Gauke Andriesse

Nu ik er niet meer ben

==

==

2013

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2013 Gauke Andriesse

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Omslagbeeld © Roberto Pastrovicchio/Arcangel Images

==

ISBN 978 90 254 4082 4 / NUR 305

==

www.atlascontact.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013

‘De werkelijkheid herken je aan haar onwaarschijnlijkheid.’

– Gerard Reve

Deel I

==

I

Een paar minuten na achten kwam er een man uit een van de hoge kantoorgebouwen. Aan de overkant van de straat, onder de groen-wit-rode luifel van een pizzeria, leunde een donkere figuur tegen de gevel. Hij zag hoe de man recht tegenover hem zijn duim opstak naar de bewaker in de verlichte lobby en vervolgens omhoogkeek. Uit de donkere hemel viel een miezerige regen die uiteen werd geslagen door de krachtige wind die tussen de hoge gebouwen alle kanten leek op te gaan. Hij maakte aanstalten zijn paraplu open te vouwen maar bedacht zich en zette een bontmuts op waarvan de flappen zo lang waren dat ze over de kraag van zijn jas vielen.

De man die had staan wachten zei hardop, met een stem vol minachting, ‘idioot’, en maakte zich los van de gevel. Op de verbaasde blik van een vrouw die vlak langs hem liep, reageerde hij met: ‘Ja, wat?’ De toon was zo agressief dat ze geschrokken een stap opzij deed en haar pas versnelde. ‘Kuthoer,’ snauwde hij tegen haar rug, om vervolgens in beweging te komen. Nog steeds aan de andere kant van de straat lopend volgde hij de man met de bontmuts in de richting van Broadway. In de metro stapte hij een treinstel verder in, pakte zijn telefoon en toetste een nummer in. Vrijwel op hetzelfde moment werd er opgenomen.

‘We zijn onderweg.’

‘Waar ben je nu?’

‘In de metro. Nog een minuut of veertig. Veel langer moet het godverdomme ook niet duren.’

‘Wat?’

‘Ik heb twee uur in de kou gestaan. Ik voel godverdomme mijn pik niet meer. Als ik hem niet snel in een kut steek is het te laat.’

Geïrriteerd drukte hij het gesprek weg.

Een aantal haltes verder verlieten ze de metro, stapten over op de trein, verruilden die even later voor de bus, en stapten ten slotte uit bij de halte aan de rand van Weequahic Park. Ze waren aangekomen in een stadsdeel dat in niets nog deed denken aan Manhattan; blok na blok van enkele verdiepingen hoge eentonige grijze appartementencomplexen, slechts zo nu en dan onderbroken door buurtwinkels, bewoond door een middenklasse die het maar nauwelijks kon bolwerken, die en masse ’s ochtends de wijk verliet om er pas ’s avonds terug te keren. Het enige dat de wijk nog iets van leven gaf, waren de bomen, sommige net zo oud als die in Weequahic Park, die met hun over de weg en de stoep uitwaaierende takken en grillige vormen de monotonie nog enigszins wisten te doorbreken.

Voorovergebogen en met één hand op de muts, waarvan de flappen zo nu en dan werden opgelicht door de felle windvlagen, sloeg de man zonder op of om te zien een brede straat in. Zijn achtervolger liep naar de auto die een meter of twintig van de hoek geparkeerd stond. Hij klopte op het dak, boog zich voorover naar het geopende raam en zei: ‘Ga je gang. Hij is nu van jou’, waarop hij bij de auto vandaan stapte en een sigaret opstak.

De auto wachtte even en begon met gedoofde lichten vaart te maken toen de man die ze hadden gevolgd ongeveer een meter of zeventig verder was gelopen. Op het moment dat hij overstak, werd hij vol geraakt. In plaats van over de motorkap te worden geslingerd, werd zijn lichaam met bruut geweld onder de auto getrokken en op volle snelheid een stuk meegesleurd. Toen de onderkant zich van hem losmaakte, schokten de achterwielen over het lichaam en verloor de bestuurder de controle. De auto maakte een paar wilde slingers, en leek even de rij geparkeerde auto’s te gaan schampen voordat de chauffeur weer het rechte pad had gevonden. Hij minderde direct vaart, deed de autolichten aan en sloeg bij de eerste zijstraat af.

II

Als ik ’s nachts naar het toilet moest, liep ik langs de tientallen kamers die al jarenlang leegstonden, door een lange, donkere gang die slechts werd verlicht door het gele licht van een lamp boven de ingang van de toiletruimte. Op die momenten was ik me er meer nog dan overdag van bewust dat ik werkelijk de enige bewoner was van deze vleugel van het klooster. De kamer waarin ik zelf sliep was spartaans ingericht; in de smalle, hoge ruimte stonden een bed, een eenvoudig houten bureau met stoel en een smalle kledingkast. Alles was even degelijk en vele tientallen jaren oud. Terwijl ik de weinige kleren die ik bij me had opborg, vroeg ik me af welke kleren er vroeger in deze kast hadden gelegen. Veel zal het niet geweest zijn. Op de brede vensterbank stond een vaasje met droogbloemen waarop zich het stof had verzameld van ik weet niet hoeveel jaren. De jonge vrouwen, in hun witte habijt, kapje over het haar, ketting van grove, donkere kralen en houten kruis op de borst, die ooit, in de bloei van hun leven, deze kamers hadden bewoond, waren er al heel lang geleden vertrokken, naar landen die toen enkel na wekenlang reizen bereikt konden worden.

