Steeds vaker verschuilt Luise Zingg zich in de jachthut die ze vroeger had bij het IJzeren Gordijn. Daar verliest ze zich in herinneringen aan haar jeugd in de oorlog, haar dubbelleven als spionne en haar liefde voor een Stasi-officier.

Haar oude jachtveld wordt ook een toevluchtsoord voor Merel Alvarez, een jonge Nederlandse die na de dood van haar moeder haar heil zoekt op het Duitse platteland. Ze hoort de verhalen die rondgaan over de oude jaagster, vraagt haar Stasi-dossier op en leert zelf jagen.

Het wordt winter. De spoken van de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog winnen terrein en de levens van de twee vrouwen raken meer en meer verstrengeld.

==

Pauline de Bok woont in Amsterdam en in het oosten van Duitsland. In 2006 publiceerde ze Blankow of het verlangen naar Heimat. Het boek werd genomineerd voor de M.J. Brusseprijs en kreeg in Duitsland de Annalise-Wagner-Preis. Ze haalde haar jachtakte, sindsdien jaagt ze op groot- en kleinwild.

==

Pauline de Bok

De jaagster

ROMAN

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

De auteur kreeg voor De jaagster een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds en van de deelstaat Nedersaksen een verblijfsbeurs in Künstlerhof Schreyahn

==

==

© 2014 Pauline de Bok

Omslagontwerp Marry van Baar

Omslagbeeld © Luca Garello

E-book Perfect Service, Schoonhoven

==

ISBN 978 90 254 4092 3

NUR 301

==

www.atlascontact.nl

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2014, ISBN 978 90 254 4091 6

Jager zijn wij, en ook prooi

==

René Stoute

##

NIEMAND HOEFT TE WETEN dat ik hier ben. Ik zet de auto achter een heuveltje en kijk om me heen. Uit de kofferbak pak ik mijn Mauser, ik ga een mooi zwijn schieten.

Ik loop over het mossige bospaadje en kijk achterom, maar Gitte is nergens te bekennen, ik fluit, waar blijft ze toch? Ach nee, ik schud mijn hoofd om alles weer op zijn plaats te krijgen, geen Gitte meer, al lang niet meer. Het ruikt vochtig, scherp, naar rottend loof.

Aan de oever van de Schwarze Laake staat de oude eik met de hoogzit. Ook de jachthut staat er nog. Het houtwerk is afgebladderd, de banden van het onderstel zijn plat. Ik peuter de houten pin uit het oog en trek aan het roestige ijzerbeslag. Mijn spieren trillen, mijn knokkels steken. De deur gaat krakend open. Een dikke schimmellucht slaat me in het gezicht. Mánnen, denk ik.

Vroeger, in míjn tijd.

Altijd weer die reflex. Steeds vaker die eindeloze stroom beelden van toen. Ach, wat maakt het nog uit. Waarom zou ik niet onbekommerd ‘vroeger’ denken en ‘in mijn tijd’. Ik hoef niet meer vooruit te leven.

Binnen gaan de twee oude fauteuils schuil onder afgedankte tuinkussens waar het schuimplastic uitpuilt, op de vloer ligt een bruin-wit gestreept kleedje – dat komt nog bij mij uit de hal. Voor de zijraampjes zit karton geniet. Ik trek mijn lichaam op, over het dooie punt heen, het is zwaar geworden, mijn linkerknie zwabbert.

Mijn hart bonst als ik het foedraal van mijn schouder laat glijden, was dat ding altijd zo zwaar? Stevig knijp ik in de groef die de riem door mijn jas heen heeft gemaakt, dat verdooft. Dan laat ik me in de stoel zakken en schuif mijn billen heen en weer op de doorgezeten zitting – als vanouds.

Ik zie niets, het schuifraam is nog dicht, het is dof en verweerd geworden. Zo meteen, eerst moet het bonzen ophouden en mijn adem rustig worden. Ik rits het foedraal open en haal de Mauser tevoorschijn, streel de kolf, haal mijn vinger over het ruwe plekje op de loop, het geluid van een vijl klinkt in mijn oren...

==

In de verte scheldt een ree, er vaart een schok door me heen, het lijkt wel of ik even ben weggedommeld. Opstaan nu. Ik schuif het raam open, steek mijn autosleutel achter het karton van de zijraampjes en trek het weg. Zo, aan drie kanten zicht. Uit mijn jaszak diep ik de patronen op en duw ze in de kamer, ritsrats knarst de grendel, ik laat de loop even op het kozijn rusten, zo zit ik goed.

Tussen de bomen komt de maan op, groot en oranje in het late namiddaglicht. Als het straks donker is zal hij boven de kruinen staan en het schootsveld verlichten. Dan zullen ook de everzwijnen komen.

##

‘ZE ZETTEN HET STEEDS anders neer, die vakantiegangers,’ zegt de werkster verongelijkt als ze mij voorgaat over de drempel, ‘maar zodra ze weg zijn zet ik alles gewoon terug.’ Tevreden glijdt haar blik over de tafel die schuin voor de terrasdeuren staat: gezellig zo.

Boven de bank hangt een enorm gewei. De vrouw ziet dat ik ervan schrik en zegt gewichtig: ‘Roodwild, een waardevolle trofee, daar moet u afblijven.’ Ik wend mijn blik af en loop naar het raam, bekijk mijn uitzicht voor de komende maanden. Begin mei en een druipende, uitbottende boomgaard, de motregen dampt tussen de knoestige stammen. Ik draai me weer om, een heel huis voor mij alleen. Wezenloos loop ik achter de werkster aan. Er is niets wat ik vandaag moet weten, dus slik ik de vraag in waarom ik dat gewei niet weg mag halen.

Zitten, denk ik als ik de vrouw het erf af heb gekeken, eerst om me heen kijken, door de meubels heen de kamer proberen te zien. Zitten ja, maar waar. Op de driepersoons hoekbank? In een van de twee fauteuils? Op een van de vijf eetkamerstoelen? De bureaustoel? Of heel huiselijk op de grond voor de open haard, op de gezellig schuin gedrapeerde vloerkleden?

En zo begin ik met de meubels en de plavuizen een snerpende kamermuziek. Terwijl ik met twee handen de tafel over de tegels trek, probeer ik uit alle macht mijn oren mijn wil op te leggen – niks horen! –, maar oren kun je niet zonder handen dichtdoen. Snel geef ik de tafel nog een zetje. Zo.

