Jeanette
Winterson

De
Schemerpoort

Vertaald door Lidwien Biekmann

Roman

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

Voor Henri Llewlyn Davies

Mijn geliefde, vrije heks

1954-2011

Inleiding

Van de Engelse heksenprocessen is het proces tegen de Heksen van Lancaster (1612) het bekendst. De verdachten werden in april 1612 naar kasteel Lancaster gebracht en na de rechtszitting van augustus geëxecuteerd.

De kerker van kasteel Lancaster kan worden bezocht en ook het kasteel zelf is geopend voor publiek.

Dit was het eerste heksenproces dat werd gedocumenteerd. Thomas Potts, jurist, schreef het verslag: The Wonderfull Discoverie of Witches in the Countie of Lancashire (De Wonderlicke Ontdeckinge der Heksen in dat graefscap Lancashire). Het wordt gepresenteerd als een woordelijk ooggetuigenverslag, maar is rijkelijk voorzien van Potts eigen standpunten over de zaak. Potts was loyaal aan James I, de fanatieke protestantse koning wiens boek Daemonologie de toon zette voor een eeuw vol obsessieve aandacht voor hekserij en alles wat als ketters werd beschouwd, onder meer het oude katholieke geloof.

Alles wat te maken had met verraad en de duivel werd door de Engelsen in de zeventiende eeuw beschouwd als ‘hekserij paperij, paperij hekserij’, zoals Potts het noemde.

De samenzweerders van het Buskruitcomplot van 1605 vluchtten naar Lancaster. En Lancaster bleef de gehele zeventiende eeuw een bolwerk van het katholieke geloof.

Dit verhaal volgt het historische verslag van de heksenprocessen en de religieuze achtergronden, maar dan met de nodige speculaties en verdichtsels. We weten niet of Shakespeare leraar op Hogton Hall is geweest, maar daar zijn wel aanwijzingen voor. De chronologie van zijn stukken die in dit boek wordt aangehouden is correct. Zijn eigen gebruik van het religieuze, het bovennatuurlijke en het macabere is ook volgens de werkelijkheid.

De plaatsen en gebouwen zijn bestaand: Read Hall, de Rough Lee, Malkin Tower, Newchurch in Pendle, Whalley Abbey. De romanfiguren zijn historisch, maar ik heb me wel enige vrijheden gepermitteerd wat betreft hun beweegredenen en omstandigheden. Mijn Alice Nutter is niet de Alice Nutter uit de geschiedenis, al is het altijd een mysterie gebleven waarom die edelvrouwe samen met het uitvaagsel van Demdike en Chattox werd berecht.

Het verhaal van Alice Nutter en Elizabeth Southern is ontsproten aan mijn fantasie; daar is geen historische basis voor. Het doet me echter deugd dat er wel een connectie geweest zou kunnen zijn met doctor John Dee, met Manchester, Londen, en Shakespeare zelf.

Pendle Hill is en blijft raadselachtig, maar de Malkin Tower is allang verdwenen.

Jeanette Winterson

Juni 2012

De
Schemerpoort

Pendle

Het noorden is het donkere oord.

Het is niet veilig om begraven te worden aan de noordkant van de kerk, en de Noordelijke Deur is de weg van de Doden.

Het noorden van Engeland is ongetemd. Het kan worden onderdrukt, maar getemd worden kan het nooit. Lancashire is het woeste deel van het ongetemde.

Het Forest of Pendle was vroeger jachtterrein, maar er wordt beweerd dat de berg de jager is, dat hij leeft onder zijn zwartgroene jas, die kortgeschoren is als een dierenvacht.

De berg zelf is laag en massief, afgeplat, dreigend, verborgen in mistflarden, vol verraderlijke moerassen, dooraderd met snelstromende beken die zich in watervallen uitstorten naar verborgen poelen. Op de grond zwarte rots, de ruggengraat van dit oord.

Schapen grazen. Hazen staan als vraagtekens.

Er zijn geen bakens voor de reiziger. Te vroeg of te laat komt de mist opzetten. Alleen een dwaas of iemand met slechte bedoelingen doorkruist Pendle in de nacht.