Als ik weer in mijn slaapzak was gekropen en door de hoge, geopende ramen uitkeek op de donkere dennenbomen, met takken die ik bijna kon aanraken, voelde ik me verbonden met iets wat er altijd was geweest en altijd zou zijn. In deze roerloze zomernacht leek alles tot stilstand te zijn gekomen en zonder echt tegen de slaap te vechten probeerde ik zo lang mogelijk wakker te blijven. Straks zou het voorbij zijn; voor mij als ik hier zou vertrekken, maar ook voor dit gebouw en de wereld waarvoor het stond en waaraan voorgoed een einde was gekomen. Het was een klein wonder dat ik deze plek had gevonden en er nog even deel van kon uitmaken.

==

Ik was per toeval op het klooster gestuit toen ik aan het wandelen was in de Belgische Ardennen. Hoewel gebouwd op een heuvel lag het verscholen in de bossen, op een paar kilometer afstand van het dichtstbijzijnde gehucht Sainte-Ode, en was het slechts bereikbaar over een onverharde weg waarin tractoren diepe sporen hadden getrokken. Het klooster bestond uit een centraal gedeelte en twee lange vleugels die zich in een wijd openstaande V naar achteren uitstrekten. Tot de rechtervleugel had ik geen toegang; daar woonden de laatst overgebleven hoogbejaarde zusters van de congregatie van de Zusters van Liefde van Jezus en Maria.

Hoewel het meer dan honderd jaar oude gebouw aan de buitenkant in een staat van verval verkeerde, was het binnen nog in een opmerkelijk goede conditie. Het onder vele lagen verf bedekte houtwerk, de met nog immer glimmende gele tegels afgezette gangen en centrale toilet- en doucheruimtes, de zware radiatoren, de granieten wasbakken; het zou nog vele jaren kunnen doorstaan, maar zover zou het waarschijnlijk niet komen. Het tiental zusters dat er nu nog woonde zou binnen een aantal jaren moeten verhuizen.

Met de hoop nog iets aan inkomsten te verwerven en zo hun vertrek uit te stellen, hadden de zusters besloten een aantal kamers te verhuren, maar het was een halfslachtige poging. Voor de meeste toeristen was het geboden comfort verre van toereikend en ontbijten in een enorme, vrijwel lege ruimte, bediend door zusters die zo oud waren dat ze niet meer konden worden opgejaagd, was niet wat ze van een vakantie verwachtten.

Oorspronkelijk van plan hooguit een paar nachten te blijven, was ik de tweede ochtend van mijn verblijf aan de praat geraakt met een van de zusters. Ik zat aan de achterkant van het gebouw, aan de rand van wat ooit een moestuin moest zijn geweest, toen zij kwam aanlopen. Na mij vriendelijk te hebben gegroet, ging ze aan de slag met een aantal verwilderde tomatenplanten. Langzaam en bedachtzaam wiedde ze onkruid, haar knieën op een plastic zak, knipte ze dode takken weg, en legde de enkele tomaat die al rijp was op een bord. Zo nu en dan kwam ze overeind, rechtte haar rug en stond even stil om op adem te komen. Tot dat moment had ik nauwelijks acht geslagen op de verwilderde boel voor me, maar toen ik haar aan het werk zag, begreep ik dat de moestuin toch nog werd gebruikt. Hoewel ik van plan was die dag te gaan wandelen, besloot ik haar mijn hulp aan te bieden.

Ze keek naar me op, vriendelijk en nauwelijks verbaasd, veegde haar handen af aan haar schort en stelde zich voor als zuster Laurentine.

‘Wat een bijzondere en mooie naam, Jager Havix,’ zei ze toen ik mij voorstelde. Ze keek me even aandachtig aan en zei: ‘De naam past ook goed bij u.’

Ik moest glimlachen en zei: ‘O?’

‘Ja, soms is dat zo, al moet u me niet vragen waarom.’

Nadat ze uit een kruiwagen wat verroest tuingereedschap had gehaald, werkten we zwijgend naast elkaar. Na een uurtje vroeg ze of ik iets wilde drinken en terwijl ze dat ging halen, liep ik met meer aandacht door de moestuin. Hoe beter ik ernaar keek, hoe meer ik ontdekte dat er nog best iets van te maken viel. Onkruid wieden, snoeien, opbinden; dan zou het er al een stuk beter aan toe zijn. Ik tilde een enorme pompoen op en legde die aan de rand.

Ze kwam terug met een thermoskan koffie en toen we naast elkaar zaten, met ons gezicht gericht naar de zon, zei ik: ‘Ik zou graag uw moestuin onder handen nemen. Als u dat goedvindt, natuurlijk. Er is nog best iets van te maken.’

Ze draaide zich naar me toe en zei: ‘Het lukt ons inderdaad niet meer om alles bij te houden. Weet u dat toen ik jong was deze tuin het hele klooster van groente voorzag? Ik heb hier van 1942 tot 1950 gewoond, voordat ik werd uitgezonden. Toen waren we hier met wel tachtig zusters.’

Ze wees naar een plek achter in de tuin, naar een ondoordringbare kluwen van struiken en takken en zei: ‘Daar staan frambozen- en bramenstruiken die wij nog hebben geplant. Nog ruim een maand en dan kunnen we er emmers vol van plukken.’

Terwijl ik naar haar gezicht keek, had ik een snelle rekensom gemaakt en me tot mijn verbazing gerealiseerd dat deze vrouw dichter bij de negentig dan bij de tachtig moest zijn. Lang voor mijn geboorte was zij al vertrokken naar een of ander ver land. In een tijd dat de wereld nog echt verre bestemmingen kende en er op de landkaarten nog witte plekken waren.

==

De dagen die volgden, werkte ik aan het begin van de ochtend met zuster Laurentine, dronk koffie met haar en ging dan alleen verder. ’s Middags bracht ze me een paar boterhammen en een glas melk, bewonderde de resultaten van mijn werk, kwam even bij me zitten en liet me weer alleen. Ze moest steeds even op adem komen als ze iets had gezegd, maar ik merkte dat ze het fijn vond om te praten. En als ze vond dat ze het lang genoeg over zichzelf had gehad, was het mijn beurt.