Ik sleep de stoelen de trap op, en dank de Duitsers voor hun luie treden. Even wankel ik halverwege met de grote nepleren draaistoel in mijn armen, de stoel met voetenbankje voor de heer des huizes – die is er niet, dus weg ermee. Sterke rug, stel ik vast. Goeie zet, die sportschool de afgelopen winter. In een halfuurtje staat het logeerkamertje boven vol.

Ik begin aan de lade- en boekenkasten, twee planken met jachtliteratuur laat ik staan, want ik heb zelf niet genoeg boeken om rijtjes te maken. Met mijn hand veeg ik mijn plakkende pony omhoog, ik zweet, mijn blote armen glanzen, ik voel me een verhuizer, doen we toch even mevrouwtje, twee open kasten op elkaar in de keuken, dat schept ruimte. Ik haal de keukenkastjes leeg, alle gebruiksvoorwerpen, hopla, uit de kast jullie, in het zicht. Rommel maken, hier wordt geleefd.

Op de slaapkamer zet ik een ronde kapstok neer en behang hem met mijn kleren. Die moeten me gezelschap houden.

==

Een golf van misselijkheid herinnert me eraan dat ik vandaag nog bijna niets heb gegeten. De restauratie in de trein was dicht, op het streekstation heb ik op het nippertje de laatste bus gehaald. Zondagavond op het Duitse platteland. Behalve de werkster heb ik geen mens gezien, het decor is verlaten. Bij mijn eerste inspectie had ik in het keukenkastje nog een aangebroken zak fusilli aangetroffen. Even later schrok ik een bord pasta met wat zout, peper en knoflookpoeder leeg.

Ik kijk om me heen. Wat nu? Nog voor het schemert begint het in de kamer al donker te worden. Naar buiten, weg uit dit vreemde huis. Ik loop door de boomgaard langs de boerderij de poort uit. Om het ronde dorpsplein staan hoge bomen, eromheen de boerderijen. Achter de ramen flakkert het blauwe schijnsel van tv-schermen. Dan zie ik een klein weggetje dat aan de achterkant de velden in loopt, naar het westen, waar de wolken roze kleuren. Op de akkers staan groene sprietjes rij aan rij te beven in de wind. Voor me ligt een smalle streep asfalt. Ik kan naar het eind lopen, waar tussen de bomen het volgende gehucht opdoemt, even verlaten, schat ik, en dan dezelfde weg terug. Monotoon klinken mijn stappen op het asfalt. Dit is geen weg om te lopen, ik had de fiets moeten nemen. Halverwege keer ik om, naar de plek waar het bed staat waarin ik de komende tijd zal slapen: thuis is een hol om in weg te kruipen, wezenloos, bevangen – meer niet.

==

Ik open mijn ogen. Door de kleine dakkapel komt wat licht, maar te weinig om te zien hoe laat het is. Mijn hoofd is zwaar van het dromen: de hele nacht heb ik met mijn fiets en koffers rondgezeuld van het ene perron naar het andere, een stroom reizigers botste voor, achter, links en rechts tegen me aan, mensen zonder gezicht, ze deden geen stap opzij. Boze stemmen, ‘blöde Ziege, loop door!’ Telkens weer kwam ik tot stilstand, er was geen doorkomen aan. Ik wurmde me met fiets en al in de lift naar het perron, de trein kon elk moment vertrekken, de haast greep me naar de keel. De conducteur stond al in de deuropening, blies zijn schrille fluitje en zwaaide treiterig naar me. En zo ging het maar door, de hele nacht, hoe ik ook zwoegde, ik kwam geen stap dichter bij mijn bestemming.

Ik schud de droom van me af, sta op en loop de trap af. Voor de tuindeuren drentelt miauwend een kat heen en weer. Hij heeft een zwarte vlek dwars over zijn ogen, dat geeft hem iets boosaardigs. Ik zwaai de deuren open, geschrokken schiet hij onder de struiken en blijft daar zitten loeren. ‘Poespoespoes,’ fleem ik, maar zo makkelijk geeft hij zich niet gewonnen. Tussen de bomen werpt de zon lange schaduwen, het is nog vroeg, de vogels vliegen kwetterend af en aan. Ik moet een verrekijker kopen.

Voor me ligt een lege dag. Niet meteen denken aan alles wat ik me voorgenomen heb. Eerst voet aan de grond krijgen, de omgeving verkennen, boodschappen doen. Uit mijn tas diep ik Julia’s bidprentje op. Ik zet het in de vensterbank, haal een theelichtje uit de keuken en steek het aan. ‘Zo, mam, ga jij daar maar staan, je helpt me maar een beetje, hoor,’ zeg ik en ik verbaas me over mijn ruwe toon.

Als ik onder de douche uit kom, hoor ik geroffel op de trap. Door een kier gluur ik naar de overloop. De zwart-witte poes wordt achternagezeten door een zwarte, ze rennen over de treden, springen vanaf het overloopje op de balken boven de woonruimte, de oren naar achteren. Blijkbaar komen ze hier vaker. Even later zitten ze in zichzelf verzonken hun vacht te likken. Door de openslaande deuren kijkt een poes met een tijgerprint naar binnen. Dat is drie. Ik zal melk voor ze kopen, en voer, zodat ze bij me intrekken.

==

##

IK SCHRIK OP VAN HET GELUID van een kwakende eend. De zon is ondergegaan, mijn Mauser staat tussen mijn dijen. Het kwaken houdt op en begint opnieuw. Vreemd, het klinkt niet naar een koppel overvliegende eenden.

Ach, mijn telefoon, ik graai in mijn zakken. Het is Manfred: waar ik uithang, het is al halfacht, het eten verpietert. Zijn stem klinkt ongerust. Ik mompel dat ik er zo aan kom.

‘Waar ben je?’

‘Zeur niet zo, ik zeg toch dat ik eraan kom,’ bits ik om tijd te rekken. ‘Met een halfuurtje ben ik thuis.’

Ik kijk lang om me heen maar heb geen idee hoe ik met mijn Mauser in mijn oude jachtveld kom. Ik ontgrendel het geweer, verdomme, ik had het nog geladen ook. Blijkbaar was ik op jacht gegaan. Verbijsterd staar ik voor me uit.

De ladder naar de hoogzit staat half vermolmd tegen de eik. Ik was graag nog een keer omhoog geklommen, maar ik ben te oud en stram. Wazig zie ik de geelgroene eikenblaadjes bewegen in de wind. Ik haal diep adem, nog niet de helft van vroeger krijg ik met één ademteug binnen, maar ik ruik nog redelijk. Mijn oren spitsen zich, gewoontegetrouw, maar veel geluiden hoor ik niet. Ik besef dat het hier nog nooit zo stil is geweest, en ook dat het bos nooit eerder zo weinig scherptediepte had. Geen wonder dat ik meer naar binnen kijk en luister.