Als je op de vlakke top van Pendle Hill staat, kun je heel Lancashire zien. Volgens sommigen zie je daar ook andere dingen. Dit is een spookoord. De levenden en de doden komen samen op de berg.

Niemand die hier loopt kan zich alleen wanen.

Iedereen die hier is geboren, is door Pendle gebrandmerkt. Zij dragen hetzelfde teken. Nog steeds bestaat de traditie, of het bijgeloof, dat een meisjeskind dat in Pendle Forest wordt geboren twee keer moet worden gedoopt: eenmaal in de kerk en eenmaal in een zwarte poel aan de voet van de berg. Dan zal de berg haar kennen. Dan wordt zij zijn trofee en zijn offer. Ze moet vrede sluiten met haar geboorterecht, wat dat ook is.

John Law

De marskramer John Law nam een kortere weg door een stuk van Pendle Forest dat Boggart’s Hole wordt genoemd. Het was die middag te warm voor de tijd van het jaar en hij zweette in zijn dikke winterkleren. Hij moest voortmaken. Het licht werd al zwakker. Straks viel het duister in, het hazengrauw. De Schemerpoort. Hij wilde niet door het licht naar wat daarachter lag.

Zijn mars was zwaar en zijn voeten deden pijn. Hij gleed weg en stak zijn hand uit om zich staande te houden, maar zakte tot zijn pols, zijn elleboog, zijn knieën weg in de dikke laag bruine, borrelende modder die onder het sponzige mos verborgen lag. Het was een zware man. Terwijl hij worstelde om overeind te komen, zag hij dat de heks Alizon Device voor hem stond.

Ze fleemde, lachte, zwaaide met haar rokken. Ze wilde spelden uit zijn mars: Kus me dan, vette venter. Hij wilde haar niet kussen. Hij wilde haar geen spelden geven. Hij hoorde de eerste uil. Hij moest weg zien te komen.

Hij gaf haar een harde duw. Ze viel. Ze greep hem bij zijn been vast om overeind te komen. Hij schopte haar van zich af. Ze stootte haar hoofd.

Hij sloeg op de vlucht.

Ze vervloekte hem. ‘Vette venter! Pak ze, Fancy, knaag z’n botten kaal.’

Hij hoorde een hond grauwen. Hij kon hem niet zien. Haar familiaar… Dat moest wel. De duivel had haar een geest gegeven in de gedaante van een hond die ze Fancy noemde.

Hij rende weg. Uit de doornstruiken kwam nog een vrouw, die hem de weg versperde. Ze had een dood lam in haar armen. Hij kende haar: het was Alizons grootmoe, Old Demdike.

Hij rende weg. De vrouwen lachten hem uit. Twee? Drie? Of was het de duivel zelf die door de Schemerpoort stapte?

John Law struikelde, rende door, kwam een uur later The Dog in Newchurch in Pendle binnenvallen en zakte in elkaar. Het schuim stond hem op de mond. Een paar mannen maakten zijn kleren losser. Hij stak drie vingers op en zei één woord: Demdike.

Alice Nutter

Alice Nutter reed weg van de Rough Lee.

Ze stuurde haar pony naar de hellingen van Pendle Hill, waar ze kon omkijken naar haar huis in de ochtendzon.

Het was een mooi huis, gebouwd van steen, betimmerd met eikenhout, en langs de laan naar de deur stonden leilinden. Om het huis zelf stonden haagbeuken in ruime, nuttige vierkanten die naar haar stallen, kippenrennen, snoekvijver en kennels leidden.

Dit was rijkdom. Haar rijkdom. En ze was niet in rijkdom geboren, had die niet geërfd. Ze dankte haar fortuin aan de uitvinding van een verfstof, een magenta dat goed hield in water en een merkwaardige donkere diepte had – alsof je in een spiegel keek die gemaakt was van mercurius: kwikzilver. De koningin had er vaten vol van besteld en Alice had lange tijd in Londen gewerkt, waar ze een eigen ververij en pakhuis had.

