John Steinbeck

De druiven der gramschap

Vertaald door Alice Snijder

L.J. Veen Klassiek
Amsterdam/Antwerpen

L.J. Veen Klassiek is onderdeel van Uitgeverij Atlas Contact

© 1939 John Steinbeck

© 1940, 2013 Nederlandse vertaling Alice Schrijver en
Uitgeverij Atlas Contact

Oorspronkelijke titel The Grapes of Wrath

Omslagontwerp Marinka Reuten

Omslagbeeld Getty Images

E-book Elgraphic bv, Schiedam

NUR 302

E-ISBN 978 90 254 4084 8

Deze digitale editie is gemaakt naar de 15e druk 2013 met ISBN 978 90 254 4058 9

www.atlascontact.nl

Aan CAROL, die het begeerde

Aan TOM, die het moest doorstaan

Hoofdstuk 1

De laatste regenbuien daalden mild op het rode land en op een deel van het grauwe land van Oklahoma neer, zonder de gebarsten grond weg te spoelen. De ploegen kruisten telkens de sporen van beekjes. Door de regen kwam de mais snel op en schoot her en der in grote hoeveelheden onkruid en gras op langs de kant van de weg, zodat het grauwe land en het donkerrode land onder een groen dek verdwenen. Eind mei klaarde de hemel op en werden de wolken, die in de lente zo lang als hoge pluimen in de lucht hadden gehangen, verdreven. Dag na dag stond de zon op de groeiende mais te branden, tot er een streepje bruin op de rand van de groene bajonetvormige bladeren verscheen. De wolken kwamen en gingen, maar na een poosje probeerden ze het niet eens meer. Het onkruid kleurde donkerder groen om zich te beschermen en hield op verder voort te woekeren. Op de aarde vormde zich een korst, een dunne, harde korst, en met het lichter worden van de lucht kleurde ook de aarde lichter, roze in het rode land en wit in het grauwe land.

In de door het water gevormde geulen stoof de aarde neer in droge stroompjes. Buidelratten en mierenleeuwen veroorzaakten kleine lawines. En door het branden van de felle zon, dag in dag uit, werden de bladen van de jonge mais minder stijf en stonden ze minder recht omhoog; eerst bogen ze in een kromming en daarna, toen de sterke middennerven zwakker werden, helde ieder blad omlaag. Toen was het juni en scheen de zon nog feller. De strepen bruin op de maisbladen werden breder en drongen door tot de middennerven. Het onkruid verdorde en schrompelde tot aan de wortel ineen. De lucht was ijl en de hemel nog lichter; en iedere dag werd de aarde bleker.

Op de wegen waar de paard-en-wagens overheen reden, waar de wielen de grond maalden en de paardenhoeven de grond beukten, verpulverde de aardkorst tot stof. Alles wat bewoog, deed het stof opdwarrelen: bij een wandelaar dwarrelde er een dun laagje op tot aan zijn middel, een wagen joeg het stof op tot aan de punten van de omheining, en een auto liet een complete stofwolk achter zich. Het duurde lang voordat het stof weer was gaan liggen.

Toen juni voor de helft voorbij was, kwamen er grote wolken opzetten vanuit Texas en de Golf van Mexico, hoge, zware wolken, regenkoppen. De mannen in het veld keken omhoog naar de wolken, snoven de lucht op en staken een natte vinger op om te weten hoe de wind stond. De paarden waren onrustig, zolang de wolken daar hingen. De regenkoppen lieten wat druppels vallen en snelden voort naar elders. Daarna klaarde de lucht weer op en brandde de zon weer. In het stof zaten kleine kraters waar de regen was gevallen, er zaten heldere spatten op de mais, en dat was alles.

Een zachte wind volgde de regenwolken en dreef ze noordwaarts, een wind die de uitdrogende mais licht deed ritselen. Een dag ging voorbij en de wind nam toe, gestadig, ononderbroken door vlagen. Het stof van de wegen stoof op, verspreidde zich, viel op het onkruid naast de velden en een klein eindje in de velden. Nu werd de wind krachtig en hard, hij rukte aan de door de regen gevormde korst op de maisvelden. Stukje bij beetje verduisterde de hemel door het zich vermengende stof, en de wind ging tastend over de aarde, maakte het stof los en voerde het mee. De wind werd sterker. De korst brak, het stof steeg omhoog uit de velden en dreef grijze pluimen de lucht in, als rook die langzaam opkringelt. De mais sloeg heen en weer in de wind en maakte een droog, ruisend geluid. Het fijnste stof dwarrelde nu niet meer terug op de aarde, maar verdween in de steeds duisterder wordende lucht.

De wind werd sterker, veegde onder stenen door, nam strootjes en droge bladeren mee, en zelfs kleine aardkluiten, en liet een spoor na terwijl hij over de velden joeg. De lucht en de hemel werden donkerder, de zon scheen er roodachtig doorheen, en er was een scherpe prikkel in de lucht. Gedurende een nacht jachtte de wind nog sneller over het land en groef listig tussen de worteltjes van de mais. De mais bood weerstand met zijn verzwakte bladeren, totdat de wortels blootgewoeld waren door de vernielende wind; daarop liet iedere stengel zich vermoeid zijwaarts zakken naar de aarde en gaf de richting van de wind aan.

De dageraad kwam, maar het werd geen dag. In de grijze hemel verscheen een rode zon, een vage, rode cirkel die een klein beetje licht gaf, alsof het schemerig was; en toen die dag vorderde, werd de schemering weer duisternis, en de wind huilde en jammerde over de gevallen mais.

Mannen en vrouwen zaten dicht opeengepakt in hun huizen en bonden zakdoeken over hun neuzen als ze de deur uit gingen en droegen stofbrillen om hun ogen te beschermen.

Toen het weer nacht werd, was het stikdonker, want het licht van de sterren kon niet door het stof dringen en omlaag schijnen, en het licht achter de ramen reikte niet meer verder dan het eigen erf. Nu was het stof gelijkelijk vermengd met de lucht, een emulsie van stof en lucht. De huizen werden stevig afgesloten en er werd doek tussen de spleten van ramen en deuren gepropt, maar het stof kwam zo fijn verstoven naar binnen dat het niet in de lucht te zien was, en het nestelde zich als stuifmeel op de stoelen en tafels, op de schalen. De mensen borstelden het zich van de schouders. Dunne laagjes stof lagen op de drempels.

Midden in die nacht ging de wind liggen en liet het land met rust. De met stof gevulde lucht dempte de geluiden nog meer dan mist. De mensen hoorden, terwijl ze in bed lagen, de wind stil worden. Ze werden wakker toen de onstuimige wind voorbij was. Ze lagen rustig en luisterden naar de stille verte. Toen kraaiden de hanen. Hun geluid was gedempt en de mensen woelden rusteloos in hun bed en verlangden naar de ochtend. Ze wisten dat het lang zou duren voordat het stof uit de lucht weggezakt was. ’s Morgens leek het stof wel mist, en de zon was zo rood als donker, vers bloed. De hele dag ziftte het stof omlaag uit de lucht en ook de volgende dag ziftte het omlaag. Een egale deken bedekte de aarde. Hij bedekte de mais, hoopte zich op op de punten van de palen van de omheiningen, hoopte zich op op de draden; hij bedekte de daken, bepoederde het onkruid en de bomen.

De mensen kwamen uit hun huizen, roken de hete, prikkelende lucht en bedekten hun neus ertegen. En de kinderen kwamen uit de huizen, maar ze renden niet en schreeuwden niet, zoals ze na een regenbui gedaan zouden hebben. Mannen stonden bij hun omheiningen en keken naar hun vernielde mais, die nu snel doodging, terwijl er nog maar een klein beetje groen tussen de laag stof zichtbaar was. De mannen waren stil en verroerden zich nauwelijks. En de vrouwen kwamen uit de huizen en gingen naast hun mannen staan – om te peilen of de mannen het deze keer op zouden geven. De vrouwen bestudeerden tersluiks de gezichten van de mannen, want de mais mocht gaan, zolang iets anders maar bleef. De kinderen stonden er dichtbij, trokken met blote voeten figuren in het stof en staken hun voelhoorns uit om te weten te komen of de mannen en vrouwen het op zouden geven. De kinderen gluurden naar de gezichten van de mannen en vrouwen, en tekenden vervolgens met hun tenen voorzichtig lijnen in het stof. Paarden kwamen bij de troggen staan en veegden met de neus over het water om het stof dat erop lag weg te krijgen. Na een poos verloren de gezichten van de kijkende mannen hun uitdrukking van verbijstering en verslagenheid en werden hard en toornig en onverzettelijk. Toen wisten de vrouwen dat ze gerust konden zijn en dat ze het niet opgaven. Toen vroegen ze: Wat zullen we doen? En de mannen antwoordden: Ik weet ’t niet. Maar het was in orde. De vrouwen wisten dat het in orde was en ook de kijkende kinderen wisten dat het in orde was. Vrouwen en kinderen wisten diep in zichzelf dat geen ongeluk te groot om te dragen was, wanneer hun mannen de moed erin hielden. De vrouwen gingen de huizen binnen en aan het werk, en de kinderen begonnen weer te spelen, zij het nog aarzelend in het begin. Naarmate de dag vorderde, werd de zon minder rood en schitterde hij op het met stof bepoederde land. De mannen zaten in de deuropening van hun huizen; hun handen waren bezig met stokjes en steentjes. De mannen zaten stil na te denken en te overleggen.

Hoofdstuk 2

Een enorme, rode vrachtauto stond voor het kleine restaurant aan de kant van de weg. De verticale uitlaat sputterde zacht en een bijna onzichtbaar waas van staalblauwe rook trilde boven het uiteinde. Het was een nieuwe vrachtauto, glimmend rood, en op de zijkanten stond in dertig centimeter hoge letters OKLAHOMA CITY TRANSPORTMAATSCHAPPIJ. De dubbele banden waren nieuw en aan de grendel van de grote achterdeuren stak een geelkoperen hangslot recht naar voren. Binnen de met vliegengaas afgeschermde ramen van het restaurant speelde een radio rustige dansmuziek, zacht afgesteld, zoals het is wanneer niemand luistert. Een kleine ventilator met afvoer draaide bijna geruisloos in de cirkelvormige opening boven de ingang, en vliegen zoemden opgewonden om deuren en ramen, en botsten tegen de horren. Binnen zat één man, de vrachtwagenchauffeur, op een kruk. Hij leunde met zijn ellebogen op het buffet en keek over zijn koffie naar het magere, eenzame serveerstertje. Hij praatte de vlotte, onverschillige taal van de grote weg met haar. ‘Ik heb ’m een maand of drie geleden gezien. Hij had een operatie gehad. Iets weg laten snijden. Ik ben vergeten wat.’ En zij: ‘Het lijkt niet langer dan een week geleden dat ik hem zelf nog gezien heb. Hij zag er toen best uit. Hij is best aardig als hij niet zat is.’ Nu en dan bromde er zacht een vlieg tegen de met vliegengaas bespannen deur. De koffiemachine stootte stoom uit en het serveerstertje reikte zonder om te zien achter zich en sloot de stoom af.

Buiten stak een man die langs de kant van de grote weg liep over en ging op de vrachtauto af. Hij liep langzaam naar de voorzijde, legde zijn hand op het glimmende spatbord en keek naar de GEEN PASSAGIERS-sticker op de voorruit. Een ogenblik stond hij op het punt door te lopen, maar in plaats daarvan ging hij aan de van het restaurant afgewende zijde op de treeplank zitten. Hij was niet ouder dan dertig. Zijn ogen waren heel donkerbruin en ook zijn oogwit was enigszins bruin getint. Zijn jukbeenderen waren hoog en breed, en sterke, diepe lijnen doorgroefden zijn wangen tot rondom zijn mond. Zijn bovenlip was lang, en doordat zijn tanden naar voren staken, spanden zijn lippen zich om ze te bedekken, want hij hield zijn mond dicht. Zijn handen waren hard, met brede vingers, en nagels zo dik en gegroefd als kleine mosselschelpen. De ruimten tussen duim en wijsvinger en zijn handpalm glommen van het eelt.

De kleren van de man waren nieuw – goedkoop en nieuw, allemaal. Zijn grijze pet was zo nieuw dat de klep nog stijf was en de knoop er nog aan zat, niet vormloos en uitgezakt zoals hij zou zijn als hij eenmaal een tijdje voor al de verschillende doeleinden van een pet had gediend: een bergplaats voor je beurs, je zakdoek. Zijn pak was van goedkope, grijze, stugge stof, en zo nieuw dat de vouwen nog in de broek zaten. Zijn overhemd van blauw met wit gestreept katoen was stijf en glad van het appret. Het jasje was te ruim, en de broek te kort, want hij was lang en mager. De met paardenhaar opgevulde schouders van het jasje zakten omlaag naar zijn armen, en toch waren de mouwen te kort en slobberde de voorkant van zijn jas los over zijn buik. Hij droeg een paar nieuwe, bruingele schoenen, een soort legerlaarzen, met dikke spijkers en met halve cirkels als paardenhoeven om het scheeflopen van de hakken tegen te gaan. Deze man zat op de treeplank, nam zijn pet af en veegde er zijn gezicht mee af. Toen zette hij zijn pet weer op, en door eraan te trekken maakte hij een begin met de toekomstige vernieling van de klep. Zijn voeten trokken zijn aandacht. Hij bukte zich, maakte de veters los en knoopte de uiteinden niet meer vast. Boven zijn hoofd pufte de uitlaat van de dieselmotor kleine wolkjes blauwe rook uit.

De muziek in het restaurant hield op. Er sprak nu een mannenstem uit de luidspreker, maar het serveerstertje zette hem niet uit, want ze merkte niet eens dat de muziek opgehouden was. Haar onderzoekende vingers hadden een puistje onder haar oor ontdekt. Ze probeerde het te zien in een spiegel achter het buffet, zonder het de vrachtwagenchauffeur te laten merken, en daarom deed ze alsof ze een haarlokje recht wilde duwen. De vrachtwagenchauffeur zei: ‘Er is een groot dansfeest geweest in Shawnee. Ik heb gehoord dat er iemand vermoord is of zoiets. Heb jij er iets van gehoord?’ ‘Nee,’ zei het serveerstertje en betastte liefkozend het pukkeltje onder haar oor.

Buiten stond de man die op de treeplank gezeten had op, keek over de kap van de vrachtwagen en sloeg het restaurant een ogenblik gade. Toen ging hij weer zitten, haalde een zak tabak en een pakje vloeitjes uit de zijzak van zijn jasje. Hij rolde zijn sigaret langzaam en perfect, keek ernaar en streek hem glad. Ten slotte stak hij de sigaret aan en wierp de brandende lucifer in het stof bij zijn voeten. De zon verkleinde de schaduw van de vrachtwagen naarmate het middaguur naderde.

In het restaurant betaalde de vrachtwagenchauffeur zijn rekening en gooide het wisselgeld, twee vijfcentstukken, in een gokautomaat. De rondwervelende cilinders brachten hem niets op. ‘Ze maken ze zo dat je nooit iets kunt winnen,’ zei hij tegen het serveerstertje.

En zij antwoordde: ‘Nog geen twee uur geleden had iemand de jackpot. Drie tachtig won hij. Wanneer ben je weer terug?’

