BOEKEN VAN RUDY KOUSBROEK BIJ AUGUSTUS

Dierentalen

Opgespoorde wonderen. Fotosynthese 1

Verborgen verwantschappen. Fotosynthese 2

Het raadsel der herkenning. Fotosynthese 3

De archeologie van de auto

De Aaibaarheidsfactor

Medereizigers. Over de liefde tussen mensen en dieren

Restjes. Anathema’s 9

RUDY KOUSBROEK

De Aaibaarheidsfactor

gevolgd door

Die Wacht am IJskast

met tekeningen

van Hepzibah

Kousbroek

UITGEVERIJ AUGUSTUS

AMSTERDAM • ANT WERPEN

Copyright © 1969, 2009 Rudy Kousbroek en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Copyright tekeningen © 1969, 2009 Hepzibah Kousbroek en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Ebook 358atwork, Almere

Deze digitale editie is gemaakt naar de 10e herziene druk; ISBN 978 90 457 0208 7

ISBN 978 90 254 4074 9

NUR 300/323

www.augustus.nl

Voor mijn dochter Hepzibah, die tussen haar vierde en zesde jaar de hier opgenomen (en nog ongeveer 3000 andere) tekeningen maakte.

VOORBERICHT BIJ DE NIEUWE, UITGEBREIDE DRUK

‘Wanneer wordt het weer 1960? – Nooit’

Het mooiste gedeelte van Bébert, le chat de Louis-Ferdinand Céline, door Frédéric Vitoux, is het katerntje met foto’s voorin.

Bébert, zo blijkt uit die foto’s, was een kat zoals Steinberg ze wel heeft getekend: streng maar rechtvaardig, de beschermheer der vogels, de terugbrenger van het propje, de bewaarder der muizen, die Wacht am IJskast – trotse drager van het gestreepte uniform van maarschalk in het poezenleger, machtig besnord maar met de suggestie van een weinig militaire bereidheid om op zijn rug te gaan liggen teneinde zich de buik te laten strelen.

Zuchtend van verliefdheid bekijk ik die foto’s. Wat is er toch aan katten, dat zij in staat zijn om bij mensen dat eigenaardige gevoel van be-koring en verlangen op te roepen? Is het erfelijk? Hoe lang bestaat het al? In mijn somberste momenten denk ik wel eens aan al het spinnen dat er, miljoenen jaren lang, door katten is gedaan terwijl er nog geen mensen waren om ernaar te luisteren. De natuur is vol verspilling.

Zo ook dat gevoel van verlangen. Waarnaar eigenlijk?

Ik denk naar de grote uiteindelijke communicatie. Het wegvallen van alle obstakels die ons – katten en mensen – op het ogenblik nog scheiden. Een gevoel van: éénmaal komt het ogenblik dat we het elkaar allemaal zullen kunnen vertellen, zonder inspanning, zonder kans op misverstand. Later, later.

Wanneer? Ik geloof dat we hier te maken hebben met een versie van wat Donald Schon eens heeft omschreven als the stable state.*

‘Zo ver als mijn herinnering reikt,’ aldus deze Schon, ‘heb ik altijd geloofd in een hiernamaals tijdens mijn leven, een tijd van kalme bestendigheid die bereikt zou worden na een periode van zorg en onrust. Toen ik nog een kind was bestond dat hiernamaals uit volwassen zijn. Naarmate mijn jeugd verstreek werd de inhoud vager, maar de gedachte eraan houdt koppig stand. Dit beeld van een hiernamaals tijdens het leven zelf is een geloof aan wat ik zou willen noemen the stable state, de staat van bestendigheid.’

Schon argumenteert dan verder dat het geloof aan zo’n bestendige staat als het ware ingebouwd is in onze sociale instellingen en in het begrip van sociale verandering zelf: het streven naar, en het anticiperen op een stabiele eindtoestand. Die, zoals ik nauwelijks hoef op te merken, niet bestaat. Ook daarover is van alles te zeggen en dat doet Schon dan ook, onder het kapittel ‘The Loss of the Stable State’; maar waar het mij hier om is begonnen is wat er precies gebeurt op het punt waar de inhoud van dat idee van een hiernamaals-tijdens-het-leven ‘vaag’ begint te worden, maar de gedachte eraan ‘toch koppig standhoudt’.

Dat verschijnsel namelijk is mij verre van onbekend, als het tenminste hetzelfde is als waar Schon het over heeft: het gevoel dat ‘alles provisorisch is’, dat alles wat gebeurt, maar ook alles wat ik doe en onderga, ‘nog niet telt’ omdat het later opnieuw zal gebeuren, of beter gezegd later pas echt zal gebeuren. Later, later.

De ontkenning daarvan heeft een eigenaardig effect op het herinneren.