Privédetective, woonachtig in de Amsterdamse Pijp, alleenstaand nadat mijn vrouw bij een ongeluk om het leven was gekomen, gespecialiseerd in het opsporen van verdwenen kostbaarheden, in het bijzonder oude schilderijen, voornamelijk werkend op no cure, no pay-basis, voor verzekeringsmaatschappijen, op dat vakgebied behorend tot een zeer select gezelschap, dermate succesvol dat ik een vermogen had opgebouwd dat me in staat stelde morgen al met pensioen te kunnen gaan, en met een vader die een bekend en overtuigd boeddhist was geweest.

==

Als de schaduwen van de dennenbomen zo lang waren dat ze vrijwel de gehele moestuin bedekten, stopte ik, waste mijn gezicht en handen bij de buitenkraan, sloeg het stof van mijn kleren, bewaterde met een gieter het deel van de tuin dat ik had opgeknapt, genoot van het resultaat en liep de paar kilometer naar het dorp om daar op het terras van het enige restaurant te gaan eten. Vlees, aardappelen of frieten, iets van groente en een fles van het lokale bier. Het was lang geleden dat eten me zo goed had gesmaakt en dat een fles bier er zo goed bij paste. Om een uur of acht liep ik terug, om weer op het bankje bij de moestuin te gaan zitten. Ik had toestemming gekregen om het tuinafval te verbranden en als het donker was, stak ik de stapel afval en takken aan en zat nog een halfuurtje naar het vuur te kijken.

Op de geluiden van de natuur na, het ruisen van de wind door de bomen, het gezang van vogels, het geloei van een verre koe, was het die dagen zo goed als volkomen stil. Op mij inmiddels bekende tijdstippen luidde de klok voor de mis, en rond het middaguur hoorde ik een enkele keer het gerammel van pannen en servies door het geopende keukenraam mijn kant opkomen.

Ik had niet zomaar belangeloos mijn hulp toegezegd: zoals ik had verwacht deed het werken in de tuin hetzelfde met me als wandelen. In plaats van te vechten tegen de sombere gedachten van een geest die zich steeds meer tegen mij leek te keren, was ik alleen nog maar bezig met omspitten, harken en snoeien.

Op een van die avonden kwam zuster Laurentine bij me zitten met een fotoboek. Het was niet dik, met niet meer dan een bladzijde of twintig kreeg ik een beeld van wat haar leven als zuster had behelst. De missiepost op Nieuw-Guinea waar ze was gestationeerd, de school en het ziekenhuisje dat ze hadden gebouwd, de tochten per boot naar afgelegen dorpen, de foto’s waarop ze werd omringd door zo goed als naakte Papoea’s met hun speren, schilden, peniskokers en veren tooien. Er was ook een portretfoto, de enige foto waarop zijzelf uitdrukkelijk centraal stond. Ik had zelden zo’n mooie jonge vrouw gezien. Haar donkere, glanzende haar was strak naar achteren gekamd en verdween grotendeels onder het kapje dat ze droeg. Ze had perfecte gelaatstrekken, grote donkere pupillen en prachtige volle lippen. Haar huid was haast onnatuurlijk gaaf en rimpelloos en alleen een kuiltje in haar onderkin tekende een streepje schaduw op haar gezicht.

‘Weet u dat mijn echte naam niet Laurentine is? Dat is de naam die ik heb gekregen toen ik toetrad. Mijn echte naam is Rachel. Rachel Partous.’

‘Hoe oud was u op deze foto?’

‘Achttien. Bijna zeventig jaar geleden. Wat is de tijd voorbijgevlogen.’

Het lag op het puntje van mijn tong haar te vragen: ‘En, is uw leven geweest wat u had gehoopt? Is het niet pijnlijk om uzelf zo jong te zien, nu dat allemaal voorbij is en nooit meer terug kan komen?’ Vragen die ik haar zou stellen, maar waarvan de antwoorden míj troost zouden moeten bieden.

Gelukkig had ze geen weet van mijn gedachten en ze zei: ‘Wat me nog het meest bijstaat van mijn tijd op Papoea zijn de mensen, de oorspronkelijke bewoners dan. De wereld van hen en die van ons; die hebben nagenoeg niets gemeen. In u en mij is er nauwelijks nog iets van vroeger, van lang geleden; als hier een mens wordt geboren, denken wij dat het echt het begin is, maar zoals ik ze nog heb meegemaakt, waren het “oude” mensen. Begrijpt u wat ik bedoel?’

‘Ik geloof van wel.’

‘Er waren natuurlijk wel Papoea’s die zich aanpasten aan ons soort leven, maar dat waren toch enkelingen, bij de meeste had ik het gevoel dat ze zaten te wachten op ons vertrek. Om daarna weer verder te leven zoals ze dat al die eeuwen hadden gedaan voor onze komst, om weer te verdwijnen in het woud.’

Ze glimlachte en zei: ‘Op het moment dat zoiets echt tot je doordringt, besef je ook hoe weinig zin het heeft te willen vertellen over onze God. Niet omdat er iets mis mee is, maar omdat het niets voor ze betekent. Vocatus atque non vacatus, Deus aderit.’

Ik keek haar vragend aan en ze zei: ‘Geroepen of niet, God is hier. Voor ons, voor de Papoea’s.’