Hij hield de met vliegengaas bespannen deur een eindje open. ‘Over een week, tien dagen,’ zei hij. ‘Ik moet naar Tulsa, en ik ben altijd langer onderweg dan ik denk.’

Ze zei humeurig: ‘Laat de vliegen niet binnen. D’r in of d’r uit.’

‘Tot kijk,’ zei hij en liep naar buiten. De deur sloeg achter hem dicht. Hij stond in de zon, haalde de wikkel van een stuk kauwgom. Hij was een zware man, breed in de schouders, met een dikke buik. Zijn gezicht was rood en zijn blauwe ogen waren smal en dichtgeknepen door het vele ingespannen kijken in fel licht. Hij droeg een rijbroek en hoge rijglaarzen. Hij hield het stuk kauwgom voor zijn mond en riep door de hor: ‘Zeg, niets doen wat ik niet weten mag, hoor!’ Het serveerstertje had zich naar een spiegel tegen de achtermuur gekeerd. Ze bromde wat terug. De vrachtwagenchauffeur werkte langzaam de kauwgom naar binnen, opende zijn kaken en lippen met iedere hap wat wijder. Hij kneedde de kauwgom in zijn mond, rolde het onder zijn tong, terwijl hij naar de grote, rode vrachtauto liep.

De man die mee wilde rijden stond op en keek hem door de ruiten aan. ‘Kan ik een eindje meerijden, meneer?’

De vrachtwagenchauffeur keek snel even om naar het restaurant.

‘Heb je de GEEN PASSAGIERS-sticker op de voorruit niet gezien?’

‘Jazeker heb ik die gezien. Maar daarom kan iemand toch wel eens een goeie kerel zijn, zelfs als een rijke stinkerd hem dwingt met zo’n sticker op zijn voorruit te rijden.’

De chauffeur dacht na over het voor en tegen van dit antwoord terwijl hij langzaam in de vrachtwagen klom. Als hij nu weigerde, was hij niet alleen geen goeie kerel, maar liet hij zich ook dwingen een sticker op zijn voorruit te hebben en mocht hij geen gezelschap hebben. Als hij de man liet meerijden, was hij automatisch een goeie kerel en tegelijk geen slappeling die zich door een rijke stinkerd de wet liet voorschrijven. Hij wist dat hij klem zat, maar hij zag geen uitweg. En hij wou een goeie kerel zijn. Hij wierp nog een blik naar het restaurant. ‘Kruip dan maar op de treeplank tot we voorbij de bocht zijn,’ zei hij.

De ander ging zo zitten dat hij uit het zicht was en hield zich vast aan de kruk van het portier. De motor bromde een ogenblik wat luider, de versnellingen pakten en de grote vrachtauto reed weg, eerste versnelling, tweede versnelling, derde versnelling en toen een hoog, gillend op gang komen en de vierde versnelling. Onder de man, die zich aan het portier vasthield, schoot de weg in duizelingwekkende vaart voort. Het was anderhalve kilometer tot de eerste bocht in de weg; toen hield de vrachtwagen zijn vaart in. De man op de treeplank stond op, deed het portier open en liet zich op de bank glijden. De chauffeur keek hem met dichtgeknepen ogen aan en kauwde alsof de gedachten en indrukken door zijn kaken gesorteerd en geordend werden, voordat ze ten slotte in zijn hersens opgeborgen werden. Zijn ogen begonnen bij de nieuwe pet en gleden omlaag langs de nieuwe kleren naar de nieuwe schoenen. De ander schuurde zijn rug tegen de bank in het aangename besef eindelijk te kunnen zitten, nam zijn pet en veegde er zijn bezwete voorhoofd en kin mee af. ‘Bedankt vriend,’ zei hij. ‘Mijn voeten wilden niet meer.’

‘Nieuwe schoenen,’ zei de chauffeur. Zijn stem had hetzelfde soort heimelijkheid, was even insinuerend als zijn ogen. ‘Je moet ook niet op nieuwe schoenen lopen – in die hitte.’

De man keek omlaag naar de stoffige gele schoenen. ‘Ik had geen andere schoenen,’ zei hij. ‘Je moet ze wel dragen, als je geen andere hebt.’

De chauffeur tuurde met kennis van zaken voor zich uit en verhoogde de snelheid van de vrachtauto een beetje. ‘Moet je ver?’

‘Ja! Maar ik had het wel kunnen lopen, als mijn voeten het niet opgegeven hadden.’

De vragen van de chauffeur hadden de toon van een voorzichtig verhoor. Het leek of hij netten spreidde, vallen zette met zijn vragen.

‘Op zoek naar werk?’ vroeg hij.

‘Nee, mijn ouweheer heeft een boerderijtje, zestien hectare. Hij is pachter, maar we zitten er al een hele tijd.’

De chauffeur keek veelbetekenend naar de velden langs de weg, waar de mais opzij was gevallen en onder een dikke laag stof zat. Kleine, glinsterende stenen werden zichtbaar tussen het stof op de bodem. De chauffeur zei, alsof hij in zichzelf sprak: ‘Een pachter met zestien hectare, en nog niet door het stof en de tractors verjaagd?’

‘Dat wil zeggen, de laatste tijd heb ik niets van thuis gehoord.’

‘Een hele tijd,’ zei de chauffeur. Een bij vloog de cabine in en zoemde achter de voorruit. De chauffeur stak zijn hand uit en dwong de bij voorzichtig in een luchtstroom die hem weer naar buiten blies. ‘Er komt nu heel gauw een einde aan de boeren. Eén tractor maakt tien gezinnen kapot en de zandstormen maken de hele omgeving onveilig, slaan alles neer en verdrijven de boeren allemaal. Hoe heeft die ouwe van jou het kunnen bolwerken?’ Zijn tong en zijn kaken kregen het druk met het veronachtzaamde stuk kauwgom, draaiden het en kauwden het. Iedere keer als zijn mond openging, werd zijn tong zichtbaar, die de kauwgom om en om keerde.

‘De laatste tijd heb ik niets gehoord. Ik was nooit zo’n held in het schrijven, en die ouwe van mij ook niet.’ Hij voegde er snel aan toe: ‘Maar we kunnen het alle twee, als we willen.’

‘Heb je werk gehad?’ Opnieuw die heimelijke, speurende onverschilligheid. Hij keek over de velden naar de trillende lucht, en terwijl hij zijn kauwgom in zijn wang duwde, uit de weg, spuugde hij uit het raam.

‘Ja, nou,’ zei de ander.

‘Dacht ik al. Ik zag ’t aan je handen. Je hebt met een houweel of een bijl of een voorhamer gewerkt. Daar gaan je handen van glimmen. Ik zie dat soort dingen. Vind ik lollig.’

De ander keek aandachtig naar hem. De banden van de vrachtwagen zoefden over de weg. ‘Had je verder nog wat willen weten? Ik wil ’t je wel vertellen. Hoef je er niet naar te vragen.’

‘Word nou niet kwaad. Ik bemoei me nooit met andermans zaken.’

‘Ik wil je best alles vertellen. Ik heb geen geheimen.’

‘Word nou niet kwaad. Ik vind ’t leuk om op dat soort dingen te letten. Tijdverdrijf.’

‘Ik zal je alles vertellen. Ik heet Joad. Tom Joad. Mijn ouweheer is de ouwe Tom Joad.’ Zijn ogen bleven star naar de chauffeur kijken.

‘Word nou niet kwaad. Ik bedoelde er niets mee.’

‘Ik ook niet,’ zei Joad. ‘Het enige wat ik wil, is m’n gang gaan zonder een ander opzij te douwen.’ Hij zweeg en keek naar de droge velden, naar de verdorstende boomgroepen in de verte, trillend in de onbehaaglijke hitte. Uit zijn zak haalde hij zijn tabak en vloei. Hij rolde zijn sigaret op de bank, tussen zijn knieën, waar de wind er niet bij kon.

De vrachtwagenchauffeur kauwde even ritmisch, even bedachtzaam als een koe. Hij wachtte om de hele indruk van het voorval te laten voorbijgaan en te laten vergeten. Ten slotte, toen de atmosfeer weer neutraal leek, zei hij: ‘Als je nooit vrachtwagenchauffeur geweest bent, weet je niet wat het is. De bazen willen niet dat we iemand laten meerijden. En dus moeten we hier zitten en maar voortjakkeren, als we niet de kans willen lopen eruit gegooid te worden, zoals nu met jou.’

‘Ik waardeer het zeer,’ zei Joad.

‘Ik heb kerels gekend die rare dingen deden terwijl ze op de vrachtwagen zaten. Ik herinner me een vent die altijd verzen zat te maken. Verdreef de tijd.’ Hij keek tersluiks opzij om te zien of Joad geïnteresseerd was of verbaasd. Joad zweeg. Hij keek voor zich uit in de verte, de weg langs, de witte weg, die zacht golfde, als een zee van zand. De chauffeur ging na een tijdje verder. ‘Ik herinner me een versje dat die vent opgeschreven heeft. Het ging over hem en een stel andere kerels, die de hele wereld over gingen en alsmaar dronken en de boel op stelten zetten en de beest uithingen. Ik wou dat ik nog wist hoe ’t ook weer ging. Die kerel zei er woorden in die Jezus Christus nog niet snappen zou. Er was een gedeelte bij, dat ging zo: “En daar zagen we een nikker, met een trekker nog veel dikker dan een olifants-proboscis of het apparaat van een walvis.” Een proboscis is een soort neus. Bij een olifant heet dat slurf. Die knul liet het me in een woordenboek zien. Sleepte dat woordenboek overal mee. En dan keek hij erin, als hij uitgestapt was om koffie te drinken en wat te eten.’ Hij hield op, voelde zich alleen met zijn lange verhaal. Zijn stiekeme ogen wendden zich naar zijn passagier. Joad bleef zwijgen. De vrachtwagenchauffeur, niet op zijn gemak, trachtte hem tot meepraten te bewegen. ‘Heb je ooit iemand ontmoet die zulke grote woorden gebruikte?’

‘Predikant,’ zei Joad.

‘Nou, je wordt er gestoord van, als je iemand zulke grote woorden hoort gebruiken. Bij een predikant komt het er natuurlijk niet op aan, want met een predikant wil toch geen sterveling iets te maken hebben. Maar dit was een gekke vent. ’t Kon je geen bliksem schelen als hij een groot woord zei, omdat hij ’t maar zo voor de grap deed. Hij schepte er niet mee op of zo.’ De vrachtwagenchauffeur was gerustgesteld. Hij wist tenminste dat Joad luisterde. Hij stuurde de grote vrachtauto gevaarlijk door een bocht en de banden gierden. ‘Zoals ik zei,’ vervolgde hij, ‘iemand die op een vrachtauto zit, doet rare dingen. Hij moet wel. Hij zou gek worden van alsmaar hier te zitten en toe te zien hoe de weg onder de wielen verdwijnt. Iemand zei eens dat vrachtwagenchauffeurs niets anders doen dan eten – en in hamburgertenten zitten langs de weg.’

‘Dat schijnen wel hun favoriete plekken te zijn,’ stemde Joad in.

‘Tuurlijk komen ze daar, maar niet om te eten. Ze hebben haast nooit honger. Ze hebben alleen maar schoon genoeg van dat altijd verder jakkeren – daar krijg je genoeg van. Zo’n wegrestaurant is de enige plek waar je kunt stoppen, en als je er naar binnen gaat, moet je wel iets bestellen om met de meid achter het buffet te kunnen kletsen. En daarom neem je een kop koffie en een stuk taart. Geeft je een gevoel van rust.’ Hij kauwde langzaam op zijn kauwgom en speelde ermee met zijn tong.

‘Hard leven,’ zei Joad zonder nadruk.

De chauffeur wierp een snelle blik naar hem om te zien of hij voor de gek gehouden werd. ‘Nou, het is verdomme geen pretje,’ zei hij geprikkeld. ‘Lijkt makkelijk, je zit hier maar tot je je acht of misschien tien of veertien uur erop hebt zitten. Maar de weg gaat op je zenuwen werken. Je moet iets doen. Sommigen zingen en anderen fluiten. De firma vindt het niet goed dat we een radio hebben. Er zijn er die onderweg aan het drinken gaan, maar dat soort blijft niet lang.’ Hij zei het laatste zelfvoldaan. ‘Ik neem nooit een slok voordat ik klaar ben.’

‘O nee?’ vroeg Joad.

‘Nee! Je moet proberen vooruit te komen. Waarom ook niet; ik denk er zelfs over om zo’n schriftelijke cursus te gaan volgen. Werktuigkunde. Dat is makkelijk. Je hoeft alleen maar thuis een paar uur te blokken. Ik denk er ernstig over. Dan rijd ik geen vrachtwagen meer. Dan leer ik andere kerels vrachtwagens rijden.’

Joad haalde een halveliterfles whisky uit zijn zak. ‘Wil je d’r echt niet eentje?’ Zijn stem klonk plagend.

‘Nee, echt niet. Ik raak ’t niet aan. Je kunt niet de hele tijd drinken en ook nog studeren, zoals ik van plan ben.’

Joad haalde de dop van de fles, nam twee snelle slokken, deed de dop er weer op en stopte de fles terug in zijn zak. De kruidige, scherpe geur van whisky vulde de cabine. ‘Je hebt grote plannen,’ zei Joad. ‘Wat is er aan de hand – heb je een meisje?’

‘Ja, natuurlijk. Maar ik wil ook vooruitkomen. Ik oefen mijn hersens al een hele tijd.’

De whisky scheen Joad spraakzamer te maken. Hij rolde nog een sigaret en stak hem op. ‘Ik hoef niet zo erg ver meer,’ zei hij.

De vrachtwagenchauffeur ging snel verder: ‘Ik heb geen borrel nodig,’ zei hij. ‘Ik oefen mijn hersens voortdurend. Daar heb ik twee jaar geleden een cursus in gevolgd.’ Hij klopte met zijn rechterhand op het stuur. ‘Ik rij bijvoorbeeld op de weg een vent voorbij. Ik kijk naar hem en als ik hem voorbij ben, probeer ik me van alles van hem te herinneren. Wat voor kleren en schoenen en hoed hij droeg, hoe hij liep en als ’t kan hoe groot en hoe zwaar hij was en of hij littekens had. Dat kan ik vrij aardig. Ik kan me een heel beeld in mijn hoofd vormen. Soms denk ik dat ik eigenlijk een cursus moet volgen voor expert in vingerafdrukken. Je zou versteld staan als je wist hoeveel je je kunt herinneren.’

Joad nam gauw een slok uit de fles. Hij trok de laatste rook uit zijn slordige sigaret en duwde toen met zijn eeltige duim en wijsvinger het gloeiende eindje uit. Hij wreef de peuk fijn en liet hem buiten het raam door de wind van zijn vingers wegblazen. Joads donkere, rustige ogen begonnen van plezier te glinsteren, terwijl hij over de weg staarde. De chauffeur wachtte en wierp een ongemakkelijke blik naar hem. Op het laatst ging Joads lange bovenlip in een grijns omhoog. Hij maakte zijn tanden zichtbaar en grinnikte zacht; zijn borst ging op en neer van het lachen. ‘Je hebt er wel heel lang voor nodig gehad om d’r op te komen, maat.’