Haar kennis van planten en hun kleurstoffen, en haar gevoel voor chemie, hadden haar aanbevolen bij de astroloog en wiskundige van de koningin, John Dee. Alice had met hem samengewerkt in zijn laboratorium in Mortlake, waar hij de dertienmanenkalender gebruikte. Hij geloofde dat het hem was gelukt een kleine fiool levenselixer te maken. Alice geloofde dat niet. Het had de koningin of John Dee in elk geval niet kunnen redden. Ze waren inmiddels allebei dood.

Elizabeth had geen erfgenaam. In 1603 was de Engelse kroon overgegaan op James VI van Schotland – nu ook James I van Engeland: protestants, vroom, een man die niets moest hebben van verfstoffen of extravaganties. Een man met twee passies: zijn nieuwe koninkrijk bevrijden van paperij en van hekserij.

Misschien viel dat hem niet kwalijk te nemen. In 1589, toen hij met zijn bruid vanuit Denemarken terug naar Schotland voer, was hij in een storm op zee bijna verdronken. Dat was hekserij, hij wist het zeker; hij liet de heksen in Berwick veroordelen en verbranden, en was daar zelf bij aanwezig.

In 1605 had Guy Fawkes geprobeerd hem op te blazen door de kelder onder het parlementsgebouw te vullen met buskruit, genoeg om half Londen de lucht in te laten vliegen… En alle samenzweerders waren katholiek.

Het Heksencomplot en het Buskruitcomplot.

Maar iedere goede katholiek liet een heks martelen op de pijnbank tot haar schouders uit de kom werden getrokken en haar benen braken bij de enkel en de heup.

En welke heks zou een jezuïet redden van het mes waarmee hij eerst werd gecastreerd en waarmee vervolgens zijn buik werd opengereten terwijl hij nog leefde?

James had geluk dat zijn vijanden ook elkaars vijanden waren.

Maar Alice vroeg zich af hoe veilig een veiligheid was die gestoeld is op haat.

Ze floot. Een valk kwam aanvliegen. Een rondje. Een duikvlucht. De machtige vogel streek neer op haar uitgestrekte arm. Haar lange leren rijhandschoenen waren niet van het soort dat gedragen werd door vrouwen; de hare waren dubbel gestikt en zwaar. De hare zaten vol met krassen die de vogel maakte bij het landen. Ze voerde hem een dode muis uit haar zak.

Alice reed schrijlings. Dat deed ze niet als ze naar de kerk ging in Whalley, of een bezoek bracht aan haar buurman, magistraat Roger Nowell, of als ze op ziekenbezoek ging, of bij haar dagelijkse bezigheden in het dorp. Dan reed ze in dameszit en droeg ze een magenta rijkleed op haar roodbruine merrie.

Ze zag er prachtig uit. Ze was ook prachtig, ook al was ze – hoe oud? Niemand wist het. Oud genoeg om binnenkort dood te gaan, of anders net zo gerimpeld te zijn als de slappe, fatsoenlijke vrouwen van godvruchtige echtgenoten met hun geheime minnaressen. Of anders tandeloos en smerig als de feeksen en toverkollen die zich geen paard konden veroorloven maar op bezemstelen reden… zo werd beweerd.

Dit was Lancashire. Dit was Pendle. Dit was heksenland.

Sarah Device

‘Onderdompelen!’

De vrouw op de rivieroever schopte en vocht. De man achter haar hield haar armen naar achteren en bond haar handen vast. Haar jurk hing open. De man die voor haar stond was lang, met een kaalgeschoren hoofd en een gezicht zo mager als een rat. Zijn beide handen speelden met haar borsten.

‘Dit is die Demdike-heks die is gevlucht.’

Koddebeier Hargreaves, die haar handen bond, was er niet zo snel van overtuigd. ‘Als zij een heks is, Tom, dan moet dat worden bewezen volgens de Wet en de Heilige Schrift.’

‘De Wet en de Heilige Schrift? Haar grootmoe en haar zuster zitten in kasteel Lancaster omdat ze een man kreupel hebben gemaakt met hekserij.’

