nam enkele maten. ‘Wat wij ons telkens weer afvragen,’ zei hij, zonder op te kijken, ‘is of wij de kaarten kunnen vertrouwen. Nog pas geleden liep de Queen Elisabeth II omhoog op een rif voor Boston dat niet op de kaart was aangegeven. Een kaart kan niet nauwkeurig genoeg zijn. Iedere week krijgen we kaartverbeteringen door – ondiepte gevonden, vuurtoren gedoofd. Het staat me vagelijk bij dat er onlangs in de monding van de Garonne een scheepswrak is gesignaleerd. De loods behoort dat te weten, maar een loods is een loods, hij doet niet meer dan adviseren, en ik ben de kapitein, dus als er iets fout gaat, word ik op het matje geroepen.’ Toen keerde hij de kaartentafel de rug toe en liep naar de linker brugvleugel.

Zijn uniform zat hem iets te krap en zijn benen beschreven een perfecte o. Hij praatte binnensmonds, slikte soms een lettergreep in en brouwde als een Rotterdammer. Zijn wereld moest uit de navigatie bestaan, de rest vond hij duidelijk bijzaak. Pas nadat hij met de loods had overlegd, die op een verhoging aan de uiterste rand van de brugvleugel had plaatsgenomen, en naar de brug was teruggekeerd, waar de meeste officieren van de Maria Reygersbergen zich hadden verzameld, mompelde hij zijn naam, ‘Bruining Smit, aangenaam’, maar hij verzuimde zijn ondergeschikten aan Maurice voor te stellen, alsof het er niet toe deed hoe die mannen heetten.

Het schip maakte zich moeizaam van de wal los en voer traag de haven uit. Iedere ton water die het verplaatste leek een titanische inspanning te vergen. Eenmaal op de rivier kreeg het hulp van de stroom en toen het Royan passeerde, had het al een snelheid van tien knopen. Omdat het tij laag was, koos de loods voor de diepste vaargeul, vlak onder de kust. De laatste huizen gleden voorbij. De villa’s straalden met hun rokende schoorstenen zoveel warmte uit dat de bemanningsleden halsstarrig de andere kant opkeken. Aan bakboordzijde spoten golven tegen de vuurtoren, die op een rots midden in de branding stond; de officieren letten vooral op de instrumenten en luisterden zwijgend naar de motoren. Tussen Rotterdam en Le Verdon had het schip op halve kracht gevaren vanwege een defect in een van de turbines en dat mankement was in de haven verholpen, voorgoed, naar men hoopte.

Na een mijl of zes maakte het schip zich van de kust los. De kapitein herhaalde de koers die de loods hem vanaf de brugvleugel toeriep en de roerganger draaide aan het houten wiel met glimmende knoppen, waarna ook hij de koers nog eens opnoemde, om duidelijk te maken dat hij het goed had verstaan. De kapitein gaf dan weer aan de loods door dat het roer inderdaad in de gewenste stand was gezet. Links en rechts op de brug lichtten de beeldschermen van de computers op, maar dat stuurwiel zag er uit als het roer van een schoener en ook het mondeling herhalen van zoveel graden stuurboord en zoveel graden bakboord klonk Maurice als een oud rijmpje in de oren.

Het land verdween binnen een minuut. Flarden grijs schoven voor de kustlijn en vanaf dat moment was er geen duin of toren meer te zien. De loods werd door een helikopter van boord gehesen. Terwijl hij boven het schip bungelde, strekte hij beide armen uit en maakte een zegenend gebaar. Toen vond de kapitein het tijd worden om aan tafel te gaan.

Hij was een van de weinige officieren die de handen vouwde en de ogen dichtkneep. Maurice zat naast hem en hoorde hem het gebed prevelen dat hij vroeger thuis hardop had moeten opzeggen aan het begin van iedere maaltijd. De soep zwalpte over de rand van het bord, Maurice greep zich aan de tafel vast en hoorde de kapitein zeggen: ‘Als je nu toegeeft, Schotel, lig je de komende drie dagen ziek in je kooi.’ Na de volgende golf – een minder hoge – was het over. ‘Je kunt er wel of niet tegen,’ zwakte zijn andere buurman de bewering van de kapitein af. ‘Ik kan er bijvoorbeeld slecht tegen, al is dat een schrale troost.’ Het was in ieder geval eerlijk; niet iedere zeeman werd met zeebenen geboren.

Hij keek de tafel eens rond. Ze waren nogal corpulent, de officieren, en ze schransten alsof ze in geen twee dagen hadden gegeten. De koffie werd in de salon geserveerd, een zijvleugel van de mess.

