Nadeem Aslam

De tuin van de blinde

Vertaald door Harm Damsma en Niek Miedema

==

==

2013

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2013 Nadeem Aslam

© 2013 Nederlandse vertaling Harm Damsma en Niek Miedema

Oorspronkelijke titel The Blind Man’s Garden

Oorspronkelijke uitgave Faber and Faber, Londen

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Omslagbeeld © Rob Castro/Arcangel Images

Verzorging e-boek: Perfect Service

==

ISBN 978 90 254 4073 2 / NUR 302

==

www.atlascontact.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013

Voor Sadia en Nasir

I
KANTTEKENINGEN
BIJ EEN NEDERLAAG

Doch ’s mensen levensbloed

Is duister en vergankelijk.

Als het eenmaal de aarde bevlekt

Zingt niemand het terug.

==

Aischylos

==

==

1

De geschiedenis is de derde ouder.

Terwijl Rohan zich, kort na het vallen van de avond, vertreedt in de tuin, komt bij hem een herinnering boven aan de tijd dat zijn zoon Jeo nog klein was, een herinnering waardoor hij de pas inhoudt en uiteindelijk stilstaat. Vóór hem branden op verschillende plaatsen in het huis kaarsen omdat de stroom is uitgevallen. Men zegt dat wonden onder bepaalde omstandigheden licht uitstralen – wanneer je ze aanraakt hecht het schijnsel zich aan je handen – en nu met al die brandende kaarsen ziet Rohan elk vlammetje als een verwonding die ergens in het huis is toegebracht.

Toen Rohan hem op een avond voor het slapengaan een verhaaltje vertelde, was er een zorgelijke trek op Jeo’s gezicht verschenen. Rohan had zijn verhaal onderbroken, was naar het jongetje toe gegaan en had hem in zijn armen genomen. Hij had de rillingen door het lijfje voelen gaan. Vanaf dat het begon te schemeren probeerde het kereltje zichzelf er elke keer van te overtuigen dat zijn leven, ook nadat hij in slaap was gevallen, gewoon verder zou gaan, dat hij aan de andere kant gewoon weer het licht zou zien. Maar die avond ging het om iets anders. Na een paar minuten bekende hij dat zijn angst veroorzaakt werd door de schurk die ten tonele was verschenen in het verhaal dat Rohan hem vertelde. Rohan had hem bemoedigend toegelachen en gevraagd: ‘Maar heb je ooit een verhaal gehoord waarin de slechterik uiteindelijk wint?’

Het jongetje had een tijdje nagedacht voordat hij antwoord gaf.

‘Nee,’ had hij gezegd, ‘maar voor ze verliezen doen ze de goede mensen kwaad. Daar ben ik bang voor.’

==

2

Rohan kijkt uit het raam, zijn blik gevestigd op de boom die nog door zijn vrouw is geplant. Het is nu twintig jaar geleden dat ze stierf, vier dagen na de geboorte van Jeo. De geur van de bloesem van de boom kan een gesprek doen stokken. Rohan kent geen zuiverder bron van melancholie. Een klein stukje boom beweegt in de koude wind, een handjevol bladeren aan een tak, een plukje groen dat een soldaat zou kunnen afbreken om ter camouflage aan zijn helm te bevestigen.

Hij kijkt naar de klok. Over een paar uur zullen Jeo en hij vertrekken voor een lange reis, met de nachttrein naar de stad Pesjawar. Het is oktober. Vorige maand zijn de Verenigde Staten op eigen grondgebied aangevallen, heeft een dag van vuur hun steden geteisterd. En als gevolg daarvan zijn westerse legers Afghanistan binnengevallen. ‘De slag om het World Trade Center en het Pentagon’, hebben sommigen hier in Pakistan de terroristische aanvallen van september genoemd. De logica daarachter is dat een schuldig land geen onschuldige burgers kent. En vanuit een overeenkomstige opvatting worden zoveel weken later de huizen, boomgaarden en heuvels van Afghanistan door bommen en granaten aan stukken gereten. De gekwetsten en gewonden worden naar Pesjawar gebracht, en Jeo wil naar die grensstad gaan om hen te helpen verzorgen. Vader en zoon zullen er morgenochtend vroeg aankomen, na een nachtelijke reis van tien uur.

De ruit draagt Rohans spiegelbeeld: de donkerbruine iris van beide ogen, de kleurloze baard die een vage glans krijgt door het kaarslicht. Het gezicht dat weergeeft hoe zwaar de tijd op de ziel drukt.

Hij loopt de tuin in waar de eerste streepjes maanlicht hun keuze laten vallen op bladeren en struweel. Hij pakt een lantaarn uit een nis. Onder de kapokboom houdt hij de lantaarn omhoog en kijkt naar de geweldige kruin. De hoogste bomen in de tuin zijn tien keer zo groot als een mens, en zelfs als hij zijn arm helemaal strekt kan Rohan het licht niet verder laten schijnen dan de onderste laag bladeren. Hij kan geen van de vogelstrikken zien – het netwerk van ijzerdraadjes dat in het gebladerte verborgen zit, knopen die tot leven zullen komen en net genoeg strak zullen trekken om een vleugeltje of een halsje op subtiele, onschuldige wijze te vangen.

Althans dat had de vreemdeling beweerd. De man was vandaag tegen het eind van de ochtend bij het huis verschenen en had gevraagd of hij de strikken mocht spannen. Achter op zijn roestige fiets zat een grote rechthoekige kooi. Hij had uitgelegd dat hij met die kooi vol vogels door de stad reed en dat mensen hem betaalden om een of meer vogeltjes vrij te laten, door welke daad van barmhartigheid de klant vergiffenis van een of andere zonde kreeg.

‘Men kent mij als “de vogelaflaatkramer”,’ had hij gezegd. ‘Het bevrijde vogeltje zegt een gebed ten gunste van degene die hem heeft vrijgekocht. En God slaat immer acht op het gebed der zwakken.’

Rohan had tegen zichzelf gezegd dat de kooi groot genoeg was voor een mens.

Op hem was het idee van de vreemdeling allesbehalve simpel en diens redenering nogal gebrekkig overgekomen. Als een vogeltje een gebed zegt ten gunste van degene die het heeft vrijgekocht, zou het dan niet ook vergelding afsmeken voor degene die het had gevangen en gekooid had gehouden? En voor degene die het vangen mogelijk had gemaakt? Hij had hierover willen nadenken en de man gevraagd op een later tijdstip terug te komen. Maar toen hij uit zijn middagdutje was ontwaakt, had hij ontdekt dat de vogelaflaatkramer hun vrijblijvende gedachtewisseling als een blijk van overeenstemming had geïnterpreteerd. Terwijl Rohan sliep was hij opnieuw langsgekomen en had hij tal van strikken in de bomen gespannen. Tegen Jeo had hij gezegd dat hij toestemming van Rohan had.

‘Hij zei dat hij morgenvroeg terug zou komen om de vogeltjes op te halen,’ zei Jeo.

Rohan kijkt steeds vanaf een andere plek in de tuin omhoog tussen de wijdarmige bomen en de duizenden slapende blaadjes rondom het huis. Zo nu en dan laat de wind zich even horen, maar voor het overige heersen er stilte en rust, werkelijk niets roert zich in het nachtelijke duister. Hij weet zeker dat inmiddels tal van strikken zijn geactiveerd, en onwillekeurig stelt hij zich de angst en de pijn voor van de gevangen vogeltjes, die overdag zachtjes fluitend tussen de takken scharrelen en de indruk wekken dat hun contouren en tekening met een fijnere pen zijn aangebracht dan die van hun omgeving, met meer finesse. Nu kan hij bijna hun oogjes paarsgewijs voelen uitdoven.

Hoe groter de zonde, hoe zeldzamer en duurder de vogel die haar moet uitwissen. Is dat de basis waarop de aflaatkramer zijn negotie drijft? Een mus voor een bescheiden leugentje om bestwil, maar een paradijsmonarch en een koningsglansfazant voor het feit dat je enige twijfel aan Zijn bestaan bij jezelf hebt toegelaten.

Hij legt zijn hand tegen de bast van een boom, alsof hij op die manier lijdzaamheid en geestkracht aan de diertjes wil doorgeven. Hij was de stichter en het hoofd van een school, en zijn liefde voor deze boom is gelegen in het verband dat er bestaat tussen de boom en de schriftgeleerdheid. Al sinds de oudheid zijn er van zijn hout schrijftabletten gemaakt, een gebruik dat weerspiegeld wordt in zijn Latijnse naam: Alstonia scholaris.

Met zijn lantaarn in de hand loopt hij terug naar het huis dat precies in het midden van de tuin staat. Voordat hij het had laten bouwen had hij de steden Mekka, Bagdad, Cordoba, Caïro, Delhi en Istanbul bezocht, de zes plaatsen waar de islam in vroeger dagen tot wasdom was gekomen en had gefloreerd. Uit elk van die steden had hij een handvol rulle aarde meegebracht die hij met een boog in de lucht had geworpen terwijl hij toezag hoe geloof, deugdzaamheid, waarheid en gerechtigheid zijn hand verlieten en zachtjes op de grond neerdaalden. Op de plek van die reinigende lijn, die de vorm had van een maansikkel of een zeis, had hij de fundamenten gegraven.

In de negentiende eeuw had Rohans overgrootvader op dit stuk land paarden gefokt. Zijn dieren stonden bekend om hun onvermoeibaarheid en lichtvoetigheid, en om hun vermogen om onbeslagen over de meest rotsachtige bodem te kunnen galopperen. Tijdens de opstand tegen het Britse gezag in juli 1857 had een groep rebellen de paardenfokker op de dag van de zonsverduistering een bezoek gebracht, en gedurende de zeventien minuten waarin het land in halfduister verkeerde hadden de opstandelingen gesproken over de Zaak en het Land, woorden die zij als pijlen richtten tegen de gewapende macht van het Britse wereldrijk. Engeland was toentertijd het machtigste rijk op aarde, en niets minder dan het lot van de wereld stond op het spel. Ze hadden zijn hulp nodig maar hij liet hun weten dat hij hun geen paarden ter beschikking kon stellen. De Norfolk Trotters en de Arabische hengsten, de Dhanni-, Tallagang- en Kathiawar-merries waren allemaal naar een afgelegen oord gebracht om ze te beschermen tegen de gele koorts die in het district heerste.

Toen de opstandelingen aanstalten maakten om te vertrekken spleet de grond voor hen langzaam open. Er ontstond een barst die uitgroeide tot een stervormige breuk. In het midden van die ster werd een bolletje pikzwart glas zichtbaar. Toen drong het tot hen door dat dit in werkelijkheid een oog was, dat dwars door de aardkorrels heen een blik van eeuwen her op hen richtte. Een fantoom. Een chimère. En even later was het complete hoofd van een paard uit de aardbodem opgerezen. De gespierde hals maakte een schuddende beweging zodat de aarde door de verduisterde lucht in het rond vloog. De hoeven vonden de steun die ze nodig hadden, waarna de rest van het dier zich hijgend aan de aarde ontworstelde, met zijn machtige ribbenkast en zijn indrukwekkende, krachtige lendenen. Levend vlees dat zich met geweld losmaakte uit de aarde zelf.