Het lijkt op het doen van wetenschappelijke waarnemingen, met de zekerheid dat men niet meer terug kan komen om het over te doen. Rondlopen in Atlantis, een half uur voordat het zal worden verzwolgen. Het rommelt al, maar de mensen weten nog van niets. Men kan ze niet waarschuwen, men is alleen een onzichtbare waarnemer. Men maakt als een gek aantekeningen – de taal, de architectuur, de flora, de fauna, landbouw, veeteelt –, in de krankzinnige haast om zo veel mogelijk te noteren gebruikt men allerlei afkortingen, steeds radicaler, vertrouwend op het geheugen.

Het halve uur is voorbij, het land begint te kantelen als een immense getorpedeerde oceaanstomer. Atlantis verzinkt. Het wordt donker, het regent.

Thuis om de aantekeningen uit te werken: wat blijkt? Er is niets van te begrijpen. Op het papier staan alleen maar raadselachtige afkortingen, nooit zal ik weten wat ik ermee bedoelde. Mijn geheugen laat me in de steek, ik heb niet goed gekeken, te veel aandacht besteed aan notities maken; die notities, die ken ik van buiten, maar dat is nutteloos, daar heb ik niets aan.

En dit hangt weer samen met iets dat ik wel eens meer geprobeerd heb te beschrijven: de sensatie dat mijn herinneringen niet verwijzen naar voorvallen die ik zelf beleefd heb, maar het karakter hebben van iets dat ik alleen maar weet: – van horen zeggen, van een beschrijving; nauwkeuriger nog: van een deductie. Nemen we als voorbeeld een goede, duidelijke herinnering – mijn dochtertje op die draaimolen op de boulevard Brune, op haar verjaardag. Ik weet nog alles, ik weet nog waar ze op zat: een langzaam rijzende en dalende zwaan van hout, met een staak door zijn rug. Hoe ze keek. De februarizon. Dat ik erbij ben geweest – het heeft het karakter van een logische conclusie. Het moet wel, hoe weet ik anders al deze dingen. De gedachte: als ze later weer zo op die draaimolen zit, dan moet ik kijken, kijken zoals ik nog nooit heb gekeken, verslindend, zodat er alleen maar een donkere plek overblijft.

Maar dat is het juist, ze zal er nooit meer zitten. Ik weet heel goed dat het niet bestaat. Het is een andere manier om te zeggen dat ik niet meer terug kan. Wanneer wordt het weer 1960? – Nooit – q.e.d. Het hiernamaals bestaat niet, de ‘stable state’ is een illusie en het met zoveel ongeduld verbeide ogenblik dat we elkaar eindelijk kunnen vertellen hoe het was, in die tijd dat jij als kat vermomd was en ik als mens, dat ogenblik zal nooit aanbreken.

De vraag wat er met dieren gebeurde nadat zij gestorven waren hield mij op jeugdige leeftijd al bezig, en was een van de voornaamste aanleidingen tot het bereiken van het inzicht dat de godsdienst een soort Sinterklaasverhaal moest zijn. Ik denk dat van kerkelijke zijde ernstig onderschat wordt welke indruk het op kinderen maakt dat dieren van het hele sprookje buitengesloten zijn. Na dringend geïnformeerd te hebben, en niet mis te duiden uitsluitsel te hebben gekregen, dat dieren geen ‘ziel’ hadden, dat men ze in het hiernamaals niet terug zou zien, en dat er na hun dood niets van hen overbleef, werd ik overvallen door de overweldigende zekerheid dat het met mensen niet anders kon zijn.

Het enige wat je kan doen, met dieren zowel als met mensen, begreep ik toen al, is naar ze kijken terwijl ze nog leven, naar ze kijken en ze tegen je aan drukken; niet later, maar nu, nu.

* Donald Schon, Reith Lectures 1970

I

De Aaibaarheidsfactor

DE AAIBAARHEIDSFACTOR

Al sedert jaren ben ik mij ervan bewust dat mijn privé-indeling van het koninkrijk der dieren in verschillende opzichten verschilt van de gangbare.

Niets zegt iets fundamentelers over een cultuur dan de criteria waarnaar geclassificeerd wordt; uit een andere cultuur afkomstige indelingen hebben dan ook meer dan iets anders de eigenschap om een gevoel op te roepen: ‘dat zou ik nooit bedacht kunnen hebben’. Het mooiste (zoniet het authentiekste) voorbeeld daarvan blijft de door J.L. Borges geciteerde indeling van de dierenwereld, naar zijn zeggen afkomstig uit een Chinese encyclopedie, die onderscheidt in: dieren toebehorend aan de Keizer; gebalsemde dieren; tamme dieren; speenvar-kens; zeemeerminnen; mythische dieren; loslopende honden; dieren die als gekken tekeer gaan; dieren die niet geteld kunnen worden; dieren getekend met een fijn penseel van kameelhaar; dieren die zojuist de kruik gebroken hebben; dieren die uit de verte gezien op vliegen lijken.

