Derek B. Miller

Nacht in Noorwegen

==

==

2013

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2013 Derek B. Miller

© 2013 Nederlandse vertaling Sandra van de Ven

Oorspronkelijke titel Norwegian by Night

Oorspronkelijke uitgave Houghton Mifflin Harcourt, New York

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagbeeld © Françoise Lacroix/panoptika.net

==

ISBN 978 90 254 4079 4 / NUR 302

==

www.atlascontact.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013

Voor mijn zoon

Deel 1
De 59e breedtegraad

1

Het is zomer en stralend licht. Sheldon Horowitz zit op een uitklapbaar regisseursstoeltje hoog boven de picknick en buiten bereik van het eten in een schaduwrijk hoekje van het Frognerpark in Oslo. Op het kartonnen bordje dat hij op zijn schoot heeft, ligt een half opgegeten broodje gehaktbal dat hij niet lekker vindt. Met zijn rechterwijsvinger speelt hij met de condens op een flesje bier waar hij een paar slokken uit heeft genomen maar al een poosje geen belangstelling meer voor heeft. Zijn voeten wiebelen heen en weer als die van een schooljongen, alleen wiebelen ze een stuk langzamer nu hij tweeëntachtig is. Ze beschrijven een kleinere boog. Sheldon zal het niet toegeven tegenover Rhea en Lars – nooit, natuurlijk niet –, maar hij vraagt zich onwillekeurig af wat hij hier doet en wat hij eraan moet doen voordat hij het zich niet meer kan afvragen.

Sheldon zit op een armlengte afstand van zijn kleindochter Rhea en haar kersverse echtgenoot Lars, die net een lange teug neemt van zijn eigen biertje en er zo vrolijk, zo vriendelijk en zo levendig uitziet dat Sheldon het liefst de hotdog van hem af zou pakken en in zijn neus zou proppen. Rhea, die vandaag merkwaardig bleek ziet, zou dat echter niet op prijs stellen, en mogelijk zou Sheldon dan worden veroordeeld tot nog meer gezelligheidsuitstapjes (‘zodat je kunt wennen’). In een eerlijke wereld zou Sheldon die niet verdienen, net zomin, overigens, als Lars de hotdogmanoeuvre verdient. Maar het was Rhea’s idee geweest om vanuit New York naar Noorwegen te verhuizen, en Sheldon – weduwnaar, oud, ongeduldig en brutaal – zag in Lars’ gezicht een onderdrukt verlangen om zich te verkneukelen.

En dat was allemaal niet eerlijk.

‘Weet je waarom hotdogs zo heten?’

Dat zegt Sheldon hardop vanuit zijn gezagvolle positie. Als hij een wandelstok had gehad, zou hij ermee hebben gezwaaid, maar hij loopt zonder stok.

Lars kijkt aandachtig op. Rhea slaakt echter een onhoorbare zucht.

‘Vanwege de Eerste Wereldoorlog. We waren boos op de Duitsers, dus hebben we ze gestraft door hun gerechten andere namen te geven.

Altijd nog beter dan de oorlog tegen het terrorisme,’ vervolgde hij. ‘We zijn boos op de terroristen, dus straffen we de Fransen door onze eigen gerechten andere namen te geven.’

‘Hoe bedoel je?’ vroeg Lars.

Sheldon ziet dat Rhea Lars een tikje op zijn been geeft en haar wenkbrauwen optrekt, waarmee ze – met een blik als een gloeiend hete pook – duidelijk wil maken dat hij zulke tirades, zulke uitbarstingen, alles wat de aandacht afleidt van het hier en nu, niet mag aanmoedigen. Alles wat zou kunnen bijdragen aan de hevig betwiste dementie.

Dat had Sheldon eigenlijk niet mogen zien, maar hij ziet het toch, dus vliegt hij er met extra overtuiging in.

‘Freedom fries! Ik heb het over die zogenaamde vrijheidsfrietjes. Vaarwel Franse frietjes, hallo vrijheidsfrietjes. Dat achterlijke idee heeft het zowaar tot wetsvoorstel geschopt. En dan denkt mijn kleindochter dat ík gek aan het worden ben. Ik zal je eens wat vertellen, jongedame. Ik ben niet aan verkindsen, de wereld is aan het verkindsen.’

Sheldon kijkt om zich heen in het park. Het is niet de eb en vloed van willekeurige vreemden die je in Amerikaanse metropolen ziet; van mensen die niet alleen voor ons, maar ook voor elkaar vreemden zijn. Hij bevindt zich te midden van lange, homogene, goedbedoelende, glimlachende mensen die elkaar allemaal kennen en allemaal dezelfde leeftijdloze kleding dragen, en hoezeer hij ook zijn best doet, hij kan ze niet peilen.

Rhea. De naam van een Titaan. De dochter van Ouranos en Gaia, hemel en aarde, vrouw van Kronos, moeder van de goden. Zeus zelf heeft aan haar borst gedronken, en aan haar lichaam is de beschaving ontsproten. Sheldons zoon Saul – inmiddels dood – heeft haar zo genoemd om haar te doen uitstijgen boven de banaliteit waar hij in ’73 en ’74 in Vietnam met de marine doorheen was gestoomd. Hij was één maand weg geweest bij de Riverine Force, om bij te komen en zich te ontspannen, en toen was hij voor de tweede keer op uitzending gegaan. Het was september. De bomen aan de Hudson en in de Berkshires toonden hun volle herfstpracht. Volgens zijn Mabel – inmiddels verdwenen, maar ooit op de hoogte van zulke dingen – waren Saul en zijn vriendinnetje tijdens dat bezoek slechts één keer met elkaar naar bed geweest en was Rhea toen verwekt. De volgende ochtend had Saul een gesprek met Sheldon gevoerd dat hen allebei had veranderd, en daarna ging hij terug naar Vietnam, waar twee maanden na zijn aankomst tijdens een routinezoekactie naar een neergeschoten piloot zijn benen eraf werden geblazen door een boobytrap van de Vietcong. Saul had aan boord van het schip zoveel bloed verloren dat hij zonder nog bij kennis te zijn gekomen in het ziekenhuis was overleden.

‘Noem haar Rhea,’ schreef Saul in zijn laatste brief vanuit Saigon, toen Saigon nog Saigon was en Saul nog Saul was. Misschien dacht hij aan de mythologische verhalen die hij op de middelbare school had gehoord en had hij die naam om de juiste redenen gekozen. Of misschien was hij verliefd geworden op het ten dode opgeschreven personage uit het boek van Stanisław Lem dat hij onder zijn wollen deken had gelezen terwijl de andere soldaten in slaap waren gevallen.

Er was een Poolse schrijver voor nodig geweest om een Amerikaanse jood ertoe te inspireren om, voordat hij door een Vietnamese landmijn werd gedood, zijn dochter naar een Griekse Titaan te vernoemen in een poging zijn vader te behagen, een oud-marinier die als sluipschutter in Korea had gediend en die zonder enige twijfel zelfs nu nog door de wildernis van Scandinavië door de Noord-Koreanen werd achtervolgd. Ja, zelfs hier, op een zonnige julidag te midden van het groen van het Frognerpark, nu hij nog maar zo weinig tijd over heeft om boete te doen voor alles wat hij heeft misdaan.

Rhea. Hier betekent het niets. Het is het Zweedse woord voor uitverkoop in grote warenhuizen. Zo gemakkelijk wordt alles tenietgedaan.

==

‘Papa?’ vraagt Rhea.

‘Hè?’

‘Maar wat vind je er nou van?’

‘Waarvan?’

‘Nou, gewoon. De omgeving. Het park. De buurt. Hier gaan we wonen als we het huis in Tøyen hebben verkocht. Ik weet dat het heel wat anders is dan Gramercy Park.’

Sheldon zegt niets, dus trekt ze haar wenkbrauwen op en opent haar handen alsof ze een antwoord uit hem wil toveren. ‘Oslo,’ zegt ze samenvattend. ‘Noorwegen. Het licht. Dit leven.’

‘Dit leven? Wil je mijn mening horen over dit leven?’

Lars zwijgt. Sheldon zoekt kameraadschap bij hem, maar Lars is er niet bij. Er is oogcontact, maar geen mentale betrokkenheid bij het moment. Lars is gebiologeerd door een onbegrijpelijke culturele performance tussen grootvader en kleindochter, een verbaal duel waarvoor hij slecht is toegerust en waarvan hij weet dat het onbeschoft zou zijn om zich erin te mengen.

