Van A.H.J. Dautzenberg verschenen eerder

Vogels met zwarte poten kun je niet vreten

Samaritaan

Rock € Roll

Extra tijd

Bij de productie van dit boek is gebruikgemaakt van papier dat het keurmerk Forest Stewardship Council (FSC) draagt. Bij dit papier is het zeker dat de productie niet tot bosvernietiging heeft geleid. Ook is het papier 100% chloor- en zwavelvrij gebleekt.

© 2013 A.H.J. DAUTZENBERG
Omslagontwerp en -illustratie Herman van Bostelen
Foto auteur Ruben Reehorst
Typografie binnenwerk Bart van den Tooren

ISBN 978 90 254 4096 1
eISBN 9789025440985 D/2013/0108/542
NUR 301

www.ahjdautzenberg.nl
www.atlascontact.nl

Voor Marthijn Uittenbogaard

‘Alcohol, taken in sufficient quantities, may produce all the effects of drunkenness’

OSCAR WILDE

‘Niemand hoeft voor mij te klappen. Ik hecht geen waarde aan applaus’

MILES DAVIS

In de herhaling

‘Jongens waren we – maar aardige jongens.’ Wie kent niet de beroemde openingszin uit Titaantjes van Nescio. Het boek verscheen in 1918, het begin van het interbellum, een bezielde tijd. Niettemin publiceert een in het leven teleurgestelde kantoorklerk een verzameling oubollige verhalen, een boek met een expliciete boodschap: verzet je niet tegen de maatschappelijke mores, dat heeft geen zin, het loopt dan slecht met je af. Nescio zelf hield zich hieraan, ondanks zijn dromen van onconventionele communes, waarmee i postuum veel roem vergaarde – de eerste tien jaar na verschijnen werden er amper 300 exemplaren van zijn werk verkocht.

Nescio’s kleine, overzichtelijke en unisono oeuvre was vooral in de naoorlogse jaren populair: in 1954 ontving hij de Marianne Philips Prijs, een jaarlijkse onderscheiding waarvoor alleen letterkundigen van boven de vijftig (!) in aanmerking kwamen.

Ook de afgelopen jaren zijn Nescio’s verhalen een aantal keren herdrukt, al dan niet voorzien van geinige plaatjes. In 2010 was het thema van de Boekenweek: ‘Titaantjes, opgroeien in de letteren’. We hebben blijkbaar opnieuw behoefte aan moreel gemier en kunstondermijnend gekout – alsof het politiek dedain alleen ontoereikend is. Aan mij is Nescio’s laffe boodschap in elk geval niet besteed. Liever strijdend ten onder dan opgaan in de zouteloze polderpap. Je bent een sensitieve schrijver of je bent het niet. ‘Al zeg ik ’t zelf.’

De jaren vijftig. De literatoren omhelsden en masse het realisme – zo uitgebeend mogelijk, met een sterke nadruk op het waarneembare leven, de ‘realiteit’. Geen decadente fantasieën, idealisme was uit den boze. Het brave karakter van de jaren vijftig was grotendeels een reactie op de gruwelen van ’40’-45. Dromen waren massaal in rook opgegaan. Nuchterheid was geboden.

De jaren nu. Waargebeurd is populair. Reality scoort op tv, in kranten en in (brein)boeken. We lossen, het liefst met z’n allen gezellig samen, zo veel mogelijk ‘problemen’ op – moorden, boeren zonder vrouw, burentwisten. Detectives zijn immens populair. Idealisme is opnieuw niet geliefd. De War on Terror en de alomtegenwoordige financiële crisis zijn er de oorzaak van dat ‘we’ opnieuw dringend behoefte hebben aan duidelijkheid, aan richting. Het gevolg: morele truttigheid, krokant conservatisme en talkshowliteratuur, het liefst non-fictie, want fictie vergroot juist de disorde.