‘Het saffie roken we boven,’ zei de kapitein.

Maurice liep achter hem aan, naar de brug. Bruining Smit rolde een sigaret, likte behoedzaam aan het papier, stak er de brand in en gaf een koerswijziging aan de roerganger door. Na een paar haastige trekjes zocht hij de horizon af en gaf de kijker aan Maurice over.

‘Hier, neem het katteoog.’

Het toeval wilde dat het eerste schip dat hij op zee waarnam, een driemaster was. De witte zeilen staken zo scherp tegen de heldere avondhemel af dat hij aan een pentekening dacht. Bruining Smit meende het schip te herkennen als het opleidingsschip van de Argentijnse marine en terwijl Maurice het langzaam achter de kim zag verdwijnen, vroeg de kapitein wat hij eigenlijk deed voor de kost. Die vraag was zo direct dat hij haar tegen zijn zin beantwoordde. Hij was nog niet uitgesproken of Bruining Smit stelde de volgende vraag – waarom hij ermee gestopt was, met het restaureren van schilderijen? – en Maurice bekende hem wat hij de gehele reis had willen verzwijgen.

‘Als je een penseel vasthoudt, mogen je vingers niet trillen.’

‘En dat deden ze?’

Hij legde de kijker neer en knikte.

‘Valt daar niets tegen te doen?’

Voor het eerst hoorde Maurice enige belangstelling in zijn stem.

‘Rust, zeggen de doktoren. Een paar maanden rust.’ Hij knikte begrijpend.

‘U verdomde het om een paar maanden thuis te blijven zitten en koos voor de zee. Een verstandig besluit. Niets geeft meer afleiding dan de zee, juist omdat er zo weinig op te zien is. Je gaat op de kleinste dingen letten en die schenken je op den duur de grootste voldoening. Op mijn schip zult u weer helemaal de oude worden.’

Het was vriendelijk bedoeld, maar Maurice voelde zich even onzeker als op de dag dat hij zijn spullen bij elkaar had gezocht en de ezel tegen de muur had geschoven. Het viel moeilijk uit te leggen. Wie kende de veiligheid van een atelier? Wie begreep welk een stil genot het was om het doek van een oude meester aan te raken? Bruining Smit legde hem omstandig de werking van de radar uit, maar Maurice slaagde er niet meer in te luisteren. In plaats van zout en stookolie snoof hij de geur van terpentine op en nauwelijks vertrokken verlangde hij alweer naar het zachte gebrom van de afzuigkap in die hoge zaal waar nooit een geluid van buiten doordrong.

Hij verliet de brug en dwaalde nog wat rond. Het schip had veel weg van een doolhof, hij daalde de ene na de andere trap af en belandde ten slotte op het derde dek. Daar viel zijn oog op een nietig figuurtje dat, achter een reddingsboot, over de reling leunde. Dat was het laatste wat hij had verwacht, een jurk die door de wind hoog opbolde, een paar slanke benen en de glinstering van nylonkousen. De vrouw draaide zich om, schrok toen ze hem schuin achter de reddingsboot opmerkte en sloeg met beide handen de jurk naar beneden.

3

Buiten het Oosten en het Westen

Ze trokken een blikje bier open. Het schip voer weer, wat ze pas geloofd hadden toen ze na een onverwachte schuiver tegen elkaar waren gesmakt. De laatste blikjes bier hadden ze bewaard voor het geval ze de deining opnieuw zouden voelen. Rond het tiende uur hadden ze de hoop opgegeven. Ze hadden besloten om aan wal te gaan, te drinken, te eten, te slapen, en op een ander schip te stappen, met een flinke voorraad water ditmaal. Ze waren naar boven gekropen. In het op één na hoogste ruim hadden ze stemmen gehoord. Ze hadden een andere gang genomen. De duisternis was geweken. Op hetzelfde moment hadden ze een container uit de hemel zien vallen. Vlak nadat ze weggedoken waren, hadden ze de paukslag gehoord waarmee de bak op een andere werd gestapeld. Je verstoppen in een ruim is niet moeilijk, het is veel moeilijker om eruit te komen. Het had weinig gescheeld of ze waren geplet tussen die twee bakken. De container had in ieder geval één ding duidelijk gemaakt: het schip was alleen aan een kade afgemeerd om nieuwe lading aan boord te nemen. Daarna zou het de reis naar Amerika vervolgen.