En toch valt er ook medelijden te bespeuren. Zijn gezicht vertoont een van de weinige universele uitdrukkingen die iedereen, overal ter wereld kent. Het drukt uit: ik heb dit gesprek er ook maar bij gekregen toen ik met je kleindochter trouwde, dus mij moet je niet aankijken. Dat komt Sheldon vagelijk vertrouwd voor. Maar hij bespeurt er ook iets uitgesproken Noors in. Iets zo gespeend van een oordeel dat hij er meteen de zenuwen van krijgt.

Sheldon richt zijn blik weer op Rhea, op die vrouw die Lars heeft weten te huwen. Haar ravenzwarte haar is samengebonden in een zijdeachtige paardenstaart. Haar blauwe ogen fonkelen als de Japanse Zee vlak voor de strijd.

Hij vindt dat haar blik verdiept is door de zwangerschap.

Dít leven? Als hij op dit moment haar gezicht zou aanraken, zijn vingers over haar jukbeenderen zou laten gaan en met zijn duim over haar onderlip zou strijken om een verdwaalde traan veroorzaakt door het krachtige briesje weg te vegen, zou hij ongetwijfeld in snikken uitbarsten, haar omhelzen, haar dicht tegen zich aan houden en haar hoofd tegen zijn schouder drukken. Er komt een níéuw leven aan. Dat is het enige wat ertoe doet.

Ze wacht op een antwoord op haar vraag, maar dat komt niet. Hij zit haar aan te staren. Misschien is hij de vraag vergeten. Ze raakt teleurgesteld.

De zon zal pas na tienen ondergaan. Overal lopen nog kinderen buiten, en de mensen zijn na hun werk vroeg naar huis gegaan om te genieten van de zomer die voor hen ligt, als beloning voor de duisternis van de wintermaanden. Ouders bestellen dik belegde broodjes en voeren hun kinderen kleine stukjes, terwijl vaders plastic babyflesjes terugleggen in dure wandelwagens met exotische namen.

Quinny. Stokke. Bugaboo. Peg Pérego. Maxi-Cosi.

Dít leven? Ze zou toch moeten weten dat het leven van nu is voortgekomen uit heel veel sterfgevallen. Mario. Bill. Rhea’s oma Mabel, die nog maar acht maanden geleden is overleden, de gebeurtenis die de aanleiding was voor Sheldons verhuizing naar Noorwegen.

Welke invloed Sauls dood heeft gehad op de koers van dit leven, valt niet te berekenen.

==

Mabel werd in New York begraven, hoewel Sheldon en zij oorspronkelijk uit andere delen van het land kwamen. Hij was in New England geboren en zij in Chicago. Uiteindelijk hadden ze zich allebei in New York gevestigd. Eerst als bezoekers, daarna als inwoners, en na vele jaren misschien zelfs als New Yorkers.

Na de uitvaart en de condoleance ging Sheldon in z’n eentje naar een koffiezaakje vlak bij hun huis in Gramercy. Het was halverwege de middag. De lunch was al voorbij. De rouwenden waren vertrokken. Sheldon hoorde eigenlijk zeven dagen lang sjivve te zitten om de dood van zijn vrouw te gedenken en zijn gemeenschap de kans te geven voor hem te zorgen, hem te eten te geven en hem gezelschap te houden, zoals de gewoonte was. In plaats daarvan zat hij in de 71 Irving Place Coffee and Tea Bar vlak bij 19th Street een bosbessenmuffin te eten en zwarte koffie te drinken. Rhea was zonder Lars overgekomen voor de uitvaart en had gezien dat hij de condoleance was ontvlucht. Ze trof hem een paar straten verderop aan en ging tegenover hem zitten.

Ze droeg een chic zwart pak en haar haar hing tot op haar schouders. Ze was tweeëndertig en had een vastberaden uitdrukking op haar gezicht. Sheldon interpreteerde die verkeerd; hij dacht dat ze hem een standje ging geven omdat hij wegbleef van de sjivve. Toen ze zei wat ze op het hart had, spuugde hij bijna een bosbes dwars over de tafel.

‘Kom bij ons in Noorwegen wonen,’ zei ze.

‘Rot toch op,’ zei Sheldon.

‘Ik meen het.’

‘Ik ook.’

‘De wijk heet Frogner. Het is er heerlijk. Er is een aparte toegang tot het appartement in de kelder. Je zou helemaal zelfstandig zijn. We zitten er nu nog niet in, maar wel tegen de tijd dat het winter wordt.’

‘Verhuur het maar aan de trollen. Ze hebben daar toch trollen? Of is dat IJsland?’

‘We willen het helemaal niet verhuren. We zouden het maar raar vinden om in huis telkens vreemden tegen te komen.’

‘Dat komt doordat jullie geen kinderen hebben. Aan dat gevoel raak je gewend.’

‘Ik vind dat je bij ons moet komen wonen. Wat heb je hier nou nog?’

‘Afgezien van de bosbessenmuffins?’

‘Bijvoorbeeld.’

‘Je kunt je afvragen wat een mens op mijn leeftijd nog meer nodig heeft.’

‘Doe er nou niet zo laatdunkend over.’

‘Wat moet ik daar? Ik ben Amerikaan. Ik ben joods. Ik ben tweeëntachtig. Ik ben een gepensioneerde weduwnaar. Een marinier. Een horlogereparateur. Plassen kost me een uur. Hebben ze daar een club waarvan ik het bestaan niet weet?’

‘Ik wil niet dat je in je eentje doodgaat.’

‘God nog aan toe, Rhea.’

‘Ik ben zwanger. Het is nog heel pril, maar het is wel zo.’

Toen hij dat hoorde, op die bijzondere dag, pakte hij haar hand vast, bracht die naar zijn lippen, sloot zijn ogen en probeerde in haar hartslag het nieuwe leven te voelen.

==

Rhea en Lars woonden al bijna een jaar in Olso toen Mabel stierf en Sheldon besloot bij hen te gaan wonen. Lars had een goede baan als ontwerper van videospelletjes en Rhea was net begonnen als architect. Haar diploma van Cooper Union in New York kwam nu dus al van pas, en terwijl steeds meer inwoners van Oslo wegtrokken naar de buitenwijken of naar hutjes in de bergen, besloot zij te blijven.

Lars was – trouw aan zijn aard – dolblij, bemoedigend en optimistisch over haar vermogen om zich aan te passen en aansluiting te vinden bij de kudde. Noren paaien van nature het liefst in hun eigen wateren. Als gevolg daarvan wordt Oslo bewoond door Noren die zijn getrouwd met een schaduwbevolking van ontheemde zielen, die er allemaal uitzien als toeristen die als kinderen door het House of Wax worden geleid.

In 1992 had Lars met behulp van zijn ouders in Tøyen een leuke splitlevelwoning met drie slaapkamers gekocht, die inmiddels bijna 3,5 miljoen kroon waard was. Dat was tamelijk veel voor een wijk die Sheldon associeerde met de Bronx. Samen hadden ze nog eens vijfhonderdduizend kroon gespaard, en als je de noodzakelijke hypotheek – die fors was, maar waarvoor ze niet krom hoefden te liggen – erbij optelde, konden ze zich een vierkamerwoning veroorloven in Frogner, in Sheldons beleving het plaatselijke Central Park West. Het was een ietwat saaie wijk, maar Lars en Rhea hadden genoeg van het wachten tot Tøyen in de lift zou raken; door de toestroom van immigranten trok het geld naar andere wijken en veranderde het karakter van de scholen. Er was een flinke aanwas vanuit Pakistan en de Balkanlanden. Somaliërs hadden zich in het plaatselijke park verzameld om qat te kauwen, het gemeentebestuur had in zijn wijsheid in het winkelcentrum aan de overkant van de straat een methadonkliniek gevestigd waar heroïneverslaafden op afkwamen, en ondertussen deden Rhea en Lars hun best om uit te leggen dat de buurt gewoon ‘karakter’ had. Sheldon zag alleen maar bedreigingen.