De grond barstte uiteen. Een tiental paarden, en even later zowat twintig, vulden met hun gehinnik de lucht na alle uren die de dieren in het duister hadden doorgebracht. Een uitbarsting van furieuze zielen uit de diepte. Aarde die werd opgeworpen, gekrijs dat opklonk uit bevrijde kaken en doodsangst die de mannen beving tijdens het overdaagse duister.

Rohans overgrootvader had de vorige dag te horen gekregen dat een stel door de Engelsen opgejaagde rebellen zich van zijn dieren zou trachten meester te maken. Samen met zijn negen zonen was hij urenlang bezig geweest een grote sleuf te graven die dieper was dan hun grootste hengst, waarna ze alle vijfentwintig paarden, wier zwarte, witte, platenbonte en voskleurige ruggen glansden in de schuin invallende stralen van de ondergaande zon, ernaartoe hadden geleid. De paarden waren altijd liefdevol verzorgd, en zij vertrouwden hun meesters dan ook volkomen toen zij werden geblinddoekt en vervolgens naar de sleuf geleid, maar toen men aarde over hen heen begon te werpen, kwamen ze in verzet en stampten ze steeds harder met hun hoeven op de grond naarmate de laag aarde rond hun benen steeg. Strepen wit, zilt schuim gleden langs hun lijven omlaag en met zachte stem spraken de mannen de zinnen of woorden waarvan ze wisten dat de dieren die prettig vonden. Om hen zo mogelijk gerust te stellen. Niettemin gingen zij de hele nacht gestaag en vastberaden door met hun werk, terwijl de sterren verschenen en als een glazen woud boven hen hingen, maar ook later, toen er een noodweer losbarstte, de nacht één grote elektrische uitspatting werd en de lucht eruitzag alsof er ook in de hemel strijd met rebellen werd gevoerd, want geen enkel paard mocht in handen vallen van de opstandelingen, die, naar de vaste overtuiging van Rohans overgrootvader, die trouw was aan de Engelsen, misleid waren.

Toen alleen de halzen van de paarden nog te zien waren sprongen de mannen in de sleuf om de grond met hun voeten aan te stampen tussen de vijfentwintig paardenhoofden die uit de aarde groeiden, terwijl vanuit de met bliksem bezaaide hemel zachtblauwe vuurschitteringen neerdaalden in hun manen en in de baarden en het haar van de mannen zelf.

Allah had tegen de Zuidenwind gezegd: ‘Krijg aanzien!’ en aldus was het Arabische paard geschapen.

Ten slotte gingen de mannen, eindelijk goedgunstig gestemd, de rijen langs en plaatsten over ieder paardenhoofd een soort grote, omgekeerde korf, een huif van gevlochten grasvezels, dekriet en palmbladeren, waarbinnen elk dier kon blijven ademen. Daarna klommen zij uit de sleuf en wierpen zij de laatste aarde over het geheel, er wel voor wakend de korven geheel te bedekken en ervoor zorgend dat ze bij alle dieren een opening ter grootte van een duimafdruk openlieten, zodat er lucht bij kon komen. Vanuit de aarde klonk enkel nog een vaag hoefgetril toen de horizon achter de mannen stralend rood kleurde en de zon opkwam, en zij, zich opeens bewust van het gewicht waarmee zij op de aarde drukten, de komst van de opstandelingen gingen staan afwachten.

==

Gevleugelde wezentjes worden aangetrokken door de lantaarn in Rohans hand terwijl hij terugloopt naar het huis, motjes die eruitzien als potloodslijpsel, maar ook nachtvlinders die zo groot en zo bont getekend zijn dat je ze voor dagvlinders zou kunnen aanzien.

Voor hem op het pad ligt een zwarte veer die een vogel bij zijn worsteling om vrij te komen is kwijtgeraakt.

De opstand werd uiteindelijk in het hele land neergeslagen, waarmee er een einde kwam aan duizend jaar islamitisch gezag in India, en Engeland de volledige heerschappij overnam. Een moslimnatie was uitgeleverd aan de ongelovigen, en Rohans voorzaten hadden daar een rol in gespeeld.

Dat was de honderd jaar oude smet op de familie-eer die Rohan had geprobeerd uit te wissen door de aarde uit Allahs zes geliefde steden hier rond te strooien. Mekka. Bagdad. Cordoba. Caïro. Delhi. Istanbul. Door die wijd uit te strooien in de vorm van de kuil waarin de paarden waren begraven, de sleuf waaruit zij op eigen kracht weer waren opgestaan.

==

3

De muur om de tuin van het huis is begroeid met jasmijn, de nationale bloem van Pakistan. Jeo loopt langs de muur en gaat het vertrek binnen dat vroeger de werkkamer van zijn moeder was. Hij zet de brandende kaars op het bureau, waarvan het blad bedekt is met inktvlekken van haar vulpen. Het kalenderblad is sinds haar dood niet meer omgeslagen en staat nog op de maand waarin hij is geboren.

Hij slaat een groot boek met landkaarten open. Het geritsel van de bladen en zijn gestage ademhaling zijn de enige geluiden in het vertrek. Hij heeft gelogen over Pesjawar. Omdat hij daar wil zijn waar hij het hardst nodig is, dat wil zeggen zo dicht mogelijk bij deze bloederige oorlog, heeft hij in het geheim geregeld dat hij vanuit Pesjawar de Afghaanse grens kan oversteken.

In het zwakke licht buigt hij zich vlak over de kaarten en bestudeert de ligging van de Noordwestelijke Grensprovincie, waar hij vannacht met zijn vader heen zal reizen. Zijn ogen gaan van plaats naar plaats. Daar heb je de bergvesting die Pir Sar genoemd wordt en die in 326 voor Christus door Alexander de Grote is belegerd, een zo ontzagwekkende fortificatie dat zelfs Heracles, een afstammeling van Zeus, die naar verluidt onneembaar achtte. En in 1221 had Dzjengis Khan de laatste moslimvorst van Centraal-Azië tot aan deze plek iets ten zuiden van Pesjawar achtervolgd. En daar ligt Pusjkalavati, dat gedurende de vijfde, zesde en zevende eeuw door Chinese pelgrims werd bezocht, omdat Boeddha hier bij wijze van aalmoes zijn eigen ogen had weggeschonken.

Dat hij de Afghaanse grens wil oversteken is niet iets wat hij alleen voor zijn vader geheim heeft gehouden. Ook de vrouw die nu een jaar zijn echtgenote is en zijn zuster en zwager heeft Jeo niets verteld van zijn plannen, om hun alle onnodige angst te besparen. Rohan gaat vanavond met hem mee naar Pesjawar en komt dan overmorgen naar huis terug. En tegen die tijd zit Jeo al lang en breed in Afghanistan.

Als kind viel hij vaak in slaap wanneer hij naar een verhaal van zijn vader lag te luisteren, waarna hij vervolgens over martelaren droomde. Hij zag hen terneer liggen terwijl hun ziel, stilletjes bijgestaan door engelen en andere gevleugelde wezens, aan hun lichaam ontsteeg, de zon en de wolken rood kleurden, en de vogels in hun vlucht met bloed bevlekt leken. In zijn droom wist hij dan dat zij gevochten hadden met geduchte vastberadenheid en geduchte kracht, die beide niet door oorlog waren gesmeed maar erdoor aan het licht waren gebracht, en lang voor hun geboorte al in hun ziel waren gelegd, en terwijl hij sliep wist Jeo dat zij met hun allen hem waren, dat zij de mannen waren die hij geweest was voor hij de man werd die hij nu was, de duizenden schimmen die honderden generaties teruggingen, en terwijl hij lag te slapen onthulden zij hem zaken die niet alleen leven en dood betroffen, maar ook ééuwig leven en ééuwige dood.

Voorzichtig scheurt hij enkele kaarten uit het boek, en in dit licht lijkt het, vanwege de Afghaanse heuvels en bergen en de zich eindeloos vertakkende rotsachtige corridors, alsof de bladen verkreukeld zijn, en heel even heeft hij de neiging ze glad te strijken. Lasergestuurde bommen vallen op de bladen in zijn handen, projectielen die vanuit de Arabische Zee zijn gesommeerd, vanaf Amerikaanse oorlogsschepen die even lang zijn als het Empire State Building hoog is.

Hij komt de kamer uit en loopt naar de andere kant van de tuin, onderweg naar alle kanten toe beweging en schaduw veroorzakend wanneer hij met de blik omhoog langs het gebladerte strijkt. Wanneer een vogel eenmaal verstrikt zit in de eerste knoop, wordt op datzelfde moment een hele reeks strikken geactiveerd, die zijn hele lijfje op zijn plaats moeten houden en moeten voorkomen dat het diertje wild gaat fladderen en zichzelf verwondt.

Op de veranda bergt hij de kaarten in zijn reistas. Er brandt licht achter het raam van de kamer die hij deelt met zijn vrouw Naheed, en haar schaduw glijdt langs de muur. Het licht is amberkleurig, net als de kleur van haar ogen, en in gedachten roept hij het beeld op van de zwarte cascade van haar haren en voelt hij de druk van haar hand op zijn borst in de nacht. Nog eens steekt zijn verlangen vandaag de kop op, de wens haar binnen handbereik te hebben, in de wetenschap dat hij haar na vannacht een tijdlang niet meer zal zien. Hij loopt door de donkere hal, gaat de kamer binnen, en zij keert zich naar hem toe.

Mikal gaat met hem mee naar Afghanistan. Vorige week waren ze elkaar toevallig tegengekomen, toen Jeo op zijn motor van huis was vertrokken en via de Grand Trunk Road naar de andere kant van de stad was gereden. Daar had hij zich officieel laten inschrijven op het hoofdkwartier van de organisatie die mensen uitzendt naar Afghanistan. Ze hebben artsen nodig en waren – hoewel Jeo nog maar derdejaars medicijnen is en zijn opleiding nog lang niet heeft afgerond – heel blij met zijn aanbod om te gaan helpen. Het is een non-profitorganisatie die onder andere beschikt over een madrassa, een Koranschool waar arme kinderen de leeskunst wordt bijgebracht, met twintig lokaaltjes waar het gonst van de murmelende stemmen, als waren het bijenkorven vol vermaning en lof, en hij wilde net weer weggaan toen hij uit een andere deur iemand naar buiten zag komen. Met dat gezicht waarop zich die uitdrukking van onverbrekelijk in zichzelf besloten zijn aftekende.

‘Mikal.’

Als liefde voortkomt uit het feit dat je een glimp van andermans eenzaamheid hebt opgevangen, dan had hij al van Mikal gehouden sinds ze allebei tien waren.

Mikal keek op, Jeo stapte naar voren, en ze omhelsden elkaar.

‘Wat doe jij hier?’ vroeg Jeo toen ze elkaar weer hadden losgelaten.

