-

Hans Hom

het EIND van het LIED

ROMAN

Uitgeverij Augustus

Amsterdam • Antwerpen

-

Copyright © 2013 Hans Hom en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagontwerp Tessa van der Waals

Verzorging e-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 254 4039 8

e-ISBN 978 90 254 4080 0

D/2013/0108/564

NUR 301

www.atlascontact.nl

-

Once in love, you’re never out of danger

ROD STEWART, ‘PASSION’

-

I ~ IN HET BOSHUIS

Na de lange reeks stadswoningen, waarvan de meeste ook nog eens bovenhuizen waren, tot en met de laatste, die hij samen met Asja had bewoond en die zelfs hoger was gelegen dan de hoogste kruisen, urnen en pinakels op het zadeldak van de buurkerk, is het boshuis vooral laag, dicht bij de aarde. Het begrip ‘begane grond’ krijgt op deze woonplek zijn letterlijke betekenis terug. Duidt de term in de stad vooral de benedenverdieping aan van een gebouw, het straatniveau, hier in het bos strekt zich achter de ramen zo ver je kunt kijken onbestrate grond voor je uit, die je zodra je de deur uit stapt ook meteen ‘begaat’. Doe je dat, dan loop je eerst over een graspad, dat direct achter de voordeur begint maar nog voor de perceelgrens overgaat in een zandpad, dat op zijn beurt met een bocht achter het huis langs het bos in voert. Het pad is nu nat, het heeft ’s nachts hard geregend en het afstromende water heeft de myriaden plantendeeltjes uit het zwaardere zand waarmee ze zich hadden vermengd losgewoeld en ze er in een golf- of ribbelpatroon op neergelegd. Zou je op je hurken gaan zitten en zo’n ribbel van dichtbij bekijken, dan zou je zien dat de plantendeeltjes stuk voor stuk een andere kleur hebben, van zwart via beige tot het teerste groen; vanaf stahoogte echter vloeien al deze tinten tot een levend diepbruin ineen, lichter en roder in het voorjaar, wanneer de duizenden en tienduizenden knopschubben afvallen en de bosgrond bedekken; donkerder, paarser, tot zwartpaars toe, in de winter. Nu, in de tweede helft van augustus, is het bruin veranderlijk, soms lijkt het nog op dat van het voorjaar, behalve dat het rood meer oranje is, maar andere keren ligt er al een paarsige wintergloed over, vooral bij nat en bewolkt weer zoals nu. Er zijn nog honderd andere tekenen die erop wijzen dat de zomer over zijn hoogtepunt heen is en dat de seizoenswisseling eraan komt. En in feite is die allang begonnen: al sinds een paar weken bijvoorbeeld groeit het gras om het huis duidelijk minder hard en hoeft de rolmaaier met steeds grotere tussenpozen uit de schuur gehaald te worden. Zoals het met het gras is, is het met alle groene vegetatie rondom, alsof de sapstromen binnen in de planten en bomen ergens in de voorbije weken, misschien al meteen met de zonnewende, hun stroomrichting hebben omgedraaid en niet meer omhoog naar de stengeltoppen en bladranden maar terug omlaag naar de wortels toe zijn gaan lopen. Nog altijd is het grote verwelken en verdorren niet begonnen, nog altijd is het groen op het eerste gezicht alomtegenwoordig, vol, weelderig – als je goed kijkt echter zie je dat er niet alleen bijna geen nieuw, jong blad meer aan de twijgen van de bomen en struiken zit, maar ook dat alle bladeren hun glans grotendeels verloren hebben, doffer en donkerder zijn geworden, terwijl er nauwelijks een blad te vinden is dat geen zwarte, bruine of gele vlekken, gaten en andere opgelopen levensschade vertoont. En beneden op de grond is het al niet anders; hoewel het ook daar nog zomer lijkt, is verreweg het meeste van het bodembedekkende kruid uitgebloeid en aan het dunner worden, zodat op veel plaatsen de kale zandgrond er weer doorheen komt schemeren. – Mocht je echter al deze aanwijzingen voor de ophanden zijnde veranderingen om de een of andere reden toch nog gemist hebben, bijvoorbeeld omdat je andere dingen aan je hoofd had, zoals de terugkeer in je leven van iemand die je na heeft gestaan, dan is er altijd nog het niet over het hoofd te ziene feit dat sinds een paar ochtenden het gras onder de berk naast het schuurtje bezaaid ligt met gele bladeren. En niet alleen onder de berk ligt het vol, ook onder een heesterachtige boom bij de tuiningang, die volgens de boeken vogelkers heet (maar waaraan ook dit jaar weer geen bes te bekennen is), is het ’s ochtends dramatisch geel.

En dan het licht! Dat het vogelkoor van de dageraad alweer een tijdlang zwijgt is niet de enige reden dat je ’s morgens later wakker wordt: daar is vooral het zich elke dag verder terugtrekkende daglicht debet aan. Nu, half augustus voorbij, schijnt de zon ruwweg zo lang en staat hij ruwweg zo hoog als in de laatste decade van de maand april – maar wat een verschil! Waar de aprilzon jong is, op de weg omhoog, krachtig, en volgens Asja’s Noord-Afrikaanse huishoudelijke hulp van destijds zelfs gevaarlijk, is de augustuszon op de weg omlaag en kan, hoewel nog weldadig, eigenlijk al geen kwaad meer. Toch kan hij nog wel degelijk steken, doorgaans is hij zelfs warmer dan de aprilzon; hij lijkt in staat, ook nog in de tweede helft van de maand, om het voluit zomer te laten worden, maar het gebeurt nooit, niet het afgelopen jaar, en ook de jaren daarvoor niet, al die tijd dat hij hier heeft gewoond. Een enkele mooie dag, of hooguit twee, tot meer brengt hij het niet. Maar de hoop dat hij nog één keer losbrandt, dat hij nog één keer een hele week, twee hele weken achtereen van ’s morgens tot ’s avonds uit een witblauwe hemel zindert en zijn gloed over de bossen uitstort, net zolang totdat het in de hoge kronen van de dennen overal tikt en knapt en hun stammen hars zweten, totdat al het vocht uit de bosgrond getrokken is en het zand van alle paden en paadjes, ook in het diepste en donkerste van het bos, zijn cohesie verliest en wit en mul wordt, totdat de moskussens van droogte verschrompelen en brokkelig van de bodem loslaten, totdat de dorre bladeren luid krakend verpulveren onder je voeten en de lucht van de vroege ochtend tot de late avond trilt van het krekelgesjirp – die hoop blijf je houden, zolang de maand duurt.