==

Gelukkig waren er echter geen Noord-Koreanen, die kleine klootzakken met hun spleetogen. En als ze er toch waren zouden ze meteen opvallen. In Noorwegen valt het niet mee om een Noord-Koreaan te verbergen. Er een verstoppen in New York is net zoiets als een boom verstoppen in het bos. Je ziet ze op elke straathoek, waar ze bloemen verkopen en kruidenierszaakjes runnen. Met hun kraaloogjes staren ze je aan als je over straat loopt en via de telegraaf sturen ze berichten naar Pjongjang om ze daar op de hoogte stellen van je verblijfplaats.

Ze hielden hem al sinds 1951 in de gaten, daarvan was hij overtuigd. Je kunt niet in Incheon twaalf mannen die Kim heten van de zeewering schieten en vervolgens verwachten dat alles vergeven en vergeten is. Niet van de Koreanen. Ze hebben het geduld van Chinezen, maar een Italiaanse hang naar wraak. En ze gaan op in de massa. O! Sheldon heeft er jaren over gedaan om te leren ze eruit te pikken, hun aanwezigheid te voelen, ze te ontwijken, te misleiden.

Maar hier niet. Hier vallen ze op, die boosaardige mannetjes. Stuk voor stuk. Iedere gehersenspoelde, gestoorde maniak die door een volgende gehersenspoelde, gestoorde maniak in de gaten werd gehouden voor het geval hij tekenen begon te vertonen van zelfstandig denken.

‘Ik zal jullie eens wat vertellen, stelletje klootzakken!’ zou hij het liefst willen schreeuwen. ‘Jullie zijn met die oorlog begonnen! En als jullie dat eindelijk snappen, zijn excuses wel op zijn plaats.’

Alleen gelooft Sheldon zelfs nu nog dat misleide mensen niet verantwoordelijk kunnen worden gehouden voor hun daden.

Mabel heeft nooit iets begrepen van zijn afkeer voor Koreanen. Volgens haar begon hij paranoïde te worden, vermoedde zijn huisarts dat ook al en werd het tijd dat hij de werkelijkheid onder ogen zag en accepteerde dat hij nooit een geromantiseerde sluipschutter was geweest, maar een doodgewone legeradministrateur in Busan, en dat de Noord-Koreanen helemaal niet achter hem aan zaten. Hij had nooit iemand doodgeschoten, nooit uit woede de trekker overgehaald.

Een paar maanden voor haar dood had ze er nog over gezeurd.

‘Je wordt seniel, Donny.’

‘Nietes.’

‘Je bent veranderd, dat merk ik aan je.’

‘Jij bent ziek, Mabel. Het is toch logisch dat dat invloed op me heeft? En trouwens, dit roep je al sinds 1976. En misschien ben ik niet degene die is veranderd. Misschien ben jij wel veranderd en begin je gewoon immuun te worden voor mijn charmes.’

‘Ik bedoel het niet beschuldigend. Tegenwoordig noemen ze het dementie. Je bent al boven de tachtig. Rhea heeft me verteld dat meer dan twintig procent van de vijfentachtigjarigen alzheimer krijgt. Het is gewoon iets wat we moeten bespreken.’

‘Nietes!’

‘Je moet meer vis eten.’

‘Nietes!’

Achteraf was dat een nogal kinderachtige reactie, maar het was ook een beproefd weerwoord.

Zijn herinneringen werden alleen maar levendiger nu hij ouder werd. De tijd plooide zich op een andere manier. Als je geen toekomst meer hebt, richten je gedachten zich maar naar binnen. Dat is geen dementie. Je zou zelfs kunnen zeggen dat het de enige rationele reactie is op het onvermijdelijke.

En trouwens, hoe verklaar je dan zulke herinneringen?

Begin september 1952 was hij in Korea verdwaald geraakt. Na een reeks gebeurtenissen die alleen toen logisch leken, was hij bij de kust opgepikt door het Australische schip HMAS Bataan, onderdeel van Taskforce 91, die als taak had een blokkade op te zetten en te handhaven en rugdekking te verlenen aan de Amerikaanse soldaten die via het strand aan land gingen. Sheldon had er daar een van moeten zijn, maar hij was er niet bij omdat hij nu op de Bataan zat. Sheldon, die toen nog Donny heette, had deel moeten uitmaken van de Vijfde Gevechtseenheid Mariniers die bij Red Beach aan land ging, maar hij was tijdens de overplaatsing de weg kwijtgeraakt omdat legers nu eenmaal van alles kwijtraken.

Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, was hij nog te jong geweest om soldaat te worden. Het enige waar hij aan kon denken toen Korea zich slechts vijf jaar later aandiende was dat hij déze oorlog niet ook nog eens zou missen, dus hij had meteen bijgetekend, om vervolgens – op het moment van de waarheid – te worden omringd door een stel boerenkinkels uit de Outback die weigerden hem hun roeiboot te lenen zodat hij aan land kon gaan om op mensen te schieten, zoals de bedoeling was.

‘Sorry, mate. Die kunnen we nog wel eens nodig hebben. We hebben er maar vier. Klein schip, grote kanonnen, overal kogels. Dat snap je toch wel?’

Dus besloot hij zonder toestemming een roeiboot te lenen – hij weigerde het woord ‘stelen’ te gebruiken – van zijn Australische gastheren. Het was niet helemaal onredelijk, zo besefte hij, dat ze hun reddingsmateriaal graag zelf wilden houden tijdens een massale amfibische aanvalsmissie, maar soms hebben mensen nu eenmaal tegenstrijdige belangen en moeten er keuzes worden gemaakt.

Op dat moment was Donny Horowitz tweeëntwintig jaar oud. Hij was helder van geest, had een vaste hand en een joodse grief zo groot als Duitsland. Voor het leger was het slechts een kwestie van hem de juiste rol en vervolgens de juiste taak toewijzen. Zijn rol was die van verkenner annex sluipschutter. Zijn taak was Incheon.

Incheon was tactisch gezien een uitdaging. De Noord-Koreanen beukten zichzelf al anderhalve maand murw op het bruggenhoofd van Busan, en Douglas MacArthur besloot dat het moment was aangebroken om hen in de flank aan te vallen door Korea’s westelijke havenstad Incheon in te nemen. Maar Incheon had slechte stranden met ondiep water, en dat betekende dat de invasiemogelijkheden afhankelijk waren van de getijdenwerking van de maan.

Het bombardement vanaf zee was inmiddels al twee dagen gaande, en de verdediging van Incheon was verzwakt. Er was daar niemand die niet aan D-day dacht. En er was ook niemand die niet dacht aan wat er op Omaha Beach was gebeurd toen de Amerikaanse bommenwerpers hun doelen hadden gemist en de DD-tanks op weg naar land naar de zeebodem waren gejaagd, met als gevolg dat de Amerikanen geen pantservoertuigen op de grond hadden om rugdekking en vuurkracht te bieden. Geen bomkraters die ze als schuttersputjes konden gebruiken.

Mooi dat Donny bij deze invasie voorop wilde lopen.

Die ochtend, omringd door rook en artillerievuur, met overal vogels die wild heen en weer vlogen in de herrie, en terwijl het derde en vijfde regiment mariniers aan boord van amfibielandingsvoertuigen, zogenaamde LST’s met M26 Pershing-tanks in het ruim, optrokken naar Green Beach, liet Donny de geleende roeiboot langs de zijkant van de Bataan in het water zakken, waarna hij er met zijn geweer achteraan gleed en met het gezicht naar voren het artillerievuur in roeide dat op de marinevaartuigen was gericht.

Op Red Beach verdedigden de Noord-Koreanen een hoge zeewering waar de Zuid-Koreaanse mariniers met ladders tegenop klommen. Boven op de muur stond een rij scherpschutters, die probeerden de Amerikanen, Zuid-Koreanen en alle anderen die onder de vlag van de VN vochten een voor een neer te schieten. Projectielen suisden door de lucht. De Koreanen schoten groene lichtspoorkogels af die ze hadden gekregen van hun Chinese bondgenoten, en die kruisten de rode lichtspoorkogels van de geallieerden.

Er werd op Donny geschoten. Aanvankelijk kwamen de kogels nog traag op hem af, maar toen vlogen ze hem opeens om de oren, deden ze het water opspatten en doorboorden ze de roeiboot.

Sheldon vroeg zich vaak af wat de Koreanen – een bijgelovig volkje – moesten hebben gedacht toen ze een eenzame soldaat op het water zagen staan, verlicht door het rood, groen, oranje en geel van de strijd dat werd weerkaatst door het water en de wolken van de ochtendhemel. Een piepkleine demon met blauwe ogen die immuun leek voor hun aanvallen.