Mikal sloeg zijn armen opnieuw om hem heen. ‘Ik heb net een stuk of wat geweren afgeleverd die ik voor ze gerepareerd had,’ zei hij uiteindelijk, met de ernst die hem eigen was en een minieme frons van zijn in elkaar doorlopende wenkbrauwen. ‘Ik werk in een wapenzaak.’

Om hen heen in de madrassa rumoerden de stemmen van kinderen, die, omdat zij maar al te goed wisten wat het betekende weinig te hebben, baden zoals zij aten, vanuit een intense honger.

Jeo had Mikal zonder aarzeling alles over Afghanistan verteld. Zijn bijna-broer. Bloedverwant in alles, behalve in naam. Mikal was tien toen hij en zijn oudere broer bij Jeo kwamen wonen. Mikal had onder zijn arm een boek meegedragen met allerlei sterrenbeelden, waarvan de grote bladzijden vol stonden met halfgoden en dieren, gevangen in met diamanten bezette netten. Het jonge hondje dat hij op zijn andere arm hield, zou binnen twee maanden de deur uit moeten toen duidelijk werd dat het een wolf was. Mikal en Jeo waren even oud en binnen de kortste keren onafscheidelijk, met een toewijding die wat Jeo betrof stoelde op Mikals waakzame eenzelvigheid en de sierlijkheid die elk van zijn bewegingen bepaalde, al werd die zo nu en dan onderbroken door korte periodes waarin hij weigerde iemand in zijn buurt toe te laten doordat iets in hem in woede was ontstoken.

‘Dus jij gaat naar Afghanistan?’ zei Mikal toen Jeo was uitgepraat.

‘Het is maar voor een maand. Misschien dat ik later voor langere tijd ga.’

‘Maar hoe moet het dan met je studie?’

‘O, dat haal ik wel weer in.’ Rohan had Jeo, toen die nog maar een jochie van twaalf was, al een keer een operatie laten bijwonen, en op zijn dertiende wist de jongen al allerlei dingen die je normaal gesproken pas leerde wanneer je medicijnen ging studeren.

Terwijl ze op zijn motor door het verkeer raasden – hij bracht Mikal naar de wapenzaak – zei Jeo over zijn schouder: ‘Je hebt me nog steeds niet verteld waarom je vorig jaar zomaar ineens verdween. Zonder naar mijn bruiloft te komen. En sindsdien maar één keer heel even langs bent geweest. Ik vraag me af of je nog wel weet hoe mijn vrouw heet.’

‘Ik wist niet dat je ging trouwen,’ zei Mikal.

Mikals ouders waren communist geweest en zijn vader was rond Mikals geboorte gearresteerd, waarna ze nooit meer iets van hem hadden vernomen. Toen Mikals moeder tien jaar later overleed had Rohan besloten Mikal en zijn broer in huis te nemen. Mensen die ernstig in de problemen waren geraakt, wendden zich tot Mikal met het verzoek of hij voor hen wilde bidden, want weeskinderen behoorden tot diegenen op wier gebeden Allah naar men zei immer acht sloeg.

In de wapenzaak lagen de AK-47’s zeshoog opgestapeld in de schappen. Als het echte geweest waren zouden ze tachtigduizend roepies per stuk hebben gekost, maar deze waren nagemaakt, en kostten niet meer dan een kwart van dat bedrag. De dag nadat ‘het Westen’ Afghanistan was binnengevallen had men een ‘solidariteitskorting’ ingevoerd voor mensen die het wapen wilden kopen om aan de jihad te gaan deelnemen. Er waren ook nagemaakte exemplaren van oudere vuurwapens, van geweren die in de wapenzalen van de Tower in Londen te vinden waren, van .30-kaliber Chinese pistolen, en van Argentijnse Ballester-Molina’s. Aan de muur hing een grote foto van een vlucht adelaars die waren afgericht om in oorlogen van de mens mee te vechten, de vleugels schuin gespreid als waren het levende boekensteunen, een droom uit het verleden van het land.

De eigenaar van de zaak instrueerde Mikal inzake verschillende reparaties en vertrok om gehoor te geven aan de oproep van de muezzin. Van een van de geweren zat de trekker vast, en de eigenaar van een revolver wilde dat het wapen een hardere knal gaf wanneer het werd afgevuurd. Mikal brak het vuurwapen open en scheidde de loop van het staartstuk. ‘Afghanistan, dus,’ zei hij.

‘Jij bent de enige aan wie ik het heb verteld.’

‘Maar als je nou iets overkomt?’

‘Kom je nog een keer langs voor ik vertrek?’ De band tussen hen was sterker dan ooit. Jeo’s zuster was inmiddels getrouwd met Mikals broer.

‘Jeo. Er kan je daar iets overkomen. Je zou kunnen omkomen, of je verstand verliezen, of je benen, of je ogen.’

‘Wat als iedereen zo zou redeneren?’

Een tijdlang hield Mikal zijn blik op hem gevestigd, toen ging hij verder met zijn werk. Jeo voelde met hoeveel zorg hij zich aan zijn werk wijdde. Als het om iets mechanisch ging, móést Mikal weten hoe het in elkaar stak. Op een keer had hij bijna een helikopter gestolen. ‘Ze hadden natuurlijk nooit de sleuteltjes erin moeten laten zitten,’ zei hij. ‘Maar ik bedacht me toen ik zag hoeveel versnellingen het ding had.’ Op zijn veertiende had hij al met een bulldozer en met allerlei auto’s gereden, en met een motorboot gevaren.

‘Vroeger maakte je speelgoed,’ zei Jeo.

Mikal leunde achterover op zijn kruk, opende zonder te kijken de kast achter hem en haalde er een opwindvrachtautootje uit. Hij draaide het sleuteltje een paar keer rond en zette het autootje op het glazen blad van de toonbank. Jeo hield zijn hand achter de rand om het ding te kunnen opvangen wanneer het daar aankwam.

‘Hou het maar. Je mag het hebben.’ Mikal schoof het sleuteltje over de toonbank naar hem toe. ‘En als ik nou eens zei dat ik met je meeging?’

‘Ik loop niet in zeven sloten tegelijk.’

Mikal had met zijn duim de laadhevel van de revolver teruggeschoven en de haan halverwege vastgezet, maar nu wachtte hij en keek op. ‘Zo bedoelde ik het niet.’ Hij draaide de cilinder rond en verwijderde met de slagpin de kogels uit hun kamer.

Hij stak een Gold Flake op en zei grijnzend: ‘Ik rook er vijf per dag. Dat zijn mijn vijf gebeden.’

Jeo moest lachen, of hij wilde of niet. ‘Je gaat naar de hel.’ Toen zei hij: ‘Meen je het echt, dat je met me mee wilt komen?’

‘Ja. Ik ga straks terug om me ook aan te melden.’

‘Maar wat ga je daar dan doen?’

‘Ik breng de gewonden van het slagveld naar jou toe.’ Waarna hij, na een korte stilte, zonder hem aan te kijken vervolgde: ‘En ik weet best hoe ze heet, Jeo. Hoe ze heet en dat ze van de profeet afstamt.’

==

Naheed tilt Jeo’s arm van haar middel. Over minder dan twee uur zal hij met Rohan vertrekken om de trein naar Pesjawar te nemen, maar op dit moment ligt hij nog een hazenslaapje te doen. Ze knoopt de hals van haar tuniek dicht en loopt weg van het bed wanneer een schokje haar doet omkijken. Hij ligt op haar sluier. Wanneer ze door de met kaarsen verlichte ruimte dichterbij komt ziet ze dat hij een punt van de sluier zelfs om de wijsvinger van zijn rechterhand heeft gebonden. Ze maakt de knoop los en haar glazen armbanden tinkelen wanneer ze hem voorzichtig tegen zijn blote schouder tikt. Met de ogen nog altijd gesloten glimlacht hij, waarbij in elke wang de centimeters lange kuiltjes verschijnen. Ooit had hij haar versteld doen staan met de opmerking: ‘Ik zou graag met jou voor ogen sterven.’

Ze kijkt uit het raam, langs de laaghangende tak van de palissander waaraan ieder jaar een schaap wordt gehangen om luttele minuten na zijn laatste bewuste ogenblikken van zijn ingewanden en vacht te worden ontdaan, ter nagedachtenis aan Abrahams offer. Het is een paar dagen eerder als volwassen dier gekocht, maar zou idealiter vanaf dat het een lammetje was liefdevol grootgebracht moeten zijn voordat het werd gedood.

Ze draait zich om en ziet dat hij naar haar kijkt. Hij richt zich half op en pakt, steunend op zijn elleboog, het speelgoedvrachtautootje van de stapel boeken op het nachtkastje. Het komt tussen de kleren die hij eerder op de grond heeft gegooid door naar haar toe gereden, passeert haar en verdwijnt weldra uit het zicht onder de leunstoel, waarna het geluid van het blikken drijfwerk opeens verdwijnt op de plek waar het ding kennelijk tegen de muur is gereden.

‘Dat heb ik van Mikal gekregen,’ zegt hij terwijl hij weer gaat liggen.

Ze raapt zijn kleren bijeen en legt ze op het voeteneinde van het bed. Ze heeft dit overhemd zelf voor hem gemaakt, in het diepste geheim, waarbij ze aan niemand heeft onthuld hoe het kan dat er nergens ook maar één zoom of steek in te ontdekken valt.

Ze neemt een lantaarn van de plank in de gang en loopt naar buiten, het koude duister in. Ze kijkt omhoog naar de bomen. Wanneer Rohan en Jeo vanavond naar Pesjawar zullen zijn vertrokken, zal zij naar het huis van haar moeder gaan, een paar straten verderop, maar de volgende ochtend vroeg terugkeren om de vogelaflaatkramer op te wachten. Rohan heeft haar opdracht gegeven alle gevangen vogeltjes vrij te laten. ‘En hij moet alle strikken weghalen. Ik kan mij niet herinneren dat ik hem toestemming heb gegeven.’ Ze houdt haar hand omhoog en het licht van de lantaarn breekt in scherpe schitteringen uiteen op verscheidene hoog boven haar gespannen draden.

Ze vraagt zich af waar Mikal zich op dit ogenblik bevindt. In sommige opzichten is rouwen om wie verloren of vermist is erger dan rouwen om de doden, en soms maakt de intensiteit van die rouw dat ze een fractie van een seconde zou willen dat Mikal er niet meer was, zodat ze zich niet zou hoeven afvragen of ze hem ooit terug zal zien.

‘Laten we gewoon weglopen,’ had hij een week voordat ze met Jeo zou trouwen tegen haar gezegd. En hij had het duister van de nacht in gewezen. ‘Laten we gewoon ergens heen verdwijnen.’ Ze was geschokt geweest door het voorstel, maar had er vervolgens mee ingestemd, opeens fel in haar vastbeslotenheid.

Maar op het afgesproken uur was hij haar niet komen halen.

Ze loopt over een van de vele rode paden die door de tuin slingeren.