Het is tegenwoordig mogelijk om, even gemakkelijk als je de bus of de trein neemt naar de dichtstbijzijnde grote stad, het vliegtuig te pakken en naar een zuidelijke bestemming af te reizen om de zomer nog in volle glorie terug te vinden. Maar hoe weldadig ook, het is niet hetzelfde als hem op je eigen plek meemaken. Je zou het kunnen vergelijken met een nacht met een vreemde vrouw: opwindend misschien – hopelijk! – maar door de vreemdheid en de opwinding ontgaat je ook veel, te veel. Ja, in zekere zin is een plek als een vrouw: ze geeft zich pas geleidelijk. Maar zoals er vrouwen zijn die je altijd vreemd blijven (de meeste), zo zijn er ook plekken die je nooit vertrouwd worden (de meeste). Fataal is wanneer die twee samengaan en je op een plek woont waar je niet kunt aarden met een vrouw tot wie je niet kunt doordringen – was dat kort samengevat niet wat hem met Asja in de stad N. was overkomen?

Maar dat laatste was maar een klein deel van het verhaal, eigenlijk niet meer dan het – voorlopige? – einde. Het begin van hun geschiedenis ligt veel verder terug, ondertussen al bijna vier decennia. Ook daarbij was er sprake van het samenkomen van een onvertrouwde plek en een vreemde vrouw, maar in plaats van gesloten te blijven zoals in het laatstgenoemde geval, openden zowel plek als vrouw zich toen juist op wonderbaarlijke wijze voor hem – of was het de vertekenende blik van de jeugd die hem dat deed geloven?

Om terug te komen op de zomer: dat werd het niet meer, daar moest hij zich bij neerleggen. En al verlangde hij ook meer dan ooit naar de warmte, en al viel het afscheid van de zomer hem ditmaal zwaarder dan voorgaande jaren, hij zou geen vliegtuig nemen naar de zon maar hier blijven, de herfst en winter uitzitten en wachten op het volgende voorjaar. Zo geformuleerd klonk dat nogal dreigend, alsof het leven in de maanden die voor hem lagen tot stilstand zou komen of ondergronds ging of iets dergelijks, maar in werkelijkheid zou het met dat wachten en uitzitten wel meevallen, hij had inmiddels genoeg herfsten en winters hier in het bos doorgebracht om dat te weten. Er waren zelfs momenten dat hij zich al op de komende tijd verheugde, op de dag bijvoorbeeld dat de verwarming voor het eerst weer aan zou gaan, of op de dag dat ook het allerlaatste blad van de berk bij zijn huis gewaaid zou zijn, of anders wel op de dag dat hij de buitenkraan voor de winter zou afsluiten, omdat voor de nacht de eerste vorst was voorspeld. Zoals hij soms ook uit kon kijken naar de ochtend dat de mist tussen de nat glimmende stammen zou hangen en door het hele bos het getiktak klonk van de druipende bomen, of uit kon kijken naar de nacht dat hij wakker zou worden van het licht van de maan die door de kale takken naar binnen scheen – ja, hij kon zelfs uitkijken naar zo’n donkere, waterkoude regenochtend, zoals er ongetwijfeld diverse zouden komen, zo tot op het bot kil dat zelfs de hond er met geen stok toe te bewegen was om naar buiten te gaan.

Maar zo ver is het nog niet, voorlopig is het nog zomer, op z’n retour of niet. Was de dag donker en regenachtig begonnen, nu, begin van de middag, is het opgeklaard. De hond ligt in het gras, op zijn buik, niet alleen zijn voorpoten maar ook zijn achterpoten gestrekt, hij maakt zich zo lang mogelijk om zo veel mogelijk vel aan de zon bloot te stellen, en zijn baas naast hem, zittend op een boomstomp, doet op zijn manier hetzelfde. Hij heeft zijn jack uitgedaan en houdt zijn gezicht omhoog naar de fel stralende dagster, die onbelemmerd uit een diepblauw stuk hemel schijnt – niet voor lang denkelijk, want aan de rand, tussen de boomtoppen, komt alweer een volgend wolkenschip aanzeilen, met al zijn blinkend witte zeilen bol. Het is niet voor het eerst dat hij op deze plek komt, een open terreintje waar het bosbeheer zijn afgegraven grond en kaphout deponeert en waar tevens, opzij, ten behoeve van het wild, een voerakkertje met knollen is aangelegd, aan het eind waarvan, geheel in lijn met de even absurde als ijzeren jagerslogica die hier in dit bos het leven van de dieren, en in het groot misschien wel het leven op aarde in zijn algemeenheid regeert, een afschiethut is neergezet.