Ze hadden een andere plek opgezocht; de vorige was te vuil geworden. Ze hadden hun tassen in een bredere dwarsgang neergezet, in het onderste ruim. Het voordeel van die plek was dat ze op hun rug konden slapen, het nadeel dat er meer ongedierte rondschuifelde. Als de ratten wegschoten, slaakten ze een vals kreetje. Hoe dreigend ze ook met hun zakmes zwaaiden, even later kwamen de diertjes weer op de kruimels af. Wanneer je honger hebt, laat je je niet zo snel afschrikken, daar konden ze wel inkomen.

Ze hadden de laatste koekjes opgegeten en de laatste kiwi’s. Ze voelden zich als paria’s; Buick kreeg de kam niet meer door zijn haren en Humphrey, die zich een week voor het vertrek kaal had laten scheren, vergat zijn schedel te bevochtigen met een beetje spuug. Hun stoppelbaarden jeukten, het bier smaakte naar lauwe pis. Ze dronken het omdat hun tong greiniger was geworden dan schuurpapier en het smeulende vuurtje in hun keel gedoofd diende te worden. Na iedere slok kregen ze visioenen van schuimend pils of van kwast, die ze vroeger in de zomer dronken en die de dorst werkelijk wegnam.

‘Het is een tramp steamer,’ zei Buick. ‘Wedden dat het een tramp steamer is?’ Humphrey wist niet wat een tramp steamer was en dat kon hem ook weinig schelen; alle ruimen moesten op elkaar lijken, duister als ze waren.

Hij nam de laatste slok uit het blikje en boerde. Hij hoefde niet te praten en zeker niet op het jankerige toontje dat Buick aansloeg; het bleef bovendien link om te praten, in een echoput.

Hij liet de peep-show nog eens aan zijn oog voorbij glijden die ze in Rotterdam hadden gezien, kort voordat ze in de gutsende regen naar de kade waren gelopen. Een mooi meisje, zonder meer. Nauwelijks was ze de rood verlichte kijkdoos binnengestapt of ze knoopte de zijden doek los, die ze als een badhanddoek om haar lichaam had gesnoerd. Zijn aandacht was naar de vis uitgegaan, schuin boven haar linkerbil, een kanjer van een karper. Door die tatoeage duurde het even voor hij zich realiseerde hoe mager ze was. Haar heupen schokten op het ritme van keiharde muziek. Ze zakte door haar knieën en terwijl haar heupen bleven stoten, trok ze met beide wijsvingers haar schaamlippen open. Ze schoof dichter naar het raampje toe, draaide zich om en trok haar billen wijd uit elkaar. Dat kon je moeilijk koud laten, als je je tenminste niet liet afleiden door de dikke nicotinelaag op haar wijsvinger. Met die bruine, enigszins knokige vinger, frunnikte ze aan haar kittelaar, zonder ook maar even de indruk te wekken dat het haar opwond. Hij had er net zoals Buick om moeten lachen; misschien was het in het Westen toch wel één grote vunzige vertoning, zoals hun altijd op belerende toon was voorgehouden. Maar hij was natuurlijk wel blijven kijken. Hij stak een sigaret op om zich beter te kunnen concentreren en om ieder detail van dat schriele kronkelende lichaam nog eens goed voor zich te zien. Toen begon Buick weer te zeuren. Hij hoorde een helikopter.

Hij hoorde alles, Buick, het gegier van een boor in de machinekamer, het knarsen van het roer, het vieren van een kabel, het uiteenspatten van een boeggolf en nu weer een helikopter. Wat deed een helikopter boven zee? Buick somde alle mogelijkheden op, politie, douane, marine, en Humphrey zei: ‘Hou nou eindelijk eens je harses.’ Waarom moest hij hem haarfijn uitleggen dat ze altijd nog met een helikopter van het schip gehaald konden worden? Even later haalde hij zijn neus op, als een snotteraar. Toen kon Humphrey zich niet langer inhouden. ‘Je denkt toch niet aan je moeder, Buick?’

Harder had hij hem niet kunnen treffen en hij voelde onmiddellijk spijt. De moeder van Buick was gestorven toen hij amper acht was en een jaar later was zijn vader hertrouwd, wat natuurlijk vragen was om de verachting van zijn zoon. Buick had hem dikwijls een foto van zijn moeder laten zien en Humphrey kon wel begrijpen waarom hij haar miste. Het was zo’n moeder die je voor het slapengaan kwam knuffelen en die je over de stad in het noorden vertelde waar ze geboren was. Zo’n moeder ging nooit echt dood. Humphrey knipte de zaklantaarn aan en kreeg eindelijk in de gaten dat het iets anders was. Buick moest weer spuwen.