‘Jullie hebben geen bewijzen voor hekserij!’ zei de vrouw.

De man die Tom heette sloeg haar op haar mond. ‘Marskramer John Law is een vriend van mij. Hij kan niet meer lopen en hij kan niet meer praten. Het laatste woord dat hij zei was Demdike.’

‘Er kwam niks anders uit John Laws mond als varkensschijt en drank.’

De man sloeg haar weer. Ze spuwde naar hem.

Koddebeier Hargreaves was klaar met zijn knopen. Het was een lompe kerel en hij sjokte om Sarah Device heen. Hij stak drie vingers op. ‘John Law stak drie vingers op. Drie vrouwen renden hem achterna door het bos. Als jij de derde niet was, wie was dat dan wel?’

‘Er zijn in heel z’n leven nog nooit drie vrouwen achter John Law aan gelopen. Hij is zo lelijk als een gekookte kop.’

Tom Peeper scheurde haar jurk open vanaf haar schouders tot aan haar middel. ‘Lelijk? Niet zo lelijk dat je niet op je rug ging liggen en je benen wijd deed toen je linten uit zijn mars wilde.’

‘Hij was net zo gierig als lelijk, en hij was net zo dik als slap. Als ik de hele dag onder hem had gelegen was ik ’s avonds nog steeds maagd geweest.’

‘Maagd? Jij bent met je benen wijd geboren.’

‘Katten in de gedaante van vrouwen, dat zijn heksen; ze verleiden mannen tot zonde en verdoemenis.’

Sarah Device lachte naar hem. ‘Tommy, Harry, laat me gaan. Ik zal jullie moeite belonen met plezier.’

De mannen keken elkaar aan. Tom knoopte zijn broek open. Hij had een erectie. ‘Mis je je bezem? Hier heb je d’r een.’

‘Kijk haar niet aan, Tom. Ze heeft het Demdike-oog,’ zei Hargreaves.

‘Kleed haar uit,’ zei Tom. ‘Kijk of ze de heksentekens heeft. Jij laat een kat bij je zogen, hè Sarah? Tibbs, is het niet? Of Merlijn? Ik heb die zwarte kat met ogen als gloeiende kooltjes wel gezien.’

‘Raak me niet aan voordat je me hebt losgemaakt,’ zei Sarah. ‘Daarna doe ik wat je wilt.’

‘Ik doe nu wat ik wil,’ zei Tom. ‘Niet als een toverkol zegt dat ik het mag. Harry, zorg dat ze ophoudt met tegenstribbelen.’

Tom Peeper verkrachtte Sarah Device.

Hij deed het snel. Hij was geoefend. ‘Ze is daar nu zo nat als een moeras voor jou, Harry. Die wijven van Demdike zijn allemaal droog.’

Er kwam een jongen met een vishengel aanlopen langs de oever. Hij bleef staan en staarde naar de vrouw met de gescheurde jurk om haar voeten. Hij wilde wegrennen, maar Tom Peeper greep hem vast.

‘Jonge ogen zien meer. Kijk jij of ze heksentekens heeft – toe maar, Robert, voel maar aan haar. Heeft ze geen lekkere borsten? Ze kan je niks doen.’ Hij pakte de hand van de jongen vast en legde die op Sarahs borst.

‘Als je me nog eens aanraakt, vervloek ik je.’

Tom Peeper begon te lachen. ‘Daar heb jij de kracht niet meer voor sinds Old Demdike in het gevang zit. Wees niet bang voor haar, jongen. Hier…’

Hij liep om Sarah heen en duwde haar op haar knieën, stond wijdbeens over haar heen en drukte met zijn gewicht op haar schouders. Ze voelde zijn ballen in haar nek.

‘Haal je pik tevoorschijn, jongen, daar zal ze op zuigen als ze ooit nog levend thuis wil komen.’

‘Laat hem me eerst kussen. Ik ben een vrouw.’