Dit terreintje is heel anders van karakter dan de rest van het bos, dat overwegend naaldbos is, hier en daar gemengd met beuken, eiken en berken. Hoewel het tegenwoordig niet zichtbaar lager ligt dan het omringende gebied, is het ooit mogelijk een poel of op z’n minst een moerassige inzinking geweest, de grondsoort is hier in elk geval duidelijk anders. Hier wordt het pad dat erdoorheen loopt bij droogte niet wit en mul, maar blijft aardbruin, breekt alleen op in duizend stukken, waarin vaak het zeshoekige honingraatpatroon te herkennen is. Ook de vegetatie verschilt van die van het omringende gebied, maar dat komt mede doordat de grond hier zo frequent wordt verplaatst. Er zijn tijden dat je je in de berm van een pas aangelegde snelweg of aan een net opgeworpen spoordijk kunt wanen, zo geel van het koolzaad of rood van de klaprozen kan het er zien. Dat is trouwens een van de verborgen aantrekkelijkheden van deze plek: midden in het bos vind je jezelf opeens heel ergens anders terug, in het wijde rivierenland bijvoorbeeld, met verre horizonten en rijen ruisende populieren. Inderdaad staan er hier, als enige in het hele bos, populieren, en niet zulke kleine. Je armen zijn niet lang genoeg om zelfs de dunste helemaal te omvatten. Alleen openen zich tussen hun kruinen door geen wazige vergezichten, maar wordt de blik al na enkele tientallen meters gestuit door een donkere wal van dicht op elkaar staande lorken. Een paar van de dikste populierenstammen zijn omgezaagd en liggen in moten op de grond, op een lukrake hoop gegooid door een van die reusachtige bosbouwmachines die je hier geregeld hoort grommen en waarvan het V-profiel van de enorme banden overal diep in de weke bodem geperst staat. Af en toe vind je in zo’n spoor of daar vlak naast kleinere of grotere zwerfstenen, door de zware machines uit de ondergrond naar de oppervlakte gedrukt. Ditmaal had hij er een opgeraapt, half vuistgroot, niet eens bijzonder van vorm of kleur maar, brandschoon gewassen door de laatste regenbui, hem zo glad en fris, als het ware bijtvers tegemoetglanzend dat hij hem niet kon laten liggen.

Hij had de steen in zijn zak gestoken en was op een zo’n moot populierenstam gaan zitten, met zijn gezicht omhoog naar de zon. De hond lag naast hem in het gras; zijn naar achteren gestrekte achterpoten zagen er nogal dwaas uit, ‘net een paar konijnenboutjes’, vond zijn baas. Af en toe hapte het dier naar een voorbijvliegend insect, om zijn kop vervolgens, onder het slaken van een diepe zucht, weer behaaglijk op zijn voorpoten te nestelen. Vrede! Van de populieren kwam een loom, brandingachtig geruis, aanzwellend en weer wegstervend, het geluid steeds een fractie later dan de windgolf die bij tussenpozen de bladerzwermen optilde en weer neerlegde. Er ging iets hallucinerends uit van die telkens optredende vertraging tussen zien en horen, alsof de tijd zelf, die nooit haperende motor, aan het sputteren was geslagen. Uit het brandingruisen maakte zich nu een ander geluid los, er werd een geritsel hoorbaar, van veel dichterbij komend, maar toch oneindig veel lichter dan van de bladeren in de boomkruinen, zo licht zelfs dat de hondenoren het niet leken op te vangen. Op een bepaalde manier werd dat sputteren en haperen van de tijdmotor daarin voortgezet, en het zou weldra duidelijk worden waarom: boven de ronding van het stuk stam naast hem op de stapel, op de nog intacte, diepgegroefde schors, was, half zichtbaar, de platte reptielenkop verschenen van – nee, niet van een slang maar van een hagedis, die kennelijk bij zijn zonnebad was gestoord en een heenkomen zocht. Of was het dier helemaal niet op de vlucht en kwam hij zijn rustverstoorder juist in ogenschouw nemen, of, idiote gedachte, wilde hij die zelfs verjagen? Want met zijn schokkerige manier van voortbewegen, tussen glijden en rennen in, waarmee hij ook dat eerdere, telkens stokkende geritsel had veroorzaakt toen hijzelf nog verborgen was, roetsjte de hagedis, die nu in zijn volle lengte zichtbaar was geworden, steeds een paar centimeter, niet verder weg maar juist dichter naar zijn – ja, wat eigenlijk: concurrent? rivaal? toe en bleef toen op nog geen meter afstand onbeweeglijk zitten, zijn kop scheef, zijn kraalogen strak op zijn menselijke bezoeker gericht.

Had het hiervoor al geleken of de motor van de tijd was beginnen te haperen, nu was het of hij geheel afsloeg. Natuurlijk kan de tijd niet echt stilstaan, althans dat wordt beweerd. Maar toch vond hier iets plaats wat daar verdacht veel op leek. Niet dat de voortgang van de gebeurtenissen, waarin het voortschrijden van de tijd zich heet te manifesteren, tot stilstand kwam: de populieren bijvoorbeeld aan de rand van het terreintje gingen gewoon door met ruisen, en ook het keeltje van de hagedis, heel duidelijk zichtbaar onder de opgeheven kop, bleef kloppen, evenals trouwens het hart van zijn beschouwer – het laatste zelfs iets sneller en hoger dan gewoonlijk. Alles bleef dus verdergaan, er deed zich ogenschijnlijk geen directe breuk of onderbreking voor, behalve dat alles nu op de een of andere manier buiten de tijd leek plaats te hebben, of alsof de tijd zich uit de gang van de gebeurtenissen had teruggetrokken. Zag zo de eeuwigheid eruit? – Maar of dit nu de eeuwigheid was of alleen maar de uitdijende ruimte tussen twee ogenblikken (en misschien is dat wel hetzelfde!) doet niet eens zoveel ter zake; feit is dat er de sensatie was van een grote wijdheid, alsof een smal stroompje zich plotseling uitstortte in de immense zee. Daar in de onmetelijkheid drijvend op hun boomstam de man en het dier, de blik op elkaar gericht. Wat het dier ziet blijft ongeweten; op het netvlies van de man daarentegen tekent zich, duidelijk als onder een loep, de geschubde huid van het reptiel af, de schubben stuk voor stuk bol en glanzend als opgenaaide kralen, de beide donkere lengtestrepen over de rug van het dier als in de zoomlens uit elkaar schuivend tot twee rijen zwartomrande ogen, smaragdgroen van iris. De honderd ogen van Argus! De gigant Argus, die in het verhaal de koeogige Io moest bewaken tegen de liefdesaanvallen van Zeus, maar de meesterdief Hermes op zijn dak kreeg gestuurd. Nu zitten de twee dus opnieuw tegenover elkaar, ieder op een stuk stam, nemen elkaar op, meten elkaar. In het verhaal gaat het dan zo dat Hermes, die beseft dat zelfs hij, hoe sluw hij ook is, de door Zeus begeerde Io nooit onder Argus’ hoede vandaan kan krijgen zonder dat hij door een van diens vele ogen wordt gezien, zijn rietfluit pakt en de honderdogige bewaker in slaap speelt, waarop hij de slapende reus met een kei de schedel inslaat. Is het de opgeraapte steen die de man op de boomstam in zijn zak voelt waardoor hij aan deze geschiedenis moet denken? Op zijn beurt lijkt het dier op de andere stam de gedachten van de man tegenover hem te lezen in diens ogen, want het is of het plotseling in zijn onbeweeglijkheid verstrakt, het keeltje onder de naar hem opgeheven kop is langzamer gaan kloppen, tegelijkertijd spant het lange smalle lijf van het reptiel zich in een S-vorm, klaar om het volgende ogenblik, bij de minste beweging van de man, weg te flitsen nog voordat de steen op hem neerdaalt. – Maar het kwam niet tot het volgende ogenblik, althans nog niet. Nee, hier zou die moord niet herhaald worden, niet hier in deze vrede, niet in deze ruisende tijdloosheid. De hand om de steen ontspande zich weer, ook de honderd ogen op de rug van het dier leken iets van hun starre waakzaamheid te verliezen, het ogenblik, of de eeuwigheid, bleef duren. De grashalmen op de grond bogen onder de wind omlaag, kwamen rechtop staan, en bogen weer omlaag. De bladeren van de populieren wiegelden en ratelden tienduizendvoudig tegen de felblauwe hemel, waaruit de zon nog steeds ongehinderd scheen. Boven de bosrand drongen de witte wolken wel op maar kwamen toch niet dichterbij, begonnen integendeel al van hun baan af te wijken zodra ze het zonnegebied maar naderden, en was er toch een wolk zo koppig of zo argeloos om zijn aanvankelijke koers te blijven aanhouden, dan hadden de hete stralen hem al doen smelten en verdampen lang voordat hij ook maar het eerste tipje van de zonneschijf wist te bedekken.