Het kenmerk van deze en andere uitheemse classificaties is dat het criterium waarop zij berusten, voor zover achterhaalbaar, zich aan ons voordoet als niet essentieel; op dezelfde manier zou voor een lid van een andere cultuur volkomen onbegrijpelijk zijn dat wij bv. auto’s classificeren naar een klein, inessentieel, niet-functioneel naamplaatje op de radiatorgrille.

Mijn eigen indeling van het dierenrijk, al sedert mijn vroegste kinderjaren van toepassing, maakt op mij de indruk van volkomen zinnig en functioneel. Het is een indeling die berust op het criterium van aaibaarheid. Het is een indeling die in veel opzichten samenvalt met de in de huidige wetenschap gebruikelijke; ongewervelde dieren zijn er bv. ook ‘lager’ in en zoogdieren ‘hoger’, en het criterium van aaibaarheid laat zelfs een, zij het enigszins gemodificeerde, evolutiegedachte toe. Maar er zijn ook in het oog springende verschillen, bijvoorbeeld de onmiddellijke evidentie van het feit dat vrouwen superieur zijn aan mannen, en meer nog dat in die classificatie de kat moeiteloos het hoogst ontwikkelde dier is dat de natuur heeft voortgebracht.

Onderaan staan de wezens die zich kenmerken door een negatieve aaibaarheidsfactor; anders gezegd dieren die objectief onaaibaar zijn, hetzij op grond van hun substantie (oesters, kwallen), hetzij op grond van hun essentie (piranha’s, sidderalen), op de voet (voor zover er sprake is van een voet) gevolgd door soorten met aaibaarheidsfactor gelijk nul; dit zijn beesten die weliswaar theoretisch aaibaar zijn, maar zonder dat dit voor aaier of geaaide de bron is van enige sensatie. Zo is het een uitzichtloze geschiedenis om, zoals kinderen wel doen, een schildpad over zijn schild te aaien; in dezelfde categorie bevinden zich wezens als torren, kreeften en armadillo’s. Andere dieren zijn verminderd aaibaar als gevolg van het milieu waarin zij leven; ik denk daarbij niet eens in de eerste plaats aan zoiets als een mestkever, maar vooral aan vissen. Goudvissen zijn soms beperkt aaibaar, maar komen dan hoogstens in een categorie die ik met de term ‘so what?’ (et alors?) zou willen aanduiden, een categorie waarin men ook de slang en de hagedis aantreft, evenals opnieuw de schildpad, maar dan voor zover deze niet bij naderende aaivinger zijn kop naar binnen trekt.

Zijn vogels aaibaar? Het is waar dat bv. papegaaien zich op de schedel laten krabben, en dit zonder twijfel tot hun tevredenheid, zoals afgeleid kan worden uit de omstandigheid dat zij niet zelden tot deze operatie het initiatief nemen of hun bereidheid laten blijken. In op de kop krabben kunnen minder veeleisende geesten een vorm van aaien willen zien, maar zoveel is zeker, dat het gevederde volk in het algemeen aan aaien weinig boodschap heeft. Zelfs de eend, die toch in andere opzichten met enig recht de poes onder het gevogelte mag worden genoemd, heeft de gewoonte om zich onder de aai weg te laten zakken, om mee te geven op een manier die verhindert dat er ooit een stevig aaicontact kan ontstaan, zodat men ertoe kan komen het te aaien deel van de anatomie (de kop bv.) met de andere hand te ondersteunen om niet dol te worden van frustratie (het feit dat eenden, als men hun daarna weer de vrijheid geeft, met hun staarten kwispelen terwijl zij weglopen, maakt, ik geef het toe, weer veel goed).

Voor het aaien, dat is onontkoombaar, is een behaard dier beter geschikt dan een gevederd, zoals een gevederd dier weer beter geschikt is dan een dier met schubben (dieren zonder haar of met alleen maar hier en daar een plukje laat ik nu even buiten beschouwing); maar beharing op zichzelf is niet voldoende, het object moet ook nog weten waar het om begonnen is. Er is een categorie van dieren die aaien eenvoudig niet begrijpen (op de manier waarop een koe een portret van George Washington niet begrijpt); veel knaagdieren vallen daaronder. Een goed voorbeeld is een zeker mij bekend guinea-beest (cavia brasiliensis), dat aaien kennelijk beschouwt als een onverklaarbaar natuur-verschijnsel, waar je, als je je een beetje vermant, eigenlijk niet bang voor hoeft te zijn: soms begint het opeens, maar na een poosje houdt het altijd vanzelf weer op. Aaien over een bepaalde plek op zijn kop (daar waar de neus overgaat in het achterhoofd – een voorhoofd is er nl. niet) ziet hij aan voor vallend zand, dat hij met een snelle beweging van zijn kop over zijn schouder probeert te gooien.*