Tom knikte naar Hargreaves, die de jongen daarop een por gaf, tot hij voor Sarah op de grond knielde. Hij wilde haar niet aankijken. Ze boog zich naar voren en kuste hem. Hij smaakte naar angst. Sarah hield op met zich te verzetten. Ze sloot haar ogen. Ze voelde zijn tong in haar mond. Ze was duizelig. Ze had in geen twee dagen gegeten. Ze voelde de zon op haar gezicht en een koude schaduw in haar rug. Ze hoorde hoefgetrappel. De Heer van het Duister zou haar al snel komen halen. Dat zei Demdike toch altijd? Vandaag, morgen, de volgende dag.

De jongen legde zijn handen op haar borsten en voelde aan de tepels. Hij raakte opgewonden. Ze hoorde stemmen alsof ze onder water was. Hierna zouden ze haar onderdompelen. Ze zouden haar vermoorden. Vandaag, morgen, de volgende dag.

Ze beet.

De jongen deinsde terug en brulde diep vanuit zijn keel. Hij viel flauw. Sarah had haar mond vol en spuugde de bloederige tong op de grond. Ze stond op, haar open mond besmeurd met bloed. Ze begon wild en hysterisch te lachen.

Tom trok zijn mes uit zijn riem. ‘Ik snijd je de heksenkeel door, kat die je bent.’ Met zijn ene hand trok hij Sarah aan haar haren naar achteren, zodat haar hals ontbloot en omhooggericht was. Ze opende haar ogen. Laat hem maar komen.

Hoefgetrappel… Sneller nu, dichterbij. Laat hem maar komen.

Alice Nutter reed tegen Tom Peeper aan, waardoor hij op de grond viel. Sarah Device kwam overeind en drukte zich tegen de romp van de pony. Ze stond te trillen.

Koddebeier Hargreaves begon iets onduidelijks te mompelen over een heksenproef. Alice Nutter onderbrak hem. ‘De magistraat beslist welke vrouw wordt beproefd. Niet het gepeupel.’

‘Ze heeft John Law behekst!’ zei Hargreaves.

‘Dat is gelogen,’ zei Sarah. ‘Ik ben niet beschuldigd.’

Tom Peeper stond op en trok de verminkte jongen omhoog. Hij duwde Roberts handen weg van zijn bebloede mond. ‘Ziet u dit? Welke vrouw die geen heks is zou een man zoiets aandoen?’

‘Welke man die een man is zou een vrouw zoiets aandoen?’

De mannen gaven geen antwoord.

‘Breng de jongen naar de kruidengenezeres in Whalley en zet de kosten op mijn rekening.’

‘De kruidengenezeres is een heks!’ zei Tom.

‘Ja, en iedere vroedvrouw ook volgens jouw soort. Neem hem mee en laat hem helpen, voordat hij stikt in zijn eigen bloed. Sarah Device, trek je jurk omhoog. Jij gaat met mij mee.’ Ze gaf haar een doek uit haar zadeltas om haar mond af te vegen. Sarah zei niets. Ze kon niet ophouden met trillen.

‘Koddebeier Hargreaves! Maak haar los.’

Hargreaves sneed met één haal van zijn mes het touw door, zonder zich erom te bekommeren of hij het vel van Sarahs pols haalde. Toen bukte hij zich en raapte de afgebeten tong op. ‘Wil ze dit meenemen naar haar grootmoe Demdike in kasteel Lancaster?’

Alice Nutter vertrok geen spier. ‘Doe het ergens in en geef het aan mij.’ Ze keek Hargreaves strak aan tot hij wegkeek, zijn zakdoek pakte, het ding erin wikkelde en aan Alice gaf, die het in haar zadeltas borg.

Hargreaves keek alsof hij iets wilde zeggen, maar tegen Alice Nutter durfde hij dat niet.

Zonder naar Sarah te kijken, die zich vasthield aan de riem van haar stijgbeugel, reed Alice weg.

Hargreaves en Tom Peeper keken haar na. Geen van beiden zei iets voordat ze buiten gehoorsafstand was. Toen zei Hargreaves: ‘Ze rijdt als een man en ze rijdt met die vogel, maar vrouwen zijn geen valkeniers. Ik vertrouw haar niet. Een vrouw die schrijlings rijdt en een valk die haar volgt – dat is onnatuurlijk, zeg ik je.’