Het volgende ogenblik kwam niet en kwam toen natuurlijk toch. De tijd had zich alleen opgestuwd achter een versperrende dam en brak zich nu een baan – niet met ‘donderend lawaai’ waarvan bij zulke beelden bijna altijd sprake is, maar met niet meer dan het gerucht van een snel overeindkomen, een krassen van nagels op hout, en een ingehouden, diep uit de keel komend gegrom: het volgende ogenblik was het ogenblik dat de hond vooruitschoot en meteen ook al de hagedis te pakken had, het reptiel tussen zijn tanden heen en weer schudde en voor de voeten van zijn baas neerlegde. En de tijdstroom, die onbedwingbaarste van alle rivieren, hernam pas goed zijn onverbiddelijke loop toen de man zag dat de hagedis die daar bij zijn voeten in het gras met zijn buik omhoog lag niet dood was maar bewoog – ja, hij bewoog, een voorpoot bewoog, traag en als het ware tastend, lucht grijpend met zijn op een mensenhand lijkende klauwtje. Als het niet zo gruwelijk was zou je kunnen denken dat het dier naar hem zwaaide – nee, het was geen zwaaien wat het deed, het was wenken! De stervende hagedis wenkte hem, nodigde hem uit! Nodigde hem uit waarvoor of tot wat? – Dat was niet moeilijk te raden, met die steen in je broekzak!

Naast het afgrijzen dat hij voelde steeg irritatie in hem op, irritatie jegens de spartelende hagedis, die zo’n onmogelijk beroep op hem deed. Maar ook irritatie jegens de hond, die hem in deze situatie had gebracht en die, zoals altijd wanneer het dier hem voor de voeten liep of onuitgenodigd en te diep zijn levenssfeer binnendrong, dadelijk weer ‘de hond van Asja’ werd, na al die jaren nog. Tegelijkertijd voelde hij ook zelf schuld, alsof hij de moord, daarstraks in de fantasie gezien, de weg had bereid in de werkelijkheid, had uitgelokt zelfs. Toch waren dit voor hemzelf allemaal min of meer begrijpelijke, min of meer voorspelbare reacties, en geen daarvan verklaarde de diepe verontrusting die hij daarbij onderging, alsof niet het leven van het reptiel, maar zijn eigen leven hier in het geding was.

Verontrusting, inderdaad: uit zijn rust gehaald, uit zijn rust gezet worden, als was rust een huis waarin hij sinds hij op deze plek was neergestreken had gewoond, dat was precies wat er met hem gebeurde, en niet voor het eerst deze afgelopen tijd. Het ging hier niet om de gewone, als het ware sluipende existentiële ongerustheid die vermoedelijk iedereen wel kent die ouder wordt, een ongerustheid die hem vooral sinds hij weer alleen leefde nooit meer geheel verliet, althans niet voor langere tijd, en die als een vage toekomstdreiging steeds op de achtergrond aanwezig was, de ene keer duidelijker dan de andere. Er was in dit geval iets anders aan de hand: de verontrusting die nu bezit van hem nam was wel degelijk ook existentieel van aard, maar sluipend kon je haar onmogelijk noemen. Ze had meer iets van een reactie op een felle schrik, veroorzaakt door een dreigend gevaar, en wel een acuut gevaar. Het ermee gepaard gaande gevoel, gelokaliseerd hoog in de buikholte, net boven de maag, herkende hij, en hij herinnerde zich dit de laatste tijd vaker te hebben gehad. Nog onlangs, op een nacht, thuis in zijn boshuis, was het er geweest toen hij plotseling wakker schoot, met de wegstervende tonen van een belsignaal in zijn oren. Het geluid bleef in het donkere huis zo duidelijk naklinken dat hij geen moment aan zijn waarneming twijfelde, maar het klonk toch net niet duidelijk genoeg om het onmiddellijk te identificeren. Had er een wekker gerinkeld (maar hij bezat helemaal geen wekker die rinkelde!), was het de telefoon die was overgegaan, had er iemand aangebeld? Maar in dat geval zou de hond toch aanslaan? Alles zweeg echter, en bleef ook zwijgen toen hij na een halve minuut stil opstond en zonder licht te maken naar de woonkamer liep om uit het raam te kijken. De hond lag als een vage vlek in zijn mand, sliep echter niet, hij voelde dat het dier strak naar hem keek. Zoals gewoonlijk had hij de buitenlamp niet aan, maar de nacht was licht genoeg om meteen te kunnen zien dat er niemand voor de deur stond. De maan scheen niet en er waren geen sterren, toch tekenden de boomtoppen zich scherp af tegen de hemel, die laag hing en van een zacht, bijna brijig grijs was, als van nat gips. Het bos daaronder lag er daarentegen als een zwart hol, waarin niets te onderscheiden viel. Toen hij enige tijd zo voor het raam had gestaan en er in de stilte alleen zijn eigen ademhaling te horen was geweest en het suizen van het bloed in zijn oren, besloot hij dat hij zich vergist moest hebben en schoof zijn bed weer in, niet zonder een rest van beklemming, als een pijnlijk aangetrokken knoop onder het hart.