Eenden hoor ik nog overvliegen, en als ik dan omhoogkijk zie ik nog de zwarte stippen aan de hemel. Maar de impuls ze met de loop van mijn geweer te volgen en neer te halen is weg. De jager in mij is gestorven, ik heb hem al doodverklaard toen het IJzeren Gordijn werd afgebroken. Voor mij is hij mét de Zone in het moeras verdwenen, ik wilde hem zo snel mogelijk vergeten.

En nu is hij onverhoeds toch weer opgestaan. Waarom zit ik hier anders met mijn Mauser op zwartwild te wachten. Geen idee hoe het zover gekomen is. Ik kijk door de richtkijker: ik zou het zwijn niet eens meer goed in mijn draadkruis kunnen krijgen, ik krijg mijn ogen niet scherp gesteld, mijn handen trillen. Wat doe ik hier toch? Ik stop de Mauser in het foedraal en blijf nog een poosje zitten.

==

Het was gelukt! Het jachtgenootschap had mij de pacht van het jachtrevier aan de Schwarze Laake gegund. Ik had mijn winkel een halfuur vroeger dichtgegooid en was hierheen gesjeesd. Als een eekhoorn was ik de hoogzit in geklommen. Het was al mijn favoriete plek, maar de triomf die ik voelde terwijl ik tussen de kale takken door keek, was nieuw: daar zat ik dan in mijn houten zetel in die eeuwenoude eik, de Diana van de Drawehn, de koningin van de jacht.

Onder mij de Schwarze Laake met het moeras waar de everzwijnen onder het IJzeren Gordijn door kropen. In al die jaren dat ik hier in Nimrods revier jaagde was ik degene die er het meeste schoot. Prachtig, die gebalde kracht, die massa van schouders en nek, die haren dik en stug als een straatbezem. En die slagtanden, die het spaarzame licht van de nacht blikkerend opvingen en die je met één beweging konden openrijten. Eén schot en het was afgelopen. Geveld, al die kracht en levensdrift. Nu nog kon ik de krijsende rotten horen en hun zware gang waarvan de bosgrond dreunde.

Ik kreeg het koud in mijn kalfsleren zomerjasje daarboven in de hoogzit. Manfred zat vast al in het café op me te wachten. Hij zou meteen champagne laten aanrukken als ik hem het nieuws vertelde.

Weerzin bekroop me. Manfreds bewondering begon me de keel uit te hangen. Ik rookte nog een sigaret en ineens kwam ik op het idee een verrijdbare jachthut te laten maken, dan kon ik me overal in mijn jachtgebied terugtrekken. Hier was ik vrij, niemand die me kon bereiken. Vanuit het zuiden knipoogde de toren van de Marienkirche van Salzwedel naar me.

Ik schoot in de lach: wat zouden de mensen er raar van opkijken dat je vanaf hier het Oostblok niet in het oosten zag liggen, maar in het zuiden en westen. Was het Wendland een uitsteeksel in de DDR, mijn jachtgebied stak weer als een punt in de zuidgrens daarvan. Altijd wat bijzonders, die Luise Zingg. Ik drukte mijn sigaret uit op de armleuning en klom omlaag.

Een maand later vierde ik aan de Schwarze Laake mijn vijftigste verjaardag. Ik had twee zwijnen aan het spit. Zelf geschoten natuurlijk. Vijftig, het drong helemaal niet tot me door. Je bent zo jong als je je voelt, riep ik uitgelaten tegen iedereen. Ik was in de kracht van mijn leven en had een ijzeren gestel. Mij kon je er altijd bij hebben, ik was getapt, een bedreven smalltalker en als het moest kon ik goed luisteren. Ik was one of the guys, maar een halve kerel was ik niet geworden, de mannen keken nog naar me, ook de jonkies, en ik pakte ze moeiteloos in. Niets weerhield me ervan te doen wat er in me opkwam. Ik zou wel gek zijn, ik had maar één leven, ik wilde het onderste uit de kan.

==

Opnieuw schrik ik op van een eend die kwaakt. Vreemd, weer was ik helemaal weggeraakt, alsof ik door de kieren van de tijd was geglipt. Manny had nog een keer gebeld, zie ik, met zijn verpieterende eten. Ik druk hem weg en vervloek mijn mobiel. Nooit ben ik meer onbereikbaar. Ik moet hem zand in de ogen strooien, want met het verhaal dat ik ben gaan jagen, hoef ik niet aan te komen. Nee, ik heb een goede smoes nodig. Ik wil niet dat hij merkt dat ik hier ben geweest. En al helemaal niet dat ik niet weet hoe ik hier beland ben. En hij moet vooral in de waan blijven dat ik al mijn wapens van de hand heb gedaan, ook de Mauser van vader. Die moet ik straks dus heel geruisloos in de kluis terugzetten.

==

##

ALS IK MET EEN FIETSTAS vol kersenbloesem terugrijd naar huis, schittert er in de verte bij het grote huis aan de straatweg iets in de zon. Dichterbij gekomen zie ik dat de vuilgrijze bergen die ernaast liggen witte toppen hebben gekregen, oogverblindend wit, van de ene dag op de andere. Ik stop bij een rood bordje in de berm. Dat vermeldt wat je wel en niet mag in een natuurgebied. Maar ik zie geen natuurgebied, alleen een schraal bosje en een kleine akker met sprietige maïsplantjes.

Eerder had ik me al afgevraagd wat het embleem betekent dat in de gevel van het huis gebeiteld is, hamer en houweel met gekruiste stelen, anno 1908. Ik zoek rond, op de elektriciteitskast tussen de struiken staat: TEUTONIA.

Thuis typ ik snel ‘Teutonia’ in op mijn beeldscherm, plus plaats en jaartal. Kali! Voor mijn ogen doemt een industrieel gevaarte op, gefotografeerd in 1912, een mijnbouwcomplex van zeven verdiepingen hoog en bijna een kilometer diep. Ik geloof mijn ogen niet: hier om de hoek stonden schachttorens met hijsbalken, er was diep in de aarde geboord, ernaast staken de schoorstenen van de chloorkali-, sulfaat- en broomfabrieken ijl de lucht in, stoommachines puften en stampten, en over rails die messcherp door de velden sneden, reden de lorries af en aan naar het station in het dorp verderop. Op deze plek werd niet langer geoogst wat de aarde elk jaar opbracht, hier werd opgedolven wat in prehistorische tijden was aangekoekt en in de diepte was verdwenen.