‘En ze koos partij voor de heks.’

‘Ze zijn het allebei.’

‘Je wilt Alice Nutter toch geen heks noemen, Harry?’

‘Ik noem haar niks, Tom, in elk geval niet in het openbaar, maar onder vier ogen heb ik je heel wat te zeggen over haar geld en haar macht, over aan wiens kant ze staat en aan wiens kant niet, en hoe dat komt. Waarom laat ze Demdike in Malkin Tower op haar land wonen?’

‘Je kunt haar niks maken.’

‘Ik niet. Maar er is iemand die dat wel zou doen, als hij bewijzen had.’

Tom Peeper schudde zijn hoofd. ‘Dan kun je maar het best naar Read Hall gaan, Harry, en magistraat Nowell vertellen wat er is gebeurd.’

Roger Nowell

Roger Nowell was een knappe man. Hij kon even goed lezen als paardrijden. Hij hield evenveel van toneel als van hanengevechten. Hij was de magistraat van Pendle Forest en meester van Read Hall, het mooiste huis van Pendle.

Old Demdike en haar kleindochter Alizon waren naar hem toe gebracht omdat ze ervan werden verdacht de marskramer John Law te hebben behekst, waardoor hij niet meer kon lopen of praten. Moeder Chattox had tegen hen getuigd. Zij had hen die dag gezien bij Boggart’s Hole.

Maar Old Demdike was listig. Ze had zich tegen haar aanklaagster Chattox gekeerd en haar er op haar beurt van beschuldigd dat ze was geboren als heks. Tweemaal gedoopt – eenmaal voor God en eenmaal voor Satan. Ze draagt de tekens.

Omdat ze elkaar allemaal beschuldigden van hekserij en omdat John Law op zijn sterfbed lag, stond Roger Nowell voor de keus: hij kon de vrouwen naar Lancaster sturen om daar het proces af te wachten, of hij kon ze aan het volk geven, dat ze aan de waterproef zou onderwerpen, en daarbij zouden ze zeker verdrinken.

Hij hoopte de rust te kunnen laten weerkeren door ze te berechten; hij had een hekel aan de opgewonden drukte van het volk. Maar het sensationele nieuws over het heksennest verspreidde zich door Lancashire en ver daarbuiten, en bereikte al snel Londen. Roger Nowell was verplicht om een onwelkome gast te ontvangen op Read Hall: Thomas Potts uit Chancery Lane, klerk van de rechtbank en de Kroon.

‘Wat wilt u nog meer?’ vroeg Roger Nowell. ‘Demdike en Chattox worden bij de augustuszittingen berecht. Verder valt er niets over te zeggen en ik zou me na Pasen graag weer aan mijn gewone taken wijden.’

Potts, die een plooikraag droeg, zette zijn borst op. Het was een trots haantje van een man – veel geschreeuw maar weinig lef. ‘Koning James is een autoriteit op het gebied van hekserij. Noem me één andere monarch die zelf een boek over dat onderwerp heeft geschreven.’

‘Wat wilt u daarmee zeggen?’ vroeg Roger Nowell.

‘Daarmee wil ik zeggen, mijnheer, dat als u de moeite had genomen om Daemonologie te lezen, u zou begrijpen wat de koning in zijn wijsheid begrijpt; dat waar één heks wordt gevonden, er vele zijn. Hier hebben we er al vier…’

‘Allemaal in het gevang.’

‘Demdike heeft familie. Moeder Chattox heeft familie. Serpenten zijn het, mijnheer. Ik herhaal: serpenten.’

Potts hield ervan om dingen te herhalen. Eindeloos vaak te herhalen. Roger Nowell moest zich inhouden.

‘Ik heb Daemonologie van koning James gelezen, naast vele andere werken over tovenarij. Mijn familie aan moederskant is ooit het slachtoffer geworden van een demonische bezetenheid.’

‘Dat had ik al vernomen,’ zei Potts.