Eén salvo raakte Donny’s boot vol. Vier kogels doorboorden de voorsteven en daarna het dek. Er stroomde water naar binnen dat om zijn kistjes spoelde. De mariniers waren al aan land gegaan en trokken op naar de zeewering. De groene lichtspoorkogels vlogen laag door de lucht; ze belandden midden in zijn regiment.

Nu hij zo ver gekomen was, en gezien het feit dat hij niet best kon zwemmen – terwijl hij nog vierhonderd meter uit de kust was en met twee benen in zijn zeemansgraf stond – besloot Sheldon zijn munitie verdomme te gebruiken in plaats van ermee te verzuipen.

Voor een jongen had hij heel zachte handen. Hij was maar één meter zeventig en had nooit zwaar werk verricht of veel getild. Hij hield de boekhouding bij in de schoenmakerij van zijn vader en droomde ervan om voor de Red Sox een bal over de muur heen diep het linksveld in te slaan. De eerste keer dat hij de onderkant van Mabels borsten had aangeraakt – onder de beugel van haar beha door, tijdens een film met Bogart en Hepburn – had ze gezegd dat zijn vingers zo zacht waren dat het leek of ze door een meisje werd aangeraakt. Die bekentenis had hem seksueel hongeriger gemaakt dan alle films die hij ooit had gezien.

Toen hij dienst had genomen, was hij eruit gepikt om sluipschutter te worden. Ze konden aan hem zien dat hij gelijkmoedig was. Rustig. Intelligent. Mager, maar taai. Hij had veel woede in zich, maar ook het vermogen om die te beheersen en te richten. Veel gevoel in zijn vingers.

We beschouwen wapens als wrede voorwerpen, gehanteerd door potige mannen. Maar om een geweer te hanteren is een zeer subtiele hand vereist, de aanraking van een minnaar of een horlogemaker. Er is een verstandhouding tussen de vinger en de trekker. De ademhaling moet gedisciplineerd onder controle worden gehouden. Elke spier wordt gebruikt om het lichaam volmaakt stil te houden. De richting van de wind op de wang wordt vertaald naar de hellingshoek van de loop, die lichtjes wordt opgetild als door de hitte die opstijgt van een warme bosbessentaart op een winterse middag.

En nu Donny met twee voeten in het water stond, was zijn blik strak gericht op de verre silhouetten op de zeewering, die nu en dan door de mist en de rook aan het oog werden onttrokken. Het artillerievuur maakte hem niet bang. Het water in zijn schoenen was gewoon een waarneming waar hij geen betekenis aan hechtte. De vogel die tegen zijn bovenbeen vloog, in verwarring gebracht door de herrie en de rook, was maar een gevoel. Hij trok zich terug in zichzelf, en tot op de dag van vandaag herinnert hij zich het moment met muziek. Wat hij toen hoorde, en in zijn herinnering nog steeds, was Bachs Suite No 1 voor onbegeleide cello in G-majeur.

Op dat moment van volmaakte kalmte, van volledige rust en vrede, raakte hij de woede van zijn jeugd kwijt. Door de muziek, de rook en het water stroomde het venijn jegens de nazi’s als bloed na een aderlating uit zijn lijf.

Toen, op dat moment van genade, was Donny degene die dood en verderf zaaide.

Via de loop van een ongewoon zuiver schietende .30-kaliber M1 Garand joeg Donny er in een halve minuut drie magazijnen pantserdoorborende 168 grain munitie doorheen. Hij doodde twaalf mannen, schoot ze van een afstand van bijna vierhonderd meter van een hoge muur. Daardoor konden de eerste Amerikaanse mariniers zonder verliezen te lijden de heuveltop bestormen, terwijl hij bloedde uit een oppervlakkige kogelwond in zijn linkerbeen.

==

Wat hij deed was maar een heel klein gebaar, een steentje dat in een roerloze vijver wordt gegooid en de weerspiegeling van de nachtelijke hemel verstoort.

==

Dat alles vertelde hij Mabel natuurlijk pas veel, veel later. Zo laat zelfs dat ze hem nooit was gaan geloven. Ze hadden een zoon om aan te denken; heldhaftigheid was voor Sheldon een privékwestie. Hij zei dat hij veel verder naar het zuiden, waar het veiliger was, logistiek officier was geweest. Die wond? Die had hij opgelopen toen hij zonder op te letten een schuurtje vol gereedschap binnen was gelopen en de punt van een hark in zijn been had gekregen. Hij maakte er een grapje van.

Dat ding was duidelijk een stuk scherper dan ik.

Sheldon meende zich te herinneren dat hij twee onderscheidingen had gekregen voor zijn aandeel in de invasie: de Navy Commendation Medal en het Purple Heart. De vraag was echter waar hij die had gelaten. Hij had een winkeltje waarin hij antiek verkocht en horloges repareerde. Ze konden overal zijn gebleven, in een van de vele hoekjes en gaatjes. Hij kon ze nergens vinden. Het waren de enige tastbare bewijzen dat hij ze nog alle zeven op een rijtje had. En nu is het winkeltje gesloten, de inboedel verkocht. Alles wat hij ooit zo zorgvuldig heeft vergaard, is weer verspreid. Terug in omloop geraakt, opgenomen in nieuwe verzamelingen van nieuwe verzamelaars, om vervolgens wederom te worden verspreid wanneer die verzamelaars opgaan in de mist.

==

‘Dit leven.’ Wat een vraag! Een vraag waar niemand echt het antwoord op wil horen.

In dit leven is mijn lichaam een dorre tak geworden, terwijl ik ooit recht van lijf en leden was. Vaag herinner ik me de rijke aarde en de beukenbossen van New England, uitgestrekte koninkrijken die ik als kind door mijn slaapkamerraam kon zien. Mijn ouders dicht in de buurt.

In dit leven strompel ik als een oude man, terwijl ik ooit lichtvoetig over twijfels en tegenstellingen heen stapte.

In dit leven zijn mijn herinneringen de rook die me verstikt en in mijn ogen brandt.

In dit leven herinner ik me hunkeringen die nooit zullen terugkomen. Hunkeringen van vroeger, toen ik een minnaar was met de blauwste ogen die ze ooit had gezien; intenser dan die van Paul Newman, donkerder dan die van Frank Sinatra.

Dit leven! Dit leven loopt zonder uitleg of verontschuldiging op z’n eind, en elk bewustzijn van mijn ziel, elke lichtstraal door een wolk belooft mijn einde te worden.

Dit leven was een abrupte, tragische droom die me in de kleine uurtjes van een zaterdagochtend in zijn greep kreeg, toen de opkomende zon werd weerkaatst in de spiegel boven haar kaptafel; een droom die me sprakeloos achterliet terwijl de wereld tot wit vervaagde.

En zelfs als iemand het wel zou willen weten, wie is er nog over om het aan te vertellen?

==

2

Het is een of ander goddeloos tijdstip, en Sheldon staat naakt in de badkamer van hun appartement in Tøyen. Rhea en Lars zijn om de een of andere reden de deur uit. Midden in de nacht zijn ze zonder een woord te zeggen vertrokken en ze zijn nu al uren weg.

Het licht is uit en het is donker. Hij leunt met één hand tegen de koude wandtegels boven de wc en met de andere mikt hij zo goed en zo kwaad als het gaat. Hij wacht tot zijn prostaat uit de weg gaat, zodat hij een welverdiende plas kan doen en terug in bed kan kruipen, waar hij thuishoort. Als zijn hart dan toevallig besluit ermee op te houden, zal hij in elk geval niet met zijn leuter in zijn hand dood op de grond worden aangetroffen door een stel twintig jaar oude ambulancemedewerkers, die met open mond zullen staren naar zijn besnijdenis en om zoveel pech.

Het komt niet alleen door zijn leeftijd dat het zo lang duurt. Boven zijn een man en een vrouw aan het ruziën in een of andere Balkantaal vol gal en venijn. Misschien is het Albanees. Misschien ook niet. Hij weet het niet. Het klinkt gemeen, antisemitisch, communistisch, boers, onbeschoft, fascistisch en corrupt tegelijk. Elk foneem, elk onduidelijk gearticuleerd woord, elke intonatie klinkt verbitterd. Het is een luidruchtige ruzie, en de afzonderlijke bestanddelen ervan zorgen ervoor dat zijn ingewanden in een soort oer-beschermingsreflex verstrakken.