Het halvemaanvormige huis vormde oorspronkelijk het onderkomen van Geestrijk Vuur, de school die Rohan en zijn vrouw Sofia hadden gesticht. Toen het gebouw te klein was geworden voor het groeiende aantal leerlingen, was er een nieuw gebouw verrezen aan de andere kant van de rivier die achter het huis langs stroomt. Het oude gebouw werd toen de woning van Rohan en Sofia.

Tientallen jaren geleden, toen het idee voor Geestrijk Vuur was ontstaan, had Rohan Sofia met behulp van luciferhoutjes de plattegrond ervan geschetst.

Het geheel bestaat uit zes paar lokalen, die in een sierlijke boog zijn gerangschikt en onderling zijn verbonden door een van hordeuren voorziene gang. Elk lokalenpaar is genoemd naar een van de zes centra uit het glorieuze verleden van de islam.

Het Mekkahuis staat te midden van Arabische dadelpalmen die gedurende de hele zomer hun vruchten op het dak laten vallen. De dadels voelen als zacht, kauwbaar leer aan in de mond. Naast de ingang hangt een plaquette, waarop, naast de naam, te lezen staat: ‘Om steeds de juiste richting naar Mekka te kunnen bepalen hebben moslims in het verleden een bijzondere belangstelling voor geometrie en wiskunde ontwikkeld en uiteindelijk de trigonometrie uitgevonden.’ De woorden waren bedoeld om de kinderen te herinneren aan hun erfgoed, de lange traditie van wetenschappelijke kennis en prestaties van de islam.

De fraaie belettering is van Sofia’s hand, en de sierlijkheid ervan maakt dat de lezer zich bewust wordt van, en zich zelfs verantwoordelijk gaat voelen voor de ziel van de kalligrafe.

Klimrozen, die zich met hun dunne hechtranken over de muren uitspreiden, schermen het Bagdadhuis af, en de afgevallen bloemblaadjes liggen op de stoeptegels en geven tot diep in de avond het geleende daglicht terug. De kinderen kregen te horen dat er al in 830 in Bagdad een ‘Huis van de Wijsheid’ stond.

Spaanse amandelbomen en anjelieren groeien rond het Cordobahuis. Volgens de plaquette buiten was de bloem die de koning van de djinns aan Salomo gaf, zodat die haar aan de koningin van Sheba kon schenken, een anjelier. Zij droeg die in haar haar. Verder vermeldt de plaquette dat Spaanse moslims rond 1150 het eerste papier in Europa hebben gefabriceerd en tevens dat in 1221 Frederik de Tweede, de keizer van het Heilige Roomse Rijk, alle papieren documenten ongeldig heeft verklaard, omdat in Europa papier met moslims werd geassocieerd.

In een driehoekige vijver voor het Caïrohuis staan in kristallijnstrakke gelederen Egyptische blauwe lotussen, waarvan de bloemen zich ’s nachts sluiten en onder water wegzinken, om pas de volgende morgen weer boven te komen. Caïro, waar in 995 het ‘Huis van de Wetenschap’ werd gesticht en waar de collectie van de Fatimidische paleisbibliotheek, die liefst veertig vertrekken besloeg, alleen al 18 000 manuscripten over de ‘Wetenschap in de Oudheid’ telde en de staf uit wiskundigen, astronomen, medici, taalkundigen, lexicografen, kopiisten en Korangeleerden bestond.

Daarnaast staan, beschut door een banyan met de reikwijdte van een eeuw, de twee lokalen die Delhi genoemd zijn, en daarnaast staat het Osmaanse huis. Volgens Mikals sterrenbeeldenboek hadden de geestelijken sultan Murat III in de zestiende eeuw ervan overtuigd dat het alleroudste observatorium ter wereld, dat in Istanbul stond, verwoest moest worden, omdat, naar zij zeiden, de lenzen in naam van de vooruitgang en wetenschap te diep doordrongen in de geheimen van Allahs hemelen, en daardoor de goddelijke toorn over zijn koninkrijk zouden afroepen.

Mikal.

Net twee maanden nadat ze waren getrouwd bracht Jeo hem mee naar huis, in de veronderstelling dat ze elkaar nog nooit hadden ontmoet.

Toen Jeo even de kamer uit was hoorde ze hem zacht iets fluisteren. Hij zat op het puntje van zijn stoel en keek strak naar de grond. Ze had de brieven bewaard die hij haar had geschreven in de maanden voordat zij te horen kreeg dat zij met Jeo moest trouwen. Zij had ze verscheidene keren mee naar de rivier genomen, maar het was haar niet gelukt zich ervan te ontdoen.

Hij keek haar aan en zei, verstaanbaarder nu: ‘Ik kon hem gewoon niet bedriegen. Hij is als een broer voor mij.’

Ze weet nog dat ze knikte. En haar uiterste best deed beheerst te blijven.

Ze zwegen allebei en uiteindelijk had ze, terwijl ze gespannen luisterde of ze Jeo weer hoorde aankomen, gezegd: ‘Het is een uitgemaakte zaak.’

‘Ja.’ Hij had twee pogingen nodig gehad om het te zeggen, en toen nog kwam het ongelukkig zijn mond uit, alsof er ergens binnenin een graat was gebroken.

Hij ging staan. ‘Zeg maar tegen Jeo dat ik ervandoor moest.’

‘Het zou het voor mij gemakkelijker maken wanneer ik je niet hoefde te zien. Ik moet leren van hem te houden; hij kan hier allemaal niets aan doen.’

‘Ik zal niet meer langskomen. Ik ga kijken of ik weg kan uit de stad.’

Het was de zesenzestigste dag van hun huwelijk geweest, en de laatste keer dat ze hem had gezien.

Ze kijkt naar de hemel. Hij had haar gezegd dat Orion de vorm had van de koeienhuid waaruit hij was geboren, negen maanden nadat Zeus, Hermes en Poseidon erop hadden geürineerd. Hij had haar verteld dat sommige Arabische astronomen in de sterrenbeelden Cassiopeia en Perseus een vrouwenhand zagen die met hennapatronen was opgesierd, terwijl anderen beweerden dat het de hand van Fatima was die met bloeddruppels was bevlekt. Fatima, de dochter van Mohammed, en een van de voorouders van Naheed.

Ze hoort de tweetoonsroep van een vogel en buigt zich naar een tunnel in het gebladerte om te kijken of ze het diertje kan ontdekken. Het maanlicht is bleek als met water verdunde inkt. Ze blijft staan bij de citrusboom, de boom waarvan de takken, toen Sofia op sterven lag, vol witte bloempjes zaten, zodat zij hem had aangezien voor een engel. Vanwege de feilloze afbeeldingen die Sofia ervan heeft gemaakt, herkent Naheed vrijwel alle bomen en planten in deze tuin, de zaadpeulen, de bladeren en de bessen die bol staan van de suiker.

Ze had ook afbeeldingen gemaakt van levende wezens, maar die had Rohan tijdens haar laatste uren verbrand, uit angst dat zij anders wegens ongehoorzaamheid veroordeeld zou worden. Allah had dergelijke beeltenissen immers verboden omdat zij licht tot beeldendienst konden leiden. De zwarte rook van het vuur was tot aan haar sterfbed opgestegen. Haar schets van een stierenschedel en die van een fossiel uit de heuvels van Bannu werden eveneens vernietigd. Die schepselen waren weliswaar al dood geweest toen zij ze tekende, maar ze hadden wel ooit geleefd, en hij wilde elke mogelijke twijfel uitsluiten om haar verlossing niet in de waagschaal te stellen. Hij vroeg haar hem te zeggen waar zich de rest van haar schilderijen en tekeningen bevond en hem het adres te geven van de vriend bij wie ze thuis verscheidene muurschilderingen had gemaakt. In zijn angst had hij hun huis ook van ieder ander beeld ontdaan, van elke foto en prent, zelfs van de beelden die zij niet had gemaakt.

En toen, tien jaar na haar dood, had hij haar door een hoog venster zijn kant op zien kijken. Het was de laatste dag van de ramadan, en een groepje vooraanstaande inwoners van de stad was uitgenodigd de minaret te beklimmen van de Vrijdagmoskee, in het hartje van de stad, om de wassende maansikkel te bewonderen. Terwijl hij zijn verrekijker over de stad liet gaan herkende hij tussen de daken ineens haar ogen, haar gezicht, dat voor driekwart naar hem was toegewend, het patroon van haar zeegroene gewaad. Het duurde even voor hij haar weer met zijn kijker had gevonden, en de afstand tussen hen bedroeg kilometers, te veel straten en tenminste drie bazaars. Naast haar zag hij een reusachtig bebaard hoofd, in haar handen hield zij verscheidene bloembollen waaruit lelies ontsproten, en in iedere bloembol zat een heel jong mensenkind gevouwen, misschien niet meer dan een foetus.

Rohan had niet geweten dat zij zichzelf ook had afgebeeld op een van de schilderingen die zij op de acht muren en twee plafonds in het huis van haar vriend had aangebracht, als kleurrijke huid voor de beide kamers. Rohan had de hele stad doorzocht om ze op te sporen. Systematisch had hij de smalle achterstraatjes en stegen uitgekamd tot hij weken later bij zijn bestemming was uitgekomen. ‘Ik heb toestemming gekregen om te spreken over een van de engelen van Allah die Zijn troon dragen,’ had de profeet gezegd. ‘Hij is zo groot dat de afstand tussen zijn oorlellen en zijn schouders zevenhonderd jaar reizen vergt.’ En het reuzenhoofd naast het portret van Sofia was dat van een van de acht engelen.

Naheed ademt diep in en blaast de lantaarn uit, en terwijl de walm om haar heen verwaait, blijft ze doodstil staan in de nacht.

Ze luistert gespannen, vastbesloten het vogeltje te traceren dat vanuit de razernij van zijn lijden zijn kreetjes had geslaakt. Maar er is enkel stilte nu, nog geen haperend trillertje dat naklinkt. Ali! Ali! Een derwisj die alle woorden heeft afgezworen behalve dat ene, spreekt nooit een ander, onder geen beding... De zin dringt haar gedachten binnen vanuit een boek waar ze eerder in had zitten kijken. Terwijl haar blik langs de hemel glijdt, waar de maan in een grote, koude kring heeft postgevat, vallen haar steeds meer woorden in. Er is slechts één ding dat telt, slechts één woord. Indien wij spreken is het omdat wij dat ene niet hebben gevonden en ook nimmer zullen vinden.

==

Mikal is zich altijd blijven verbazen over de zwaarte van kogels in vergelijking tot hun geringe grootte.

Hij bevindt zich in de hoge kamer die hij huurt in een kronkelig zijstraatje van de Grand Trunk Road. De eerste keer dat hij had gedroomd dat Jeo doodging, was hij wakker geschrokken in een kamer die, zo voelde hij, vervuld was van zijn angstkreten. Het was vlak voor de bruiloft geweest, en de nachtmerries waren zich de daaropvolgende maanden blijven aandienen.

Hij pakt een zak patronen en wat andere dingen uit de kast en stopt ze in een rugzak van canvas. Hij wil met dezelfde nachttrein mee als Jeo en Rohan. Het is maandagavond en er is een wereldoorlog aan de gang. Hij draagt een marineblauwe trui en daaroverheen een zwart, westers colbertje. In een holster onder zijn trui zit zijn M9 Beretta-pistool.