De vrachtwagenchauffeur keek hem niet aan. ‘Om waarop te komen? Wat bedoel je?’

Joads lippen sloten zich een ogenblik strak over zijn lange tanden en hij likte zijn lippen als een hond, tweemaal, eenmaal naar iedere kant. Zijn stem werd scherp. ‘Je weet best wat ik bedoel. Je hebt mij van top tot teen opgenomen, toen ik instapte. Ik zag het wel.’ De vrachtwagenchauffeur keek strak voor zich uit; hij greep het stuur zo stevig vast dat de aderen op zijn hand zwollen en de rug van zijn handen wit werd. Joad vervolgde: ‘Je weet best waar ik vandaan kom.’ De chauffeur zweeg. ‘Of niet soms?’ drong Joad aan.

‘Ja... natuurlijk. Ik bedoel... ik geloof van wel. Maar dat gaat mij niets aan. Ik bemoei me alleen met mezelf. Het kan me niet schelen.’ De woorden tuimelden nu naar buiten. ‘Ik steek mijn neus niet in andermans zaken.’ En plotseling werd hij stil en wachtte. Zijn handen op het stuur waren nog steeds wit. Een sprinkhaan vloog door het raam naar binnen en kwam neer op het dashboard, waar hij ging zitten en zijn vleugels met zijn hoekige springbenen begon te krabben. Joad boog zich naar voren, vermorzelde het harde, doodskopachtige hoofdje met zijn vingers en liet het op de windstroom buiten het raam wegwaaien. Joad grinnikte weer, terwijl hij de stukjes van het kapotte insect van zijn vingertoppen veegde. ‘Je hebt ’t mis, meneer,’ zei hij. ‘Ik doe er niet geheimzinnig over. Ja, ik ben in McAlester geweest. Ja, ik heb vier jaar gezeten. En ja, dit zijn de kleren die ze me gegeven hebben toen ik vrijkwam. ’t Kan me geen donder schelen, iedereen mag het weten. En ik ga naar de boerderij van m’n ouweheer, zodat ik ook niet hoef te liegen om werk te krijgen.’

De vrachtwagenchauffeur zei: ‘Nou goed, maar dat gaat mij niets aan. Ik steek mijn neus nooit in andermans zaken.’

‘Dat had je gedroomd,’ zei Joad. ‘Die grote neus van jou steekt twaalf kilometer voor je gezicht uit. Je snuffelde met die grote neus van m’n hoofd tot m’n voeten als een schaap in een groentebed.’

Het gezicht van de vrachtwagenchauffeur werd strak. ‘Je hebt het helemaal mis...’ begon hij flauwtjes.

Joad lachte hem uit. ‘Je bent een goeie vent. Je hebt me laten meerijden. Verdomd! Ik heb gezeten. Nou én? Je wou weten waarvóór ik gezeten heb, hè?’

‘Daar heb ik niets mee te maken.’

‘Jij hebt nergens iets mee te maken, behalve dat je die kar van je moet rijden, en daar ben je nog het minst mee bezig. Luister. Zie je die weg daarginds?’

‘Jazeker.’

‘Nou, daar ga ik eruit. Ik weet heus wel dat je razend nieuwsgierig bent om te weten wat ik uitgevreten heb. Ik ben niet ’t soort kerel dat je teleurstelt.’ Het hoge geluid van de motor werd lager en het gezoem van de banden daalde in toonhoogte. Joad haalde zijn fles tevoorschijn en nam nog een slokje. De chauffeur liet de wagen uitlopen tot hij stilstond, op een plek waar een zandweg in een rechte hoek op de grote weg uitkwam. Joad stapte uit en ging naast het raam van de cabine staan. De verticale uitlaat pufte weer zijn nauwelijks zichtbare, blauwe rook omhoog. Joad boog zich naar de vrachtwagenchauffeur toe. ‘Doodslag,’ zei hij snel. ‘Gevaarlijk, hè? Dat wil zeggen dat ik een vent om zeep geholpen heb. Zeven jaar. Ik ben vrij na vier, omdat ik me goed gedragen heb.’

De ogen van de vrachtwagenchauffeur gleden over Joads gezicht om het zich in te prenten. ‘Ik heb je er helemaal niet naar gevraagd,’ zei hij. ‘Ik bemoei me alleen met mijn eigen zaken.’

‘Je kunt ’t er in iedere tent van hier tot Texola over hebben.’ Hij glimlachte. ‘De mazzel. Je bent een goeie vent. Maar zie je, als je in de bak hebt gezeten, hoor je een vraag al een uur van tevoren aankomen. Ik had al door wat je wou vragen toen je je klep opentrok.’ Hij sloeg met de palm van zijn hand de metalen deur in het slot. ‘Bedankt voor de lift,’ zei hij. ‘De mazzel.’ Hij keerde zich om en liep de zandweg op.

Een ogenblik staarde de vrachtwagenchauffeur hem na en riep toen: ‘’t Beste!’ Joad stak zijn hand op zonder om te kijken. Toen kwam de motor weer op gang, de versnellingen klikten en de grote, rode vrachtwagen reed moeizaam weg.

Hoofdstuk 3

Langs de kant van de betonnen snelweg lag een strook verwilderd, gebroken, droog gras, en de grastoppen waren zwaar van de haverbaarden, die zich aan de vacht van een hond hechten, en van vossenstaart, dat zich aan de vetlokken van een paard vastklit, en van de stekelige vruchten van de klaver, die in de wol van een schaap blijven zitten; slapend leven, dat wacht om verspreid en verstrooid te worden. Ieder zaadje is uitgerust met een middel om zich te verspreiden, draaiende pieken en parachutes voor de wind, kleine speren en ballen van kleine doorns, en alles wacht op dieren en op de wind, op de omgeslagen rand van een mannenbroek of de zoom van een vrouwenrok, alles is passief, maar uitgerust met middelen tot activiteit, stil, maar stuk voor stuk in het bezit van een kiem van beweging.

De zon scheen op het gras en verwarmde het, en in de schaduw onder het gras bewogen de insecten, en mieren en mierenleeuwen die vallen voor ze opzetten; sprinkhanen sprongen in de lucht en tikten een ogenblik met hun gele vleugels, en pissebedden, net kleine gordeldieren, ploeterden voort op hun talrijke, zachte pootjes. En op het gras langs de kant van de weg kroop een landschildpad, die nergens voor opzijging en zijn hooggewelfde schild over het gras sleepte. Zijn harde poten en klauwen met gele nagels zwoegden langzaam door het gras, ze liepen niet echt, maar duwden en trokken het schild voort. De gerstebaarden gleden langs zijn schild af en de harige vruchten van de klaver vielen op hem en rolden op de grond. Zijn hoornige bek stond half open, en zijn felle, koddige ogen, onder wenkbrauwen als vingernagels, staarden recht voor zich uit. Hij bereikte het eind van het gras, een duidelijk spoor achter zich latend, en de heuvel die de wegberm was, rees voor hem op. Een ogenblik stond hij stil, met zijn kop omhoog, knipperde met zijn ogen en keek om zich heen. Toen begon hij de berm te beklimmen. Zijn gekromde voorpoten reikten voorwaarts, maar vonden geen houvast. De achterpoten schopten het schild omhoog, dat over het gras schuurde en op het grind. Naarmate de berm steiler en steiler werd, werden de pogingen van de landschildpad hoe langer hoe verwoeder. Zijn duwende achterpoten spanden zich in en slipten weg, terwijl ze het schild een eindje voortduwden, en de hoornige kop stak naar voren, zover als de nek zich maar rekken kon. Stukje bij beetje gleed het schild de berm op, totdat ten slotte een borstwering hem volkomen de weg afsneed, de rand van de weg, een betonnen muur, tien centimeter hoog. Als werkten ze onafhankelijk, zo duwden de achterpoten het schild tegen de muur. De schildpad hief zijn kop op en gluurde over de muur naar de brede, gladde vlakte van cement. Uit alle macht werkte hij zich met zijn voorpoten tegen de muur omhoog, tot het schild langzaam op het voorstuk van de muur leunde. Een ogenblik rustte de schildpad. Een rode mier liep met een vaart tegen het schild aan en kwam in de zachte huid aan de binnenzijde van het schild, en plotseling schoten kop en poten naar binnen en de gepantserde staart voegde er zijdelings in. De rode mier werd vermorzeld tussen lichaam en poten. En één top van wilde haver werd door een voorpoot in het schild meegeklemd. Lange tijd lag de schildpad stil, toen kroop de nek naar buiten. De oude, koddig fronsende ogen keken om zich heen, en toen kwamen de poten en de staart weer tevoorschijn. De achterpoten gingen aan het werk en spanden zich als olifantspoten, en het schild helde zo scheef tegen de muur dat de voorpoten de rechte cementen vlakte niet konden halen. Maar hoger en hoger duwden de achterpoten, totdat op het laatst het evenwichtspunt bereikt was, de voorzijde omlaag wipte, de voorpoten op het plaveisel krabbelden, en hij wás er. Maar de top van de wilde haver werd nog steeds met de stengel rondom de voorpoten vastgehouden.

Nu ging het gemakkelijk, en de poten deden het werk, en het schild schoof voort, van de ene zijde naar de andere waggelend. Een sedan, bestuurd door een vrouw van een jaar of veertig, naderde. Ze zag de schildpad en zwaaide naar rechts van de weg af, de wielen knersten en joegen een wolk stof op. Twee wielen gingen een ogenblik de hoogte in en kwamen toen weer op de grond terecht. De auto slipte terug de weg op en reed door, maar langzamer. De schildpad had zich met een ruk in zijn schild samengetrokken, maar nu haastte hij zich verder, want de grote weg was gloeiend heet.

En nu naderde er een lichte vrachtwagen, en toen deze naderbij kwam, zag de chauffeur de schildpad en week uit om hem te overrijden. Zijn voorwiel raakte de rand van het schild, tikte de schildpad weg, als een fiche in het vlooienspel, en deed hem als een geldstuk ronddraaien en van de weg af rollen. De vrachtwagen vervolgde zijn weg op de rijbaan aan de rechterkant. De schildpad lag op zijn rug en hield zich lange tijd doodstil in zijn schild. Maar op het laatst spartelden zijn poten in de lucht, op zoek naar iets om zich aan op te trekken. Zijn voorpoot kreeg een stuk kwarts te pakken en stukje bij beetje werd het schild omgetrokken. Uiteindelijk plofte hij recht neer. De top van de wilde haver viel eruit en drie van de speerpuntvormige zaden bleven in de grond steken. En terwijl de schildpad de berm af kroop, sleepte zijn schild aarde mee over de zaden. De schildpad kwam bij een zandweg en ging er met een ruk in, met zijn schild een golvende, ondiepe geul in het stof trekkend. De oude, koddige ogen keken voor zich uit, en de hoornige bek ging wat open. De gele nagels van zijn tenen slipten een beetje in het stof.

Hoofdstuk 4

Toen Joad de vrachtwagen hoorde wegrijden, met het geluid van het accelereren van de ene versnelling naar de volgende, en de grond trillend onder het doffe dreunen van de rubberbanden, bleef hij stilstaan. Hij keerde zich om en keek hem na, tot hij verdween. Toen de wagen uit het zicht was, bleef hij nog in de verte staan kijken naar het blauwe glinsteren van de lucht. In gedachten verdiept nam hij de fles uit zijn zak, schroefde de metalen dop eraf, en nam langzaam en met welbehagen een slok, liet zijn tong in de hals van de fles glijden en daarna over zijn lippen, om alle geur die hem ontgaan mocht zijn bijeen te garen. Hij zei bij wijze van proef: ‘Daar zagen we een nikker –’ en dat was alles wat hij zich kon herinneren. Na een hele tijd keerde hij zich om en overzag de stoffige zijweg, die hoekig door de velden sneed. De zon was heet en geen zuchtje bewoog het neergevallen, fijne stof. De weg was doorsneden met groeven, waar het stof zich voortbewogen had en zich weer in de wagensporen neergelegd had. Joad deed een paar stappen en het stof, dat als meel was, stoof op bij de tenen van zijn nieuwe gele schoenen. De gele kleur verdween onder grijs stof.

Hij bukte zich, maakte de veters los en deed eerst één schoen uit en toen de andere. Hij koesterde zijn klamme voeten comfortabel in het hete, droge stof, tot er kleine wolkjes stof tussen zijn tenen omhoog spoten en de huid van zijn voeten strak werd van de droogte. Hij deed zijn jasje uit, wikkelde zijn schoenen erin en nam het bundeltje onder zijn arm. En toen eindelijk ging hij op weg, terwijl hij het stof voor zich uit joeg en een wolk veroorzaakte, die laag achter hem boven de grond bleef hangen.

Beide zijden van de weg waren afgebakend, twee rijen prikkeldraad op wilgenstokken. De stokken waren krom en niet geschaafd. Als er een zijtak op goede hoogte was, lag het draad in de gaffel, en als er geen zijtak was, was het prikkeldraad aan de paal gebonden met roestig pakijzerdraad. Aan de andere kant van deze afrastering lag de mais neergeslagen door wind en hitte en droogte, en de kommen, waar blad en stengel bijeenkwamen, waren gevuld met stof.

Joad zwoegde voort met zijn stofwolk achter zich aan. Een eindje voor zich uit zag hij het hooggewelfde schild van een landschildpad, die langzaam voortkroop door het stof en stijf en schutterig met zijn poten werkte. Joad stond stil om ernaar te kijken en zijn schaduw viel op de schildpad. Onmiddellijk werden kop en poten naar binnen getrokken en de korte staart klemde zich opzij in de schaal vast. Joad raapte hem op en draaide hem om. De rug was bruingrijs, net als het stof, maar de onderkant van het schild was roomachtig geel, schoon en glad. Joad schoof zijn bundel hoog onder zijn arm, streek met zijn vinger over de gladde onderzijde en drukte ertegen. De onderkant was zachter dan de rug. De harde, oude kop kwam naar buiten en probeerde naar de drukkende vinger te kijken, en de poten zwaaiden wild. De schildpad maakte Joads hand nat en spartelde hulpeloos in de lucht. Joad keerde hem weer recht en rolde hem bij zijn schoenen in zijn jasje. Hij voelde hoe de schildpad onder zijn arm drukte en worstelde en spartelde. Hij liep nu wat vlugger door en slofte een beetje in het fijne stof.

Voor hem, naast de weg, wierp een spichtige, stoffige wilgenboom een vlekkerige schaduw. Joad zag hem staan met zijn armzalige takken, die zich over de weg bogen, en zijn bladerdek, dat zo gehavend en gerafeld was als een geplukte kip. Joad zweette. Zijn blauwe hemd vertoonde donkere plekken op zijn rug en onder zijn armen. Hij trok aan de klep van zijn pet en maakte een vouw in het midden, waardoor de kartonnen voering zo onherroepelijk brak dat de pet er nooit meer als nieuw uit kon zien. Hij versnelde zijn gang regelrecht naar de schaduw van de verre wilgenboom. Hij wist dat er schaduw zou zijn bij de wilg, op zijn minst één dikke streep, veroorzaakt door de stam, aangezien de zon het zenit voorbij was. De zon brandde nu in zijn nek en deed een gezoem in zijn hoofd ontstaan. Hij kon de voet van de boom niet zien, want hij stond in een kleine, drassige laagte, waar het water langer bleef staan dan in de plaatsen op het gewone peil. Op zijn vlucht voor de zon versnelde Joad zijn pas en begon de helling af te lopen. Voorzichtig ging hij langzamer lopen, want de streep schaduw was bezet. Er zat een man op de grond die tegen de boomstam leunde. Zijn benen waren over elkaar geslagen en één blote voet stak bijna even ver omhoog als zijn hoofd. Hij hoorde Joad niet aankomen, want hij floot plechtig de melodie van ‘Yes, Sir, That’s My Baby’. Zijn omhoog gestrekte voet zwaaide langzaam in de maat op en neer. Het was geen danstempo. Hij stopte met fluiten en zong met een weke, ijle tenorstem:

Jawél, da’s mijn Heiland,

Je-zus is mijn Heiland,

Je-zus is mijn Heiland nou.