Het was lang stil. Ten slotte zei ze: ‘Ze wachten om ons weer te kunnen vergeten, met een geduld dat wij ook niet op die manier kennen. Eerst dacht ik dat het passiviteit was, lethargie zelfs, en heb ik me er menig keer over opgewonden. Totdat ik begreep dat het dat niet is. Bij u en mij gaat het om het geduld dat we zelf kunnen opbrengen, maar bij Papoea’s is dat anders, die zijn deel van iets groters dat bepaalt wat er met hen gebeurt. Begrijpt u wat ik bedoel of spreek ik wartaal?’

‘Nee hoor, helemaal niet.’

‘Misschien hebben ze ook wel gelijk. Neem nu deze wereld.’

Ze keek opzij naar de vleugel waar zij en de andere zusters woonden: ‘Straks is dat verdwenen. Alles wat er dan van onze congregatie resteert zijn wat boeken, foto’s en een verzameling van de souvenirs die we hebben gekregen en meegenomen.’

‘Vindt u dat niet erg?’

‘Nee. Ik heb geprobeerd mijn leven zin te geven, dat is alles wat ik kon doen. Zelfs als er uiteindelijk niets van overblijft. Dat zeg ik u zonder enige bitterheid. Ik ben zo oud dat ik geen uitspraken moet doen over de wereld van vandaag, zo teruggetrokken als we hier leven. Maar ik ben er wel van overtuigd dat het goed is om dienstbaar te zijn aan anderen. Vooral niet te veel aan jezelf, dat kan alleen maar uitmonden in een teleurstelling.’

De hand die ze op mijn arm legde, voelde zo droog aan als het stof dat de afgelopen dagen was opgedwarreld als ik in de moestuin werkte. Ze gaf een bemoedigend klopje en zei: ‘Het is natuurlijk niet de bedoeling, maar als we onszelf wat minder centraal stellen is de dood ook iets om minder tegen op te zien.’

III

Peter McCusker stond in de schaduw van de hangar, maar ook daar was de hitte ondraaglijk. Het was nagenoeg windstil en de betonnen landingsbaan en de kale bergen erachter zinderden onder de brandende zon. Met een zakdoek veegde hij het zweet van zijn voorhoofd en uit zijn nek en met zijn vingertoppen trok hij zijn overhemd los van zijn bezwete lichaam. Hij keek op zijn horloge en vervolgens omhoog. Nog niets te zien. Zijn colbert en stropdas lagen op de aktekoffer die voor hem op de grond stond. Tussen het moment dat het vliegtuig aan de hemel zou verschijnen en het landen en taxiën zou hij zijn colbert aantrekken, zijn stropdas omdoen, zijn haar in een perfecte scheiding kammen en nog eenmaal het zweet van zijn gezicht vegen. Vervolgens zou hij in een auto stappen waarvan de airconditioning zo koud stond dat hij binnen de kortste keren zou terugverlangen naar de warmte die hij nu zo vervloekte.

Hij keek opnieuw omhoog. Wat zou híj doen als híj ooit een vliegtuigcrash zou overleven? Zou dat meteen de laatste keer zijn geweest dat hij een voet in een vliegtuig had gezet of zou hij daar juist geen enkele moeite mee hebben, in de wetenschap dat de kans om opnieuw te verongelukken statistisch gezien zo ongeveer nul moest zijn? Eén ding was zeker: de man waarop hij wachtte, dacht volgens geheel andere patronen. Een vliegtuigcrash overleven, een kwaadaardige kanker overwinnen: voor een zo diepreligieus persoon als zijn werkgever was het als olie op het vuur geweest. Niets minder dan een vingerwijzing van God dat hij was voorbestemd. Rijkdom, macht en nu ook nog zo uitdrukkelijk de beschermende hand van God. Voor iemand met een zwakker karakter zou die combinatie waarschijnlijk een vrijbrief zijn voor hoogmoed, uitspattingen en ontsporing, maar David Inhofe was nog net zo zakelijk en berekenend als daarvoor. Peter McCusker vroeg zich opnieuw af hoe het mogelijk was dat zijn werkgever een enorm bedrijf als Inhofe Industries zo rationeel en zakelijk leidde en tegelijkertijd écht de overtuiging koesterde door God te zijn uitverkoren. Na alles wat David Inhofe was overkomen, was de enige merkbare verandering dat hij nog meer toewijding verwachtte van de mensen met wie hij zich omringde, en nog minder geduld had voor alles wat hij als bijzaak beschouwde. Wie met hem sprak, kon maar het beste snel ter zake komen.

==

Minder dan tien minuten later ging de vliegtuigdeur open, werd de trap uitgeklapt, verscheen de imposante gestalte in de deuropening, en schudden ze elkaar de hand.

‘Peter.’

‘David. Hoe was je vlucht?’

‘Ja, goed. We hebben een hoop te bespreken.’

Ze keken naar de auto die in de verte kwam aanrijden. Toen ze plaats hadden genomen en de auto weer in beweging kwam, opende Peter McCusker zijn aktekoffer en haalde er een stapel dossiers uit. Hij was goed voorbereid en ze hadden aan een enkel woord genoeg. In een hoog tempo werd zaak na zaak afgehandeld.

Met nog ruim een halfuur te gaan voordat ze het hoofdkantoor van Inhofe Industries zouden bereiken, was er nog één dossier dat besproken moest worden. Op de map die in zijn schoot lag, stond slechts één woord: TREDGOLD. Hij zag ertegen op, maar ook dit moest worden afgehandeld. Nadat hij de map had geopend en een kort overzicht had gegeven van de laatste ontwikkelingen, was het even stil.

Toen werd hem gevraagd: ‘Wat vind jij?’

Hij draaide zich om en keek David Inhofe recht in de ogen, er voor wakend zijn blik te laten afdwalen naar het misvormde gezicht, en antwoordde: ‘Ik vind het zorgwekkend. Vanwege de informatie zelf, maar belangrijker nog is de timing en uit wiens mond het komt. De man is een autoriteit; er zal naar hem worden geluisterd. En dat op een moment dat voor ons niet slechter had kunnen zijn.’