Dat wat je ziet zo bedrieglijk kan zijn. Ik was er blind van uitgegaan dat dit vlakke boerenland met zijn ronde dorpen al eeuwen bijna onveranderd was. En nu blijkt het bezaaid met littekens van nog geen honderd jaar oud, littekens van een gigantisch industriegebied. Twee decennia had de kalikoorts geduurd, en toen was het alweer voorbij geweest. Dat is nog wel het onbegrijpelijkst. Ik lees over kunstmest en overschotten, oorlog en een verloren wereldmonopolie, schachten vol water en vergiftigde rivieren. En ik zie een foto waarop vier arbeiders kleintjes voor de opgeblazen schachttoren staan in een uitgestrekt ruïnelandschap: Duitsland 1945, denk ik onwillekeurig, maar de opname is van 1927.

==

Vanaf nu fiets ik niet meer zomaar door een landschap, onder mijn banden strekt zich een ondergrondse wereld uit waar ooit honderden arbeiders van heinde en ver het witte goud wonnen. Ik rijd over zoutkoepels, over aardlagen vol elementen uit het periodieke systeem, verbindingen van zwavel, kalium, broom, chloor. Bij zulke rijtjes zie ik het scheikundelokaal voor me, ik kan het haast ruiken, een beetje scherp, het prikt in mijn neus en ik houd instinctief mijn adem in.

In de bossen zoek ik naar meer oude schachten, die ik op de kaart heb gevonden. Bij een geel verbodsbordje loop ik het kreupelhout in. De bodem is bezaaid met bakstenen, het spoor gaat heuvelop, ik wankel op de kantelende stenen. De top is dichtgesmeerd met teer. Hier moet de opening van de schacht zijn geweest. De locatie was al snel ongeschikt gebleken, had ik gelezen, vlakbij ligt het riviertje de Dumme en onderaards zochten waterlopen hun weg, zodat de schachten en gangen keer op keer instortten. Ik huiver, krappe ruimtes jagen me de stuipen op het lijf en onder water krijg ik na twee tellen al ademnood. Wie weet hoeveel doodsangst hier beneden ligt opgeslagen en hoeveel mensen hier hun graf hebben gevonden. En niet alleen toen.

Ook het IJzeren Gordijn lag hier vlakbij. Het zindert in deze godvergeten uithoek van wereldgeschiedenis en die loop ik hier nu, met blote benen tussen de opschietende brandnetels, te zoeken.

Verderop vind ik op een duiker in een drooggevallen arm van de Dumme een stenen bruggetje. Hier was het, de hermetische grens tussen de twee vijandelijke wereldmachten, een kwarteeuw geleden neergehaald. Door de zolen van mijn gympen heen voel ik een scherpe ribbel. Met een tak krab ik de aarde weg, er komt een ijzeren rand tevoorschijn. Alsof ze het IJzeren Gordijn bij de grond hebben afgezaagd. Stel je voor, ze zijn met een enorme ijzerzaag heel Duitsland door gegaan om het te verwijderen, niet met wortel en tak, gewoon voor het oog. Wat je niet ziet bestaat niet.

Een brede strook riet wuift tussen de boomstammen door. Ik pak mijn kaart erbij. Loodrecht op de Dumme ligt nog zo’n rietstrook langs een beek. De Schwarze Laake, ontcijfer ik, de blauwe streepjes erachter duiden op een moeras. Het IJzeren Gordijn liep hier dus in een haak.

Verderop, om de hoek, vind ik een smalle opening in de dichte boswand. Door een groene tunnel loop ik naar het moeras. Het wordt lichter en dan sta ik onder een hoge koepel, die beschilderd lijkt met lichtgroene blaadjes. Ik draai in het rond. ‘Is daar iemand?’ roep ik in een opwelling, maar er komt zelfs geen echo terug, er is alleen een lichte ritseling te horen, de grondtoon van het bos. Voor me zie ik het riet weer wuiven, daar ligt het moeras. Ik bevind me nu zo ongeveer óp de haakse hoek in het IJzeren Gordijn.

Tegen de bomenrand staat een jachthut op wielen, camouflagegroen, het onderstel is roestig. Ertegenover een afgezaagde boomstam waarop een wit blok is vastgepind. Ik haal mijn vinger erlangs en stop die in mijn mond: zout. Ik heb zo’n blok eerder gezien, in een weiland.

Pas dan valt mijn oog op een grijsgroen bemoste ladder tegen een oude eik. Tussen de takken zitten balken en plankjes: het is een hoogzit voor jagers. Ik schud aan de stijlen, schop tegen de sporten. Ze zijn nog niet allemaal vermolmd. Met tastende voeten klim ik omhoog. Eigenlijk is het niet meer dan een stoel met een balkje ervoor. Onder me ligt het moeras met de banen riet, een naar het zuiden en een naar het westen. Je kon van hier dus zo de DDR in kijken. Je had je geweer op de grenssoldaten kunnen richten, of op de waakhonden die aan lange lijnen getergd tussen de twee afrasteringen heen en weer liepen, zoals ik als kind ooit had gezien. Dat is het! Die brede rietstrook is het litteken van de zogenaamde Todesstreifen, de kale grond tussen de afrasteringen, het schootsveld van de grenssoldaten.

==

Ik moet zes jaar zijn geweest toen ik het IJzeren Gordijn voor het eerst zag, het was vlak na de kernramp van Tsjernobyl, mijn ouders waren zo geschokt dat we halsoverkop naar Wendland afreisden. Oma verklaarde ons voor gek, wie ging er nu richting het oosten, wie reed er nu naar de kernramp tóé – met een jong kind nog wel –, niemand wist hoe ver de straling zou reiken. Maar Dirk was een antikernenergieactivist van het eerste uur en had geen rust voor hij bij zijn Duitse medestrijders was, met wie hij in de zomer van 1980 de Republik Freies Wendland had gebouwd, om de opslag van nucleair afval in de onderaardse zoutlagen tegen te houden.

In 1986 logeerden we bij een woongroep in een oude pastorie achter de Elbedijk. Vaak zat ik met Julia op de bank in de woonkeuken en bladerde door een fotoboek uit de dagen van de Republik. Pas toen de politie het kamp later die zomer ontruimde, waren we terug naar huis gegaan.