Nee, mijn leidsman

Is niet Satan,

Jezus is mijn Heiland nou.

Joad was in de gevlekte schaduw van de haveloze bladeren gekomen voordat de man hem had horen aankomen, zijn lied onderbrak en opkeek. Hij had een lang hoofd, knokig en met een strakke huid, op een hals die zo pezig en gespierd was als een selderijstengel. Zijn oogleden waren zwaar en zijn ogen puilden uit; de rood ontstoken leden spanden zich om ze te bedekken. Zijn wangen waren bruin en glimmend en onbehaard, en zijn mond was dik – luimig of sensueel. Over de neus, spits en hard, trok de huid zo strak dat de brug wit was. Er stond geen transpiratie op zijn gezicht, zelfs niet op het hoge, bleke voorhoofd. Hij had een abnormaal hoog voorhoofd, met vele fijne, blauwe adertjes bij de slapen. Meer dan de helft van zijn gezicht bevond zich boven zijn ogen. Zijn stijve, grijze haar was slordig weggestreken van zijn voorhoofd, alsof hij het met zijn vingers naar achteren had gekamd. Zijn kleren bestonden uit een overall en een blauw hemd. Een spijkerjas met koperen knopen en een vlekkerige, bruine hoed, met vouwen als van een harmonica, lagen naast hem op de grond. Linnen schoenen met slappe zolen, grijs van het stof, lagen er vlakbij, daar waar ze gevallen waren toen hij ze uitgeschopt had.

De man keek Joad lang aan. Het licht leek diep in zijn bruine ogen door te dringen en maakte kleine gouden vlekjes in de irissen. De gespannen bundel halsspieren tekende zich scherp af.

Joad stond stil in de schaduwplekken. Hij nam zijn pet af, veegde er zijn vochtige gezicht mee af en liet de pet en zijn opgerolde jasje op de grond vallen.

De man in de schaduw sloeg zijn benen van elkaar en groef met zijn tenen in de aarde.

Joad zei: ‘Goeiedag. Het kan in de hel niet heter zijn dan hier op de weg.’

De man keek hem onderzoekend aan. ‘Ben jij niet de jonge Tom Joad... de zoon van de ouwe Tom?’

‘Jawel,’ zei Joad. ‘Nog altijd. Ik ben op weg naar huis.’

‘Je zult wel niet meer weten wie ik ben, denk ik,’ zei de man. Hij glimlachte en zijn dikke lippen lieten grote paardentanden zien. ‘Nee, je weet ’t vast niet meer. Je had het altijd veel te druk met kleine meisjes aan hun vlechten te trekken, als ik je sprak over de Heilige Geest. Je was altijd alleen maar bezig om zo’n vlechtje met wortel en al uit te trekken. Je herinnert je het misschien niet meer, maar ik wel. Jullie zijn met z’n tweeën dadelijk bij Jezus gekomen door dat getrek aan die vlechten. Ik heb jullie beiden meteen maar gedoopt in de sloot. Jullie vochten en schreeuwden als een stel katten.’

Joad keek met bijna dichtgeknepen ogen naar hem, en toen lachte hij. ‘Jee, u bent de predikant. U bent de predikant. Ik heb ’t nog geen uur geleden met iemand over u gehad.’

‘Ik ben predikant geweest,’ zei de man ernstig. ‘De eerwaarde Jim Casy... vol van het heilige vuur. Ik brulde steeds maar de naam van Jezus uit ter meerdere eer en glorie. En ik stopte de sloot altijd zo stampvol met berouwvolle zondaars dat de helft bijna verdronk. Maar nou niet meer,’ zuchtte hij. ‘Ik ben nou alleen nog maar gewoon Jim Casy. Ik heb geen roeping meer. Wél een hoop zondige ideeën – maar ze lijken me nog niet zo gek.’

Joad zei: ‘’t Ligt voor de hand dat je ideeën krijgt als je over de dingen gaat nadenken. Jazeker, ik herinner me u nog. U hield altijd goeie bijeenkomsten. Ik weet nog dat u eens een keer de hele preek lang op uw handen rondgelopen hebt en de boel bij elkaar schreeuwde. Moeder had veel met u op. En grootmoeder zei dat u doordrongen was van de geest.’ Joad zocht in zijn opgerolde jasje, vond de zak en haalde zijn fles tevoorschijn. De schildpad bewoog een poot, maar hij wikkelde hem stijf in. Hij schroefde de dop eraf en stak de ander de fles toe. ‘Wilt u een slok?’

Casy nam de fles aan en keek er bedenkelijk naar. ‘Ik preek niet veel meer. De geest is niet vaak meer in de mensen; en wat nog erger is, de geest is ook niet meer in mij. Zo nu en dan roert de geest zich natuurlijk nog wel en dan geef ik ze er weer van langs op een bijeenkomst, of wanneer sommige mensen me te eten geven, zeg ik een gebed voor ze, maar ’t gaat niet meer van harte. Ik doe het alleen maar omdat ze ’t van me verwachten.’

Joad veegde zijn gezicht nog eens af met zijn pet. ‘U bent toch niet te heilig om te drinken?’ vroeg hij.

Casy scheen de fles nu pas te zien. Hij hield hem schuin en nam drie grote slokken. ‘Da’s goed spul,’ zei hij.

‘Dat mag ook wel,’ zei Joad. ‘Het is Factory Liquor. Kost een paar centen.’

Casy nam nog een slok voor hij de fles teruggaf. ‘Zo hé!’ zei hij. ‘Zo hé!’

Joad nam de fles van hem aan en veegde uit beleefdheid niet met zijn mouw de hals af voor hij dronk. Hij ging op zijn hurken zitten en zette de fles rechtop tegen zijn opgerolde jas. Zijn vingers vonden een takje waarmee hij zijn gedachten op de grond tekende. Hij veegde de bladeren van een vierkant stuk weg en streek het stof glad. En hij tekende hoeken en maakte cirkeltjes. ‘Ik heb u lang niet gezien,’ zei hij.

‘Niemand heeft me gezien,’ zei de predikant. ‘Ik ben er alleen tussenuit gegaan en ik heb zitten nadenken. De geest is nog steeds even sterk in me, alleen is hij niet meer dezelfde. Ik ben van een heleboel dingen niet meer zo zeker.’ Hij ging wat meer rechtop zitten tegen de boom. Zijn benige hand groef als een eekhoorn zijn weg in de zak van zijn overall en haalde een kluit zwarte, afgebeten pruimtabak tevoorschijn. Zorgvuldig veegde hij er wat strootjes en grijze draadjes van zijn jaszak af, voordat hij er een hoekje van afbeet en de pruim in zijn wang duwde. Joad wuifde afwerend met zijn stokje toen hem de tabak werd voorgehouden. De schildpad trok aan het opgerolde jasje. Casy keek naar het bewegende kledingstuk. ‘Wat heb je daar – een kip? Je stikt ’m.’

Joad rolde het jasje nog wat steviger op. ‘Een oude schildpad,’ zei hij. ‘Op de weg gevonden. Een ouwe schuifelaar. Ik wou hem meenemen voor mijn broertje. Kinderen vinden schildpadden leuk.’

De predikant knikte langzaam. ‘Alle kinderen hebben op een gegeven moment een schildpad. Maar niemand kan een schildpad houden. Ze geven het nooit op en uiteindelijk gaan ze er op een goeie dag vandoor en weg zijn ze. Net als ik. Ik wou me niet meer aan het goeie, ouwe evangelie houden zoals ik dat in mijn hand hield. Ik moest er zo nodig over gaan piekeren en erover nadenken, tot er helemaal niets van overbleef. En nu komt alleen nog maar af en toe de geest over me en heb ik niets meer om over te preken. Ik heb de roeping om de mensen te leiden, maar ik weet niet waarheen ik ze moet leiden.’

‘Leid ze maar om de tuin,’ zei Joad. ‘Slinger ze in de sloot. Zeg dat ze in de hel zullen branden als ze niet net zo denken als u. Waarvoor in ’s hemelsnaam moet u ze ergens heen leiden? U leidt ze zonder meer.’ De schaduw van de stam had zich uitgestrekt langs de grond. Joad schoof er dankbaar in, hurkte weer neer en maakte een nieuwe, gladde plek om er zijn gedachten met een stokje op te tekenen. Een gouden herdershond met een dikke vacht kwam de weg af gedraafd, zijn kop omlaag en zijn druipende tong uit zijn bek. Zijn staart hing slap en hij hijgde hoorbaar. Joad floot naar hem, maar hij liet alleen zijn kop een eindje zakken en draafde haastig naar een bepaald doel. ‘Die is ergens naar op weg,’ verklaarde Joad, een beetje teleurgesteld. ‘Naar huis misschien.’

De predikant was niet van zijn onderwerp af te brengen. ‘Ergens naar op weg,’ herhaalde hij. ‘Zo is het, hij gaat ergens heen. Ik... ik weet niet waar ik naar op weg ben. Ik zal je eens wat zeggen... Ik heb de mensen zover gekregen dat ze sprongen en grote woorden spraken en glorie riepen tot ze erbij neervielen en voor pampus lagen. En sommigen doopte ik om ze weer bij te brengen. En dan... weet je wat ik dan deed? Dan nam ik een van die meisjes mee naar buiten in het gras, en sliep met haar. Iedere keer weer. Dan voelde ik me schuldig, en dan bad ik en bad ik, maar ’t hielp niets. En de eerstvolgende keer als we weer vervuld waren van de geest, deed ik het weer. Ik geloofde dat er helemaal geen hoop meer voor me was en dat ik een verdomde huichelaar was. Maar ’t was niet mijn bedoeling.’

Joad glimlachte, zijn lange tanden gingen uiteen en hij likte zijn lippen. ‘Om de vrouwen ertoe over te halen is er niets beter dan een opwindende godsdienstoefening,’ zei hij. ‘’t Is mij ook wel eens gebeurd.’

Casy boog zich opgewonden naar voren. ‘Zie je,’ riep hij, ‘ik wist dat ’t dát was en ik begon na te denken.’ Hij zwaaide zijn benige hand met de grove knokkels op en neer in een geruststellend gebaar. ‘Ik ging nadenken – “Hier ben ik nou en ik preek over de goddelijke genade. En hier heb je de mensen die zo hard bezig zijn genade te krijgen, dat ze springen en schreeuwen. En nou zeggen ze, met een meisje slapen is des duivels. Maar hoe meer genade een meisje in zich krijgt, des te gauwer wil ze mee naar buiten in het gras.” En ik ging nadenken, hoe verdomme, neem me niet kwalijk, hoe kan de duivel erin komen, als een meisje zo vol van de Heilige Geest is dat het haar neus en oren uit spuit. Je zou zeggen dat dát nou juist het ogenblik moest zijn dat de duivel precies evenveel kans had als een sneeuwbal in het helse vuur. Maar toch was het zo.’ Zijn ogen glansden van opwinding. Hij bewoog zijn wangen een ogenblik en spuugde toen in het stof. Het speeksel rolde verder en verder, en verzamelde stof tot het eruitzag als een klein rond, droog balletje. De predikant spreidde zijn vingers en keek naar zijn handpalm, alsof hij een boek las.

‘En daar zit ik nou,’ ging hij zacht verder, ‘daar zit ik nou met de zielen van al die mensen in mijn hand... verantwoordelijk en me bewust van mijn verantwoordelijkheid... en iedere keer weer heb ik met een van die meisjes geslapen.’ Hij keek Joad met een hulpeloze blik aan. De uitdrukking op zijn gezicht vroeg om hulp.

Joad tekende zorgvuldig de romp van een vrouw in de aarde, borsten, heupen, bekken. ‘Ik ben nooit predikant geweest,’ zei hij. ‘Ik heb altijd gepakt wat ik kon krijgen. En ik heb me er nooit in verdiept, behalve dat ik verrekte blij was als ik er eentje had.’

‘Maar jij was geen predikant,’ ging Casy voort. ‘Een meisje was voor jou een meisje. Ze betekenden niets voor jou. Maar voor mij betekenden ze heilige vaten. Ik redde hun zielen. En met al die verantwoordelijkheid op mijn schouders bracht ik ze in een toestand dat ze beneveld waren van de Heilige Geest, en dan nam ik ze mee naar buiten.’

‘Misschien had ik wel predikant moeten worden,’ zei Joad. Hij haalde zijn tabak en vloei tevoorschijn en rolde een sigaret. Hij stak hem aan en loenste door de rook heen naar de predikant. ‘Ik heb al een hele tijd geen meisje meer gehad,’ zei hij. ‘Ik heb heel wat in te halen.’

Casy ging verder: ‘’t Achtervolgde me tot ik er niet meer van slapen kon. Dan ging ik weer preken en dan zei ik: “Verdorie, dit keer zal ik het niet doen.” En terwijl ik het zei, wist ik dat ik het toch zou doen.’

‘U had een vrouw moeten hebben,’ zei Joad. ‘Een predikant en zijn vrouw hebben eens bij ons gelogeerd. Jehova’s getuigen waren ’t. Ze sliepen boven. Hielden bijeenkomsten op het erf van onze stal. Wij kinderen luisterden. De vrouw van de predikant had het verdomd zwaar te verduren na iedere avondbijeenkomst.’

‘Ik ben blij dat je me dat vertelt,’ zei Casy. ‘Ik dacht altijd dat ik de enige was. Op het laatst werd ik er zo ellendig van dat ik ermee ophield en er uitvoerig over ging nadenken.’ Hij trok zijn knieën op en krabde tussen zijn droge, stoffige tenen. ‘Ik zei tegen mezelf: “Begint je geweten te knagen? Is het het naaien?” En ik zei: “Nee, maar ’t is een zonde.” En ik zei: “Hoe komt ’t dat wanneer een man juist extra bestand tegen de zonde moet zijn, helemaal vervuld van Jezus, hoe komt ’t dan dat een man juist dan zijn broek niet dicht kan houden?”’ Hij legde ritmisch twee vingers in zijn palm, alsof hij ieder woord daar voorzichtig naast het vorige plaatste. ‘Ik zeg: “Misschien is het wel geen zonde. Misschien is ’t alleen maar dat de mensen nu eenmaal zo zijn. Misschien hebben we ons er voor niets zo schuldig over gevoeld.” En ik dacht eraan hoe sommige zusters zichzelf sloegen met een lange gesel van touw. En ik dacht dat ze ’t misschien wel plezierig vonden zichzelf pijn te doen, en dat ik het misschien ook wel plezierig vond mezelf pijn te doen. Nou, ik lag onder een boom toen ik op die gedachte kwam en viel in slaap. En het werd avond, en het was al donker toen ik wakker werd. Vlakbij huilde een prairiewolf. Voordat ik ’t wist, zei ik hardop: “Verdomd! Er is geen zonde en er is geen deugd. ’t Enige wat er is, zijn de dingen die de mensen doen. ’t Is allemaal een deel van hetzelfde ding. En sommige dingen die de mensen doen, zijn goed, en andere dingen zijn niet goed, maar geen enkel mens heeft het recht er iets meer van te zeggen.”’ Hij zweeg en keek op van zijn handpalm, waar hij de woorden had neergelegd.