Zijn ouders hadden in deze flat gewoond, en hij had er zelf tot zijn tiende gewoond. Bijna twee maanden na de dood van zijn moeder had hij de deur geopend voor een eerbiedwaardige, indrukwekkende onbekende in een sjerwani en met een jinnahmuts op. Mikal weet nog dat de man zei dat hij was gekomen om naar de muurschilderingen te kijken, en weet ook nog dat hij de man sprakeloos had aangestaard en vervolgens een stap terug had gedaan om hem binnen te laten. De onbekende werd vooral gefascineerd door één bepaalde, geschilderde vrouw, wier gezicht zich tussen een hoge muur van boeken en een stoel bevond. Hij was voor haar blijven staan alsof hij haar trekken in zijn geheugen wilde griffen. Vervolgens had hij zich met geruis van kleren in de stoel neergelaten en was hij minzaam begonnen Mikal te ondervragen. Hij wilde weten hoe Mikal heette en waar zijn ouders waren. Mikal, die sinds de begrafenis geen woord had gesproken, vertelde hem dat hij en zijn achttienjarige broer alleen woonden.

‘Mikal, mijn naam is Rohan,’ had de man gezegd. ‘Ik ben gekomen om jou en je broer mee te nemen naar mijn huis.’ Hij had naar de vrouw op de muur gewezen. ‘Zij heeft me gestuurd.’

Mikal kijkt op zijn horloge. Hij heeft het woord ‘dood’ maar liefst dertien keer gehoord in het halfuur dat hij in het hoofdkwartier van de liefdadigheidsorganisatie was om zich in te schrijven, en sindsdien heeft hij het gevoel gehad dat hij het onbekende steeds dichter is genaderd. Volgens een van de kranten is er een steen uit het met de grond gelijkgemaakte huis van moellah Omar als oorlogstrofee per vliegtuig naar de Verenigde Staten overgebracht, bestemd voor het Witte Huis. En volgens een ander nieuwsblad heeft een paramilitaire officier op 19 september van zijn chef in het hoofdkwartier van de CIA te horen gekregen: ‘Ik wil dat het hoofd van Bin Laden me in een krat met ijs wordt toegestuurd. Ik wil het de president laten zien. Ik heb hem beloofd dat ik dat zou doen.’

Naast hem, in een nis bij het raam waar hij voor staat, flakkert een kaars. Het is windstil en donker, de sterrenbeelden branden met een ijskoud vuur, en er druppelt breekbaar licht op Heer, de stad waar hij woont. Hij zoekt het uitzicht voor hem af om te zien of er vanavond meer delen van Heer zonder stroom zitten. Van zijn stad in dit problematische, arme derdewereldland. Hij kijkt rechts in de verte, naar de buurt waar Rohan woont. Er komt een herinnering bij hem boven aan de dag dat hij had lopen zingen en zij zijn handen had beetgepakt en ze aan weerszijden van haar hoofd stijf tegen haar oren had gedrukt. Ze was blijven staan luisteren naar het lied dat niet door de lucht bij haar was binnengedrongen, maar via zijn armen, zijn botten, zijn bloed en zijn spieren. Híj was het medium geweest dat het lied aan haar had doorgegeven en het zou een vast ritueel tussen de beide gelieven worden, een vaste, herhaalde gewoonte, een spel van verwondering.

Hij zet de transistorradio aan en strekt zich uit op de matras zonder hoeslaken die op de betonnen vloer ligt. Hij luistert met gesloten ogen naar het nieuws. De taliban hebben het nog steeds voor het zeggen in Afghanistan, maar de Amerikanen hebben mariniers gestuurd, guerrillasoldaten die de lokale bevolking op één lijn moeten zien te krijgen en de opstand moeten organiseren. En al die tijd wemelt het in de lucht en de hemel van de vliegtuigen met bommen die duizenden tonnen zwaar zijn. En uitgerekend daar wil Jeo naartoe.

‘Weet je het absoluut zeker?’ had Mikal hem gevraagd toen die hem eerder die dag had opgezocht.

‘Ja.’

‘Heb je gehoord dat de taliban ongetrainde Pakistaanse jongens naar het front sturen, waar ze zonder meer worden afgeslacht?’

‘Daar heeft de organisatie waar ik mij bij heb aangesloten niets mee te maken. Wij gaan daar niet naartoe om te vechten.’

Mikal had geknikt en gezegd: ‘Oké.’

Nu kijkt hij opnieuw op zijn horloge. Hij doet zijn rugzak om, knijpt de kaars zonder te kijken uit en loopt, nadat hij de deur heeft afgesloten, de trap af, de donkere straat in. Het schiet hem te laat te binnen dat hij de radio niet heeft uitgezet, maar hij gaat niet terug. In gedachten ziet hij hoe de radio de kamer met liedjes en nieuwsberichten vult tot de batterijen leeg zijn.

==

Ieder ogenblik kan de riksja komen die hem naar het station moet brengen. Terwijl Rohan luistert of hij de claxon van de fietstaxi hoort, loopt hij de kamer van Sofia in, waar hij op de tafel twee grote opengeslagen boeken met kaarten ziet liggen, waarvan de kleuren zelfs in dit licht stralen. En zelfs in dit licht ziet hij dat er een aantal bladzijden zijn uitgescheurd. Hij vraagt zich af wanneer dat is gebeurd.

Hij strijkt over de kleuren, haast bij wijze van afscheid. Hij is zestig jaar en zijn ogen gaan al bijna twintig jaar achteruit. Hij heeft hooguit nog vijf jaar waarin hij zal kunnen zien. Daarna zal herkenning overgaan in raadselachtigheid. Hij moet zijn ogen baden in met dauw aangelengde belladonna en honing, en licht boven een zekere sterkte laten voor wat het is, maar zelfs nu zijn er al secondenlange momenten waarin een schaduw hem wit lijkt, de hele lucht groen, of zijn handen zwart als roet. Kleine donkerblauwe vormpjes liggen als landmassa’s in zijn blikveld. Of ineens schittert alles door afwezigheid, is er enkel een heldere verstraling die hij zelfs met gesloten oogleden registreert.

Hij is deze kamer binnengelopen om iets uit te kiezen dat hij onderweg zou kunnen lezen. Dit is het dik in Iraakse rozen ingepakte Bagdadhuis, de twee lokalen die voor Sofia zijn samengetrokken tot één vertrek. Hij draagt de atlassen naar de andere kant van de langwerpige ruimte. De afgelopen week zijn er tweehonderd dozen met boeken bij het huis afgeleverd. De chauffeur van de vrachtwagen waarin ze waren vervoerd had een brief voor Rohan en Sofia bij zich gehad. Een van zijn vroegere leerlingen – uit de begintijd van Geestrijk Vuur – was onlangs overleden. Hij had de brief kort voor zijn dood geschreven en er stond in dat het echtpaar in hem een hartstochtelijke liefde voor studie had gewekt, zodat hij in de loop van zijn leven duizenden boeken had vergaard. En deze boeken liet hij na aan Geestrijk Vuur, omdat hij nog wist hoe schamel de schoolbibliotheek destijds was geweest. Een twintigtal dozen was hier in Sofia’s kamer neergezet, de rest was verdeeld over het huis, waardoor één gang plotseling half zo breed was geworden.

Rohan legt de atlassen in een van de dozen. Hij reist met Jeo mee naar Pesjawar omdat hij de familie van zijn overleden leerling wil opzoeken om hen te bedanken voor het geschenk en om bij het graf te bidden. Hij slaat even Het Gilgamesj-epos open, en vervolgens De chartreuse van Parma en Taoos Chaman ki Mynah, om daarna, terwijl de kaars in zijn andere hand dan ook beter zelfs doorbrandt, een blik te werpen in een geschiedenisboek.

Nadat Granada in 1492 was gevallen, werden tweehonderdduizend moslims met geweld tot het christendom bekeerd. De inquisitie liet zelfs lijken opgraven om te zien of zij niet met het gezicht naar Mekka begraven waren, en het werd vrouwen verboden gesluierd te gaan...

Hij hoort de claxon van de riksjarijder bij het hek. Terwijl hij de ramen afsluit kijkt hij naar de rivier, waar allerlei reigers zich in het hoge riet en de lisdodden ongetwijfeld gereed maken voor de nacht. Het nieuwe gebouw van Geestrijk Vuur aan de overkant van het groene, vrijwel roerloze water, is opgetrokken uit beton, glas en staal, maar nog steeds verdeeld in zes huizen. Vijf jaar geleden moest Rohan vertrekken, daartoe gedwongen door een voormalige leerling die de zaak had overgenomen en het niet langer verdroeg dat Rohan kritiek had op wat de kinderen werd onderwezen.

Hij loopt naar buiten en sluit de deur van het Bagdadhuis af. Hij is ontzettend trots op het feit dat Jeo graag naar Pesjawar wil gaan om daar te helpen. Hij weet dat hij, als hij zelf nog jong was geweest, niet in Pesjawar zou zijn gebleven, omdat hij de verleiding om Afghanistan binnen te gaan niet had kunnen weerstaan. En niet alleen om hulp en steun te bieden, nee, hij zou gewapenderhand hebben meegevochten voor de goede zaak. En ja, als hij in september in Amerika zou zijn geweest had hij al het mogelijke gedaan om de onschuldigen in die aangevallen steden voor het sterven te behoeden, en deelgenomen aan hun rampspoed.

Hoe kan een mens dezer dagen níét om hulp smeken – bij anderen, bij God – nu het lijkt alsof we worden omringd door de vernietiging van het mensbeeld zelf.

Terwijl hij naar de kamer van Jeo loopt, prevelt hij Koranverzen.

Men kan geloven in het bestaan van geur voordat de bloem geschapen werd om die te bevatten, en evenzo is het dat God de wereld heeft geschapen om Zichzelf daarin te openbaren, Zijn genade te openbaren.

Een of twee keer per jaar, mogelijk drie keer, bezoekt een vrouw de tuin. Haar gezicht is oud en haar ogen staan rustig, maar allesbehalve lijdzaam wanneer zij op de palissanderboom toeloopt en elk gevallen blad opraapt en aandachtig bekijkt. Of zij in het bezit is van al haar geestelijke vermogens is voor niemand duidelijk. Misschien is ze wel bij haar verstand en doet ze alleen uit zelfbescherming alsof ze getikt is. Tientallen jaren geleden – lang voordat het huis gebouwd werd, toen deze plek alleen nog een stuk wilde natuur was – had ze de naam van God ontdekt op een palissanderblad, waarvan de groene nerven zich tot een geheiligd schoonschrift hadden gekruld. Nu raapt ze zelfs het kleinste blad op, in de hoop dat het wonder zich opnieuw zal voltrekken terwijl ze het in haar handen houdt in een gebaar niet ongelijk aan dat voor een gebed. Om haar heen gaat het leven van het huis gewoon zijn gang, en zo nu en dan slaat ze de bewoners gade en volgt ze de meest alledaagse menselijke handelingen met een aandacht die gewoonlijk voor veel grotere gebeurtenissen wordt bewaard. Als het herfst is, is ze gedwongen urenlang in de tuin te blijven, blootgesteld aan de vlagen en rukken van de wind, die de gevallen bladeren naar alle hoeken drijft. Later, wanneer de schemering de hemel begint te verduisteren, zitten vrouw en boom bij elkaar, tot alleen de boom is overgebleven.