Opnieuw liet de reactie even op zich wachten.

‘Ik wil dat hij vanaf nu permanent in de gaten wordt gehouden en we gaan hem in diskrediet brengen. Keihard, op de man. Hij werkt ook voor die Climatic Research Unit. Dat is zijn zwakke punt. Link hem aan climategate, spit de informatie door die we nog hebben. Daar zit vast nog bruikbaar materiaal bij. Zorg dat het grondig gebeurt.’

‘Prima, maar we moeten voorzichtig...’

Peter McCusker werd onderbroken doordat de telefoon ging die David Inhofe al die tijd in zijn hand had gehouden.

‘Jakob.’

De toon waarop David Inhofe zijn broer groette was koel. Het was een publiek geheim dat de twee broers het niet bepaald goed met elkaar konden vinden. Terwijl David Inhofe alles in het werk stelde het familiebedrijf nog groter en machtiger te maken, vrijgezel was gebleven, er een sobere levensstijl op na hield en het liefst in de schaduw opereerde, was zijn broer bezig met het uitgeven van zijn deel van wat er werd verdiend. Een dure kunstcollectie, over de hele wereld luxe huizen en appartementen, nauwelijks bewoond, maar waar wel permanent personeel paraat stond, feesten die honderdduizenden dollars kostten, en al drie ex-vrouwen van wie hij ruimhartig afscheid had genomen.

De twee broers spraken elkaar nog maar zelden en al snel werd duidelijk dat er slecht nieuws was.

‘Je moeder?’ vroeg Peter McCusker toen het gesprek was beëindigd.

David Inhofe haalde diep adem en knikte.

‘Gecondoleerd.’

‘Ja, dank je. Godzijdank is ze in haar slaap overleden. Geen ziekbed, dat was het enige waar ze bang voor was.’

‘Ze was toch vijfennegentig? Wat een leeftijd.’

‘God is genadig.’

Het waren precies dit soort opmerkingen waarmee Peter McCusker, en niet alleen hij, moeite had. Hij was ook gelovig opgevoed, ging op zondagen naar de kerk, maar zó dichtbij, zó aanwezig als David Inhofe ervoer hij geen god. Laat staan dat hij geloofde dat God een persoonlijke band met hem had. Dat verschil was ook de reden dat hij en de man naast hem nooit werkelijk nader tot elkaar konden komen. David Inhofe respecteerde zijn professionaliteit en zakelijke kwaliteiten, maar er was ook iets in hem dat eenieder op afstand hield die niet zo diep en overtuigd gelovig was als hijzelf.

David Inhofe haalde zijn horloge van zijn pols en keek naar de inscriptie op de achterkant.

‘Je weet dat dit het horloge van mijn vader is?’

‘Ja, natuurlijk.’

Iedereen die David Inhofe beter kende wist dat. Een Bulova-horloge met chromen band van Speidel, misschien wel vijftig jaar oud, een model dat niet meer werd gemaakt, maar dat door de huidige drager perfect werd onderhouden. Als eerbetoon aan een allang geleden overleden vader. Er lag tussen hen op de bank nog iets dat van Inhofe senior was geweest: een Lord Buxton-aktetas, die er met de twee brede gespen extra ouderwets uitzag. Een tas met geschiedenis, want zowel vader als zoon hadden er in de loop der jaren contracten van tientallen en zelfs honderden miljoenen dollars in opgeborgen.

David Inhofe overhandigde hem het horloge met de achterkant naar boven en zei: ‘Zie je wat er gegraveerd staat?’

Peter McCusker herkende de ii direct. Hij kende geen bedrijf met een zo eenvoudig logo, ook nog eens uitgevoerd in één kleur: zwart. De kleur van olie. De in miljoenen jaren gevormde fossiele brandstof waarop het imperium van Inhofe Industries was gebouwd. Daaronder stond een datum: ‘22-11-1963’.

‘De datum waarop het is gekocht?’

‘Precies. En verder?’

‘Is het de datum waarop je vader het bedrijf heeft opgericht? Of vergis ik me?’

‘Ja, je vergist je. De tweeëntwintigste november 1963 is ook de dag dat Kennedy werd vermoord, hier, in ons eigen Dallas.’

Peter McCusker keek zijn werkgever onderzoekend aan, maar hij leek hem volkomen serieus. David Inhofe pakte het horloge terug en omklemde het met een van zijn grote handen.

‘Mijn ouders hebben dat horloge die ochtend samen uitgezocht, in een winkel een paar straten verwijderd van de route die Kennedy aflegde. Het was een cadeau van mijn moeder, om te vieren dat onze eerste olieconcessie geld begon op te leveren. Minder dan een uur later werd Kennedy door zijn hoofd geschoten.’

David Inhofe had zijn hand geopend en wreef met de mouw van zijn overhemd over het glas van het horloge dat in zijn handpalm lag.

‘Mijn vader wordt herinnerd omdat hij een bedrijf heeft opgebouwd dat tot op de dag van vandaag bijdraagt aan de kracht van ons land, Kennedy omdat hij werd vermoord. Het was een waardeloze president, een overspelige echtgenoot, een rokkenjager. In plaats van zijn land te dienen, liep hij achter zijn pik aan en bedroog hij zijn vrouw. Wat ben je dan voor man? Niet een die bij God in hoog aanzien stond. Kennedy stierf, mijn vader werd voor een vroege dood behoed.’

Op harde toon vroeg hij: ‘Geloof jij in beschermengelen?’

Peter McCusker trok zijn wenkbrauwen op, maar opnieuw bleek uit niets dat zijn werkgever het niet serieus meende.