Joad grijnsde naar hem, maar zijn ogen stonden scherp en geïnteresseerd tegelijkertijd. ‘U hebt ’t grondig bekeken,’ zei hij. ‘U bent erachter gekomen.’

Casy sprak weer, en in zijn stem klonk droefenis en verwarring. ‘Ik zei: “Wat is die roeping, die geest?” En ik zei: “Het is liefde. Ik heb de mensen zo lief dat ik er soms haast in barst.” En ik zei: “Heb je Jezus niet lief?” Nou, daar dacht ik lang over na en ten slotte zei ik: “Nee, ik ken niemand die Jezus heet. Ik ken een hoop verhalen, maar ik heb alleen maar mensen lief. En soms heb ik ze zo lief dat ik er haast in barst, en ik wil ze gelukkig maken, en daarom heb ik zoveel gebeden, omdat ik dacht dat ze daardoor gelukkiger zouden worden.” En toen... verdomd, wat praat ik toch veel. Misschien vind je het wel gek dat ik lelijke woorden zeg. Voor mij zijn het geen lelijke woorden meer. ’t Zijn gewoon woorden die de mensen zeggen, en ze bedoelen er niets kwaads mee. Hoe dan ook, ik zal je nog een ding vertellen waar ik achter ben gekomen, en voor een predikant is ’t het meest goddeloze dat er bestaat, en ik kan geen predikant meer zijn, omdat ik dat gedacht heb en omdat ik het geloof.’

‘Wat dan?’ vroeg Joad.

Casy keek hem verlegen aan. ‘Als ’t je onaangenaam treft, neem er dan geen aanstoot aan, hè?’

‘Ik neem nergens aanstoot aan behalve aan een stomp tegen mijn neus,’ zei Joad. ‘Waar ben je achter gekomen?’

‘Ik heb zitten denken over de Heilige Geest en over Jezus. Ik dacht: Waarom moeten we ’t God of Jezus in de schoenen schuiven? Misschien, dacht ik, misschien zijn het alle mannen en alle vrouwen die we liefhebben; misschien is dat de Heilige Geest... de menselijke geest... de hele handel. Misschien hebben alle mensen één grote ziel, waar iedereen een deel van is. Dat zat ik nou te overleggen, en toen, helemaal opeens, wist ik het. Ik wist diep in mijn hart dat het waar was, en ik weet het nog.’

Joad sloeg zijn ogen naar de grond, alsof hij de naakte waarheid in Casy’s ogen niet kon verduren. ‘U kunt geen predikant zijn met zulke ideeën,’ zei hij. ‘De mensen zouden u het land uit jagen met zulke ideeën. Springen en gillen. Dat vinden de mensen prettig. Dat geeft ze een goed gevoel. Als grootmoeder op dreef kwam, kon je haar niet tot bedaren brengen. Ze kon een volwassen geestelijke met haar vuist tegen de grond slaan.’

Casy keek hem somber peinzend aan. ‘Er is iets wat ik je zou willen vragen,’ zei hij. ‘Iets wat me zwaar op het hart ligt.’

‘Zeg het maar. Ik kom wel los.’

‘Zie je,’ zei de predikant langzaam, ‘jou heb ik gedoopt toen ik op het hoogtepunt van mijn vroomheid was. In die tijd sprong ik erg royaal met Jezus om. Je zult het niet meer weten, want je had het veel te druk met aan die vlechten te trekken.’

‘Ik weet ’t nog,’ zei Joad. ‘’t Was de kleine Susy. Een jaar later beet ze me in mijn vinger.’

‘Nou, heeft dat dopen je enig goed gedaan? Heb je een beter leven geleid?’

Joad dacht erover na. ‘N-n-nee, ik kan niet zeggen dat ik daar iets van gemerkt heb.’

‘Heeft het je enig kwaad gedaan? Denk goed na.’

Joad raapte de fles op en nam een slok. ‘’t Betekende niets voor me, geen goed en geen kwaad. Ik vond het alleen maar grappig.’ Hij reikte de predikant de fles aan.

Casy zuchtte en dronk, keek naar het lage peil van de whisky in de fles en nam nog een slokje. ‘Gelukkig,’ zei hij. ‘Ik begon me zorgen te maken of ik met al dat rondgeknoei niet iemand kwaad had gedaan.’

Joad keek naar zijn jas en zag de schildpad, die vrij was gekomen, zich weghaasten in de richting die hij had gevolgd toen Joad hem vond. Joad sloeg hem een ogenblik gade, kwam toen langzaam overeind, ving hem weer en wikkelde hem weer in het jasje. ‘Ik heb geen cadeautje voor de kinderen,’ zei hij. ‘Alleen deze oude schildpad.’

‘Wat gek,’ zei de predikant. ‘Ik zat net over de oude Tom Joad na te denken toen jij eraan kwam. Ik dacht erover dat ik eens bij hem aan zou gaan. Ik vond hem vroeger een goddeloze man. Hoe is het met Tom?’

‘Ik weet het niet. Ik ben in geen vier jaar thuis geweest.’

‘Heeft hij je niet geschreven?’

Joad was verlegen. ‘Ziet u, vader was niet zo sterk in zomaar schrijven voor de aardigheid of in schrijven om het schrijven. Hij kon net zo goed als ieder ander zijn naam schrijven, en aan zijn potlood likken. Maar vader schreef nooit brieven. Hij zei altijd dat wat hij iemand niet met zijn mond kon zeggen, ook niet de moeite waard was om een pen aan te verslijten.’

‘Ben je op reis geweest?’ vroeg Casy.

Joad keek hem wantrouwend aan. ‘Hebt u niets over me gehoord? Het heeft in alle kranten gestaan.’

‘Nee, niets. Wat dan?’ Hij slingerde zijn ene been over het andere en zakte wat onderuit tegen de boom. De middag vorderde snel en er kwam een diepere kleur in de zon.

Joad zei opgewekt: ‘Ik kan het u net zo goed maar meteen zeggen. Maar als u nog preekte, zou ik het niet zeggen, uit angst dat u voor me zou gaan bidden.’ Hij dronk het laatste restje uit de fles en slingerde hem weg. De platte, bruine fles gleed licht over de aarde. ‘Ik heb vier jaar in McAlester gezeten.’

Casy keerde zich ineens naar hem toe, en zijn wenkbrauwen fronsten zo ineen dat zijn hoge voorhoofd nog hoger scheen. ‘Je praat er liever niet over, zeker? Ik zal je niet vragen wat je gedaan hebt...’

‘Ik zou zo weer doen wat ik gedaan heb,’ zei Joad. ‘Ik heb een vent doodgeslagen in een vechtpartij. We waren dronken op een dansfeest. Hij stak met een mes naar me en ik sloeg hem dood met een schop die daar lag. Ik mepte zijn hoofd volkomen tot moes.’

Casy’s voorhoofd werd weer glad. ‘Je schaamt je dus nergens over?’

‘Nee,’ zei Joad. ‘Helemaal niet. Ik kreeg zeven jaar, omdat hij met een mes naar me gestoken had. Maar ik kwam na vier jaar vrij, voorwaardelijk.’

‘Je hebt dus in vier jaar niets van je familie gehoord?’

‘O jawel. M’n moeder heeft me een kaart gestuurd, twee jaar geleden, en afgelopen Kerstmis heeft m’n oma me een kaart gestuurd. Jezusmina, wat hebben die kerels in mijn celblok gelachen! Er stond een boom op met een of ander glimmend goedje dat eruitzag als sneeuw. Er stond een versje op:

Vrolijk kerstfeest, lieve kind,

Zoete Jezus is je vrind,

De kerstboom geeft je een geschenk,

Weet dat ik altijd aan je denk.

Ik denk dat oma het helemaal niet gelezen heeft. Ze kocht ’m waarschijnlijk van een handelsreiziger en heeft gewoon de kaart uitgezocht waar het meeste van dat glimmende spul op zat. De kerels in mijn celblok kwamen niet meer bij van het lachen. Zoete Jezus noemden ze me daarna. Oma bedoelde het helemaal niet grappig; ze vond zeker dat het zo beeldig was dat ze niet de moeite nam ’t te lezen. Ze verloor haar bril, ’t jaar dat ik wegging. Misschien heeft ze hem wel nooit meer teruggevonden.’

‘Hoe heb je ’t gehad in McAlester?’ vroeg Casy.

‘O best. Je eet regelmatig en krijgt schone kleren en je kunt er een bad nemen. In sommige opzichten is het heel behoorlijk. Maar ’t is zwaar dat er geen vrouwen zijn.’ Plotseling lachte hij. ‘Er was een vent voorwaardelijk vrijgelaten,’ zei hij. ‘Zowat een maand later was hij terug omdat hij zijn voorwaardelijk geschonden had. Iemand vroeg hem waarom hij zijn woord gebroken had. “Verdomd,” zei hij. “Er is totaal geen luxe bij die ouwe van mij. Ze hebben geen elektrisch licht, geen douche, geen boeken en het eten smaakt nergens naar.” Hij zei dat hij terug wilde naar een plaats waar tenminste luxe was en waar je op tijd te eten kreeg. Hij zei dat hij zich eenzaam voelde daarbuiten in de vrijheid, waar hij moest bedenken wat hij nu eens zou gaan doen. En daarom stal hij een auto en kwam hij terug.’ Joad haalde zijn tabak tevoorschijn, blies een bruin vloeitje van het stapeltje af en rolde een sigaret. ‘Die vent heeft nog gelijk ook,’ zei hij. ‘Gisteravond, toen ik erover nadacht waar ik zou gaan slapen, werd ik bang. En ik dacht aan mijn kooi, en waar de zakkenroller, die ik als celmaat had, zou zijn. Een paar kerels en ik hadden een strijkorkest opgericht. Ging goed. Iemand zei zelfs dat we voor de radio moesten gaan spelen. En vanmorgen wist ik niet eens hoe laat ik op moest staan. Ik lag daar maar te wachten tot de bel ging om op te staan.’

Casy grinnikte. ‘Je kan zo aan iets wennen dat je het geluid van een zaagmolen nog zou gaan missen.’

Het geler wordende, stoffige namiddaglicht legde een gouden kleur op het land. De maisstengels hadden een gouden glans. Een vlucht zwaluwen ging snel over hen heen naar een drinkplaats. De schildpad in Joads jasje ondernam een nieuwe poging om te ontsnappen. Joad vouwde de klep van zijn pet zo dat hij op de lange, kromme snavel van een kraai leek. ‘Ik geloof dat ik er maar eens vandoor ga,’ zei hij. ‘Ik heb geen zin om de zon in te gaan, maar de zon is nu niet meer zo fel!’

Casy riep zichzelf tot de werkelijkheid terug. ‘Ik heb de ouwe Tom in geen eeuwen meer gezien,’ zei hij. ‘Ik was toch van plan eens bij hem aan te gaan. Ik heb lange tijd Jezus tot jouw familie gebracht en ik heb nooit een collecte gehouden, niet één keer, alleen maar een hapje eten gekregen.’

‘Ga maar mee,’ zei Joad. ‘Vader zal blij zijn u te zien. Hij zei altijd dat u een veel te lange neus had voor een predikant.’ Hij raapte zijn opgerolde jasje op en wikkelde het stevig om zijn schoenen en de schildpad.

Casy raapte zijn linnen schoenen bijeen en schoof er zijn blote voeten in. ‘Ik ben niet zo goed van vertrouwen als jij,’ zei hij. ‘Ik ben altijd bang dat er ijzerdraad of glas onder het stof ligt. Ik vind niets zo erg als een snee in mijn teen.’

Ze aarzelden aan de rand van de schaduw en toen doken ze in het gele zonlicht, als twee zwemmers die zich naar de kust haasten. Na een paar snelle stappen vertraagden ze hun pas tot een bedaard, bedachtzaam tempo. De maisstengels wierpen nu grijze schaduwen en de scherpe geur van heet stof hing in de lucht. Het maisveld hield op en er kwam donkergroen katoen voor in de plaats, donkergroene bladeren onder een laag stof, en de zaadknoppen waren zich al aan het vormen. Het was ongelijkmatige katoen, dik in de lagere gedeelten, waar water had gestaan, en kaal op de hogere gedeelten. De planten bevochten de zon. En in de verte, naar de horizon toe, was de katoen al lelijk geel en onherkenbaar verdord. De zandweg strekte zich voor hen uit en golfde op en neer. De wilgen langs een riviertje vormden een grens in het westen, en naar het noordwesten begon schaars kreupelhout op een stuk braakland te groeien. Maar de geur van gebrand stof hing in de lucht, en de lucht was droog, zodat het snot in de neus tot een korst verdroogde en de ogen traanden om niet uit te drogen.

Casy zei: ‘Kijk eens hoe goed de mais opgekomen is, totdat het stof kwam. ’t Was een geweldig goede oogst.’

‘Ieder jaar,’ zei Joad. ‘Ieder jaar, zolang ik me kan herinneren, zou er een goede oogst komen, en hij kwam nooit. Grootvader zei dat het de eerste vijf keer goed was geweest, toen de grond nog niet zo uitgemergeld was.’ De weg daalde een heuveltje af en klom een andere glooiende heuvel op.

Casy zei: ‘Het huis van de ouwe Tom kan niet meer dan anderhalve kilometer hiervandaan zijn. Is het niet voorbij die derde heuvel?’

‘Jazeker,’ zei Joad. ‘Als tenminste niemand het gestolen heeft, zoals vader gedaan heeft.’

‘Heeft je vader het gestolen?’

‘Ja, hij heeft het van ruim twee kilometer oostwaarts hierheen gesleept. Er woonde een familie in en die trok weg. Grootvader en vader en mijn broer Noah wouen het hele huis meenemen, maar het ging niet. Ze konden maar een deel ervan meenemen. Daarom ziet het er zo gek uit aan de ene kant. Ze hebben het doormidden gezaagd en met twaalf paarden en twee muilezels de helft meegesleept. Ze wouen nog teruggaan om de andere helft te halen en alles weer aan elkaar te zetten, maar voor ze er terugkwamen was Wink Manley er al met zijn jongens geweest voor de andere helft. Vader en grootvader waren knap nijdig, maar een tijdje later bedronken zij en Wink zich samen en lachten ze zich dood om het hele verhaal. Wink zei dat zijn huis gedekt kon worden, dus als wij het onze bij hem brachten om ermee te fokken, dan kregen we misschien wel een hoop van die gekke halve huisjes. Wink was ontzettend geestig als hij dronken was. Sindsdien waren hij en vader en grootvader vrienden. Ze bedronken zich samen zo vaak ze de kans kregen.’