Ik kreeg geen genoeg van die oude foto’s: Dirk die met een man of twintig een lange dikke boomstam op de schouders transporteerde, Dirk zegevierend boven op de houten constructie van het Freundschaftshaus, of Julia die met de zon op haar gezicht in de verte keek, haar hand beschermend op het kale hoofdje van de baby in de draagdoek op haar buik. Dat was ik, en die foto wilde ik als zesjarige telkens weer zien. En ook die van de biggen in hun kralen, de pony’s met kleuters op hun rug, de struinende honden, de buitenfornuizen, de enorme soepketels op houtvuren, de grote wip. Alles was zelfgemaakt, alles was van hout. Met Julia’s hulp las ik de leuzen op de spandoeken en borden; mijn favoriet was die op de wanden van de tonnetjestoiletten: WIR SCHEISSEN AUF’S ATOMPROGRAMM, binnen zat een blote man te poepen. We gierden het uit van de lach.

Door het zolderraampje van de pastorie zag je de overkant. Daar stond op de dijk een hoog ijzeren hek waar je niet doorheen kon kijken. Erachter woonden ook Duitsers, zei Julia, het waren communisten en ze waren net als wij tegen de regering. Jammer was wel dat ze hun land niet uit mochten en dat ze ook kernbommen hadden.

Dirk nam me een keer mee naar de plek waar het kernafval zou worden opgeslagen. Ik vond het een nare plek. Rondom staken zwarte takken van verbrande bomen de lucht in – restanten van een grote bosbrand. Liever bleef ik in de pastorie en speelde met de dorpskinderen in de uiterwaarden. Of ik sloop naar de zolder en tuurde naar de overkant.

==

Hoe lang ik hier in de eik heb gezeten, weet ik niet. De lucht in het westen kleurt al rood. Ineens ritselt er iets tussen de bomen. Op stakerige poten komt een ree aangelopen, achter haar aan dartelt een bambi. Ik houd mijn adem in. Met draaiende oren kijkt het moederdier om zich heen. Het kleintje knabbelt aan de grashalmen, terwijl zijn moeder met haar snuit in de wind oplettend de omgeving afspeurt, ik zie haar neusgaten op en neer gaan. Als ik een tak wegduw om beter te kunnen zien, schrikt ze op en is met twee sprongen in het bos verdwenen, het kleine ree achter haar aan. Sufferd, mopper ik tegen mezelf. Ze moet me gehoord of gezien hebben, of geroken. Ik steek mijn neus in mijn mouw. Die ruikt naar buitenlucht en een vleugje katoen, meer niet.

Voorzichtig daal ik de ladder af. Als mijn voeten de zachte bosgrond raken, moet ik plassen, of nee, ik vraag me af of ik moet plassen en voor ik het weet heb ik mijn broek omlaag getrokken, kijk of er geen brandnetels staan en hurk om mijn water warm en sissend op het mos te laten lopen. Met een groot blad veeg ik de druppels af.

==

##

IK BEGIN WEER VAKER naar mijn oude jachtrevier te gaan, maar nu zonder vaders Mauser. Wat me laatst toch bezielde – goed, er hapert wel vaker iets, maar zo’n gat in de dag, dat zint me niks.

Goddank wist ik de keren erna wel hoe ik bij de jachthut was gekomen. Ik zit hier graag, hier voel ik me rustig. Tenminste – ik leg mijn hand op mijn jaszak – als ik de oude Colt van Holger bij me heb gestoken. Ach, hij moest me hier eens zien zitten, m’n oude jachtvriend, met zijn revolver.

Die Colt had hij de hele oorlog bij zich gedragen en daarna had hij er geen afstand van kunnen doen, je wist maar nooit. Hij heeft hem niet aangemeld, dan kon hij hem ook niet worden afgepakt. Het was net als bij vader en zijn Mauser. En nu zijn dat de enige twee wapens die ik nog heb. Niemand weet ervan. Manfred heeft gelukkig niet gevraagd of er nog iets in de wapenkluis zit.

Vreemd eigenlijk dat ik zo lang niet in mijn oude revier ben geweest. Het doet me goed er te zijn, geen mensen, geen heden, geen dingen die ik moet doen. De patronen van de Mauser heb ik vorige week weggegooid, begraven, ergens op een plek in het bos die ik nooit terugvind. Even was ik bij het toegedekte kuiltje blijven staan alsof het een vers graf was en ik was trots op mezelf. Nu kon ik nooit meer met een geladen jachtgeweer op pad gaan. Maar het was ook een afscheid. Al had ik in geen jaren meer gejaagd, pas nu was mijn leven als jaagster voorgoed voorbij.

De revolverpatronen heb ik gehouden. Ik kom nog maar langzaam vooruit, heb weinig kracht meer. Zonder Holgers Colt zat ik hier nu niet zo rustig in mijn dooie eentje. Ik ben nog steeds een beetje van slag. Je ergens bevinden zonder het flauwste idee te hebben hoe je daar terecht bent gekomen, dat wil ik nooit meer meemaken. Het was misschien wel het eenzaamste moment van mijn leven. Alsof je voor eeuwig alleen in het heelal zweeft, zonder contouren, zonder identiteit.

==

Ik had het jachtrevier begin jaren tachtig waarschijnlijk nooit gepacht als het niet aan de grens met de Zone had gelegen. Er zat veel wild, want vlak achter de grens was het woest en leeg. De eerste vijf kilometer waren verboden terrein voor iedere burger die geen speciale toestemming had. Je zag er niemand. De grenssoldaten zaten in hun wachttoren achter het moeras.

In mijn eerste tijd als pachter kwam ik haast dagelijks in het revier. Ik repareerde de jachtkansels, bracht het terrein en de wildstand in kaart en miste geen vergadering: met de houtvesters, de grensbewakers, de douane, de gemeente, de boeren, het jachtgenootschap, de andere jachtpachters van het district. Mannenwerelden, daar heb ik me altijd in thuis gevoeld.

Naar mijn modewinkel had ik weinig omkijken meer. Ik viel nog af en toe in, en de collectie bleef ik zelf uitzoeken. Ik was liever op pad dan de godganse dag binnen te zitten en onzekere vrouwen te vertellen dat die broek hen als gegoten zat. Ik wist mensen nog in een jutezak te praten, maar ik had er geen puf meer in. Mijn eerste verkoopster werd bedrijfsleidster en ik had nog een hip winkelmeisje aangenomen en een mooie homo, dat deed het goed bij klanten. Kledingverkoop liep sowieso gesmeerd in de regio, elk jaar streken er meer Hamburgers en Berlijners in Wendland neer en ik had een goede hand van inkopen.