Dan was er de keer geweest (wanneer? nee, niet op de ochtend volgend op de nacht van het belgerinkel, maar daarvoor al) dat hij, zoals gewoonlijk bijtijds opgestaan, uit het keukenraam voetsporen opmerkte in het nog bedauwde gras, vanaf de tuiningang recht naar zijn voordeur toelopend. Voelde hij het eerste moment slechts verwondering – ‘Wie kan dat geweest zijn, zo vroeg?’ –, meteen daarna was er die koude kramp boven zijn maag toen hij zich realiseerde dat er in het gras geen voetstappen terug stonden. En of hij zichzelf nu voorhield dat de persoon in kwestie dan waarschijnlijk om het huis heen gelopen en achter dwars door het bos weer vertrokken moest zijn (andere mogelijkheden, bijvoorbeeld dat zijn bezoeker de oude woudloperstruc had toegepast en, met zijn schoenen achterstevoren aan zijn voeten ofwel voorzichtig achteruitlopend, zorgvuldig in zijn eigen voetsporen tredend, dezelfde weg terug was gegaan, verwierp hij als zijnde te fantastisch, terwijl ook de laatste mogelijkheid, namelijk dat hij het zelf was geweest, dat hij ’s nachts slaapwandelend uit het raam was geklommen en door de voordeur weer naar binnen was gekomen, gevoeglijk van de lijst afgevoerd kon worden omdat ten eerste al zijn schoeisel die ochtend kurkdroog bleek te zijn, en in de tweede plaats omdat de voetstappen in het gras bij nadere inspectie veel te klein leken, zo klein als van een kind) – toch doorzocht hij niet één keer, maar tot twee-, driemaal toe zijn hele woning van onder tot boven in alle hoeken, tot achter de wasmachine en in de gootsteenkastjes.

Al dit soort incidenten echter – en er waren er nog meer geweest de laatste weken, zoals de bijna niet te tillen potplant op het terras die hij op een ochtend niet zomaar omver maar letterlijk op zijn kop vond, of de tas met supermarktboodschappen die hij zolang buiten voor de deur had gezet en die hij toen hij terugkwam van het honduitlaten verspreid door de tuin aantrof, alle verpakkingen woest opengescheurd en de inhoud over de grond uitgeschud en/of aangevreten – al die dingen zou hij met een schouderophalen hebben afgedaan, zelfs het doodslaan van de stuiptrekkende hagedis voor zijn voeten op dat ruisende terreintje in het bos zou hem niet langer dan enkele uren of hooguit voor de resterende tijd van die dag uit zijn evenwicht hebben gebracht, als er niet tegelijkertijd een zeker houvast voor hem was weggevallen, een soort van onzichtbare beschermende koepel boven hem was weggetrokken, door een gebeurtenis namelijk waar hiervoor op werd gezinspeeld toen er gesproken werd van ‘de terugkeer in je leven van iemand die je na heeft gestaan’. – De vorm waarin die mededeling werd gegoten is niet voor niets algemeen gehouden, zo ver mogelijk van het persoonlijke verwijderd! Precies zo zou hij de gebeurtenis zelf, datgene waar de mededeling op sloeg, zo ver mogelijk bij zich vandaan hebben gehouden, dat wil zeggen: enerzijds. Want aan de andere kant hield die ontmoeting hem bezig als niets anders, zijn gedachten vlogen er telkens weer naartoe als motten naar een lamp, wat op zijn beurt weer wil zeggen, op z’n minst, dat hier een gebied wordt betreden waar op het noemen van het woord ‘wilsvrijheid’ een stilte valt.

Dat het een vrouw was die hem van zijn rust beroofde lag in de lijn der verwachting, zoals dat heet – je kunt ook zeggen: was voorbeschikt. Maar voorbeschikt door welke god, of welke goden? Wie stuurde hem op die late namiddag zowat een maand geleden naar de weg langs de spoorbaan, en daarmee ook langs het al sinds enkele jaren opgeheven station? Het laatste wat hij wilde was een hogere macht, welke dan ook, op dit punt te beledigen of tekort te doen, maar om eerlijk te zijn was degene die hem stuurde toch vooral hijzelf. Het was namelijk een route die hij wel vaker nam wanneer hij de hond uitliet, ter afwisseling, en om, na dagen tussen de bomen, weer eens een licht- en ruimtebad te nemen op de wijde vlakte van de zandverstuiving die hij zo aandeed. Als extra attractie lag tussen station en vlakte dan nog een uithoek van het militaire oefenterrein, een tamelijk uitgestrekt bos- en heidegebied achter afrasteringen met om de vijftig meter een bord dat streng verbood het terrein te betreden, kracht bijgezet door de kop van een Duitse herder, afgebeeld met een ver uit de muil hangende tong die een rij vervaarlijke kiezen en tanden blootliet. Hoewel er vanaf het oefenterrein vaak genoeg mitrailleurgeratel en gebrul van zware motoren, soms ook vliegtuiggedaver klonk, had hij daar, behoudens een enkele zich in de verte laag boven de bosrand verplaatsend en soms stilhangend donker silhouet van een monsterachtig grote gevechtshelikopter, nooit ook maar enige beweging, menselijk of dierlijk, waargenomen. Winter en zomer lag het daar in de gelijke onbeweeglijkheid. Geen vogel leek er ooit te vliegen, laat staan te zingen. Zo’n stille indruk maakte dit landschap achter de hekken inderdaad dat het was of zelfs bij harde wind de bomen daar nog roerloos stonden, als versteend. Tegelijkertijd leek alles er groter, groener, glanzender. De stammen van de dennen en sparren leken er hoger en rechter op te rijzen, de naalden aan de takken waren van een dieper groen en stonden dichter opeen. De heidestruiken groeiden er voller, bloeiden paarser. De paddenstoelen schoten er in het najaar uitbundiger uit de grond, hun hoeden spanden zich wijder, hun stelen daaronder waren ronder, vleziger. In dit Betoverde Land (zo noemde hij dat gebied voor zichzelf vaak) raakte op een keer zijn, of eigenlijk dus Asja’s, hond zoek, en wel op dezelfde dag dat hij de vrouw op het perron van het opgeheven treinstation zag.