Sheldon slaat een paar keer tegen de muur, maar zijn slagen zijn krachteloos.

Hij moet denken aan wat hij tijdens zijn basisopleiding op de muur boven de mannen-wc’s heeft zien staan: ‘Oude scherpschutters sterven niet, ze blijven hem raken.’

Sheldon schuifelt terug naar zijn bed, trekt het dekbed op tot aan zijn schouders en luistert naar het geschreeuw van de vrouw, dat overgaat in gesnik. Uiteindelijk valt hij in een oppervlakkige, stemmenloze slaap.

==

Als hij wakker wordt, is het – zoals verwacht – zondag. Er stroomt licht de kamer binnen. Bij de deur staat een grote man, duidelijk geen Koreaan.

‘Hoi? Sheldon? Hoi! Ik ben het, Lars. Goedemorgen.’

Sheldon wrijft in zijn gezicht en kijkt op zijn horloge. Het is een paar minuten over zeven.

‘Hallo, Lars.’

‘Heb je lekker geslapen?’

‘Waar zijn jullie in godsnaam geweest?’

‘Dat leggen we bij het ontbijt wel uit.’

‘Jullie bovenbuurman is een Balkanfascist.’

‘O ja?’

Sheldon trekt een boos gezicht.

‘We willen net de eieren opzetten. Kom je erbij?’

‘Jullie hebben het toch ook gehoord? Het was toch geen hallucinatie?’

‘Kom ontbijten.’

==

Het appartement ligt aan een smal zijstraatje van Sars’ Gate, vlak bij het Tøyenparken. Het gebouw is van baksteen en er liggen brede, ongelakte houten planken op de vloer. In Sheldons ogen lijkt het een beetje op een New Yorkse loft, want Lars’ vader heeft de muren tussen de keuken en de woonkamer en tussen de woonkamer en de eetkamer gesloopt, zodat er één grote ruimte is ontstaan met witte vloeren en plafonds. Aan de nu samengevoegde vertrekken grenst één enorme slaapkamer, en onder aan een korte trap ligt de kleine eenpersoonskamer waar Sheldon nu gehuisvest is.

Niet in staat de dag nog langer te vermijden staat Sheldon op, trekt een badjas en sloffen aan en schuifelt de woonkamer binnen, die is gehuld in de gloed van de vroege-ochtendzon, fel als de lamp van een ondervrager. Dat probleem is hem niet onbekend en hij is erop voorbereid. Het is het Noorse zomerlicht. De oplossing is een pilotenzonnebril met een goudkleurig montuur, die hij nu uit zijn zak haalt en opzet.

Nu hij weer iets kan zien, loopt hij naar de ontbijttafel, waarop van alles klaarstaat: geitenkaas, een scala aan gedroogde varkensvleesproducten, sinaasappelsap, paté, zalm, boter en een versgebakken donker brood, net gekocht bij de nabijgelegen 7-Eleven.

Rhea draagt een verschoten spijkerbroek en een lichtblauwe satijnachtige blouse van H&M; haar haar heeft ze in een staart. Ze is blootsvoets en heeft geen make-up op, en ze leunt met een beker hete koffie verkeerd tegen de gootsteen.

‘Morgen, papa,’ zegt ze.

Ze weet hoe Sheldon er ’s ochtends uitziet. Ze is ook voorbereid op zijn traditionele begroeting.

‘Koffie!’

Daar wachtte Rhea al op. Ze geeft hem de beker.

Ze ziet dat Sheldons benen, die onder zijn roodbruine flanellen badjas uitsteken, onbehaard en bleek zijn, maar nog niet mager en vormeloos. Hoewel hij duidelijk aan het verschrompelen is, is hij nog slank en is zijn houding nog goed. Daardoor lijkt hij langer dan hij is. Hij schuifelt, klaagt en commandeert, maar zijn schouders zijn recht en zijn handen beven niet wanneer hij rondloopt met zijn Penthouse-beker, ergens in de jaren zeventig besteld via een advertentie achter in het blad, aan het meisje te zien.

Ze heeft hem gesmeekt de beker weg te gooien, maar nee.

Overal, behalve in dit appartement, zou Sheldon zijn gearresteerd zoals hij er nu bijloopt. De belangrijkste vraag is echter waarom Lars ermee heeft ingestemd dit eenzame wezen waarvan Rhea zoveel houdt bij zich in huis te nemen.

Maar natuurlijk is dat waarschijnlijk het antwoord. Ze is verzot op Lars – vooral vanwege zijn tederheid, zijn droge humor en zijn rustige karakter – en ze weet dat dat wederzijds is. Hij beschikt over een veranderlijk soort mannelijkheid die in het openbaar niet zichtbaar is, maar thuis tot uitdrukking komt, zoals een schattige bruine beer opeens in een roofdier kan veranderen.

Dat schrijft Rhea toe aan zijn opvoeding, niet alleen aan zijn karakter. Het is alsof het Noorse volk heeft geleerd hoe het ongebreidelde mannelijke kracht moet intomen en in sociaal evenwicht moet brengen: de ruwe kantjes blijven voor het publiek verborgen, maar er is voldoende ruimte voor hartelijkheid en knusheid, voor zowel intimiteit als brute kracht. Hij is een ontzettend lieve man, maar ook een jager. Lars en zijn vader schieten al rendieren sinds Lars nog maar een jongetje was. Rhea heeft genoeg vlees in de diepvries voor een heel jaar. Ze heeft het geprobeerd, maar ze kan zich niet voorstellen dat hij de trekker overhaalt, de huid van zijn prooi afstroopt, de ingewanden verwijdert. En toch doet hij dat.

Lars is echter meer dan alleen het product van zijn omgeving. Hij heeft een diepgewortelde vriendelijkheid waarvan Rhea vindt dat ze die zelf ontbeert. Zij mist zijn grote vermogen tot vergiffenis. Haar emoties, gedachten en wezen zijn nauwer met elkaar verbonden, sterker verwikkeld in een inwendige dialoog over betekenissen, doelen en bewoordingen. Zij heeft de drang om dingen te verwoorden en te duiden, de wereld verklaarbaar te maken, al is het maar voor zichzelf.

De dingen laten voor wat ze zijn, ergens overheen stappen, zich overgeven aan stilte, dat past niet bij haar.

Wel bij Lars. Hij aanvaardt de mensheid zoals die is. Hij drukt zich niet uit in een stroom van woorden, ideeën en onderbrekingen, openbaringen en tegenslagen, maar door middel van een grenzeloos vermogen om alles op zich af te laten komen. De dingen scherp te zien. Te zeggen wat er gezegd moet worden en vervolgens te zwijgen. Wat haar enorm veel wilskracht kost, hoort voor Lars gewoon bij het leven.

==

Ze wilden graag kinderen. Zij het pas sinds kort. Rhea had tijd nodig om haar plek te vinden, te ontdekken of haar Amerikaanse ziel kon gedijen op Noorse grond. Toen de anticonceptiepillen op waren, was ze gewoon niet meer naar de apotheek gegaan voor een herhaalrecept. Ze weet nog precies wanneer het was. Het was een zaterdag in december, kort voor Kerstmis, maar na Chanoeka. Het moet een van de donkerste dagen van het jaar zijn geweest, maar in hun appartement hing de warme gloed van een kerstboom en een menora. Bij wijze van spelletje somden ze de zintuiglijke ervaringen op die ze zich van decemberfeestdagen uit het verleden konden herinneren.

Kruidnagel. Kaneel. Dennennaalden. Marsepein.

‘Nee, marsepein niet.’

‘Hier is marsepein ontzettend populair,’ zei Lars. ‘Met chocola eromheen.’

‘Wie is er nu aan de beurt?’

‘Jij.’

Klokjes. Kaarsen. Taart. Appels. Skiwax...

‘Echt waar? Skiwax? Hier ook. Wat gaaf.’

‘Ik hou je voor de gek, Lars.’

‘O.’

Drie woorden op rij. Soms zelfs vier. Zoveel hadden ze gemeen. Een solide basis voor een kind.