Buick had opnieuw last van de deining en hij hoorde de stem van Hump die vlak bij zijn oor herhaalde dat hij moest slikken om niet te kotsen, ‘slikken jongen, slikken, anders verlies je een hoop vocht en we hebben geen slok meer over, op de wodka na’. De gedachte aan wodka maakte Buick nog misselijker dan hij al was, hij wilde dat spul nooit meer drinken en zijn maag had er klaarblijkelijk ook geen trek meer in, want die hield zich plotseling koest. Of had Humphrey zijn aandacht afgeleid door over zijn moeder te beginnen, het enige onderwerp waarover hij uitgebreid wilde praten? Met een vermoeide pas zag Buick haar de zandweg aflopen, achter het houten huis waar ze de meeste zomers hadden doorgebracht. Hij had het wel eens aan Hump verteld, ze maakte lange wandelingen, in haar eentje, alsof ze toen al bezig was met afscheid nemen, en Hump had het hoofd geschud, oprecht treurig. Zelfs toen hij een jaar of zeventien was, had Humphrey nog regelmatig naar de foto gevraagd, en als hij die goed bekeken had, zei hij dat ze er zo chic uitzag. Dat leek Buick ongeveer het laatste waarvan Hump onder de indruk kon raken. Hij boerde in het openbaar, hij droeg groezelige jasjes, hij liet zijn hoofd kaalscheren, en toch gebruikte hij, als het over zijn moeder ging, woorden die bijna niemand meer in de mond nam omdat ze bij een tijdperk hoorden dat min of meer uit de geschiedenis was geschrapt. Het was raadselachtig.

Hump gaf hem de walkman, hij gaf hem de koptelefoon, hij zei dat hij maar een tijdje naar die maffe piano moest luisteren en hij gaf hem een draai om de oren – het moest nou goddomme eens uit zijn met het gezeur. Dat was zijn goeie kant. Het kon tegenzitten, het mocht allemaal verkeerd dreigen af te lopen, het kon stervensheet zijn en de ratten mochten aan zijn schoenen snuffelen, hij verloor zijn monterheid niet. In dat opzicht was hij best gezelschap, voor onder de containers.

Humphrey stelde voor zichzelf een plan op. Iemand moest de beslissingen nemen en aangezien Buick zich in slaap had laten wiegen door de muziek, bleef er maar één wakkere geest over. De komende nacht zouden ze zich niet verroeren, de komende dag evenmin. Ze zouden tot de volgende nacht wachten om naar boven te kruipen en op zoek te gaan naar water. Hij wist niet veel van schepen, hij wist wel dat ze inmiddels net als vliegtuigen over een elektronisch brein beschikken. Ze konden bij wijze van spreken op de automatische piloot varen, en de enig overgebleven uitkijk was de man die achter de beeldschermen zat. Na middernacht zouden ze niemand meer tegenkomen, dat hoopte hij althans. Met een beetje handigheid zou het wel lukken. Ze hadden trouwens geen andere keus; als ze het er niet op zouden wagen, zouden ze van de dorst omkomen.

Hij waakte. Hij waakte de hele nacht. In zijn slaap had Buick de koptelefoon van zijn oren geschoven; hij snurkte met de mond wijd open. Hij had geen greintje weerstand en hij kon bovendien slecht tegen drank. Dat was altijd zo geweest, na vier biertjes zat hij te maffen aan de bar. Om die reden had Iri hem de bons gegeven. Iri was werkelijk gaan geloven dat ze slaapverwekkend was, terwijl ze, als het saai dreigde te worden, altijd wel een smakelijke anekdote wist te vertellen. Iri had bovendien een groot aantal afwijkende meningen die ze vurig verdedigde, maar wanneer Buick gedronken had, kon hij tegen middernacht zijn ogen niet meer openhouden, en dan kreeg Iri geen enkel weerwerk meer, wat ze even vervelend vond als gelijk krijgen.

Humphrey hoorde voetstappen boven zijn hoofd. Door het heen en weer geloop vroeg hij zich af of de bemanningsleden iets verdachts hadden waargenomen. Dat konden hun uitwerpselen zijn. Hij had al een paar maal tegen Buick gezegd dat ze de stront met hun schoenen moesten uitsmeren, anders zou het opvallen, maar Buick wilde niet aan zijn kak herinnerd worden, die trok zijn broek op en liep snel weg. Het kon natuurlijk ook een container wezen die was gaan schuiven; hij hoorde geknerp, alsof bouten werden aangedraaid. Het klonk in ieder geval gevaarlijk dichtbij.