‘Nee, David, ik geloof niet in beschermengelen.’

‘Nee, natuurlijk niet. Laat me raden wat je nu denkt: ik wel, omdat ik een vliegtuigcrash en kanker heb overleefd. Zo simpel is het niet. “Als Kennedy een beschermengel zou hebben gehad, zou hij die dag niet zijn gestorven,” ik hoor het mijn moeder nog zeggen. En weet je waarom zij in beschermengelen geloofde?’

Peter McCusker voelde zich ongemakkelijk onder de wending die het gesprek had genomen. Zijn werkgever was berucht om zijn woedeaanvallen, maar nu had zo te zien een andere emotie zich van hem meester gemaakt. Zijn ogen glansden en de harde trek om zijn mond was verdwenen. Het duurde gelukkig maar even, nauwelijks meer dan een schaduw die over zijn gezicht gleed, toen had David Inhofe zichzelf weer onder controle. Hij legde het horloge van zijn vader op het tafelblad voor zich, wreef met beide handen over zijn gezicht, haalde diep adem en zei: ‘Laat me je een verhaal vertellen.

In de winter van 1959 kregen we een man op bezoek. Het was op een zaterdag, koud en grijs. We woonden toen op Mercedes Street 2703 in Fort Worth, een arme buurt, en ons huis was niet veel meer dan een houten krot. Dat is nu moeilijk voor te stellen, maar dat is waar we vandaan komen. Een onverharde weg, vol gaten, met aan beide kanten losstaande houten krotten met gammele veranda’s, overal zwerfafval, een buurt waar te veel werd gedronken en mijn vader waarschijnlijk de enige man was die zijn vrouw niet sloeg. Later, toen wij er al niet meer woonden, is die buurt totaal weggevaagd door een cycloon. De hele rotzooi werd gewoon uiteengerukt, omhooggetild en verderop neergesmeten. Mijn vader was voor zichzelf begonnen, maar verdiende nog nauwelijks iets. De zogenaamde armoede van de bijstandtrekkers van nu is niet te vergelijken met de echte armoede die wij hebben gekend. Maar goed, de man die op die winterdag voor de deur stond, zei dat hij ergens op een aanplakbiljet had gezien dat mijn vader een cribbage-toernooi had gewonnen. Weet je wat cribbage is?’

‘Nee, geen idee.’

‘Dat verbaast me niet. Cribbage is een kaartspel, maar het wordt nauwelijks nog gespeeld. Het is een spel met heel simpele regels. Pegs zijn punten, je moet twee keer een bord rond. Goede boer, dubbele omlopen, in de modder blijven zitten, de “mystieke negentien”: de zogeheten onmogelijke combinatie van kaarten; termen die jou dus niets zeggen. Dat van dat aanplakbiljet klopte; mijn vader had inderdaad een toernooi gewonnen. Mijn moeder vond het niet prettig dat hij zich inliet met kaarten, maar ze tolereerde het zolang hij niet speelde om geld. Die man was daar aan de deur om te vragen of mijn vader hem dat spel kon leren. Daar had hij vijftig dollar voor over. Vooral mijn moeder vond het een nogal vreemd aanbod: in die tijd was het een aanzienlijk bedrag en die man zag er niet bepaald naar uit dat hij veel geld had. In een oude, versleten ranchjas van ongelooide huid en met een viltmuts op zag hij eruit alsof hij meer op straat leefde dan binnenshuis. Een verweerde kop en lang haar dat onder die muts vandaan kwam. Zoals ik het me nu herinner, was het een beetje een zwerver, maar dan wel een ongevaarlijke; hij had iets goedmoedigs.

In eerste instantie zei mijn vader dat hij hem dat ook wel voor niets wilde leren; meer dan een uurtje zou het niet vergen, inclusief wat proefspelletjes om te oefenen. Pas toen mijn moeder aandrong, zij moest ervoor zorgen dat er elke dag eten op tafel kwam, stemde mijn vader ermee in dat geld aan te nemen.

Toen bleek echter dat de man iets anders voor ogen had. Hij wilde geen uitleg van een uurtje, nee, hij wilde die hele dag dat spel met mijn vader spelen, en opnieuw liet hij beleefd weten dat hij daar graag vijftig dollar voor overhad. Mijn vader aarzelde, op zaterdagen ging hij altijd jagen met een stel vrienden, maar omdat we het geld goed konden gebruiken, ging hij ten slotte akkoord. Mijn moeder vond het zo’n vreemde situatie dat ze die man eerst niet in huis wilde laten, zodat ze ondanks de kou aanvankelijk op de veranda zaten. Na een uurtje veranderde ze van gedachten en konden mijn vader en onze gast alsnog binnen verder spelen. Jakob en ik draaiden er eerst wat omheen, maar verloren na een tijdje onze belangstelling. Uiteindelijk was er helemaal niets meer over van mijn moeders aanvankelijke wantrouwen. De man was vriendelijk en voorkomend en uit niets bleek dat hij slechte bedoelingen had. Ze nam al een voorschot op het geld dat ze zou krijgen, want we kregen van haar allemaal grote sandwiches met tonijn en kommetjes zelfgemaakte tomatensoep. Ze nodigde de man zelfs uit om die avond mee te eten. We zaten met z’n allen in de keuken, bij het warme fornuis, en aten bonen en hotdogs en als toetje zelfgemaakte appeltaart en echte koffie. Voor ons kinderen was het een feestdag om nooit te vergeten.’

Peter McCusker had het steeds kouder gekregen en terwijl hij zich afvroeg welke kant dit verhaal op zou gaan, kwam het beeld van een warm fornuis hem ineens heel aantrekkelijk voor.