==

Rhea neemt een slokje van haar koffie verkeerd en kijkt naar Lars, die de voorpagina van de Aftenposten zit te lezen. Er staat een foto op over de afscheiding van Kosovo van Servië, eerder dit jaar. Iets over Brad Pitt. Iets over koolhydraatarme diëten.

Nee, ze had Lars niet verteld dat ze zwanger probeerde te worden. Op de een of andere manier was dat overbodig. Alsof hij het al wist. Of het niet hoefde te weten, omdat ze immers getrouwd waren. Wat in haar New Yorkse cultuur misschien zou zijn uitgegroeid tot een drama in drie bedrijven, voltrok zich hier met een omhelzing en zijn vingers die door haar haar streken en het vervolgens in een vuist vatten.

Lars leest zijn krant zoals het hoort, maar Sheldon houdt zijn katern tegen het licht alsof hij op zoek is naar een watermerk. Zoals altijd is het Rhea niet helemaal duidelijk wat het betekent als hij zoiets doet: of hij als een kind uit is op aandacht; of het gewoon een manifestatie is van zijn leeftijd; of dat hij zich ergens mee bezighoudt wat, als ze ernaar zou vragen, kinderachtig en seniel maar tegelijkertijd volkomen logisch zou klinken. Wanneer die drie factoren – zijn persoonlijkheid, zijn toestand, zijn logica – zoals nu samenvallen, zijn ze onmogelijk van elkaar te onderscheiden.

Het is Sheldons derde week in dit land. Ze hopen dat hij zijn plek zal vinden, zal wennen aan zijn nieuwe leven. Ze weten allemaal dat er geen weg terug meer is. Sheldon is te oud, het appartement in Gramercy is verkocht en hij kan nergens anders naartoe.

‘Ik hap niet toe, hoor,’ zegt ze.

‘Hè?’

Lars en Sheldon tillen allebei hun krant nog wat verder op, de een om zich te verbergen, de ander om te provoceren.

‘Ik zeg dat ik niet toehap, mafkees die je bent. Het interesseert me totaal niet waarom je in de krant op zoek bent naar de Da Vinci-code.’

‘Noors klinkt als Engels, maar dan achterstevoren uitgesproken. Ik wilde eens kijken of het ook zo leest. Dat kan ik controleren door de krant tegen het licht te houden en het artikel aan de andere kant te lezen. Maar door de letters aan deze kant van de bladzijde kan ik die aan de andere kant niet zien, dus ik weet het nog niet.’

Lars zegt: ‘Het wordt weer goed weer.’

‘Ik vind dat we naar buiten moeten. Papa, zullen we gaan wandelen?’

‘Ja, natuurlijk, dat zouden ze prachtig vinden.’

‘De Koreanen?’

‘Dat zei je op dat toontje van je. Ik hoorde het wel.’

Rhea zet haar lege beker in de gootsteen en spoelt haar vingers af met koud water. Die veegt ze af aan haar spijkerbroek.

‘We moeten je iets vertellen.’

‘Dat kan ook hier.’

‘Ik ga liever even naar buiten.’

‘Ik niet. Ik vind het prima hier. Bij het eten. Al dat varkensvlees. Dat kan niet zonder mij.’

‘We kunnen door de achterdeur naar buiten glippen.’

Als ze dat zegt, gaan allebei de kranten naar beneden.

‘Is er dan een achterdeur?’ vraagt Sheldon.

‘Een fietsingang. Er zijn maar weinig mensen die ervan weten. Hij is gehéím.’

‘Dat is fijn om te weten.’

‘Zulke kleine details kunnen je leven redden.’

‘Je drijft de spot met me. Ik weet dat je de spot met me drijft, maar dat kan me niet schelen. Ik weet hoe het zit. Ik heb ze nog alle zeven op een rijtje, ik heb mijn kroonjuwelen nog en wat spaargeld van mijn boek. En ik ben de tachtig gepasseerd. Dat is heel wat.’

‘Gaan we nou nog de deur uit of niet?’

‘Hoe zit het met jullie bovenburen?’ vraagt Sheldon om van onderwerp te veranderen.

‘Hoe bedoel je?’

‘Zo te horen slaat die fascist zijn vrouw in elkaar.’

‘We hebben wel eens de politie gebeld.’

‘Dus jullie hebben het wél gehoord!’

‘Ja.’

‘Hebben jullie een wapen? Lars, heb je een wapen?’

‘Niet hier.’

‘Maar je hebt wel een wapen, toch? Ik bedoel, je rent niet naakt door het bos met je blonde haar wapperend in de wind en je tackelt de rendieren niet met je blote, mannelijke borst, of wel soms? Je bijt ze toch niet de strot af? Bloed aan het dons op je kin? Brede grijns? Er komt toch zeker wel een geweer bij kijken?’

‘In het zomerhuisje. Mozes en Aäron. Ze liggen in een wapenkist bij de sauna. Een ervan is kapot.’

‘Dus je hebt joodse geweren?’

Lars glimlacht. ‘Eh... nee. Een Winchester en een Remington. Ze zijn genoemd naar de twee kanonnen in Drøbak waarmee tijdens de oorlog dat Duitse schip tot zinken is gebracht. In de fjord.’

‘Dus Noorwegen heeft joodse kanonnen om nazi’s mee te doden?’

‘Zo heb ik het eigenlijk nooit bekeken.’

Sheldon trekt zijn wenkbrauwen op en houdt zijn handen omhoog alsof hij wil vragen hoe je anders kunt aankijken tegen twee kanonnen in Noorwegen met de namen Mozes en Aäron waarmee een nazischip tot zinken is gebracht.

Lars zwicht. ‘Ja, Noorwegen heeft joodse kanonnen om nazi’s mee te doden.’

‘Maar de geweren zijn niet hier. Mozes en Aäron zwerven rond.’

‘Bij het vakantiehuisje. Inderdaad.’

‘Geeft niet. Ik weet zeker dat we een messengevecht ook wel zullen winnen. Wat weet de Balkanmafia nou over messengevechten, vergeleken met ons drieën?’

‘Het zomerhuisje staat bij de Zweedse grens. Het Noorse verzet was daar vroeger actief. “De jongens in het bos” noemden wij ze. Mijn vader zegt dat mijn opa ze vaak in de sauna achter het huisje verstopte. Ze droegen paperclips op hun revers. Dat deden veel mensen. Uit protest tegen de bezetting.’

Sheldon knikt. ‘Dus Operatie Paperclip had effect, hè? Dat zal hen wel murw hebben gebeukt. Zoveel brutaliteit kan een mens toch niet verdragen?’

Rhea zegt: ‘Papa, ik vind dat je moet gaan douchen en kleren moet aantrekken die bij elkaar passen, misschien zelfs een onderbroek, dan kunnen we in ruil hiervoor door de achterdeur naar buiten glippen.’

Sheldon verandert opnieuw van onderwerp. ‘Weet je waarom ik dit horloge omheb?’

‘Om te kunnen zien hoe laat het is?’ antwoordt Rhea, die toch maar ingaat op die afleidingsmanoeuvre.

‘Nee, daarom draag ik een horloge. Ik vroeg waarom ik dít horloge omheb. Vroeger had ik er een met het hart van je vader erin. Dat leg ik nog wel een keer uit. Maar vanwege jullie nieuws en mijn komst naar het land van blauw en ijs, besloot ik eens gek te doen en een nieuw horloge te kopen. En weet je wat ik heb gekocht? Geen Omega. Geen Rolex. Ik zal het je vertellen. Een J.S. Watch and Company.

Nooit van gehoord, zeker? Ik ook niet. Ik ving er toevallig iets over op. Ze zitten in IJsland. Tussen de oude en de nieuwe wereld in. Vier jongens aan de voet van een vulkaan midden in de Atlantische Oceaan, die geld willen verdienen met het vervaardigen van schitterende, geavanceerde klokjes, gewoon omdat ze daar dol op zijn. Omdat ze begrijpen dat een klokje een positieve, creatieve uiting van techniek en schoonheid is, als antwoord op de meedogenloze structuur van functionaliteit en vorm. Als het leven zelf als antwoord op de dood. En bovendien is die van mij nog hartstikke mooi ook! Zie je wel?’

‘Naar buiten. We gaan naar buiten.’

‘Ik heb geen huissleutels. Ik ben niet zelfstandig.’

‘Nou en? Dan maken we een setje voor je bij.’