‘Tom is een goeie kerel,’ stemde Casy in. Ze zwoegden voort door het stof tot op de bodem van de droge rivierbedding en vertraagden hun tempo voor het omhoogklimmen. Casy veegde zijn voorhoofd met zijn mouw af en zette zijn platte hoed weer op. ‘Ja,’ herhaalde hij. ‘Tom was een goeie kerel. Voor een goddeloos man was hij een goeie kerel. Ik heb hem wel eens op een bijeenkomst gezien als hij een beetje de geest kreeg, en dan maakte hij sprongen van wel drie meter hoog. Ik zeg je, als de ouwe Tom een flinke dosis van de Heilige Geest kreeg, moest je snel bij hem uit de buurt gaan om niet onder de voet gelopen te worden. Zo onrustig als een dekhengst in een box.’

Ze bereikten de top van de volgende helling en de weg daalde af in een oude watergeul, lelijk en ruw, een onregelmatige bedding, en sporen van een overstroming groeven zich er aan beide zijden in. Een paar stenen lagen op de plek waar de weg het water kruiste. Joad haalde bij het oversteken zijn blote voeten open. ‘U hebt ’t over vader,’ zei hij. ‘Maar dan hebt u oom John waarschijnlijk niet gezien toen ze hem doopten bij het huis van Polk. Nou, die begon te duiken en te springen. Hij sprong over een veenbessenstruik heen zo groot als een piano. Hij sprong d’r overheen en weer terug, telkens opnieuw, terwijl hij huilde als een wolfshond bij volle maan. Nou, vader zag hem en vader verbeeldde zich dat hij de beste Jezusspringer uit de omgeving was. En dus zocht vader een struik uit zowat tweemaal zo hoog als die van oom John, en vader stoot een schreeuw uit als een zeug die in een hoop flesscherven rondwroet, neemt een aanloop naar die struik, springt eroverheen en breekt zijn rechterbeen. Dat deed de geest uit hem weggaan. De predikant wou het beter bidden, maar vader zei nee, hij had meer vertrouwen in een dokter. Nou was er geen dokter, maar er was wel een rondreizende tandarts, en die heeft het been gezet. De predikant zei er trouwens toch een gebed voor.’

Ze zwoegden de kleine helling aan de andere zijde van de geul op. Nu de zon aan het dalen was, was zijn kracht iets verminderd, en hoewel de lucht heet was, waren de gloeiende stralen zwakker. Het ijzerdraad op de kromme palen bakende nog de weg af. Aan de rechterkant strekte een afgrenzing van ijzerdraad zich uit over het katoenveld, en de stoffige, groene katoen zag er aan beide zijden hetzelfde uit, stoffig en droog en donkergroen.

Joad wees naar de palen. ‘Dat daar is onze omheining. We hadden er eigenlijk geen hek nodig, maar we hadden het ijzerdraad nou eenmaal en vader vond het daar wel goed staan. Dat gaf hem het gevoel, zei hij, dat alles was zoals het hoorde. We zouden dat hek niet gehad hebben als oom John niet op een avond met zes klossen ijzerdraad was komen aanzetten. Hij gaf ze aan vader in ruil voor een speenvarken. We hebben nooit geweten waar hij het ijzerdraad vandaan had.’ Ze vertraagden hun pas bij het stijgen, bewogen hun voeten voort in het diepe, zachte stof en voelden de aarde met hun voeten. Joads ogen waren verdiept in zijn herinnering. Hij leek in zichzelf te lachen. ‘Oom John was een gekke vent,’ zei hij. ‘Zoals toen met dat speenvarken.’ Hij grinnikte en liep door.

Jim Casy wachtte ongeduldig. Het verhaal ging niet verder. Casy wachtte een hele tijd om hem een kans te geven. ‘Nou, wat deed hij dan met dat speenvarken?’ vroeg hij ten slotte, een beetje geërgerd.

‘Hè? O! Nou, hij slachtte het beest direct en hij vroeg moeder de kachel aan te maken. Hij sneed karbonades uit, deed ze in de pan en legde de ribben en een poot in de oven. Hij at karbonades tot de ribben goed waren en toen at hij ribben tot de poot gaar was. En toen begon hij aan die poot. Hij sneed er grote hompen af en douwde ze zo in zijn mond. Wij kinderen stonden erbij te watertanden en hij gaf ons ook wat, maar vader wou hij niets geven. Na een tijd had hij zoveel gegeten dat hij ging slapen. Terwijl hij sliep, aten vader en wij de rest van de poot op. Nou, en toen oom John de volgende morgen wakker werd, gooide hij een nieuwe poot in de oven. Vader zei: “John, ga je dat hele varken opeten?” En hij zei: “Dat ben ik wel van plan, Tom, maar ik ben bang dat een deel bedorven zal zijn voordat ik ’t op heb, hoe ’n zin in varkensvlees ik ook heb. ’t Is misschien beter als je ook een bord neemt en me een paar rollen ijzerdraad teruggeeft.” Maar vader was ook niet gek. Hij liet oom John gewoon zijn gang gaan en zich ziek eten aan varkensvlees, en toen hij wegreed had hij niet meer dan de helft op. Vader zei: “Waarom pekel je ’t niet?” Maar zo was oom John niet; als hij zin heeft in varkensvlees wil hij een heel varken, en als hij er genoeg van heeft, wil hij geen varkensvlees meer in huis hebben. En dus ging hij ervantussen, en vader zoutte de rest in.’

Casy zei: ‘Als ik nog in de stemming voor preken was geweest, zou ik daar een les uit getrokken hebben en het jou gezegd hebben, maar dat doe ik niet meer. Waarom denk jij dat hij zoiets deed?’

‘Ik weet het niet,’ zei Joad. ‘Hij had gewoon zin in varkensvlees. Ik krijg er honger van als ik eraan denk. Ik heb precies vier plakken gebraden varkensvlees gehad in vier jaar, iedere Kerstmis één plak.’

Casy opperde grootmoedig: ‘Misschien slacht Tom het gemeste kalf wel, net als voor de verloren zoon in de Bijbel.’

Joad lachte spottend. ‘Dan kent u vader niet. Als hij een kip slacht, komt het meeste geschreeuw van hem, niet van de kip. Hij zal het nooit leren. Hij spaart altijd een varken op voor Kerstmis en dan sterft het in september aan vlekziekte of zoiets, zodat je het niet eten kunt. Als oom John varkensvlees wou, dan at hij varkensvlees. Hij kreeg ’t.’

Ze gingen de ronding van de top van de heuvel over en zagen de boerderij van Joad beneden zich. Joad stond stil. ‘’t Is anders,’ zei hij. ‘Kijk dat huis eens. Er is iets gebeurd. Er is niemand.’ Ze stonden met z’n tweeën te staren naar het kleine groepje gebouwen.

Hoofdstuk 5

De eigenaars van het land kwamen naar het land, of vaker nog kwam er een woordvoerder van de eigenaars. Ze kwamen in dichte auto’s en ze betastten de droge aarde met hun vingers, en soms dreven ze grote boren in de grond voor bodemonderzoek. De boeren keken ongerust toe op hun door de zon geteisterde voorerf als de dichte auto’s langs de velden reden. En ten slotte reden de vertegenwoordigers van de eigenaars het voorerf op en zaten zij in hun auto’s door de open ramen te praten. De boeren stonden een tijdje naast de auto’s, gingen dan op de grond zitten en begonnen met stokjes in het stof te tekenen.

In de open deuren stonden de vrouwen dan naar buiten te kijken en achter hen de kinderen – vlasharige kinderen, met grote ogen, één blote voet op de andere, met wriemelende tenen. De vrouwen en kinderen keken naar hun mannen, terwijl die met de heren praatten. Ze waren stil.

Sommige vertegenwoordigers waren vriendelijk, omdat ze een hekel hadden aan wat ze moesten doen, en sommige waren kwaad, omdat ze er een hekel aan hadden dat ze zo hardvochtig moesten zijn, en sommige waren hard, omdat ze lang geleden gemerkt hadden dat ze geen landeigenaar konden zijn als ze niet hard waren. En allemaal waren ze afhankelijk van iets dat groter was dan zijzelf. Sommigen hadden een hekel aan de berekeningen die hen ertoe dreven, en sommigen waren bang, sommigen eerbiedigden de berekeningen, omdat deze hun een uitvlucht verschaften om niet te hoeven denken en niet te hoeven voelen. Als een bank of een boerenleenbank het land bezat, zei de vertegenwoordiger: De bank – of de maatschappij – heeft nodig/wil/staat erop – alsof de bank of de maatschappij een monster was, met gedachten en gevoelens, dat hen in de val had laten lopen. Deze laatsten wilden geen verantwoordelijkheid op zich nemen voor de banken of de maatschappijen, omdat ze mannen en slaven waren, terwijl de banken tegelijkertijd machines en meesters waren. Sommigen van hen waren er zelfs een beetje trots op slaven te zijn van zulke koude en machtige meesters. De vertegenwoordigers zaten in de auto’s en legden het uit. Je weet dat het land arm is. Je hebt er lang genoeg op gezwoegd. God weet ’t.

De op de grond hurkende boeren knikten dan en vroegen zich af wat er komen zou, en tekenden figuren in het stof, en ja, dat wisten ze, God weet ’t. Als het stof maar niet weg zou waaien. Als de bovenste laag maar op de bodem bleef liggen, dan was het zo erg nog niet.

De vertegenwoordigers gingen verder, rechtstreeks op hun doel af. Je weet dat het land armer wordt. Je weet wat katoen voor het land is: dat is roofbouw, het zuigt het bloed eruit.

De hurkende boeren knikten dan – ze wisten ’t, God wist ’t. Als ze maar konden wisselbouwen, dan zouden ze het bloed weer in het land terug kunnen pompen.

Ja, dat is nu te laat. En de vertegenwoordigers verklaarden de werkwijze en de denkwijze van het monster dat sterker was dan zij. Een mens kan land bezitten, zolang hij maar kan eten en de belasting kan betalen.

Tot op een keer zijn oogst mislukt en hij geld moet lenen van de bank.

Maar – begrijp goed, een bank of een maatschappij kan dat niet, omdat die wezens geen lucht ademen, geen karbonades eten. Zij ademen winst; ze eten rente. Als ze het niet krijgen, gaan ze dood, zoals jij doodgaat zonder lucht, zonder karbonades. ’t Is treurig, maar ’t is zo. Zo is ’t en niet anders.

De gehurkte mannen sloegen hun ogen op om het te begrijpen. Kunnen we niet gewoon blijven doorgaan? Misschien is ’t volgend jaar wel een goed jaar. God weet hoeveel katoen het volgend jaar oplevert. En met al die oorlogen – God weet wat voor prijzen katoen zal maken. Maken ze geen explosieven uit katoen? En uniformen? Zorg maar dat er genoeg oorlogen zijn en de katoenprijzen rijzen de pan uit. Volgend jaar misschien. Ze keken vragend op.

Daar kunnen we niet op rekenen. De bank, het monster, moet aldoor winst hebben. Het kan niet wachten. Dan gaat het dood. Nee, de belastingen gaan door. Als het monster niet meer groeit, gaat het dood. Het kan niet blijven stilstaan.

Zachte vingers begonnen te trommelen op de lijsten van de autoramen en harde vingers klemden zich om de rusteloze tekenstokjes. In de deuropeningen van de door de zon gestoofde boerenwoningen zuchtten de vrouwen en verschoven hun voeten zodat de voet die onder was geweest nu bovenop was, en de tenen wriemelden. Honden kwamen aan de auto’s van de vertegenwoordigers snuffelen en plasten tegen alle vier de banden, de een na de ander. En kippen lagen in het zonnige stof en zetten hun veren uit om het reinigende stof tot op de huid te laten doordringen. In de kleine kotten gromden de varkens onderzoekend tussen de modderige overblijfselen van hun natte voedsel.

De hurkende mannen keken weer omlaag. Wat willen jullie dat we doen? We kunnen niet een nog kleiner aandeel van de oogst houden – we verhongeren nu al haast. De kinderen hebben voortdurend honger. We hebben geen kleren, ze zijn gescheurd en haveloos. Als al de buren niet net zo waren, zouden we ons schamen om naar de kerk te gaan.

En eindelijk kwamen de vertegenwoordigers ter zake. Het pachtsysteem deugt niet meer. Eén man op een tractor kan de plaats van twaalf of veertien families innemen. Betaal hem zijn loon en neem de hele oogst. We moeten het doen. We vinden het niet prettig. Maar het monster is ziek. Er is iets gebeurd met het monster.

Maar je vermoordt het land met katoen.

Dat weten we. We moeten gauw de katoen oogsten, voordat het land uitgeput is. Dan verkopen we het land. Hopen gezinnen in het oosten zouden wel een stuk land willen bezitten.

De boeren keken verschrikt op. Maar wat moet er met ons gebeuren? Hoe moeten wij dan eten?

Jullie zullen van het land af moeten. De ploegen zullen over het voorerf gaan.

En toen stonden de gehurkte mannen boos op. Grootvader heeft dit land ontgonnen en hij moest er indianen voor doden en verdrijven. En vader werd hier geboren, en hij vocht tegen onkruid en slangen. Toen kwam er een slecht jaar en moest hij een beetje geld lenen. En wij zijn hier geboren. Daar in de deur – onze kinderen zijn hier geboren. En vader moest geld lenen. De bank was toen eigenaar van het land, maar wij bleven erop en we kregen een klein beetje van wat we verbouwden.

Dat weten we – dat weten we allemaal. Wij zijn het niet, het is de bank. De bank is geen mens. En een eigenaar met twintigduizend hectare is ook geen mens. Dat is een monster.

Jazeker, riepen de boeren, maar het is ons land. Wij hebben het gemeten en ontgonnen. Wij zijn erop geboren en we hebben erop gestreden, zijn erop gestorven. Zelfs al deugt het niet, dan nog is het van ons. Dat maakt het tot ons bezit – erop geboren zijn, erop werken, erop sterven. Dat maakt ons tot eigenaars, geen stuk papier met cijfers erop.

Het spijt ons. Wij zijn het niet. Het is het monster. De bank is geen mens.

Ja, maar de bank bestaat uit mensen.

Nee, daar vergis je je – daar vergis je je heel erg. De bank is iets anders dan mensen. Het zit zo dat iedere man in een bank een hekel heeft aan wat de bank doet, en toch doet de bank het. De bank is iets groters dan mensen, zeg ik je. Het is een monster. Door mensen gemaakt, maar ze kunnen het niet meer aan.

De boeren riepen: Grootvader heeft indianen gedood, vader heeft slangen gedood voor het land. Misschien kunnen wij banken doden – ze zijn erger dan indianen en slangen. Misschien moeten we vechten om ons land te houden, net als vader en grootvader.

En nu werden de vertegenwoordigers kwaad. Jullie zullen moeten gaan.

Maar het is van ons, riepen de boeren. Wij...

Nee. De bank, het monster, bezit het land. Jullie zullen moeten gaan.

We zullen onze geweren pakken, net als grootvader toen de indianen kwamen. En wat dan?