In welke behoefte haar zoektocht voorziet is niet bekend. Wellicht dat genezing al bestond voordat wonden en lichamen die geheeld moesten worden waren geschapen.

4

Wanneer een munt wordt geslagen, wordt hij door de duivel gekust.

Majoor Kyra staat op het dak van Geestrijk Vuur met naast zich zijn hond. Naar verluidt waakte een saloeki over de Profeet tijdens diens gebed, vandaar dat men binnen de islam een zwak heeft voor dit hondenras.

Hij loopt in militaire pas heen en weer langs de halvemaanvormige rand van het dak terwijl zijn vingers door de vacht van de saloeki strijken, die nat is van het hoge gras en het riet langs de oever van de rivier. In het donker wappert de vlag van Geestrijk Vuur. Hoog boven zich hoort hij, in de stilte van de nacht, duidelijk een vlucht kraanvogels die, klapwiekend en een reeks ijle, trillerige kreetjes slakend, op doortocht zijn van Centraal-Azië naar de woestijnen van Pakistan.

Steeds weer gaat zijn blik naar het oude schoolgebouw, waar met tussenpozen stipjes kaarslicht achter de ramen flakkeren. Daar woont tegenwoordig Rohan, de stichter van de school. Twintig jaar geleden, na de dood van zijn vrouw, heeft Rohan de school overgedragen aan een vroegere leerling, Achmed, omdat geld de smet van de duivel droeg en omdat hij de verwikkelingen die rijkdom, vermogen en bezit met zich meebrachten uit zijn leven wilde bannen. Hij behield alleen zijn directeurssalaris.

Maar tien dagen geleden is Achmed omgekomen in Afghanistan, waarna zijn broer, majoor Kyra, Geestrijk Vuur heeft geërfd.

De hond kijkt naar de maan alsof die hem verrast. Mist stijgt in lange, kronkelige lagen op van de rivier en oogt krijtwit boven het donkere riet. Achmed stond bekend als Achmed de Mot, een bijnaam die hij op zijn vijfde had gekregen in de moskee in Abbottabad waar hij als kind naartoe ging. Daar had men hem gezegd dat de volle zak die in het vuur geworpen was geld en speelgoed bevatte, waarna hij onbewogen was blijven toekijken hoe die verbrandde, maar toen men zei dat de zak in werkelijkheid gevuld was met bladzijden uit de Koran, had Achmed zijn handen verbrand in een poging ze te redden, met als gevolg dat hij de littekens en de naam ook als volwassene nog met zich had meegedragen.

Vorig jaar had majoor Kyra tijdens een bezoek aan Geestrijk Vuur met eigen ogen gezien dat een aantal jongetjes het klaslokaal was uitgekomen met verbonden handen. Ze hadden Achmed de Mot als onderdeel van hun scholing nagevolgd.

Hij weet dat Rohans zoon Jeo en zijn pleegkind Mikal vanavond naar Afghanistan zullen afreizen. En hij heeft de verzekering gekregen dat zij niet zullen terugkeren. Althans niet levend.

Kyra heeft al bijna drie etmalen niet geslapen. Hij heeft eergisteren ontslag genomen uit het leger, omdat hij zich niet kon verenigen met het feit dat de Pakistaanse regering een verbond heeft gesloten met Amerika en het Westen, en zo de grootmachten steunt bij de vernietiging van Afghanistan.

Nine-Eleven. Hij gelooft zo langzamerhand dat alles wat daarover verteld wordt één grote leugen is. Eén grote samenzwering. Een groot passagiersvliegtuig zo laag boven een stad laten vliegen lukt zomaar niet. Daarvoor heeft iemand op zijn minst de luchtverkeersleiding naar zijn hand moeten zetten. Daarvoor heeft iemand op zijn minst het alarmsysteem van het Pentagon buiten werking moeten stellen. Uit wat hij heeft gelezen en gehoord blijkt dat de luchtmacht pas na een uur in actie kwam. Kyra is militair en heeft dus verstand van dergelijke elementaire zaken. Het is allemaal in scène gezet, om een excuus te hebben om de moslimlanden een voor een binnen te vallen.

Hij kijkt naar de boog boven de toegangspoort van Geestrijk Vuur. Die was, toen de school van plek veranderde, van de ingang van het oorspronkelijke gebouw verwijderd en hiernaartoe gebracht. Toen Rohan en zijn vrouw de school hadden gesticht stond er op de boog te lezen: ‘Kennis is de grondslag van recht en gezag’. Al snel waren door Rohan zelf de woorden ‘van de islam’ aan ‘kennis’ toegevoegd, naar verluidt tegen de zin van zijn echtgenote. In de loop der jaren is de leuze verder bijgesteld, van ‘Kennis van de islam is de grondslag van recht en gezag’ via ‘De islam is de basis van het recht’ naar ‘De islam is de zin van het leven’, terwijl er dezer dagen ‘De islam is de zin van leven en dood’ op staat.

Onder Achmed de Mot had Geestrijk Vuur betrekkingen aangeknoopt met de ISI, de Pakistaanse inlichtingendienst. Leerlingen werden geselecteerd voor gevechtstraining in door de ISI geleide jihadkampen, en uiteindelijk uitgezonden naar Kasjmir voor het uitvoeren van geheime operaties. Dat was ook de reden geweest voor de botsingen tussen Rohan en Achmed, de reden dat Rohan vijf jaar geleden uiteindelijk was gedwongen te vertrekken.

Maar nu Achmed dood is zijn de directe banden met de inlichtingendienst verbroken. Kyra had de contacten kunnen aanhouden, maar het leger en de ISI boezemen hem afkeer in, omdat zij Afghanistan in de steek hebben gelaten. De leerlingen van Geestrijk Vuur behoren nu hem alleen toe en door middel van hen zal hij zijn plannen in werking stellen, door hen te kneden tot strijders voor de heilige zaak, tot virtuoze misleiders van het Westen en tot zijn medestanders hier in eigen land.

Wij zijn geen mannen van de haat, wij dienen mannen van de gerechtigheid te zijn.

Toen hij gisteren op de school aankwam om het gezag over te nemen waren de oudere leerlingen zich aan het voorbereiden op hun vertrek naar Afghanistan, waar ze zouden gaan vechten. Velen waren in tranen vanwege het nieuws over de verwoestingen en de bloedbaden. Een miljoen nieuwe vluchtelingen zijn Pakistan binnengestroomd en acht miljoen zullen hulp nodig hebben. Sommige leerkrachten en oudere kinderen vertelden verhalen over heldhaftige reddingsoperaties uit de islamitische geschiedenis, over volkeren in nood die door godvrezende cavaliers waren gered, waarop de begeesterde toehoorders uitriepen: ‘Vrees niet! Er is hulp op komst uit Heer!’ In de hoop over duizenden jaren nog steeds gehoord te worden.

In een wijk ten oosten van de binnenstad staat een liefdadigheidscentrum met een madrassa die door Achmed de Mot werd geleid, maar die het eigendom is van de ISI. Die liefdadigheid is louter een façade waarachter jongens en jongemannen tot jihadstrijders worden getransformeerd. En gisteren had een van de mannen die daar werken hem een stapel papieren gebracht, omdat Kyra tot in detail had willen weten hoe Achmed zijn dagelijkse aangelegenheden had afgehandeld.

De man had uit de stapel een blad genomen dat vol met namen stond, en dat aan hem overhandigd. ‘De naam boven aan de derde kolom.’

De naam Jeo had Kyra niets gezegd, maar een verraste uitroep was aan zijn mond ontsnapt toen hij in het vakje dat bestemd was voor Naam vader ‘Rohan’ zag staan.

‘Hij is van plan naar een medisch centrum in de buurt van een van de gevechtsterreinen in Afghanistan te gaan,’ zei de man, ‘zonder dat hij dat aan zijn naaste familie heeft verteld.’

Kyra had naar het papier zitten staren. ‘Waarom loopt er een rode streep van zijn naam naar die verder omlaag? Mikal.’

‘Dat is een pleegzoon van Rohan. Zo’n lanterfanter, zo’n halve hippie. Een ongrijpbaar type. Ik heb overwogen of ik het Rohan moest vertellen. Ik vraag me af of we hem dat niet verplicht zijn vanwege zijn vroegere betrekkingen met Geestrijk Vuur.’

Kyra’s woede-uitbarsting had zelfs hemzelf verrast. Slaapgebrek. De wijze waarop zijn broer nog geen twee weken geleden was gestorven. ‘Dit is niet het moment om ons te laten leiden door gevoelens van mededogen en vergevingsgezindheid,’ zei hij. ‘Laat één ding duidelijk zijn: ik wil dat die jongen naar het heetst van de strijd wordt gestuurd, of dat er een gevecht wordt verplaatst naar waar hij zich bevindt. Doe dit ter nagedachtenis van Achmed. Je bent hém eerder iets verschuldigd dan Rohan. Weet je precies waar hij naartoe gaat?’

‘Natuurlijk. Wij zijn degenen die hem uitzenden. We weten niet alleen de locatie, we weten in grote lijnen ook de route die hij zal nemen.’

‘Zorg er dan voor.’

Er was een bom ontploft op een markt in Kasjmir, waardoor naast verschillende omstanders ook twee Indiase soldaten waren gedood. Tegelijkertijd ging er in een ander deel van Kasjmir voortijdig een explosief af, waardoor de jongen die het had moeten plaatsen om het leven kwam. Toen bleek dat Geestrijk Vuur bij beide incidenten was betrokken, had Rohan Achmed daarover aangesproken, waarop Achmed Rohan had laten weten dat hij allang ernstige twijfels koesterde of hij wel zuiver in de leer was.

‘Je hebt me bij herhaling beloofd dat op deze school niets zou voorvallen wat met de jihad verband houdt,’ zei Rohan. ‘Je hebt me je woord gegeven.’

‘Ik gaf het aan een ongelovige.’

‘Niettemin was het je woord.’

‘Het staat of valt met aan wie je het geeft.’

En vervolgens had Rohan iedereen doen walgen en tot razernij gebracht door te zeggen dat hij blij was dat de tweede jongen bij het installeren van het explosief om het leven was gekomen, en dat hij gelukkig en dankbaar was dat het doden van medemensen de jongen was bespaard. ‘Allah heeft zich ontfermd over het misleide kind voordat het onschuldig bloed kon vergieten.’

Dát was het moment waarop men hem had gedwongen zich uit Geestrijk Vuur terug te trekken.