‘Toen je vader nog klein was, wilde hij op een gegeven moment geen kleren meer aan die bij elkaar pasten. Zo kwam hij in opstand tegen zijn overheersende vader. Vanaf dat moment hebben we alleen nog maar Levi’s voor hem gekocht, de spijkerbroek die is vernoemd naar een stam van Israël en waar op miraculeuze wijze alle shirts en truien bij passen. Geknoopverfd, geruit, gestreept, camouflageprint. Een Levi’s kan alles hebben. Daarmee was ik je vader te slim af. Het gevolg was alleen dat we een kind kregen zonder enig modegevoel.’

‘Ik denk dat we klaar zijn met ontbijten.’

‘Hij staat in het boek, wist je dat?’

‘Ja, dat weet ik, papa.’

‘En je oma ook.’

‘Weet ik.’

‘En een heleboel boze Europeanen.’

‘Yep.’

‘En een hond.’

‘Okido.’

Het boek. ‘Het boek’ was Sheldons enige verifieerbare wapenfeit. In 1955, toen hij na de oorlog nog een beetje de weg kwijt was en niet veel zin had om die terug te vinden, had hij zich om de een of andere reden in zijn hoofd gehaald dat hij fotograaf wilde worden. Uiteindelijk groeide hij nog uit tot een populaire fotograaf ook. Lang voordat thematische koffietafelboeken een rage werden, besloot Sheldon al rond te gaan reizen en portretten te maken. Ondanks zijn talent met een fototoestel ontbrak het hem helaas aan bepaalde sociale vaardigheden, wat nogal een probleem was, want voor het maken van portretten had je gewillige modellen nodig.

Je moest het Sheldon echter nageven: hij wist zelfs dat in zijn voordeel om te buigen door een fotoserie te maken met onwillige modellen. Daar bleek hij een zeker talent voor te hebben. En zo werd de titel van het project ‘Portretten van onwillige modellen’.

In 1956 had Sheldon precies zeshonderddertien foto’s uit twaalf steden in vijf landen van mensen die ziedend op hem waren. Meer dan tweehonderd kwamen in zijn boek terecht. De rest bewaarde hij in dozen die hij bewaakte, verstopte en nooit aan iemand liet zien. Pas toen Saul er een keer over begon, rees bij anderen het vermoeden dat er nog meer foto’s waren. Maar zelfs toen hield Sheldon ze verborgen.

In het boek stonden schreeuwende vrouwen, mannen die met hun vuist schudden, hysterische kinderen en zelfs honden die met ontblote tanden op hem af vlogen. Sheldons eigen, grove sarcasme schemerde door in de titel van het boek, dat werd gepubliceerd door een zeer chique uitgever en een groot publiek bereikte: Wát nou?

In een kort interview met Harper’s Magazine werd hem gevraagd wat hij had gedaan om iedereen zo boos te krijgen.

‘Alles wat ik kon bedenken,’ antwoordde hij. ‘Ik trok aan haren, plaagde kinderen, viel honden lastig, duwde ijsjes op de grond, schold bejaarden uit, vertrok zonder te betalen, pikte taxi’s in, deed bijdehand, ging ervandoor met andermans bagage, beledigde echtgenotes, klaagde tegen obers, drong voor, tikte hoeden af en hield de lift voor niemand tegen. Het was het leukste jaar van mijn leven.’

Saul stond op bladzijde één. Sheldon had de peuter net zijn snoep afgepakt en vervolgens foto’s van hem gemaakt met een flitser, wat hem hysterisch maakte van woede. Mabel werd razend en verdiende daarmee een plekje op bladzijde twee.

Er ligt een exemplaar van het boek in Rhea’s woonkamer. Ze heeft het aan Lars laten zien. Hun lievelingsfoto is er een naar Doisneaus ‘De kus voor het stadhuis’ in Parijs, die toen pas was gepubliceerd in Life. Sheldon had intuïtief aangevoeld dat die foto zou uitgroeien tot een krachtig, iconisch beeld van een gestolen moment tijdens een periode van grote verandering. In Sheldons versie zijn twee geliefden zojuist wreed gestoord tijdens een kus. Ze omklemmen de ijzeren balustrade van de brug en de vrouw slingert een fles wijn naar de camera toe (of eigenlijk naar Sheldons hoofd). Het was een zonnige dag, dus had Sheldon een klein diafragma gebruikt om veel diepte in het beeld aan te brengen, zonder dat het belangrijkste ervan onscherp werd. Op de zwart-witte foto – met een superbe compositie – was niet alleen het boze gezicht van de vrouw duidelijk te zien (haar arm was nog gestrekt van de worp, haar gezicht was vertrokken, haar lichaam boog over de balustrade heen alsof ze zichzelf op de camera wilde storten), maar ook het etiket van de geworpen fles (een St. Julien, Château Beychevelle, uit 1948). Het was werkelijk een briljante foto. En in 1994, toen Doisneau toegaf dat zijn foto in scène was gezet (omdat het meisje op de foto veertig jaar later geld van de fotograaf wilde, hem voor de rechter sleepte en hem daarmee dwong toe te geven dat hij haar had ingehuurd, waarmee de betovering van de oorspronkelijke foto verbroken was), werd Sheldon helemaal gek en riep zichzelf uit tot de allerbeste.

‘Het origineel was nep, en de nepperd was een origineel!’ In 1995 werd zijn foto opnieuw gepubliceerd, wat hem een week bekendheid opleverde, en de kans zich onverbeterlijk te gedragen op familiebijeenkomsten. Dat was voor Sheldon een onbeschrijflijk genot.

‘Kleed je aan. Dan gaan we wandelen,’ zegt Rhea.

‘Gaan jullie maar vast, dan kom ik zo wel.’

Lars kijkt op naar Rhea, die hem een veelbetekenende blik toewerpt.

‘Papa, we willen je iets vertellen over vannacht. Kom nou mee.’

Sheldon kijkt naar Lars, die onschuldig een stuk haring op een snee donker brood legt.

‘Jullie willen niet dat ik in mijn eentje ronddwaal. Jullie willen me in de gaten houden. En daarom willen jullie me ook met die mobiele telefoon opzadelen. Maar ik pik het niet!’

‘We genieten gewoon van je gezelschap.’

‘Je oma kon me veel beter manipuleren dan jullie tweeën. Ik geef pas toe als jullie beter je best gaan doen.’

‘Oké, goed dan. Ik ga naar buiten. Wie gaat er mee?’

Lars steekt zijn hand op.

‘Lars! Mooi! Verder nog iemand?’ Ze kijkt om zich heen. ‘Niemand?’

‘Ik heb van alles te doen,’ zegt Sheldon.

‘Zoals?’

‘Gewoon, privédingen.’

‘Ik geloof je niet.’

‘Nou en?’

‘Het is mooi weer en ik wil dat je naar buiten gaat.’

‘Wist je dat er acht fototoestellen doorheen zijn gegaan om dat boek te maken? Zes daarvan zijn op brute wijze vernield door de modellen. Dat van Mario ging er als eerste aan, één heb ik in de Hudson laten vallen en een andere is, geloof het of niet, opgegeten door een hond. Het mooiste vond ik nog dat die hond kennelijk de camera de schuld gaf, niet mij. De foto van de binnenkant van zijn bek staat op bladzijde zevenendertig. En omdat die hond natuurlijk zelf de knop had ingedrukt, heb ik de foto aan hem toegeschreven.’

‘Waar wil je naartoe met dat verhaal?’

‘Schattig dat je denkt dat ik er ergens mee naartoe wil.’

Ze trekt een boos gezicht. Sheldon glimlacht. Lars kondigt aan dat hij zich gaat aankleden. Hij is klaar met ontbijten.

Rhea is alleen met Sheldon.

‘Wat heb jij toch? Ik zei toch dat ik je iets wilde vertellen.’

‘Ga lekker naar buiten met je man. Naar het vakantiehuisje. Vrijen op een bontdeken. Gedroogd elandenvlees eten. Akevitt drinken die een paar keer de evenaar is overgestoken. Tweehonderd jaar geleden zouden wij, joden, niet welkom zijn geweest in dit land. Nu heb je een lieve jongen gevonden die van je houdt en met wie je mooie kindjes gaat krijgen. Ik ben er heus nog wel als je terugkomt.’