Hij was op een voor hem vooral bij zonnig weer niet helemaal ongebruikelijk tijdstip van huis gegaan, tegen de avond namelijk, wanneer het bos zich met schaduw vult maar het Zand, zowel het Lange als het Korte, nog een tijdlang in het zonlicht baadt. Een bijkomende zegening van dit uur van de dag is dat de wandel- en fietspaden ontvolkt raken en je om zo te zeggen het rijk alleen hebt, een luxe waar hij niet genoeg van kon krijgen en waar hij zich ook ditmaal al bij voorbaat op verheugde. Inderdaad lag de lange rechte weg langs de spoorbaan zo ver je kon kijken leeg voor hem, helemaal tot waar hij in blauwe wazigheid oploste. Even leeg was op dat moment de spoorbaan zelf, geen zingen van de rails of belgetingel kondigde de nadering van een volgende trein aan. Behalve de boomtoppen ving enkel het pannendak van het stationsgebouw nog zon; daaronder lag het witte villa-achtige gebouwtje evenals de weg en de spoorbaan zelf al in blauwe schaduw. Wat de stationsklok aanwees was vanaf de plaats waar hij liep niet te zien (pas later realiseerde hij zich dat het niet uitgemaakt zou hebben; het uurwerk was immers allang niet betrouwbaar meer); een blik op zijn horloge leerde hem echter dat het een paar minuten over zes was, zodat de vrouw die daar onder de klok op het perron op de trein stond te wachten dus nog ruim een kwartier zoet te brengen had voordat… – Zo vertrouwd was hem nog steeds de aanblik van een daar op het perron wachtende reiziger dat hij zich pas realiseerde dat er op dit station al sinds een paar jaar geen treinen meer stopten toen hij er alweer voorbij was. Wat deed die vrouw daar dan op het perron? Hij was inmiddels al zo ver doorgelopen dat toen hij omkeek alleen nog de uiterste punt van de betegelde perrondam zichtbaar was; de plek waar de vrouw stond werd grotendeels aan het oog onttrokken door een meer dan manshoge beukenhaag, waar het blauwe bord met de stationsnaam, in een alweer verouderde belettering, nog net bovenuit kwam. Moest hij omkeren en de vrouw erop attent maken dat ze vergeefs wachtte? Hij hield de pas al in, maar de ingebakken gêne om een vreemde aan te spreken won het voorlopig van zijn behulpzaam- of nieuwsgierigheid en hij liep verder, zich voornemend dat hij haar als ze er op de terugweg nog stond in ieder geval zijn hulp zou aanbieden. Het beeld van de wachtende vrouw liet zich echter niet meer afschudden, ook niet toen hij werkelijk een daarop lijkende beweging met zijn bovenlichaam maakte, onwillekeurig, alsof hij iets van zijn schouders wilde krijgen. Of was het eerder een rilling die hem over de rug ging, omdat er waar hij liep, op de bodem van de donkere vochtige schaduwsleuf die spoorbaan en weg door het bos vormden, voor het eerst een vleug herfst te bespeuren leek? Maar ook van de vrouw op het perron was op de een of andere manier iets van kou uitgegaan, alleen al door die dikke jas die ze, zomer toch nog, aanhad. Hij probeerde haar beeld in zijn hoofd scherp te krijgen, er als het ware op in te zoomen, omdat er iets aan de vrouw was geweest wat hem had getroffen. Dat was niet eens zozeer die winterjas die ze droeg, en ook waren het niet de vele tassen die ze om zich heen had staan, alsof ze een verre reis ging ondernemen. Het was trouwens helemaal niet iets wat ze aan- of ophad (hij meende zich te herinneren dat ze iets felgekleurds op of om haar hoofd had gedragen) waardoor zijn aandacht was getrokken. De drang die hij voelde om zich de verschijning van de vrouw voor de geest te halen en er keer op keer zijn innerlijk oog over te laten gaan had een andere oorsprong en leek op de dwangmatige vasthoudendheid waarmee je op iets probeert te komen wat zich maar niet te binnen wil laten brengen, omdat je meent het al eens eerder te hebben gezien, alleen: wanneer en waar? En plotseling had hij het, en het kwam met een schok, want de vrouw op het perron, die deed hem denken aan Asja! Ze was het natuurlijk niet, maar die schouders, frêle onder de schoudervullingen van haar jas, de lijn van de nek, de stand van het hoofd daarop, de val van het haar, loshangend onder die kleurige haarband of wat het ook was – en helemaal de lichaamshouding van de vrouw, onnadrukkelijk en toch op een bepaalde manier uitdagend, of op z’n minst ponerend – het herinnerde allemaal aan Asja, maar op merkwaardig vertekende wijze, alsof je door bobbeltjesglas keek. Nee, niet door bobbeltjesglas, het was alsof je naar een fotonegatief keek! Toch was ook dat het nog niet helemaal, hij bleef het beeld van de vrouw in zijn geheugen naarstig afzoeken naar iets wat het geregistreerd moest hebben maar niet aan zijn bewustzijn had doorgegeven – en daar was het eindelijk, en het kwam wederom met een kleine schok en tegelijk met een gevoel van geruststelling: de vrouw op het perron kon onmogelijk Asja zijn want, nu zag hij het, het haar van de vrouw op het perron dat onder dat felgekleurde haarbandje of sjaaltje vandaan kwam was spierwit geweest! Moest hij daarom aan een fotonegatief denken, omdat Asja immers pikzwart haar had, de laatste keer dat hij haar had gezien, in de stad, toen hij het restant van zijn spullen bij haar kwam ophalen om ze naar het boshuis te verhuizen, zelfs nog zonder één adertje grijs? Zijn geruststelling hield echter niet lang stand. Niet alleen in spookverhalen, maar ook in het werkelijke leven kwam het immers voor dat mensen in één nacht grijs werden. Des te gemakkelijker dus in – hoe lang inmiddels, zes? acht jaar? En daarbij was er nog iets geweest, iets wat hem op het moment zelf kennelijk wel was opgevallen, maar waar hij pas nu een betekenis aan gaf: bij het langslopen had hij de vrouw op het perron op de rug gezien – maar steeds als vanuit hetzelfde standpunt! Dat was natuurlijk onmogelijk, want tussen het punt waar hij zijn eerste, en het punt waar hij, over zijn schouder achteromkijkend, zijn laatste blik op de vrouw had geworpen zat zeker vijftig meter, zodat hij haar op z’n minst, hetzij vanaf de ene, hetzij vanaf de andere plaats, voor een kwart van opzij in zijn blikveld moest hebben gehad. Toch wist hij heel zeker, juist omdat hij nieuwsgierig was geweest naar haar gezicht, dat hij haar alleen maar recht van achteren had gezien. Had de vrouw ervoor gezorgd dat ze hem steeds de rug toegekeerd hield, was ze met hem meegedraaid omdat ze niet herkend wilde worden?