Eindeloos zwierf ik door mijn nieuwe jachtveld. Vooral de dag dat ik een zoutliksteen ging plaatsen bij de Schwarze Laake staat in mijn geheugen gegrift. Het was een mooie septemberochtend, er zat kou in de lucht en de herfstdraden kriebelden in mijn gezicht toen ik de spullen over het bospaadje naar de open plek sjouwde. De honden renden uitgelaten voor me uit. Ik deed graag dingen alleen, ook typische mannendingen – vooral die eigenlijk.

Vanaf de hoogzit moest ik goed zicht op de liksteen hebben. Ik zocht een stevige, niet te dikke stam uit, een vrijstaande wilde kers. Hij stond net achter de grenspaal, strikt genomen moest dit dus al het grondgebied van de Zone zijn, maar ach, wat zou het. Ik beschouwde het als niemandsland: de afrastering stond wat verder naar achteren, daar begon de Zone voor mijn gevoel pas echt.

De brandnetels en het riet werden dunner, zag ik, het zwarte water blonk erdoorheen, de winter kondigde zich aan. Ik startte de motorzaag, het zaagblad vrat zich door de stam, de kruin zakte opzij en viel verend op de grond. Ik snoof de geur van vers zaagsel op. Met een moker sloeg ik een lange, dikke spijker in het kernhout en zette er de liksteen op. Klaar. Het zweet prikte in mijn ogen.

Pas nu merkte ik de omgeving weer op. Er was niets geweest dan de stam van de kersenboom, de motorzaag, de moker en ik. Tussen de bomen door scheen de zon, in de lichtstralen dansten stofdeeltjes en aan de overkant van de Schwarze Laake stuitte mijn blik op het hoge, dichte strekmetaal. Een krijsend kabaal sneed de stilte aan flarden. In alle staten fladderde een Vlaamse gaai op tussen de eiken. Een zwart gevaarte ging er klapwiekend vandoor, zijn gekras stierf weg tussen de bomen. Een kraai die het veld ruimde voor de politieagent van het bos.

En toen was het nog stiller. Ik stond alleen aan de rand van de wereld. Wie weet zouden vanavond de eerste reeën of zwijnen al naar het zoutblok reiken. Maar pas als het had geregend en de stam een zoutkorst kreeg viel er echt iets te halen. Ik tuurde door de smalle mazen van het strekmetaal. Er was iets.

Een verrekijker. Iemand keek naar me met een kijker. Hoe lang al? Het bloed trok uit mijn gezicht weg. Hoe lang stond die Zoni me al op te nemen? Ik deed of ik hem niet zag, bekeek mijn werk van alle kanten, stak een sigaret op en ging op een boomstronk zitten. De honden waren nog in de sluimertoestand waarin ze de herrie van de motorzaag hadden proberen te ontvluchten. De man was daar juist op afgekomen.

Ik keek door zijn ogen: ik zag een blonde vrouw in jagerskleding een boom omzagen en er een zoutliksteen op zetten. In de wijde omtrek was geen man te bekennen. Daar zou hij niet veel van snappen. Ik geloofde niet dat ze in de Zone veel vrouwelijke jagers hadden. Jagen scheen daar sowieso voorbehouden te zijn aan partijgetrouwen, niemand anders mocht er immers met een wapen rondlopen. Of zou hij denken dat ik boswachter was? Nee, ze wisten natuurlijk precies hoe vijandelijke boswachters eruitzagen. Misschien dacht hij dat een jager mij had ingehuurd en dat ik boerin was of bosarbeidster. Ik draaide mijn ogen zo ver mogelijk naar rechts. Hij stond er nog precies zo.

Voor de vorm controleerde ik de liksteen nog een keer en zorgde dat ik de man zijdelings in mijn blikveld had. Hij verstopte zich achter zijn verrekijker. Van de gedachte alleen al kreeg ik het warm: Zone-soldaat beloert me, ik kijk strak terug. Onmetelijke stilte. En vervolgens was het de vraag wie er het eerst mee op zou houden. Hij niet, hij was het standbeeld, hij was er helemaal niet, tenminste, dat zou hij zichzelf wijsmaken. Dus zou ik het moeten doen, maar dat gunde ik hem niet. Dan had hij gewonnen, ook als hij dat spelletje niet kende – wie het eerst wegkijkt is de verliezer. Nee, ik liet hem niet winnen, niet als hij zijn ogen zo laf in mijn jachtgebied de kost gaf.

Dus bleef ik doen of ik hem niet zag. Ik zou hem leren, ik had alle tijd. Rustig klom ik de hoogzit in. Nu was ik in de positie om tussen de bladeren door hém te beloeren. Hij was rolvast, bleef nog even staan alvorens zijn inspectie te vervolgen.

==

Tegen Manfred had ik niets over de grenssoldaat gezegd. Dan zou hij me telkens als ik uit het jachtveld kwam met vragen over ‘mijn Zoni’ bestoken. En er eens goed voor gaan zitten. Maar zijn inzichten hadden hun glans al jaren verloren. Soms was het niet te harden: hoe meer afstand ik hield, des te hardnekkiger eigende hij zich alles toe wat ik meemaakte, dacht of voelde. Ik reageerde steeds korzeliger en daar begreep hij niets van, hij was mij toch eindeloos toegewijd.

Ik moest mijn ergernis in toom houden, anders zou ik Manfred op een dag zomaar de deur uit kunnen zetten en dat ging me te ver. Als levensgezel wilde ik hem niet kwijt. Hij was energiek, jonger dan ik, een goede zakenman, zijn jeansshop liep uitstekend en hij hield ook een oogje op mijn zaak. Bovendien had hij net als ik een bourgondische inslag. Hij kookte fantastisch en was gul met zijn bewondering – dat liet ik me meestal graag aanleunen. Hij zou mij nooit verlaten, het was een uitgemaakte zaak dat ík de grenzen bepaalde.

Toen het jachtrevier vrijkwam, had ik mijn kans schoon gezien. Daar had ik mijn eigen wereld, en daar was ik dichter bij de Zone dan ooit. Wat ik daar zocht hoefde Manfred niet te weten.

Alleen Holger had ik over die grenssoldaat verteld, toen we op een namiddag in het café zaten. ‘Hóé lang heeft hij naar je staan kijken?’ vroeg hij.

‘Geen idee,’ zei ik, ‘ik had hem niet meteen in de gaten. Maar daarna is hij nog minstens een minuut of tien blijven staan.’

‘En heb je zijn gezicht gezien, zou je hem herkennen?’

‘Nee.’ Ik schudde mijn hoofd. ‘Maar hij heeft mij wel van alle kanten kunnen bekijken. Van achter, van voren, gehurkt, voorovergebogen en zelfs van onder toen ik de hoogzit op klom.’