Nou – eerst de sheriff en dan de troepen. Als jullie proberen te blijven, stelen jullie, als jullie doden om te blijven, zijn jullie moordenaars. Het monster is geen mens, maar het kan mensen laten doen wat het wil.

Maar als we gaan, waar moeten we dan heen? Hoe moeten we gaan? We hebben geen geld.

Het spijt ons, zeiden de vertegenwoordigers. De bank, de twintigduizendhectarebezitter, is daar niet verantwoordelijk voor. Jullie zijn op land dat niet van jullie is. Eenmaal van het land af kunnen jullie misschien in de herfst katoen plukken. Misschien kun je je als los werkman verhuren. Waarom gaan jullie niet naar het westen, naar Californië? Daar is werk en het is er nooit koud. Je hoeft je hand maar uit te steken om een sinaasappel te plukken. En daar is altijd wel een of andere oogst waarvoor hulp nodig is. Waarom ga je daar niet naartoe? En de vertegenwoordigers startten hun auto’s en reden weg.

De boeren hurkten weer op de grond om met een stokje in het stof te tekenen, te overleggen, zich af te vragen wat ze moesten doen. Hun gebruinde gezichten waren donker en hun door de zon getroffen ogen waren licht. De vrouwen kwamen voorzichtig uit de deuropening naar hun man toe, en de kinderen kropen achter de vrouwen aan, voorzichtig, klaar om weg te hollen. De grotere jongens hurkten naast hun vaders, omdat hen dat tot mannen maakte. Na een tijdje vroegen de vrouwen: Wat wilden ze?

En de mannen keken een ogenblik op, met onderdrukte pijn in hun ogen. We moeten van het land af. Een tractor en een opzichter. Net als in fabrieken.

Waar moeten wij dan naartoe? vroegen de vrouwen.

We weten het niet. We weten het niet.

En de vrouwen gingen vlug en stil de huizen in en dreven de kinderen voor zich uit naar binnen. Ze lieten de mannen met rust, om in het stof te zitten overleggen en zich dingen af te vragen.

Na een tijd keek de pachter misschien eens rond – naar de pomp, die tien jaar geleden gemaakt was, met een gebogen zwengel en ijzeren bloemen op de tuit, naar het slachtblok, waar wel duizend kippen waren geslacht, naar de handploeg, die in de schuur lag en de maiskist, die aan de dakspanten erboven hing.

De kinderen dromden binnenshuis om de vrouwen heen. Wat gaan we nu doen, moeder? Waar gaan we naartoe?

De vrouwen zeiden: We weten het nog niet. Ga buiten spelen. Maar kom niet in de buurt van je vader. Je zou de wind van voren kunnen krijgen als je bij hem in de buurt komt. En de vrouwen gingen door met het werk, maar de hele tijd keken ze naar de mannen, die in het stof neerhurkten – verbijsterd en overleggend.

De tractors reden over de wegen en vervolgens de velden in, grote rupsbandtractors die zich voortbewogen als insecten, met de ongelooflijke kracht van insecten. Ze schoven over de grond. Dieseltractors, sputterend als ze stilstonden; ze donderden als ze in beweging kwamen en reden ten slotte met een dreunend geraas door. Platneuzige monsters die het stof opjoegen en hun snuit erin staken, kriskras door het land heen, door hekken, over voorerven, in en uit geulen, altijd rechtdoor. Ze reden niet op de grond, maar op hun eigen wegbed. Ze sloegen geen acht op heuvels en ravijnen, stroompjes, hekken, huizen.

De man die op de ijzeren bank zat, zag er niet uit als een man; met handschoenen, stofbril, rubber stofmasker over neus en mond leek hij een deel van het monster, een robot op de stuurbank. Het donderen van de cilinders klonk door het land, werd één met de lucht en de aarde, zodat aarde en lucht dreunden in gelijke trilling. De bestuurder had hem niet in bedwang, lijnrecht doorploegde de tractor het land, dwars door een tiental boerderijen en weer recht terug. Een rukje aan de stuurinrichting kon de tractor laten draaien, maar de handen van de bestuurder konden geen rukje geven omdat het monster dat de tractor gebouwd had, het monster dat de tractor daarheen gezonden had, zich op de een of andere manier in de handen van de bestuurder genesteld had, in zijn hersens en spieren, hem een stofbril had opgezet en hem een muilkorf had voorgedaan – zijn geest een stofbril had opgezet, zijn spraak een muilkorf had voorgedaan, zijn waarnemingsvermogen een stofbril had opgezet, zijn protest gemuilkorfd had. Hij kon niet zien hoe het land was, hij kon niet ruiken hoe het land rook; zijn voeten stampten niet op de kluiten en voelden niet de warmte en de kracht van de aarde. Hij zat op een ijzeren bank en trapte op ijzeren pedalen. Hij kon zijn machine niet opjagen of vervloeken of aanmoedigen om haar prestatie te vergroten, en daarom kon hij zichzelf niet opmonteren of aandrijven of bemoedigen. Het kon hem niet schelen wat er met het land gebeurde, want hij bezat het niet en verwachtte er niets van. Als een zaadje dat gevallen was niet ontkiemde, betekende dat niets. Als de jonge, groeiende plant wegkwijnde in droogte of verdronk in een vloed van regen trok de bestuurder zich daar net zomin iets van aan als de tractor.

Hij hield niet meer van het land dan de bank van het land hield. Hij kon de tractor bewonderen – zijn machinaal vervaardigde oppervlakken, zijn geweldige kracht, het razen van zijn detonerende cilinders; maar het was niet zijn tractor. Achter de tractor rolden de glanzende ploegmessen, ze doorsneden de aarde met lemmeten – het was geen ploegen maar chirurgie, ze duwden de doorsneden aarde naar rechts, waar de tweede rij messen de aarde doorsneed en terugduwde naar links; vlijmscherpe lemmeten, glinsterend, gepolijst door de doorsneden aarde. En achter de messen werden de eggen getrokken die met ijzeren tanden kamden, zodat de kleine kluitjes braken en de aarde zo zacht werd als een tapijt. Achter de eggen de lange zaaiers – twaalf gekromde gietijzeren roedes, tot volle vervoering gebracht door hefbomen die de aarde zonder enige hartstocht overweldigden. De bestuurder zat op zijn ijzeren bank en hij was trots op de rechte lijnen die hij buiten zijn wil om maakte, trots op de tractor, die niet van hem was en waarvan hij niet hield, trots op de mechanische kracht, die hij niet in zijn macht had. En toen dat gewas groeide en geoogst werd, had geen mens een warme kluit in zijn vingers verkruimeld en de aarde tussen zijn vingertoppen door laten glijden. Geen mens had het zaad aangeraakt of zich verlustigd in zijn groei. De mensen aten wat ze niet verbouwd hadden, hadden geen band met het brood. Het land bracht voort onder ijzer en onder ijzer stierf het langzaam af; want het werd niet bemind en niet gehaat, het kreeg geen gebeden en geen vloeken.

Om twaalf uur stopte de tractorbestuurder soms dicht bij een boerenwoning en maakte zijn lunchpakket open; boterhammen in vetvrij papier verpakt, witbrood, augurk, kaas, ham uit blik, een stuk taart, als een motoronderdeel met een fabrieksmerk bestempeld. Hij at zonder smaak. En boeren die nog niet weggetrokken waren, kwamen naar buiten om hem te zien, keken nieuwsgierig nu de stofbril en het rubber stofmasker af waren, die witte cirkels rondom de ogen en een grote witte cirkel rondom neus en mond achtergelaten hadden. De uitlaat van de tractor sputterde door, want brandstof is zo goedkoop dat het voordeliger is de motor te laten lopen dan de dieselneus voor een nieuwe start warm te laten worden. Nieuwsgierige kinderen dromden dichterbij, haveloze kinderen, die hun gebakken deeg aten, terwijl ze naar hem keken. Ze keken hongerig naar het uitpakken van de boterhammen, en hun door de honger scherp geworden neuzen roken de augurken, kaas en ham. Ze spraken niet met de bestuurder. Ze keken naar zijn hand, die het voedsel naar zijn mond bracht. Ze keken niet hoe hij kauwde; hun ogen volgden de hand die de boterham vasthield. Na een tijdje kwam de boer die de boerderij niet wilde verlaten naar buiten en hurkte in de schaduw naast de tractor op de grond.

‘Zeg, jij bent de zoon van Joe Davis!’

‘Ja,’ zei de bestuurder.

‘Waarom doe je zulk werk – en doe je je eigen mensen dit aan?’

‘Drie dollar per dag. Ik kreeg er schoon genoeg van voor mijn eten te moeten zwoegen – en het niet te krijgen. Ik heb een vrouw en kinderen. We moeten eten. Drie dollar per dag, en ik krijg het iedere dag.’

‘Dat klopt,’ zei de pachter. ‘Maar voor jouw drie dollar per dag kunnen vijftien of twintig gezinnen helemaal niet eten. Bijna honderd mensen moeten hier weg en over de wegen trekken voor jouw drie dollar. Of niet soms?’

En de bestuurder zei: ‘Daar kan ik geen rekening mee houden. Ik moet aan mijn eigen kinderen denken. Drie dollar en ik krijg het iedere dag. De tijden veranderen, man, weet je dat niet? Je kunt je geld niet verdienen op het land als je geen tien, twintig, veertig hectare en een tractor hebt. Bouwland is niet meer voor kleine mannetjes zoals wij. Je maakt toch ook geen herrie omdat je geen Fords kunt bouwen of omdat je niet de telefoonmaatschappij bent? Nou, met het boerenbedrijf is het tegenwoordig precies hetzelfde. Niets aan te doen. Probeer zelf ergens drie dollar per dag te krijgen. Dat is de enige manier.’

De boer peinsde. ‘’t Is gek. Als iemand een stukje land heeft, dan is hij zelf dat land, het is een deel van hem, en het is net als hij. Als hij land bezit, al is het alleen maar om erop te kunnen lopen en het aan te kunnen raken en verdrietig te zijn als het er niet goed voor staat, en gelukkig te zijn als er regen op valt, dan is hij zelf dat land, en in zeker opzicht betekent hij meer, omdat hij het bezit. Zelfs al heeft hij geen succes, hij betekent toch iets door zijn land. Zo is het.’

En de boer peinsde verder: ‘Maar laat iemand een stuk land bezitten dat hij niet kent, dat hij niet met zijn eigen handen bewerkt omdat hij er geen tijd voor kan nemen, of waar hij niet zelf overheen kan lopen omdat hij elders woont – nu, dan groeit het land hem boven ’t hoofd. Hij kan niet doen wat hij wil, hij kan niet bedenken wat hij wil. Het land is machtiger dan hijzelf, sterker dan hijzelf. Hij is maar een klein mens, niet groot. Alleen zijn bezittingen zijn groot en hij is de slaaf van zijn land. Dat is ook waar.’

De bestuurder kauwde op zijn bestempelde taart en wierp de korst weg. ‘De tijden zijn veranderd, weet je dat niet? Met zulke overpeinzingen vul je de maag van je kinderen niet. Verdien drie dollar per dag, geef je kinderen te eten. Niemand vraagt je om je over andermans kinderen druk te maken. Je krijgt de naam dat je zulke dingen zegt en dan zul je nooit drie dollar per dag verdienen. Rijke mensen geven je geen drie dollar per dag als je je druk maakt om iets anders dan je drie dollar per dag.’

‘Bijna honderd mensen onderweg voor jouw drie dollar. Waar moeten we heen?’

‘En da’s waar ook,’ zei de bestuurder, ‘je doet er beter aan er vlug uit te gaan. Ik ga na het eten over het voorerf.’

‘Je hebt vanmorgen de put volgegooid.’

‘Weet ik. Ik moest een rechte lijn aanhouden. Maar ik ga na het eten over het voorerf. Ik moet nou eenmaal rechte lijnen maken. En omdat je Joe Davis, mijn ouweheer, kent zal ik je eens wat vertellen. Ik heb opdracht gekregen om als er ergens een gezin niet weggetrokken is – als ik een ongeluk heb – snap je, te dichtbij kom en het huis een opdonder geef – nou, dan krijg ik misschien nog een paar dollar. En mijn jongste moet nog schoenen hebben.’

‘Ik heb het met mijn eigen handen gebouwd. Ik heb ouwe spijkers rechtgeslagen om de binnenbetimmering aan te brengen. De dakspanten zijn met paktouw aan de dwarsbalken gebonden. Het is van mij. Ik heb het gebouwd. Bots er maar tegenaan – ik zit klaar met een geweer. Kom te dichtbij en ik schiet je af als een konijn.’

‘Ik sta erbuiten. Ik kan er niets aan doen. Ik raak mijn baan kwijt als ik het niet doe. Luister nou eens – stel dat je me doodschiet. Dan hangen ze je op, maar lang voordat je hangt, zit er een andere vent op de tractor die het huis naar beneden haalt. Je schiet de verkeerde vent dood.’

‘Dat is waar,’ zei de boer. ‘Wie heeft je instructies gegeven? Dan zal ik hem te grazen nemen. Dat is de man die eraan gaat.’

‘Je vergist je. Hij heeft zijn instructies van de bank. De bank heeft tegen hem gezegd: “Die mensen eruit, of jij eruit.”’

‘Nou, er is een president van de bank. Er is een raad van commissarissen. Ik laad het magazijn van het geweer en ga ermee naar de bank.’

De bestuurder zei: ‘Iemand heeft me verteld dat de bank instructies uit het oosten krijgt. De instructies luidden: “Zorg dat het land winst oplevert, anders sluiten we de boel bij jullie.”’

‘Maar waar houdt het op? Wie kunnen we doodschieten? Ik ben niet van plan van de honger om te komen voordat ik de man heb neergeschoten die mij op straat zet.’

‘Ik weet het niet. Misschien is er wel niemand om dood te schieten. Misschien komt het wel helemaal niet van de mensen. Misschien doet het bezit van het land het ’m wel, zoals je zei. Hoe dan ook, ik heb je gezegd wat mijn orders zijn.’

‘Ik moet erover nadenken,’ zei de boer. ‘We moeten er allemaal over nadenken. Er moet een manier zijn om dit tegen te houden. Het is geen bliksem of aardbeving. We ondervinden iets ergs wat door mensen gemaakt is, en dat is toch waarachtig iets wat we kunnen veranderen.’ De boer zat in de deuropening en de bestuurder liet zijn machine razen en reed weg, sporen ontstonden en bogen zich, de eggen kamden, en de fallussen van de zaaier gleden in de grond. Dwars door het voorerf sneed de tractor en de door voetstappen verharde grond werd zaailand, en de tractor sneed er opnieuw door; de ruimte die niet doorvoord was, was drie meter breed. En hij kwam terug. Het ijzeren spatbord drong in de hoek van het huis, reed de muur in puin en rukte het kleine huis van zijn grondvesten, zodat het zijwaarts in elkaar zakte, verpletterd als een insect. En de bestuurder had een stofbril voor en een rubber masker bedekte zijn neus en mond. De tractor sneed in een rechte lijn voort, en de lucht en de grond trilden van het dreunen. De boer staarde hem na, zijn geweer in zijn hand. Zijn vrouw stond naast hem, en de stille kinderen erachter. En allemaal staarden ze de tractor na.