Inmiddels had hij de stationsweg links laten liggen, was het pad door het bos ingeslagen en had, zijn gedachten aldoor bij de vrouw op het perron, allang de rand van het Lange Zand bereikt toen hij zich realiseerde dat hij de hond al een poos niet meer had gezien. Ook na een tijdje wachten kwam het dier niet opdagen. Het gebeurde regelmatig dat hij in het bos roepende en fluitende hondenbazen of -bazinnen tegenkwam, en vaak maakten ze een nog verlorener indruk op hem dan hun verdwaalde viervoeters. Nu was hij zelf zo’n baas, maar eerder dan verloren voelde hij zich geïrriteerd, in de eerste plaats omdat ‘de hond van Asja’ hem weer eens in zijn overpeinzingen stoorde, en daar kwam dan nog bij dat hij, om het dier te zoeken, gedwongen was weer naar het donkere bos terug te gaan, juist nu hij er zich op had verheugd de in het zonlicht badende zandvlakte te betreden.

Wat een sensatie is het telkens weer wanneer je, uit de dekking komend, een grote wijde ruimte voor je open ziet gaan! Je hebt even de pas ingehouden, al was het maar in gedachten, gehoorzamend aan een of ander uit de mist der tijden komend bevel dat je gebiedt waakzaam te zijn. Niet alleen om in de verte te kijken houd je je hand beschuttend boven je ogen (alweer: al is het maar in gedachten), je doet het behalve om het licht weg te houden ook om een houvast te hebben, om niet toe te geven aan de duizeling, hoe licht ook, die de open ruimte in je teweegbrengt, en die misschien niets anders is dan een afschaduwing of echo van de duizeling van de mensheid voor de leegte van het heelal. Tegelijkertijd oefent de lege ruimte grote aantrekkingskracht uit, je hoeft alleen maar naar de stranden van de zeeën en de oevers van de meren op aarde te gaan om dat bevestigd te krijgen. Maar mocht je nu menen dat de aan deze boorden van het open water geconcentreerde drukte uit de aard van dat andere, ons vreemde element zelf voortvloeit, dan krijg je aan de hand van het voorbeeld van zowel het Korte als het Lange Zand gedemonstreerd dat deze aanname op z’n minst voorbarig is. Want ook hier, waar het element geen ander wordt en je midden op de vlakte nog steeds hetzelfde witte zand onder je voeten hebt als aan de randen, zijn de bezoekers toch in overgrote meerderheid aan de zoom te vinden en waagt altijd maar een enkeling zich de leegte in. Inderdaad kan op mooie zondagen het Zand de aanblik aannemen van een baai of van een meer, wanneer hele families met kinderen en honden zich er rondom nestelen en op hun picknickkleden en dekens met hun rug naar het bos en hun gezicht naar het midden de open ruimte celebreren.

Tegen de avond echter stroomt de grote vlakte leeg en wordt tot het donker is alleen nog doorkruist door een enkele jogger of een late ruiter. Maar dan ’s nachts! Kom je hier heel vroeg in de ochtend, dan stuit je, vooral goed zichtbaar als het heeft geregend, op talloze prenten en sporen die er de afgelopen nacht door de diverse klauwen, eeltkussens, hoeven, buiken en staarten van evenzovele dieren, van mensgroot tot insectklein, in het vochtige zand zijn gedrukt. Stel je de roedel statige herten voor, in dansende gang als schaduwen onder de sterren de wittig schemerende zandvlakte overstekend! Of in een sukkeldrafje, met zijn neus op de grond, de zwarte schim van de jagende vos! De van graspol tot graspol roetsjende veldmuizen, het huppelende konijn, de streepsnelle wezel! Eens liep hem, niet ’s nachts maar midden op de dag, en ook niet hier op de vlakte maar vlak bij zijn huis in het bos, een jong konijn tegen de benen, plompverloren, tolde vervolgens vreemd knikkebollend een paar stappen van hem weg, en pas toen zag hij de veel kleinere wezel aan de hals van het pluisdier hangen. Drama’s zijn ook de nachten op het Zand kennelijk niet vreemd. Het fijngegroefde glijspoor van een slang- of wormachtige houdt na een paar meter abrupt op, er is geen hol of gat in de grond te bekennen, het is alsof het bijbehorende dier plotseling vleugels heeft gekregen (wat waarschijnlijk ook zo is – alleen waren het niet de zijne). Twee sporen van dezelfde dieren stuiten op elkaar en lopen vandaar verder samen op. Twee andere sporen van verschillende kleine dieren stuiten ook op elkaar maar onderbreken elkaar dan, snijden elkaar af, de zandplek is daar wild bekrast en omgewoeld, en dan gaat er één spoor verder.