Ze stonden inmiddels in een file en kwamen nauwelijks nog vooruit. David Inhofe onderbrak zijn verhaal en boog zich voorover naar hun chauffeur.

‘Dit duurt te lang. We gaan eerst langs huis.’

Hij richtte zich weer tot Peter McCusker en zei: ‘Toen hij die avond vertrok, stonden we allemaal op de veranda om hem uit te wuiven. Onze gast was al bijna bij de straat toen mijn moeder plotseling achter hem aanging. Mijn vader en Jakob bleven staan, maar ik volgde haar.

Ze had zijn arm gepakt en vroeg: “Waar heeft u hem voor behoed?”

Het klonk dwingend en smekend tegelijk, zo kende ik mijn moeder helemaal niet. Ik kreeg er kippenvel van. Zelfs nu, zoveel jaar later, zie ik het nog altijd voor me. “Waar heeft u hem voor behoed?” vroeg ze, en ik wist direct dat er iets vreemds aan de hand was.

Onze gast keek haar aan en vroeg: “Wat bedoelt u?”

“Ik weet dat u daarvoor bent gekomen,” zei mijn moeder. “Ik heb gebeden om het te begrijpen terwijl jullie op de veranda waren. God gaf me antwoord, maar niet het héle antwoord.”

En opnieuw vroeg ze: “Waar heeft u hem voor behoed?”

Hij keek haar aan zonder iets te zeggen.

Toen sloeg mijn moeder plotseling haar armen om hem heen, heel kort, liet hem weer los en zei: “Wat het ook was, dank u.”

Ze ging een stapje achteruit en zei: “God heeft ons een beschermengel gestuurd. Ik zal er niet over praten, maar ik zal het onthouden. Ik houd het in mijn hart.”’

David Inhofe was steeds indringender gaan praten en Peter McCusker voelde zich ronduit ongemakkelijk. Op het voorhoofd van de man naast hem parelde zweet en de huid op het verminkte deel van zijn gezicht leek nog strakker te staan. Zag David Inhofe op dat moment zijn moeder weer voor zich? Het was duidelijk dat de herinnering hem emotioneerde. Hoe te reageren? Zijn werkgever was bepaald geen man die zich liet troosten.

‘Ik kreeg geen antwoord toen ik mijn moeder vroeg wat er aan de hand was. Ze duwde me voor zich uit naar binnen en dat was het. Ik weet niet eens of ze het er met mijn vader over heeft gehad. Pas de volgende dag begreep ik waarop ze had gedoeld. Die zondagochtend hoorden we dat de auto met daarin de drie mannen met wie mijn vader altijd op jacht ging, op de terugweg frontaal in botsing was gekomen met een vrachtwagen. Ze waren alle drie op slag dood.’

Terwijl Peter McCusker geen idee had hoe te reageren, keek David Inhofe hem aan met een onverzoenlijke blik en vroeg: ‘Nou, Peter; hoe zou jíj zo iemand noemen?’

Zonder het antwoord af te wachten, pakte hij het dossier van Peter McCuskers schoot en zei: ‘Berg maar op. Je weet wat er moet gebeuren.’

IV

Hoe vermogend Kalman Teller ook mocht zijn en hoe groot ook zijn reputatie in de Joodse gemeenschap, in het Sinai Centrum in Amstelveen hadden ze voor wat de bezoekuren betrof geen uitzondering voor hem gemaakt: ik was welkom van zeven tot negen uur ’s avonds.

Toen ik vlak bij het gebouw was, realiseerde ik me dat ik het wel eens had gezien vanaf de snelweg toen het nog in aanbouw was. Het stond in een kale vlakte van donkere, omgewerkte aarde, met nauwelijks enig groen, slechts doorsneden door splinternieuw asfalt, dat de nieuwe kantoorgebouwen met elkaar verbond.

Het was een Joodse instelling voor de opvang en behandeling van mensen met een geestesziekte, ongeacht hun geloof en komaf, en voor de begeleiding van mensen met een verstandelijke handicap. Er bevond zich een expertisecentrum dat wereldwijd een naam had opgebouwd op het gebied van het behandelen van eerste, tweede en derde generatie oorlogsslachtoffers van Joodse afkomst.

Ik stond op het punt een man te ontmoeten die niet alleen een eerste generatie slachtoffer was van de Holocaust, maar die zelfs als een van de eersten de hel van Auschwitz was binnengegaan. Als jongen van twaalf, met zijn vader en moeder, vier zussen, drie broers, ooms, tantes, neven en nichten. Toen het voorbij was, bleken zij allemaal te zijn vermoord en was hij de enige die weer naar buiten kwam. Een te vroeg volwassen geworden Hongaarse jongen, die na allerlei omzwervingen in Nederland was beland, voor Shell was gaan werken en later zijn fortuin had gemaakt op de oliemarkten.

Kalman Teller was ook een van de mensen die zich intensief bezighield met het bepalen van het moment waarop de wereldwijde olieproductie zou pieken, peak oil, en iemand die al vroeg had begrepen dat het dalen van de olieproductie en het uiteindelijk opraken van die fossiele brandstof met enorme schokken gepaard zou gaan.

Een man ook die ik verwacht had nooit meer te zien toen de zaak die ons had samengebracht was afgesloten, die me niet had toegestaan hem te bedanken voor wat hij voor mij had gedaan. In plaats daarvan had hij me verzocht, dwingend maar niet onvriendelijk, hem verder met rust te laten. Niet omdat hij een hekel aan me had, maar omdat hij genoeg had aan zichzelf.

Kalman Teller was al heel lang alleen op de wereld. Ondanks wat toen een zeer definitief afscheid had geleken, was er de afgelopen drie jaar vrijwel geen dag voorbijgegaan dat ik niet aan hem dacht. Dan verscheen zijn indrukwekkende gestalte voor me en was ik me er opnieuw van bewust dat ik hem nooit had weten te doorgronden.