‘Je zag er toch wel een beetje decent uit, hè?’

‘Welnee, ik dacht toen ik opstond: ik ga vandaag lekker een grenssoldaatje het hoofd op hol brengen, decolleté, rokje... Onnozelaar, wat denk jij nou, ik ging een boom omzagen.’

Holger wenkte de kastelein: nog twee bier. We hadden net sporen van zwartwild gezocht. De boer was komen klagen dat het wild zijn akkers ruïneerde, wanneer we daar eens werk van gingen maken. Over twee weken, had ik hem beloofd, dan was het vollemaan. We hadden die middag inderdaad behoorlijk wat nieuwe wroetplekken aangetroffen. Holger schatte dat er minstens zeven rotten rondliepen.

De grenssoldaat hield me meer bezig. ‘Heb jij echt nooit iemand gezien in de Zone?’ vroeg ik. ‘Je jaagt al zo lang aan de grens.’

‘In 1951 was er nog geen sprake van een IJzeren Gordijn, zoals je weet.’ Hij lachte fijntjes, hij kende mijn geschiedenis, en vervolgde: ‘Nou ja, hier liepen natuurlijk nog Tommy’s rond en daar Iwans. Maar sinds de grens hermetisch afgesloten is, heb ik slechts een doodenkele keer een auto van de grenstroepen op de Kolonnenweg gezien. Maar mensen, nooit.’

‘Denk je dat het wat te betekenen heeft, dat ze me observeerden?’

Holger haalde zijn schouders op.

‘Heb jij wel eens contact gezocht met die lui?’

‘Hoe bedoel je? Hoe zou ik dat moeten doen, met een megafoon, met rooksignalen? En vooral: waarom zou ik?’

‘Omdat je nieuwsgierig was natuurlijk. Of om je jachtervaringen uit te wisselen met je buren.’

‘Jagen die dan?’ grijnsde Holger. ‘Hoor jij wel eens schoten die op jacht duiden?’

Hij kneep me in m’n wang, dronk het glas bier dat de kastelein voor hem neer had gezet in één teug halfleeg en hief het vervolgens naar mij. Holger kon onlesbare dorst hebben. ‘Op ons eerstvolgende everzwijn. Zullen we wedden? Jouw kogel of de mijne?’

Als ik eerlijk was: Holger was mijn enige vriend. Nee, dat was te zwak uitgedrukt. Niemand anders zou het in zijn hoofd halen me in mijn wang te knijpen. Het was vanaf het begin of we iets van elkaar wisten wat verder niemand wist, iets wat we zelf nauwelijks doorhadden. Holgers gezelschap was me nooit te veel. Ik kon uren met hem in een kansel van hooguit anderhalve vierkante meter zitten, zonder dat er maar een greintje ongemak of spanning heerste. We konden eindeloos zwijgen.

Toen zijn vriend Nimrod zijn jachtrevier opgaf, had Holger het kunnen pachten, maar hij gunde het mij. Hij wist hoe belangrijk het voor me was. Ik had hem al snel toevertrouwd dat ik uit de Zone kwam en hij begreep meteen dat iets me naar het grensgebied dreef. Ik mocht ze niet vergeten, vader, tante Ursul, de andere Behnkes, ik moest ze wreken, al had ik geen idee hoe.

Holger vroeg er nooit naar, en hij zou er ook tegen niemand iets over loslaten, zelfs niet tegen zijn vrouw. Hij verkondigde luid dat hij niet meer de leeftijd had om jachtpachter te worden. Soms pestte hij me in gezelschap dat ik de grootste macho onder de jagers was. Niet omdat zijn grootmoedigheid hem toch een beetje dwarszat, zoals ik aanvankelijk dacht. Hij probeerde zijn eigen demonen de baas te blijven.

==

##

BIJNA ELKE AVOND WANDEL ik het dorpje uit om naar de avondschemering te kijken. Nu de eiken rondom vol in blad staan eindigt de dag in de boomgaard vroeger dan elders. Dat beklemt me. Vaak wandelt Poes met me mee. Eerst probeerde ik haar terug te jagen, ik voelde de ogen van de dorpelingen in m’n rug prikken: kijk haar nou, ze gaat de kat uitlaten. Alsof het mijn idee is. Maar het ontroert me ook als Poes parmantig naast me voortstapt. Het is me een raadsel waarom ze dat doet.

We lopen langs een roodbruin gekalkte muur. Daarachter ligt het erf van de oude buurman. De kalk bladdert van de bakstenen, mopperen de andere dorpelingen, maar ik vind het mooi. ‘Wat jij, Poes,’ zeg ik omlaag. Een kat heeft niets te zoeken in een omgeving die af is. Zelf loop ik ook niet graag in een decor rond, maar de Rundlingen zijn nu eenmaal de trots van de streek en zijn puntgaaf opgeknapt. Al vanaf de twaalfde eeuw werden de meeste nederzettingen hier zo gebouwd. Ze boden beschutting tegen de doortrekkende, plunderende legers: een rond plein, een stuk of twaalf boerderijen in een kring daaromheen en langs de buitenrand een dichte strook bomen, met maar één toegangsweggetje. Van ver was er alleen een onbeduidend eikenbos te zien.

Als ik het dorp uit ga, kom ik langs die roodbruine muur, maar de buurman zie ik zelden. Ik wil weten wie er bij de Schwarze Laake jaagt. De huismeester dacht dat het een vrouw was, ene Luise Zingg, die vroeger een modezaak in de stad had, maar ik moest maar bij de buurman langsgaan, die stond bekend als de tamtam van de streek.

Het is me nog maar één keer gelukt hem aan te spreken. We zetten allebei onze vuilnisbak op het plein en hij bleef me maar aankijken, zodat ik wel iets moest zeggen. Per slot van rekening was ik de nieuweling. Ik knikte hem vriendelijk toe en zocht haastig naar een opening. Niet meteen naar mevrouw Zingg informeren, de huismeester had niet voor niets zo terughoudend gereageerd.

‘Mag ik u wat vragen?’ begon ik ten slotte maar om mezelf voor het blok te zetten.

Hij keek me bestudeerd sceptisch aan: ‘Ja?’

‘Ik hoorde dat u alles van de streek weet.’

‘O, van wie dan?’ grauwde hij.

‘Van verschillende kanten,’ zei ik geschrokken en ik gooide het snel over een andere boeg. ‘Wat is dat eigenlijk voor natuurgebiedje, buiten het dorp?’