Maar de nacht is niet uitsluitend van de dieren; het Zand trekt dan ook menselijke bezoekers, vooral ’s zomers, en het leek wel of dat de laatste tijd vaker voorkwam. Het was niet ongewoon dat je op mooie avonden op de banken langs het fietspad opzij van de zandvlakte tot heel laat plaatselijke jongeren aantrof, ook bij grote droogte midden in het bos vaak sigarettenrokend, hun daar al even verboden scooters pontificaal midden op het betonpad geparkeerd. Eén keer, toen hij met de laatste trein was teruggekomen en in de stilte van de nacht door het bos naar huis liep kwam hem, onder aanzwellend gebrom en gedaver, over het zandpad in het donker met grote snelheid een laag gemotoriseerd voertuig tegemoet dat nog het meest leek op een autochassis op wielen, met daarop een uitgelaten groepje, dat hem zwaaiend en joelend passeerde en in de nacht verdween. Meestal echter was het stil en verlaten als hij daar nog laat langskwam, en nooit had hij met eigen ogen een van de vuren zien branden, of ook maar geroken, waarvan hij overdag, als hij met de hond langs de randen van het Zand wandelde, meermalen de resten aantrof: een hoop as, al dan niet uiteengerakeld en onder zand bedolven, half verkoolde, al dan niet uit het vuurcentrum weggetrokken dikke dennentakken, filtersigarettenpeuken, en een wisselend aantal bier- en frisdrankblikjes en flessen, al dan niet geblakerd, gebutst of kapotgegooid. In de meeste gevallen kon je in één oogopslag, uit de gebruikte consumpties, afleiden dat het om de sporen van een jeugdfeestje ging, maar andere keren, en dat scheen vooral de laatste tijd zo – of was hij er meer op gaan letten? –, was dat minder duidelijk en leken de overblijfselen eerder te wijzen in de richting van nachtelijke samenkomsten van een ander, geharder slag drinkers. Dat viel niet alleen op te maken uit de op die bepaalde vuurplaatsen achtergelaten lege wijn- en rumflessen van de allergoedkoopste merken, maar meer nog leek die veronderstelling gewettigd door wat er op die plekken in vergelijking tot de eerdergenoemde ontbrak, zoals elk spoor van frisdrankgebruik of genuttigde etenswaar. Daarentegen in het zand een overvloed aan shagpeuken, nicotinebruin aan het mondeinde, die hem aan zijn eigen rookperiode met Asja herinnerden.

Juist op de avond dat hij de vrouw op het perron had gezien en even later de hond kwijtraakte, ontdekte hij een nieuwe drinkplek, duidelijk een van de tweede soort, maar daarvan toch ook verschillend. Om de hond te zoeken was hij, met spijt vanwege de in de warme avondzon gedompelde zandvlakte, terug het schaduwbos in gelopen, tussen het fluiten en roepen door af en toe stilstaand, tot hij op een gegeven moment inderdaad antwoordgeblaf hoorde, komend uit de richting van het militaire oefenterrein. Het was onmiskenbaar ‘de hond van Asja’ die daar blafte, maar wat klonk het vreemd ver en gesmoord, alsof het onder de grond vandaan kwam! Terwijl hij, telkens weer stilstaand om te luisteren, in de richting van het geblaf liep, had hij al visioenen van de hond, hopeloos klem zittend in een of ander konijnen- of vossenhol, onmogelijk zonder hulp van buitenaf te bevrijden. Het blaffen, steeds met korte tussenpozen, alsof het dier zijn krachten spaarde, bleek tot zijn verbazing zelfs van achter het hekwerk van het militaire oefenterrein te komen, dat toch altijd zo solide had geleken en waarvan hij altijd had gedacht dat er bij wijze van spreken nog geen muis doorheen kon. En nu zat er, toen hij ervoor stond, opeens een gat in. Of had het er altijd al gezeten en had hij het alleen nooit opgemerkt, evenmin als het paadje van platgetrapt mos en gras dat ernaartoe leidde? Nee, het moest recent zijn, dat was te zien aan de nog blanke snijvlakken van het ijzerdraad waar het gaas met een tang was doorgeknipt, twee keer verticaal vanaf de onderkant omhoog, zodat er een rechthoek was ontstaan, een naar boven toe open te klappen luik, groot genoeg om een mens door te laten. Een stroper? Dieven? Saboteurs? Het gaasluik werd van onderen blijkbaar door middel van twee kleine takjes in de grond vastgezet, maar omdat een daarvan was losgeraakt, had de hond zich door de zo ontstane opening kunnen wurmen en was het militaire terrein op geglipt. Zijn baas bedacht zich niet lang en volgde het voorbeeld van het dier. Hij was het hek nog niet onderdoor of zijn voeten zakten diep weg in zachte moskussens. Ook de stammen van de bomen hadden allemaal dikke sokken van mos. Hij waadde door kniehoge, donkerviolet bloeiende heidestruiken, wrong zich, in een wolk van stuifmeel en geur, langs een haag wilde rozen, passeerde een jonge spar, die zijn smaragdgroene takkenkransen zo gelijkmatig horizontaal, zo doodstil uitspreidde dat het leek of het boompje in glas was gegoten – hij was in het Betoverde Land!

De betovering hield echter niet lang stand, veranderde althans al snel van karakter – of verdiepte ze zich alleen maar? – toen hij, na een overgroeid zandduin opgeklauterd te zijn waarachter het blaffen vandaan leek te komen, plotseling op de betonnen resten stuitte van wat eens een bunker of kazemat moest zijn geweest, uit het zwarte ingangsgat waarvan eerst niets, maar dan, op zijn herhaald roepen, een even wild als gedempt vreugdegehuil en -gejank opklonk, af en toe van opgewondenheid overslaand in een hees piepen. Daar was de hond en hij zat daarbinnen ergens vast!