‘Soms denk ik dat er ook nog een echt mens in jou schuilgaat, maar andere keren... Andere keren denk ik dat jij het alleen maar bent.’

‘Ga je aankleden, dan kunnen jullie weg. Ik spoel mijn beker zelf wel om.’

Rhea heeft haar armen nog steeds over elkaar. Ze kijkt Sheldon aan alsof ze een beslissing probeert te nemen. Dan zegt ze, met een zachte stem waar woede in doorklinkt: ‘Ik heb een miskraam gehad.’

Haar opa reageert met een diep stilzwijgen, en zijn gezicht verslapt. De spanning sijpelt weg uit de spiertjes, en heel even ziet ze hem heel duidelijk. De jaren stromen zijn lichaam binnen. Uit zijn mond en voorhoofd spreekt een angstaanjagende vermoeidheid. Meteen heeft ze spijt dat ze het heeft gezegd. Ze had zich moeten houden aan haar afspraak met Lars. Dat ze het voorzichtig zouden vertellen. Hem eerst zouden voorbereiden.

Sheldon blijft zwijgend staan en trekt zijn badjas strakker om zich heen. En dan, alsof de tranen er al die tijd al waren, loopt hij terug naar zijn kamer om in zijn eentje openlijk te huilen.

==

Uren later, om twee uur ’s middags, is hij alleen in het appartement. Toen hij er later opnieuw op had aangedrongen dat Rhea en Lars de deur uit zouden gaan, had hij dat op heel andere toon gedaan. Hij had hun duidelijk gemaakt dat hij alleen wilde zijn, dus waren ze gegaan.

Inmiddels draagt hij een spijkerbroek, een wit overhemd en werkschoenen, is hij weer tot rust gekomen en ligt hij languit op de bank een boek van Danielle Steel te lezen, als het geschreeuw weer losbarst.

Hij heeft wel eerder echtelijke ruzies gehoord – het heen-en-weergeschreeuw, de escalatie, nu en dan gebonk, en zelfs wel eens klappen en gesnik. Maar deze keer is het anders. De cadans van de ruzie klopt niet. Er zijn geen twee boze deelnemers die om de beurt tekeergaan. De man is begonnen met schreeuwen en houdt niet meer op. De vrouw heeft deze keer geen kik gegeven.

Ze moet er toch zijn, denkt Sheldon.

Er vallen ook geen stiltes, zoals bij een telefoongesprek. De tirade is te lineair, te intiem. De bulderende stem is te aanwezig.

Het doet er helemaal niet toe dat Sheldon er geen woord van kan verstaan, want de boodschap is duidelijk. Hij heeft genoeg ervaring met de mensheid, met het spectrum van woede waartoe die in staat is, om te beseffen wat er gebeurt. Er klinkt wreedheid en boosaardigheid door in die stem. Het is niet zomaar een ruzietje. Het is een oorlog.

Dan klinkt er een luide knal.

Sheldon legt zijn boek neer en gaat rechtop zitten. Hij luistert aandachtig, met gefronste wenkbrauwen.

Nee, geen pistoolschot. Daar was het niet scherp genoeg voor. Hij kent de klank van pistoolschoten, uit zijn leven en uit zijn nachtmerries. Waarschijnlijk was het een deur die dichtklapte. En dan hoort hij naderende voetstappen, snelle, gelijkmatige voetstappen. De vrouw misschien. Een dikke vrouw, of een vrouw met laarzen aan, of met iets zwaars in haar handen. Ze komt de trap af. Eerst de ene trap, dan een korte onderbreking op de overloop, dan de andere trap.

Zij doet er net zo lang over om de trap af te komen als Sheldon erover doet om naar de voordeur te lopen, zodat hij haar door het spionnetje kan bekijken.

En daar is ze. De bron, het mikpunt of misschien zelfs de oorzaak van al dat kabaal. Door de visooglens ziet Sheldon een jonge vrouw van rond de dertig pal voor de deur staan. Ze is zo dichtbij dat hij alleen de bovenste helft van haar lichaam kan zien, maar dat is genoeg om haar te kunnen plaatsen. Ze draagt een donker T-shirt onder een goedkoop bruinleren jack. Ze heeft opzichtige nepsieraden om en haar haar is in model gebracht met een of andere dikke mousse of gel, waardoor de zwaartekracht er geen invloed op heeft.

Alles aan haar schreeuwt ‘Balkan’. Sheldon kan alleen maar gissen naar haar leven, en toch lijkt alles eraan zonneklaar, afgezien van haar aanwezigheid in Oslo. Maar die is makkelijk te verklaren door het asielbeleid. Misschien is ze van origine Servisch, Kosovaars of Albanees. Of misschien wel Roemeens. Wie zal het zeggen?

Het eerste gevoel dat hem bekruipt is medelijden. Niet voor haar persoonlijk, maar vanwege haar omstandigheden.

Het gevoel blijft tot het wordt getransformeerd door een herinnering.

Dat hebben ze met ons ook gedaan, denkt hij terwijl hij door het spionnetje kijkt. Dan verdwijnt het medelijden en komt er de verontwaardiging voor in de plaats die zich vlak onder het oppervlak van zijn dagelijkse routine en vlotte weerwoord bevindt.

De Europeanen. Bijna allemaal hadden ze op een gegeven moment door hun spionnetjes gekeken – met kleine vissenoogjes door concave lenzen gegluurd naar hun vluchtende medemens – hoe hun buren hun kinderen tegen hun borst drukten terwijl gewapende bruten hen door gebouwen achternazaten alsof de mensheid zelf diende te worden uitgeroeid. Achter dat glas waren sommigen bang geweest, anderen vervuld met medelijden en weer anderen moordlustig en opgetogen.

Allemaal waren ze veilig omdat ze iets niet waren. Omdat ze bijvoorbeeld niet joods waren.

De vrouw draait zich met een ruk om. Zoekt ergens naar.

Maar wat? Wat zoekt ze?

De ruzie heeft slechts één verdieping boven Sheldon plaatsgevonden. Het monster boven aan de trap kan binnen een paar tellen beneden zijn. Waarom treuzelt ze? Waarom aarzelt ze? Waarom duurt het zo lang?

Boven klinkt gestommel. Het monster duwt en schuift; hij zoekt iets. Hij verplaatst muren en bergen. Hij peutert zelfs de duisternis los van het licht om het te vinden. Elk moment kan hij daarmee ophouden, haar confronteren en het opeisen.

Sheldon mompelt binnensmonds: ‘Ren dan weg, dom mens. Maak dat je wegkomt, ga naar de politie en kijk niet meer achterom. Anders vermoordt hij je.’

Dan klinkt boven weer die knal. Net als daarstraks. Het is de deur die tegen de muur slaat.

Hardop zegt Sheldon: ‘Ren dan weg, suffie. Wat sta je daar nou te staan?’

In een opwelling kijkt Sheldon over zijn schouder door het raam naar buiten. Daar ziet hij de reden. Buiten staat een witte Mercedes. Daarin zitten mannen in goedkope leren jassen sigaretten te roken, klaar om haar de weg te versperren.

Dat geeft de doorslag.

Zachtjes, langzaam, maar zonder aarzeling opent Sheldon de deur.

Wat hij ziet is niet wat hij had verwacht.

De vrouw houdt een lelijke, roze doos vast, die net groot genoeg is voor een paar schoenen voor volwassenen. En ze is niet alleen. Tegen haar buik gedrukt staat een jongetje van een jaar of zeven, acht. Hij is duidelijk doodsbang. Hij draagt blauwe regenlaarsjes met op de zijkant met de hand geschilderde, gele Paddington-beertjes. De pijpen van zijn beige corduroybroek zijn er zorgvuldig in gestopt. Erop draagt hij een groene waxcoat.

Boven klinken bonkende voetstappen. Een stem brult een naam. Vera misschien? Laura? Clara? Iets met twee lettergrepen, in elk geval. Die worden geblaft. Opgehoest.

Met zijn vinger tegen zijn lippen gedrukt gebaart Sheldon dat de twee naar binnen moeten komen.

Vera kijkt langs de trap omhoog en dan door de deur naar buiten. Naar Sheldon kijkt ze niet. Ze twijfelt niet aan zijn bedoelingen en geeft hem ook geen kans om van gedachten te veranderen door hem vragend in de ogen te kijken. Ze duwt het jongetje voor zich uit de flat binnen.