Majoor Kyra – hij moet nog leren over zichzelf te denken als enkel Kyra – daalt de trap af naar het Bagdadhuis, terwijl de saloeki met grote sprongen voor hem uit gaat, zich op de onderste trede omdraait en in één soepele beweging opnieuw omhoogrent. Wanneer Kyra een lamp aansteekt vangt hij in de ruit even een glimp op van zichzelf, met de littekens in zijn gezicht die hij twee jaar geleden, tijdens de oorlog met India, heeft opgelopen bij een explosie.

Hij denkt aan de trein die op datzelfde ogenblik Rohan en de twee jongens naar Pesjawar brengt, slaat de koran open en begint te lezen. Bij de briesende strijdrossen, die met hun hoeven vonken uit de stenen slaan wanneer zij in de vroege ochtend aan komen galopperen, en het stof doen opdwarrelen wanneer zij dwars door het strijdgewoel gaan: waarlijk, de mens is tegen zijn Heer verhard, en hijzelf is daarvan getuige...

==

5

Als ze drie uur met de trein onderweg zijn, staat Mikal op van zijn zitplaats. Jeo heeft hem het nummer gegeven van de slaapcoupé die Rohan en hij voor zichzelf hebben gereserveerd, vier wagons verderop. De andere passagiers reageren niet wanneer hij langskomt door het gangpad; zelfs het lawaai van de trein is niet bij machte hen te storen achter de zware poort van de slaap.

Meteen na zijn eerste klopje doet Jeo de deur van de haak en komt naar buiten. Wanneer Mikal een glimp opvangt van de gestalte van de slapende Rohan, mager en broos onder zijn deken op het onderste bed, komt er een gevoel van tederheid in hem op. Rohan weet niet dat Mikal ook naar Pesjawar gaat. Ze hebben het hem niet verteld om nodeloze vragen te voorkomen, uit angst dat iets in hun antwoorden zijn argwaan zou kunnen wekken.

Jeo heeft de kaarten bij zich. Ze lopen het lange, smalle gangpad door, gaan vervolgens naast elkaar tegen het formica wandpaneel van de wagon zitten en bestuderen ze bij het licht van een zaklantaarn, terwijl achter het raam boven hun hoofd de nacht voorbijglijdt. De heldere lichtkring van de zaklantaarn strijkt over het gebied, zodat het lijkt alsof de zon de aarde heel dicht is genaderd, zoals dat, naar de Koran zegt, het geval zal zijn op de Dag des Oordeels, en niet hoger staat dan ‘anderhalve speer’. Mikal leest de Engelse woorden op de kaarten heel langzaam voor, lettergreep voor lettergreep. Soms zelfs letter voor letter. Die taal was voor hem het grootste probleem geweest op school. De laatste keer dat hij het alfabet probeerde op te zeggen kon hij zich bepaalde stukjes al niet herinneren, laat staan dat hij de taal vlot kon lezen, schrijven of spreken.

‘Daar heb ik vorig jaar nog met een stuk of wat mannen naar goud gezocht,’ zegt hij, wijzend naar een van de bergen.

‘Wou je zeggen dat er goud zit in de bergen van Pakistan?’

‘Op sommige plekken. En toen ik daar was, op die berghelling, lag er zoveel sneeuw op de toppen dat de wolven erdoor naar het dorp beneden werden gedreven.’

‘Wanneer we uit Afghanistan terugkomen gaan we daarnaartoe. Heb je een pistool meegenomen, Mikal?’

‘Het is daar soms zo stil dat je de sneeuwvlokken kunt horen vallen. Ik neem je er mee naartoe.’

‘Dat zal Naheed geweldig vinden.’

Mikal gaat staan, keert zijn gezicht naar het raam en kijkt naar buiten, terwijl de trein een station passeert waarachter in de verte, verspreid in het land, de ivoorwitte lichtjes van huizen te zien zijn, terwijl de maan als een losse stralende muzieknoot in de elektriciteitsdraden naast het spoor hangt en de weerspiegeling ervan gerimpeld wordt door de stroming van het water van een rivier als een strak geknoopt tapijt, en de nachtzwaluwen hoog tussen de sterren op hun prooi jagen.

‘Hier ongeveer zitten we straks.’ Ook Jeo is gaan staan en wijst naar een landstreek die zich op de kaart net binnen Afghanistan bevindt. Het territorium van diverse families en stammen. Waar kinderen, naast sieraden en land, projectielen erven.

‘Het ziet eruit als een web van steen.’ Mikal houdt de kaart op armlengte voor zich.

Jeo glimlacht. ‘Mocht ik ooit verdwalen dan kun je mij zó vinden.’ Mikal kent de namen van alle zevenenvijftig sterren die ter navigatie dienen, en hun plaats aan het firmament.

Ze kijken naar de duisternis buiten.

‘Wat deed je daar precies in de bergen?’

‘Soms, wanneer ik zong, wist ik het bijna. Ongeveer een halve tel, maar daarna was het weer weg.’

‘Zingen maakte je duidelijk waar je naar op zoek was?’

‘Soms. Meestal hield ik mezelf voor: “Wanneer je het ziet, zul je het herkennen.” Maar dat is nooit gebeurd.’

Jeo vouwt de kaart weer op, neemt een andere uit de bundel en vouwt die open. ‘Bedoel je dat je het nooit hebt gezien, of dat je het wel hebt gezien, maar je nooit hebt gerealiseerd dat dat het was waarnaar je op zoek was?’

‘Komt dat niet op hetzelfde neer?’

‘Dit is me te moeilijk.’

‘Mij ook.’

Jeo richt zijn aandacht weer op de kaart. ‘Ze zeggen dat de oorlog niet snel afgelopen zal zijn. Dat het zeker nog een jaar, misschien wel anderhalf jaar, zal duren voordat Kaboel valt. Ik denk niet dat de strijd echt zal losbarsten voordat volgend voorjaar de dooi is ingevallen. Tot die tijd houden die westerse soldaten zich vast gedeisd in de heuvels en bergen, waar ze rond hun vuren van gedroogde mest gestoofd geitenvlees zitten te eten terwijl de sneeuwstormen om hen heen gieren.’ Hij kijkt op zijn horloge. ‘Ik denk dat ik maar gauw terug moet gaan. Vader zou zomaar wakker kunnen worden.’

‘Ik kom aan het eind van de ochtend naar jouw ziekenhuis. Geef mij de kaarten zolang maar mee.’

‘We zullen zo gauw mogelijk naar een bazaar moeten om een satelliettelefoon te kopen, zodat ik uit Afghanistan naar huis kan bellen en net kan doen alsof ik uit Pesjawar bel.’

Jeo draait zich om om weg te gaan en Mikal zegt, terwijl hij een tikje onder zijn arm geeft op de plek waar zich de Beretta in zijn holster bevindt: ‘Jeo, ik heb er een bij me.’

Nadat Jeo is vertrokken steekt Mikal een sigaret op. De rook blaast hij uit het raam. In het rijtuig ernaast forceert hij het slot van een coupé en glipt naar binnen. Als een blinde beweegt hij zich op de tast door de pikdonkere ruimte naar de partij plastic lelies die hij daar eerder die avond naar binnen heeft zien dragen. Twee stations verder gaat de zoon van een leenheer trouwen en de familie heeft in nabijgelegen steden grootscheeps bloemen ingekocht. Als ze echt waren geweest had Mikal op de geur af kunnen gaan. Muskus, kaneel, riviermodder, ether, bloed, moessonmos. Ze groeien in Rohans tuin. Hij neemt uit elke bos één bloem en gaat terug naar het raam in de gang, met de witte vracht tegen zich aan gedrukt, als een tiend die hij de landheer verschuldigd is. Daarbuiten bevindt zich het cyclorama van de nacht, en elke keer dat de trein langs een of andere keet of hut dendert, gooit hij er een van de grote, witte bloemen naartoe, waarna hij met een snelle hoofdbeweging kijkt of hij hem ziet neerkomen, en of hij blijft steken in het verrotte riet van het dak of in de jutezak of het stuk karton dat als muur dienstdoet.

Hij keert terug naar zijn zitplaats en sluit de ogen. Op de middag dat hij Naheed voor het eerst had benaderd – om haar zijn allereerste brief te overhandigen – had ze in de schaduw van een boom op een riksja staan wachten. Ook hij had die lommerrijke plek betreden, zodat het door het gebladerte gevormde schaduwpatroon hen beiden had bedekt, maar was vervolgens weer teruggetreden in het zonlicht en had zelfs de klep van zijn baseballpet naar achteren gedraaid, zodat zijn gezicht duidelijk te zien was.

Onder hem maakt het spoor een bocht en hij voelt dat zijn bloed hem weer in het lood wil trekken.

Op een keer had zij – nadat ze zes weken lang brieven hadden uitgewisseld en elkaar in het geheim hadden ontmoet – terloops iets gezegd over een jongen uit de buurt die zij knap vond, waarna ze zich haastig min of meer had verontschuldigd, voor het geval zijn trots was gekrenkt. Maar hij had enkel zijn schouders opgehaald.

‘Maar jij kijkt vast ook naar andere meisjes,’ zei ze.

Hij had zijn hoofd geschud.

‘Dat betekent dat jij meer van mij houdt dan ik van jou.’

‘Dat weet ik.’

Dat inzicht had haar bijna met fysieke kracht getroffen. ‘En daar heb je geen moeite mee?’

‘Nee, ik ben al dankbaar dat je van iemand als ik houdt.’

Ze had gezegd dat ze na dat gesprek echt helemaal verliefd op hem was geworden.

Hij doet zijn ogen open, kijkt het duister in en trekt zijn jasje strakker om zich heen tegen de kou.

Ja, wat deed hij daar eigenlijk, in de bergen? Rond zijn dertiende was hij begonnen te spijbelen en vaak met de eerste de beste bus die uit Heer vertrok meegereden tot halverwege Karachi of tot aan de voet van de K2, of was hij met een groep rondreizende zangers meegetrokken door het zuiden van de Punjab, of via het dak bioscoopzalen binnengedrongen, of had hij zich in de woestijn van Baluchistan in leven gehouden met water uit door smokkelaars geslagen putten.

Rohan smeekte hem elke keer weer te vertellen wat er toch aan schortte, hoe ze ervoor zouden kunnen zorgen dat hij thuis zou blijven. Hij was Mikal, toen die vijftien was, op een ochtend gevolgd en had zo ontdekt dat hij werk had gevonden als automonteur. De jongen had niet willen vertellen waarvoor hij het geld nodig had en waar hij sommige nachten doorbracht, en iedereen was bang dat er heroïne in het spel was, of de jihad in Kasjmir.

Het geld was natuurlijk voor de kamer die hij huurde, het hoge vertrek met de muurschilderingen, met doffers en houtduiven als vast gezelschap, in de vervallen, honderd jaar oude buurt waar meer dan de helft van de stegen doodliep. Wie er niets te zoeken had meed de buurt, omdat daar huisbedienden en dagloners woonden, eunuchen en artiesten voor bruiloften en partijen, bedelaars en voddenrapers, en als logisch gevolg dieven, hoeren en andere wetsovertreders.

‘Waar slaat dit op?’ had zijn broer Basie gevraagd, toen die hem een keer naar de kamer was gevolgd.