Hij pakte de wodkafles. Hij kon nu eindelijk eens rustig drinken, zonder de afgunstige blikken van Buick. Drank maakte hem sterker. Hoe goed hij het ook voor anderen verborg, hij had dikwijls last van kwalen. Onschuldige kwalen misschien, maar hij vatte ieder pijntje op als het eerste symptoom van een vreselijke ziekte. Na een paar slokken voelde hij zich goed. Gewoon goed. Wat dat betreft was hij net zijn vader. Ze hadden hele zondagen samen zitten drinken en vooral op die zondagen hadden ze elkaar gewaardeerd.

Hij nam de volgende slok. Het was ver naar Amerika, het was verdomde ver. Na iedere druppel alcohol drong het dieper tot hem door hoe groot de afstand was die ze moesten afleggen. Een hele oceaan over, en verder nog, veel verder. Hoe lang zou het duren voor ze in een of andere stad uit het raam zouden kijken en alles hun bekend zou voorkomen? Daar zouden jaren overheen gaan.

Het idee was van Buick gekomen, op de dag dat hij zijn oproep voor militaire dienst had ontvangen. Weg! Naar Amerika! Ze hadden geen moment overwogen om ergens anders heen te gaan. Weg betekende automatisch naar Amerika. Het was het land van de muziek die ze goed vonden, van de kleren die ze graag droegen, van de enige westerse taal die ze redelijk spraken. Het had het vertrouwde van The Voice of America en van de plaatjes uit de afleveringen van Life die ze van Iri hadden geleend. Ze kenden het, of meenden het te kennen. Het was de absolute tegenpool van hun eigen omgeving, en juist daardoor ging er een enorme aantrekkingskracht vanuit. Het klonk aanlokkelijk, Amerika.

Een kazerne riep niet direct een schrikbeeld bij hem op, wat dat betreft verschilde hij van Buick. Waar hij echter net zoals Buick schoon genoeg van had gekregen was om als een gebrandmerkte door het leven te gaan. Op school, op straat, overal was hij aangekeken met die blik van jij-hoort-hier-niet. Weg dus, maar Buick had er geen flauw benul van gehad hoe hij dat moest aanpakken.

Buick ventileerde het ene na het andere idee zonder het ooit te realiseren. Zodra puntje bij paaltje kwam, sloeg hij de ogen neer en zuchtte: ‘Tja...’ Dan mocht jij de rest verder invullen. Dat had hij dus maar gedaan. Hij had voorgesteld om geld aan hun vaders te vragen voor een leerzaam reisje naar Berlijn en met dat bedrag zouden ze het wel een tijdje uitzingen; het vervoer per goederenwagon was immers gratis en voor een lift hoefde je evenmin te betalen. Hij had Rotterdam op de kaart aangewezen, hij was over een schip begonnen en hij hoorde het Buick nog zeggen: ‘In een ruim? Dat houden we nooit vol.’

Het viel niet mee. Ook met wodka viel het niet mee. Hij nam weer een paar slokken en voelde zich verontrustend licht in zijn hoofd. Het was alsof hij weggleed, het ruim uit, de diepte in. Hij zette zich schrap, hij kneep zijn ogen dicht en zag Buicks moeder, op de foto.

Hij had haar nooit horen praten. Ze bestond voor hem dankzij die ene foto. Een portret dat ijl was, als de muziek die Buick had meegenomen. Hij was opeens van die eenzame piano gaan houden zoals hij vijf of zes of zeven jaar geleden opeens onder de indruk was geraakt van dat portret. Haar blonde haren en haar heldere ogen gaven het een zeldzame lichtheid. Ze moest een milde vrouw zijn geweest en niet door gebrek aan karakter; hoe er over haar geoordeeld werd, kon haar niet zoveel meer schelen, dat las je in haar afwezige blik. Het pukkeltje boven haar linker mondhoek vond hij erg aantrekkelijk, het gaf haar mond een ondeugende uitdrukking. En wat hem vooral beviel was haar lange hals. Door die zwanehals vond hij haar typisch een vrouw uit het land waar hij geboren was, het land waarnaar hij op een uiterst vage en misschien wel dubieuze manier was blijven verlangen. Het deugde niet, dat land, en desondanks had het iets. Er ging een bepaalde sfeer van uit, een intensiteit en een heftigheid die hij ook in zichzelf voelde. Hij hoorde bij dat land, hij zou er altijd bij blijven horen, waar hij ook was, en als hij aan dat land dacht, zag hij Buicks moeder. Zij had met de werkelijkheid niets van doen, natuurlijk niet, en toch bestond zij, voor Buick, voor hem. Hij meende haar soms te kunnen aanraken, wat hem niet alleen een huivering bezorgde maar ook het gevoel dat hij niet door iedereen aan zijn lot was overgelaten.