Hoofdstuk 6

De weleerwaarde Casy en de jonge Tom stonden op de heuvel en keken neer op de boerderij van Joad. Het kleine ongeverfde huis was in elkaar gedrukt in één hoek, en het was van zijn grondvesten geschoven zodat het een schuine hoek vormde met de bodem; de blinde ramen aan de voorkant zagen uit op een plek in de hemel, een heel stuk boven de horizon. De hekken waren weg en de katoen groeide in het voorerf tegen het huis aan, en de katoen stond rondom de schuur. Het bijgebouw lag op zijn zij en de katoen groeide er dicht tegenaan. Daar waar het voorerf hard geworden was door de blote voeten van kinderen en door het trappelen van paardenhoeven en door de brede wagenwielen, was nu de grond bebouwd en groeide nu de donkergroene, stoffige katoen. De jonge Tom staarde een hele tijd naar de haveloze wilg naast de droge paardentrog en naar het betonnen fundament waar de pomp geweest was. ‘Jezus!’ zei hij ten slotte. ‘De hel moet hier zijn losgebroken. Er woont hier niemand meer.’ Na een tijd liep hij snel de heuvel af en Casy volgde hem. Hij keek in de schuur, die verlaten was; er lag wat stro op de vloer en bij het hok van de muilezel in de hoek. En toen hij naar binnen keek, rende er wat weg over de grond: een complete muizenfamilie verdween onder het stro. Joad stond stil bij de gereedschapsbergplaats, die ertegenaan gebouwd was, maar er was geen gereedschap – een gebroken ploegpunt, een hoop bindstro in de hoek, een ijzeren wiel van een hooivork en een haam van een muilezel, waaraan de ratten geknaagd hadden, een plat vijfliterpetroleumblik met een korst van vuil en petroleum, en een paar gescheurde overalls hingen aan een spijker. ‘Er is niets meer,’ zei Joad. ‘We hadden heel behoorlijk gereedschap. Er is niets meer over.’

Casy zei: ‘Als ik nog predikant was zou ik zeggen dat de arm van de Heer geslagen heeft. Maar nu weet ik niet wat er gebeurd is. Ik ben te lang weg geweest. Ik weet nergens iets van.’ Ze liepen naar het betonnen bovenstuk van de put en moesten tussen de katoenplanten door om er te komen. Er zaten zaadknoppen op de katoen en het land was bebouwd.

‘Wij hebben hier nooit iets geplant,’ zei Joad. ‘Wij hielden dit altijd open. Je kunt nu geen paard meer binnen krijgen zonder dat het de katoen omvertrapt.’ Ze stonden stil bij de droge drinkbak. Het gewone onkruid dat onder een trog hoort te groeien, was weg en het oude, dikke hout van de trog was droog en gebarsten. Op het bovenstuk van de put staken de bouten die de pomp vastgehouden hadden omhoog, hun schroefdraad was verroest en de moeren waren weg. Joad keek in de put, spuugde erin en luisterde. Hij gooide een aardkluitje omlaag en luisterde. ‘Dit was een goeie put,’ zei hij. ‘Maar ik hoor geen water meer.’ Hij scheen huiverig te zijn het huis binnen te gaan. Hij liet het ene kluitje na het andere in de put vallen. ‘Misschien zijn ze allemaal dood,’ zei hij. ‘Maar dan zou iemand het me toch wel verteld hebben. Op de een of andere manier zou ik toch wel iets gehoord hebben.’

‘Misschien hebben ze een brief of zoiets met een boodschap achtergelaten in het huis. Zouden ze geweten hebben dat je vrijkwam?’

‘Ik weet het niet,’ zei Joad. ‘Nee, ik denk het niet. Ik wist het zelf ook pas een week geleden.’

‘Laten we in het huis kijken. Het is helemaal uit zijn voegen geduwd. Iets heeft het er volkomen van langs gegeven.’ Ze liepen langzaam naar het in elkaar gezakte huis. Twee steunen van het dak van de veranda waren eruit gedrukt, zodat het aan één kant naar beneden hing. En de hoek van het huis was ingestort. Door een opening in het versplinterde hout was de kamer op de hoek zichtbaar. De voordeur hing naar binnen toe open, en een laag, stevig hek dwars voor de voordeur hing naar buiten aan leren scharnieren.

Joad stond stil bij de drempel die naar de smalle veranda leidde. ‘Dit is de drempel,’ zei hij. ‘Maar ze zijn weg – of moeder is dood.’ Hij wees naar het lage hek voor de voordeur. ‘Als moeder er was, zou dat hek dicht zijn en de haak erop. Dat is iets wat ze altijd deed: zorgen dat het hek dicht was.’ Zijn ogen begonnen te glanzen. ‘Sinds het ogenblik dat het varken bij Jacobs binnenliep en de baby opvrat. Milly Jacobs was net buiten in de stal. Ze kwam binnen terwijl het varken nog bezig was het kind op te vreten. Nou, Jacobs was zwanger en ze draaide helemaal door. Is er nooit overheen gekomen. Sindsdien altijd gek gebleven. Maar moeder leerde er wat van. Ze liet nooit dat varkenshek open tenzij ze zelf thuis was. Vergat dat nooit. Nee – ze zijn weg – of dood.’ Hij klom op de vernielde veranda en keek in de keuken. De ramen waren eruit gebroken en de stenen waarmee gegooid was lagen op de grond, en de grond en de muren helden steil weg van de deur en het fijne stof lag op de planken. Joad wees naar het gebroken glas en de stenen. ‘Kinderen,’ zei hij. ‘Die lopen wel dertig kilometer om een raam in te kunnen gooien. Heb ik zelf ook gedaan. Ze weten wanneer een huis leegstaat, dat weten ze. Dat is het eerste wat kinderen doen als mensen verhuizen.’ In de keuken stond geen meubilair, het fornuis was weg en het ronde schoorsteengat in de muur liet licht door. Op de plank van de gootsteen lagen een oude flesopener en een kapotte vork, waar het houten handvat af was. Joad glipte voorzichtig de kamer binnen en de vloer kreunde onder zijn gewicht. Een oude, stukgelezen krant lag open op de grond tegen de muur, de bladzijden geel en omgekruld. Joad keek in de slaapkamer – geen bed, geen stoelen, niets. Aan de muur een poster van een indiaans meisje, Rode Vleugel geheten. Een beddenplank stond tegen de muur en in één hoek lag een hoge rijglaars, de tenen naar boven gekruld en bij de wreef ingescheurd. Joad raapte de schoen op en keek ernaar. ‘Deze herinner ik me,’ zei hij. ‘Deze was van moeder. Is nou helemaal versleten. Moeder hield van deze schoenen. Ze heeft ze jaren gehad. Nee, ze zijn weg – en hebben alles meegenomen.’

De zon stond zo laag dat de stralen door de scheef hangende ramen aan het andere eind naar binnen vielen en op de randen van het gebroken glas flitsten. Joad keerde zich eindelijk om, en ging naar buiten. Hij ging op de rand van de veranda zitten en liet zijn blote voeten op de houten trede rusten. Het avondlicht kleurde de velden, de katoenplanten wierpen lange schaduwen op de grond en de ruiende wilg wierp een lange schaduw.

Casy ging naast Joad zitten. ‘Hebben ze je nooit ook maar iets geschreven?’

‘Nee. Zoals ik al zei, zij zijn niet het soort mensen dat schrijft. Vader kon wel schrijven, maar hij wou niet. Hij kreeg het op zijn zenuwen als hij moest schrijven. Hij kon een catalogusbestelling even goed als ieder ander schrijven, maar hij schreef geen brieven zomaar voor de lol.’ Ze zaten zij aan zij en staarden in de verte. Joad legde zijn opgerolde jasje op de veranda naast zich. Zijn handen rolden automatisch een sigaret, hij streek hem glad en stak hem aan. Hij inhaleerde diep en blies de rook door zijn neus naar buiten. ‘Er klopt iets niet,’ zei hij. ‘Maar ik snap het niet. Ik heb zo’n gevoel dat het foute boel is. Dat dit huis gewoon ervan lang heeft gekregen en mijn familie weg is.’

Casy zei: ‘Daar recht voor ons uit was de sloot waar ik doopte. Je was niet vals, maar je was koppig. Je hield je vast aan de vlecht van dat kleine meisje als was je een buldog. We hebben jullie allebei in de naam van de Heilige Geest gedoopt, en nog hield je haar vast. De ouwe Tom zei: “Hou hem onder water.” Toen duwde ik je hoofd zo lang onder dat je begon te borrelen voordat je die vlecht losliet. Je was niet vals, maar je was koppig. Soms groeit een koppig kind op tot iemand met een geweldige hoeveelheid geestkracht in zich.’

Een magere, grijze kat kwam uit de schuur gelopen en kroop tussen de katoenplanten door naar het eind van de veranda. Ze sprong stilletjes op de veranda en kroop laag over de grond naar de mannen toe. Vlak achter hen ging ze tussen hen in zitten, haar staart strekte zich recht en vlak langs de grond en het achterste puntje trilde. De kat keek in de verte, om te zien waar de mannen naar keken.

Joad wierp een blik naar haar. ‘Mijn god! Kijk eens hier. Iemand is gebleven.’ Hij stak zijn hand uit, maar de kat sprong buiten zijn bereik, ging zitten en likte het dikke deel van haar opgetrokken poot. Joad keek er piekerend naar. ‘Ik weet ’t,’ riep hij. ‘Die kat brengt me ineens op het idee wat er aan de hand is.’

‘’t Lijkt me dat er een heleboel aan de hand is,’ zei Casy.

‘Nee, het is meer dan dit huis alleen. Waarom is de kat niet gewoon naar de buren gegaan – naar de Rances? Hoe komt het dat niemand de planken van dit huis getrokken heeft? Er is hier in geen drie, vier maanden iemand geweest, en niemand heeft hout gestolen. Goeie planken aan de schuur, een hoop goeie planken aan het huis, raamkozijnen – en niemand heeft ze weggenomen. Dat klopt niet. Dat vind ik gek en ik snap het maar niet.’

‘Nou, en waar ben je nu achter gekomen?’ Casy bukte zich, deed zijn linnen schoenen uit en wriemelde onrustig met zijn tenen op het trapje.

‘Ik weet het niet. ’t Lijkt wel of er helemaal geen buren meer zijn. Als ze er wel waren, zouden dan al die goeie planken hier nog zijn? Allemachtig! Albert Rance nam een keer met Kerstmis zijn hele familie met kinderen en honden en al mee naar Oklahoma City. Ze gingen logeren bij Albert z’n neef. De mensen hier in de buurt dachten dat Albert verhuisd was zonder iets te zeggen – ze meenden dat hij schulden had of dat een vrouw het hem lastig maakte. Toen Albert een week later terugkwam, was er zelfs geen spijker meer in zijn huis te vinden – fornuis weg, bedden weg, raamkozijnen weg, en over een stuk van tweeënhalve meter waren de planken weg aan de zuidzijde van het huis, zodat je er volkomen doorheen kon kijken. Hij kwam aangereden net toen Muley Graves wegging met de deuren en de zwengel van de pomp. Albert heeft twee weken nodig gehad om alle buren af te rijden voordat hij al zijn bezittingen weer terug had.’

Casy krabde uitgebreid aan zijn tenen. ‘Kreeg hij met niemand ruzie? Gaven ze hem allemaal zomaar alles terug?’

‘Jazeker. Ze stalen het niet. Ze dachten dat hij het had achtergelaten en daarom namen ze het mee. Hij kreeg alles terug – behalve een fluwelen sofakussen met een afbeelding van een indiaan erop. Albert beweerde dat grootvader het had. Hij beweerde dat grootvader indiaans bloed had en dat hij daarom die afbeelding wilde hebben. Grootvader had het inderdaad, maar die afbeelding kon hem geen donder schelen. Hij vond het gewoon een lekker kussen. Hij sleepte het altijd met zich mee en legde het overal neer waar hij ging zitten. Hij wou het Albert niet meer teruggeven. Hij zei: “Als Albert zijn kussen zo graag wil hebben, laat hij ’t dan maar komen halen. Maar dan kan hij beter zijn geweer meebrengen, omdat ik die verdomde stomme kop van hem eraf schiet als hij zich met mijn kussen gaat bemoeien.” En uiteindelijk gaf Albert het maar op en deed hij grootvader het kussen cadeau. Maar het bracht grootvader op ideeën. Hij begon kippenveren te verzamelen. Hij zei dat hij een heel bed van veren wou hebben. Maar hij kreeg nooit een veren bed. Op een keer werd vader razend vanwege een stinkdier dat onder het huis zat. Vader sloeg hem dood met een kleine plank en hij verbrandde alle veren van grootvader om de lucht in huis weer draaglijk te maken.’ Hij lachte. ‘Grootvader is een kranige ouwe kerel. Zat daar op dat indiaanse kussen en zei: “Laat Albert ’t maar komen halen. Reken maar,” zei hij, “ik zal die snotneus te pakken nemen en dan wring ik hem uit als een broek.”’

De kat kroop weer dicht tussen de mannen, haar staart lag plat op de grond en haar snorharen trilden zo nu en dan. De zon daalde laag aan de horizon en de stoffige lucht was rood en goud. De kat stak een grijze, vragende poot uit en raakte Joads jas aan. Hij keek om. ‘Verdomd, ik ben de schildpad vergeten. Ik kan ’m niet tot in de eeuwigheid ingepakt laten.’ Hij haalde de landschildpad uit zijn jas en duwde hem onder het huis. Maar binnen een seconde kwam hij weer tevoorschijn en kroop in zuidwestelijke richting, zoals hij van het begin af aan gedaan had. De kat sprong ernaar en sloeg naar de zich uitrekkende kop en naar zijn bewegende poten. De oude, harde, goedmoedige kop werd ingetrokken en de dikke staart verdween onder het schild, en toen de kat genoeg kreeg van het wachten en wegliep, ging de schildpad weer in zuidelijke richting.

De jonge Tom Joad en de predikant keken de schildpad na – die met zijn poten slingerde en zijn zware, hooggewelfde schild telkens met een zetje zuidwaarts voortbewoog. De kat sloop er een tijdje achteraan, maar na een tiental meters maakte ze een hoge rug als een sterk gespannen boog en gaapte, en kwam steels terug bij de mannen, die daar nog altijd zaten.

‘Waar denkt u nou dat die schildpad naartoe gaat?’ zei Joad.

‘Ik heb mijn hele leven schildpadden gezien. Ze zijn altijd onderweg. Ze schijnen altijd ergens naartoe te willen.’ De grijze kat ging weer tussen en achter hen zitten. Ze knipperde langzaam met haar ogen. De huid over haar schouders kromp ineen toen ze door een vlo gebeten werd en effende zich weer langzaam. De kat tilde een poot op en keek ernaar, trok haar nagels in en uit bij wijze van oefening en likte haar pootjes met een lichtroze tong. De rode zon bereikte de horizon en vloeide uit als een kwal, en de hemel erboven leek veel helderder en levendiger dan tevoren. Joad pakte zijn nieuwe gele schoenen uit zijn jas en hij veegde zijn stoffige voeten met zijn hand af voordat hij ze aantrok.

De predikant zei, terwijl hij in de verte over de velden staarde: ‘Daar komt iemand aan. Kijk! Daar, dwars door de katoen heen.’