‘Geen idee,’ weet Mikal nog dat hij had geantwoord, met ogen die ineens waren gaan prikken. Hij had zijn gezicht verborgen en was gaan huilen zoals kleintjes en zuigelingen huilen, mensenkinderen die nog niet hebben leren praten.

Basie was op hem af gestapt en had hem in zijn armen gesloten. Het was de kamer waarin zowel Basie als Mikal was geboren, waar de communistische kameraden van hun vader en moeder waren bijeengekomen, en vanwaar de vader was weggevoerd door overheidsagenten die heulden met de Verenigde Staten, de vijand van het communisme.

Zijn vader had gedroomd van een revolutie, maar ondertussen verzuimd voorzieningen voor zijn gezin te treffen, waarbij hij de twijfels die hun moeder en hijzelf wel degelijk koesterden de kop indrukte met de woorden: ‘Over de toekomst van deze twee hoeven we ons geen zorgen te maken. Tegen de tijd dat zij volwassen zijn zal in de basisbehoeften van iedereen ruimschoots zijn voorzien. Niemand zal er persoonlijk bezit op nahouden en deze jongens zullen gelijken zijn onder gelijken. Laten we al onze krachten inzetten om die situatie te verwezenlijken.’

Op zijn zeventiende was Mikal zo’n beetje bij Rohan uit huis gegaan en in die kamer gaan wonen, waar de anderen hem zo vaak mogelijk opzochten. Omdat hij acht jaar ouder was dan Mikal had Basie bewustere en helderdere herinneringen aan hun moeder, terwijl Mikal hun vader zelfs helemaal niet had gekend.

Vaak lag Basie eindeloos te praten op de matras. Soms nam hij een slok uit de fles Murree-whisky die hij had meegenomen en die hij gekocht had in een van de clandestiene bars in Heer, waar ze afgesloten hokken hadden voor vrouwelijke drinkers, zowel om te voorkomen dat ze door de beschonken mannelijke cliëntèle werden aangerand, als om te voorkomen dat dronken vrouwen elke man die ze zagen keelden. Althans volgens Basie, Mikals oudere broer, een gezelligheidsdier dat veel van lachen hield, en om de vijftien zinnen welgemoed een krachtterm bezigde.

‘Ik denk dat hij nog leeft,’ had Mikal een keer tegen Basie gezegd toen de fles Murree bijna leeg was.

‘Nee. Hij is doodgemarteld, hoogstwaarschijnlijk in de kerkers van fort Lahore.’ Basie had zijn ogen geopend. ‘Gaat het daarom? Je wilde hier zijn terugkomst afwachten.’

‘Ik weet het niet.’

Dan ging Basie terug naar het huis van Rohan, nadat hij wederom vergeefs had geprobeerd hem over te halen mee terug te gaan, of hij bleef dagenlang bij Mikal.

Omdat hij doodsbang was in het donker deed Mikal nooit het licht uit wanneer hij ging slapen, en elke week stopte hij het geld dat hij verdiende in een kistje, omdat hij niet wist wat hij er anders mee moest doen nadat in zijn weinige eerste behoeften was voorzien. Op een dag had hij met de zinloze stapel geld in zijn handen gezeten en rondgekeken naar de muren van de lege kamer. Hij had het in een schaal gelegd, die midden in de kamer op de vloer gezet en het vervolgens in brand gestoken, zodat het tot as was vergaan.

Hij was achttien toen hij haar voor het eerst in de buurt van Rohans huis had gezien, het meisje met de serene, gouden oogopslag. Nadien zag hij haar steeds vaker, en ze was zo mooi dat hij nooit aan haar kon denken zonder dat het hem door de ziel sneed, maar op een middag had ze zijn blik even vastgehouden. De glimlach was kort geweest. Niets voor wie hem toevallig opving, alles voor wie er maar over bleef mijmeren.

==

Iets in de beweging van de trein die zich door de nacht spoedt, wekt Rohan uit zijn slaap, en hij knipt het lampje boven zijn hoofd aan. Jeo ligt te slapen in het bovenste bed; het licht valt van vlak onder de borst van de jongen op Rohan.

Toen Jeo nog klein was, was hij soms bang geweest dat hij hem te veel op een afstand hield, omdat het simpele feit dat Jeo bestond een beproeving voor hem was, hem voortdurend herinnerde aan zijn eigen verlies, en hij weet nog dat hij hem op een keer had gevraagd: ‘Weet je wel dat ik van je houd?’

Jeo moet toen een jaar of vier geweest zijn, en het had Rohan met wanhoop vervuld toen hij nee had geschud.

‘Weet je dat niet?’

‘Nee.’ Toen was het kind zijn gezicht zorgvuldig gaan bestuderen en had zelfs zijn handjes uitgestoken om zijn trekken te bevoelen. ‘Hoe weet je of iemand van je houdt?’

Hij had gedacht dat het om een zichtbaar teken of zegel ging. Iets wat hij over het hoofd had gezien.

Jeo’s arm hangt over de rand van het bed en slingert zachtjes heen en weer, en Rohan draait de hand voorzichtig om zodat hij op het horloge kan kijken. Het is bijna vier uur. Rohan zou moeten opstaan om een hoofdstuk uit de Koran te lezen voor de zielenrust van Sofia.

Hij gaat moeizaam rechtop zitten en strijkt met zijn hand over zijn gezicht en zijn baard. De zon zal om zes uur opkomen en de gebeden die voor het aanbreken van de dag moeten worden gezegd kunnen vanaf vijf uur worden gebeden.

Hij staat naast de slapende Jeo en ziet hoe mooi hij is, en hoe jong.

Een van zijn voeten steekt onder de deken uit en Rohan schikt voorzichtig de plooien er weer omheen, want hij kan niet aanzien hoe kwetsbaar en naakt Jeo eruitziet. Halverwege de voetholte zit een roestbruin moedervlekje, iets waarvan hij niet had geweten dat zijn zoon het had. Het raadsel van een ander menselijk wezen. Al de plekken die deze voeten hebben betreden en nog zullen betreden, en waarvan de vader geen weet zal hebben. Hij buigt naar voren en drukt een kus op het gezicht van zijn volwassen zoon.

Nadat hij op het toilet de rituele wassing heeft verricht, treedt hij weer naar buiten en begint uit de Koran te lezen. Hij vraagt of Allah op haar wil toezien in haar dood, zoals Hij ook toeziet op hem en zijn kinderen in hun leven. En of Hij haar wil vergeven. De passage uit de Koran gaat over het mensdom, en het vers dat hem de meeste angst inboezemt staat in de soera getiteld De Mens. Op zichzelf genomen is het best een mooi hoofdstuk, waarin gesproken wordt over de beloning die de gelovigen en getrouwen wacht in het hiernamaals, maar toen hij het Sofia tijdens haar laatste ogenblikken had voorgelezen, had ze een kleine verspreking van hem verbeterd. Het was duidelijk dat ze ermee vertrouwd was en heel precies wist wat ze verwierp. En dat is exact waar zijn vrees voor haar zielenheil vandaan komt. Sofia is gestorven als ongelovige, als afvallige.

Totdat zij weer zal opstaan op de Dag des Oordeels zal ze, als gevolg van het feit dat zij God heeft verworpen, aan folteringen onderworpen zijn. Na het einde van de wereld zal ze in de hel geworpen worden. Tijdens haar laatste uren had hij wanhopig geprobeerd haar tot inkeer te brengen. Ze was heel geleidelijk en niet van de ene dag op de andere van haar geloof afgevallen, en die afvalligheid had langzaam, als een klimplant, in steeds wijdere kringen om hen heen gewoekerd.

Volgens de Pakistaanse wet kon geloofsverzaking met de dood bestraft worden, en dus moest die van Sofia, nadat zij die aan hem had opgebiecht, geheim blijven.

‘Ik zal voor de vorm en omwille van onze veiligheid de schijn blijven ophouden. Maar tegenover jou kan ik niet langer verzwijgen dat ik niet meer geloof.’

Hij had vooraanstaande geestelijken en heilige vrouwen bij hen thuis uitgenodigd om haar de schoonheid van het geloof weer te doen inzien. Inwendig beschuldigde hij haar ervan hem voor hun huwelijk een verkeerde voorstelling van zaken te hebben gegeven, omdat hij nooit iemand zou hebben gekozen die zulke monsterlijke twijfels koesterde. Het huwelijk was naar alle waarschijnlijkheid nietig – een moslim kon niet gehuwd blijven met een ongelovige – maar hij bleef zichzelf ook voorhouden dat ze nog kon veranderen, en wachtte tot God haar Zijn tegenwoordigheid opnieuw zou doen gevoelen.

Na hun eerste kind hadden de artsen haar gewaarschuwd voor een tweede zwangerschap, maar toch was hij in zekere mate blij geweest toen zij zwanger was van Jeo, in de overtuiging dat het wonder van een nieuw leven ook haar ziel zou hernieuwen.

Hij leest in het Heilige Boek en probeert de gedachte te verdringen dat haar wonderschone lichaam, als speeltuig van Allahs demonen, op ditzelfde moment in de aarde wordt toegetakeld. Als gevolg van de martelingen die bekendstaan als Kabar ka Aazab. Ze leeft, daarbeneden in de onderwereld waaruit geen rook of kreet ontsnapt, in het volle bezit van haar zintuigen en bewustzijn. Een mens wordt onmiddellijk nadat het graf is gesloten weer tot leven gewekt en kan naar men zegt zelfs de verdwijnende voetstappen horen van de mannen die hem zijn komen begraven.

Na haar dood heeft hij Geestrijk Vuur overgedragen aan Achmed de Mot, omdat hij zich volledig wilde toeleggen op de verlichting van haar doodslijden, aangezien hij zich haar kreten van pijn, die vanonder zijn voeten opklonken, maar al te goed kon voorstellen. Er schoot weinig tijd over voor Jeo en Yasmin, zijn acht jaar oude dochtertje. Hij trok eropuit om met geleerden te spreken en zeldzame boeken te zoeken, op jacht naar afwijkende leerstellingen, commentaren en kanttekeningen, op zoek naar om het even wat waardoor haar zonden kwijtgescholden zouden kunnen worden. Soms was hij na zijn omzwervingen nog ongeruster dan hij was bij zijn vertrek, en soms meer in evenwicht.

Terwijl Rohan zich in deze zaken verdiepte, vervormde Achmed de Mot Rohans visie zodanig dat die nauwelijks meer als de zijne te herkennen viel en paste hij ook het halvemaanvormige bouwplan van Geestrijk Vuur aan zijn eigen doeleinden aan. Er werd een groene vlag ontworpen waarop in een boog in het midden zes vlammen gerangschikt waren, waarbij elke vlam oprees uit een paar gekruiste zwaarden. Die vlag wappert elke dag op het dak van Geestrijk Vuur en de jongens dragen groene tulbanden waarop, wanneer ze losgewikkeld worden, dezelfde zes zwaarden met vlammen blijken te staan. Het zijn de zes centra van verdwenen glorie, waarvan het verlies te vuur en te zwaard moet worden gewroken.