Toen hij me had gebeld en daarmee een abrupt einde maakte aan mijn verblijf bij de zusters, had hij geen woord losgelaten over het hoe en waarom van dit hernieuwde contact.

Ik werd door de receptioniste verwezen naar een afdeling aan de achterkant van het complex en kwam op weg daarnaartoe door een grote binnentuin, zo nieuw dat de jonge aanplant pas net wortel had geschoten. De iele stammetjes van jonge bomen, een nog niet begroeid houten hekwerk tegen een van de muren, paadjes van grind, flagstones en verse houtsnippers en een aantal rechthoekige vijvers met een wateroppervlak dat zo glad was dat de paar witte wolken aan de hemel erin werden weerspiegeld. Het was een prachtige avond en toch was ik er alleen. Geen mens die een rondje liep of op een van de banken zat.

Ik moest op een bel drukken om te worden toegelaten. De verpleger die me ontving, deed de deur weer achter ons op slot, ging me voor naar een wachtkamer en verzocht me daar te wachten.

Het duurde niet lang voordat ik door de glazen wand Kalman Teller aan zag komen, stap voor stap, langzaam en bedachtzaam, misschien iets langzamer en bedachtzamer dan ik me herinnerde. Met zijn lengte van bijna twee meter was hij zeker een halve kop groter dan ik en hij liep kaarsrecht. Hij was nog steeds opvallend mager, met een dunne nek waar de huid los omheen viel. Ook de rimpels en groeven in zijn gelaat waren geprononceerder dan in mijn herinnering. Toch voelde ik me opgelucht dat er geen gebogen man in badjas en op pantoffels naar me toe kwam schuifelen.

Ik stond op toen hij de kamer binnenkwam.

‘Dank dat u bent gekomen.’

‘U’ was het en ‘u’ zou het ongetwijfeld blijven. Net zoals bij onze eerste ontmoeting boog hij licht zijn hoofd, zijn lange armen en handen gestrekt langs zijn lichaam. Kalman Teller schudde geen handen, ook daarin was niets veranderd.

‘Maar gaat u toch alstublieft weer zitten,’ zei hij, terwijl hij zich vasthield aan de tafel. Zijn armen trilden van inspanning toen hij zich voorzichtig in de stoel tegenover me liet zakken. Ik moest mijn eerste indruk bijstellen. Net zoals bij eerdere keren droeg hij een wit overhemd, een donkerblauwe stropdas, een nog iets dieper donkerblauw gekleurde pantalon en colbert, maar nu maakte dat niet langer een smetteloze indruk. Het pak was nog steeds keurig, maar zijn stropdas was slordig geknoopt en hij was vergeten een van de knoopjes van zijn boord vast te maken. Zijn volle, zilverkleurige haar zat ook niet langer in een keurige scheiding. Toch trof me nog het meest dat zijn gezicht aan kracht had verloren. Op iemand die hem voor het eerst ontmoette, zou hij nog steeds indrukwekkend overkomen, maar ik zag wel degelijk de verandering.

Hij wachtte even totdat zijn ademhaling weer rustig was geworden en zei toen: ‘Wie had kunnen vermoeden dat we elkaar weer zouden ontmoeten?’

‘Als u zich bezwaard mocht voelen omdat u me heeft gebeld, dan is dat niet nodig. Dat wil ik één keer tegen u gezegd hebben en dan kunnen we er verder over zwijgen. Ik sta bij u in het krijt.’

Zijn handen rustten op het tafelblad en hoewel ik er slechts terloops naar had gekeken, wisten we allebei wat ik bedoelde. Van zijn linkerhand ontbraken de duim en pink onder de knokkels, van zijn rechterhand de pink en in het verlengde daarvan zelfs een flink stuk van zijn handpalm. De resterende vingers van beide handen waren licht gebogen, alsof ze onder spanning stonden. Van meerdere vingers ontbraken de nagels en in plaats daarvan was gladde, haarloze huid gekomen, net iets lichter van kleur dan de rest van zijn hand. Dat beschadigde, chaotische beeld werd nog versterkt door het ruwe littekenweefsel en de dicht onder de huid liggende paarsblauwig getinte en gebobbelde aderen op de rug van zijn handen.

Ik had er nooit aan kunnen wennen. Daarvoor was het contrast tussen de krankzinnig mismaakte handen en het knappe, statige uiterlijk van deze man te groot. En zelfs nu hij er zichtbaar slechter aan toe was dan toen, was het toch nog alsof die handen niet echt deel van hem uitmaakten. Alsof ze als een macabere, gruwelijke grap aan de rest van zijn lichaam waren vastgenaaid. Toch waren dit ook de handen die het leven van Jaap Tielemans, mijn beste vriend, hadden gered.

De helderheid van dat beeld had de afgelopen jaren niets aan kracht verloren. Jaaps uitgemergelde gezicht, waarin ik nauwelijks de vriend van vroeger herkende. De kale schedel met de littekens van zijn operaties, de ogen gesloten en zijn mond een stukje open. Aan de andere kant van zijn bed het gezicht van Kalman Teller. Met zijn handen op het kale hoofd dat op de kussens rustte. Heel langzaam hadden de vingertoppen van de overgebleven vingers gezocht naar het tumorweefsel in zijn hoofd. Een aanraking zo licht dat ik me afvroeg of Jaap het zou hebben gevoeld als hij bij bewustzijn was geweest.

Even verwachtte ik dat hij naar Jaap zou informeren, maar in plaats daarvan zei hij: ‘Ik wil u verzoeken iemand voor me op te sporen. Iemand op wie ik gesteld ben geraakt en over wie ik me nu ernstige zorgen maak.’