‘Weet u dat niet?’ Hij onderdrukte een glimlach. ‘Het was ooit een kalimijn, maar dat is een heel verhaal. De ingang was daar. Nu ligt er een duizelingwekkend diep zoutmeer. Ik herinner me nog het enorme gekraak waarmee het ontstond, op een dag in 1950 toen de schacht instortte. De kalibergen naast Teutonia kent u toch wel? Die waren toen nog huizenhoog, nu zijn ze bijna in de bodem weggesijpeld.’ En plotseling toeschietelijker: ‘Kom maar een keer langs. Ik heb een uitgebreide verzameling foto’s en documenten.’

‘Graag,’ zei ik en dacht alleen maar aan de jaagster bij de Schwarze Laake.

==

Mijn tuin, zing ik vanbinnen, en ik loop snel de trap af. Mijn tuin, mijn tuin. Ik heb nooit een eigen tuin gehad, maar gisteren heb ik bij een kweker kuipbloemen, kruiden en zaden gehaald, mijn fiets leek net een pakezel. Tot diep in de nacht heb ik op internet over tuinieren gelezen en in alle vroegte sta ik alweer naast mijn bed.

Ik gooi de terrasdeuren open. De dauw glinstert in het lage zonlicht. Als ik mijn eerste stap buiten zet, voel ik iets zachts en kleverigs. Gadver! Blote voet op naaktslak. Ik hink naar het gazon, veeg mijn voet af en zie dat het terras bezaaid is met slakken. Mijn plantjes! Ja hoor, de margrieten zien bruin en van de onderste bladeren van de courgetteplantjes zijn alleen nog de nerven over. De kruiden staan nog in hun potten op de klinkers, slakkenvrij, blijkbaar lusten slakken geen lavendel en rozemarijn.

Dat ik nu net bruine slakken heb, de smerigste van allemaal. Dan heb ik liever slakken met huisjes op hun rug. Hoewel, daar heb ik laatst ook al op getrapt, krak, huis kapot, slak leeft nog. Wat moet een slak met een huis aan scherven op zijn rug?

Nou niet zo stads doen, mopper ik tegen de kersverse tuinier die ik ben, bezie de slak als ongedierte, lukt dat niet, dan kun je je perk vergeten.

Uit het schuurtje haal ik de spade en zwiep de slakken in de bosjes: opzouten. Zout! Naaktslakken die wegsmolten tot slijmerige hoopjes nadat ze een schep zout over zich heen hadden gekregen. Ik moet een jaar of zeven zijn geweest en gilde het uit. Onder luid gelach van de dorpsjongetjes was ik in tranen naar oma gerend. Dat ze zó gemeen konden zijn, nooit speelde ik meer met ze.

Nee, zout is geen optie.

Ik spit nog een strook gazon om voor de kruiden. Wat een zwaar werk. Drie kwartier later staat alles in de zwarte aarde. Ondertussen zijn mijn gedachten hun eigen gang gegaan. Ze belandden weer bij het IJzeren Gordijn, de Schwarze Laake en de jaagster. Sinds ik hier ben grijp ik alles aan om mijn plannen voor me uit te schuiven, terwijl die me vooraf mijn redding hadden geleken: ik zou met het geld van Julia in Wendland gaan wonen zo lang ik maar wilde, en ik ging eindelijk iets dóén. Alles was op zijn plaats gevallen, ik zou mijn onderzoeksbaantje opzeggen, actie gaan voeren en tegelijkertijd Julia en Dirk dicht bij me hebben en langzaam wennen aan een leven als wees.

Maar zo makkelijk gaat dat blijkbaar niet, ik fiets al weken doelloos rond, zit in mijn huis, tob, lees en zoek op internet naar houvast.

Ik moet vaak terugdenken aan mijn zolder in de stad. Op een nacht, toen ik uit de kroeg kwam, had ik de huisbazin op de overloop gevonden. Ze lag met haar gezicht in een brij van braaksel, haar mond hing scheef, het stonk naar urine en poep, en ze lalde klaaglijk. Hersenbloeding. Het ambulancepersoneel droeg haar het huis uit en sindsdien woonde ik alleen, op de zolderverdieping van het herenhuis. Ik woonde er graag, in m’n eentje in de nok van dat lege huis.

Als een bezetene had ik aan mijn scriptie gewerkt. Er kwam geen eind aan. Buiten voerden mijn vrienden actie voor dierenrechten en ik had beloofd mee te doen. Rutger bleef maar aandringen, we moeten al zo’n twee jaar samen zijn geweest, en ik diende hem de ene na de andere smoes op, waarbij hij steeds meewariger had gekeken. Maar ik kon hem niet uitleggen dat mijn lichaam van lood was, dat ik er letterlijk geen beweging in kreeg en dat ik er zelfs niet over na kon denken hoe dat kwam. Hij zou antwoorden: oké, goed, en me nog meer als een zwak vogeltje behandelen. Telkens als ik daaraan dacht, ramde ik op de spatiebalk van mijn laptop, zodat die opschrok uit zijn sluimerstand, en begon met lusteloze vingers verder te typen aan mijn almaar uitdijende scriptie.

Dagen-, wekenlang had ik me zo verschanst. Ik hoopte dat het over zou gaan. Morgen, zei ik, morgen gaat het vast lukken, vandaag is het toch al te laat. Bij de volgende actie, beloofde ik mezelf, als ik afgestudeerd ben, dan zal ik erbij zijn. Dan zal ik kwikzilver in mijn lijf hebben in plaats van lood.

Was ik te laat geboren? Ik benijdde Dirk en Julia, in hun tijd kon je nog iets bevechten door de straat op te gaan. Een makkelijke romantisch-tragische uitvlucht, maar toch.

Als kind had ik dat eeuwige actievoeren gehaat, die verhitte vergaderingen aan de grote eettafel, de hele keuken blauw van de rook, het tafelblad dat langzaam vol raakte met lege flessen. En Dirk maar onbegrijpelijke taal uitslaan en schema’s op grote vellen papier kalken en steeds driftiger geen tegenspraak dulden. De anderen attaqueerden hem met even heilig vuur, steeds sneller ratelden de zinnen, met steeds meer paukenslagen en schrille tonen, tot Julia ervan begon te giechelen en een pan linzensoep op de papieren zette.

Jaren later, toen ik in 4-gym zat, zag ik Dirk toevallig in een tv-documentaire die terugblikte op de blokkade van de kerncentrale in Dodewaard. De lucht hing vol traangas, iedereen hield met vertrokken gezicht zijn handen voor zijn ogen. Dirk leek net een indiaan met die rode band in zijn lange donkere haar. Voor het eerst had ik trots gevoeld.