En niet te vergeten fact checking: klopt het wel wat A beweert? Elk zichzelf respecterend tv-programma heeft een kekke factchecker in dienst. Alsof het wat uitmaakt of iets werkelijk klopt – van politici (in verkiezingstijd) waarderen we immers bedriegerij en verdichtsels, en hoe zat het ook al weer met de massavernietigingswapens in Irak?

Het in de jaren vijftig immens populaire etiquetteboek Hoe hoort het eigenlijk? van Amy Groskamp-ten Have is opnieuw in trek, en heeft met Hoe heurt het eigenlijk? een televisiependant: de gesoigneerde Jort Kelder gaat met het handboek van Groskamp-ten Have op stap ‘door de klassenmaatschappij’.

Volgens de gezaghebbende econoom Tyler Cowen is er de afgelopen pakweg zestig jaar in materiële zin nauwelijks vooruitgang geboekt: we rijden nog steeds in auto’s, gebruiken koelkasten, vliegtuigen zijn niet sneller gaan vliegen. Ons leven ziet er niet veel anders uit dan in de jaren vijftig. (De makers van de James Bond-films, de franchise die al bijna vijftig jaar als een verlekkerde spiegel functioneert van de stand van de techniek, beseffen dat ook. In de laatste aflevering, Skyfall, wordt de boef weer gewoon met een mes gedood.)

De toekomst loopt achter op schema, geen enkele sciencefictionfilm is realiteit geworden. We leven volgens Cowen in The Great Stagnation, ondanks het overschatte internet. Of dankzij het overschatte internet, voeg ik daaraan toe.

Het web ontwikkelt zich als een cookies vretende Big Brother met een corrigerende werking. Internet haalt de calvinist in ons naar boven, de behoefte om ordening aan te brengen in de chaos aan meningen. Facebook en Twitter ontwikkelen zich meer en meer als de hoeders van normen en waarden.

De door Cowen geschetste stagnatie leidt tot een herwaardering van oude merites: die waren zo slecht nog niet. Al wat afwijkt, is eng en wordt getrakteerd op afkeurend gekwaak – luister vooral naar Wilders en consorten.

Het purifiëren van de maatschappij leidt tot bizarre acties. Sporters worden met terugwerkende kracht streng gestraft voor acties waarmee ze de afgelopen decennia het volk én de journalisten nog plezierden; de vrije seksuele moraal van de jaren zestig, zeventig en tachtig moet uitgewist; ons oorlogsverleden moet eindelijk gezuiverd; de wetenschap wordt gedwongen om haar eigen gezag en hardheid te onderstrepen door ‘frauduleuze’ onderzoekers volledig af te branden. Ik noem dat bizar, ja.

Lance Armstrong was ruim een decennium lang een van de meest bewonderde sportmannen ter wereld, terwijl de wielrennerij het ene na het andere (spectaculaire) dopingschandaal te verwerken kreeg. Iedereen genoot van zijn prestaties en die van Delgado, Theunisse, Ullrich, Riis, Pantani, Vinokoerov, Contador, Boogerd en Schleck. Nu is iedereen pissed on Lance en gaat hij publiekelijk te biecht bij Oprah Winfrey.

BBC-coryfee Jimmy Savile wordt postuum veroordeeld voor zijn seksuele escapades van járen terug – ‘hij was een seksmaniak’. Tientallen glamrockers die destijds gebruikmaakten van zijn gastvrijheid, zitten thuis bibberend op de bank op een dagvaarding te wachten. En wanneer wordt Bill Wyman opgepakt? In 1983 begon de bassist van The Rolling Stones als vijftigjarige een openlijke relatie met de dertienjarige Mandy Smith. Ze werden overal met veel egards ontvangen. Misschien moeten we de verantwoordelijke gastheren en managementbureaus alsnog oppakken, om zo de huidige generatie popsterren te waarschuwen. ‘Het werd zomer’ van Rob de Nijs moet natuurlijk met terugwerkende kracht worden verboden: ‘Ik was zestien, jij was achtentwintig.’ Bah.

Dan ‘ons’ oorlogsverleden. Nu ook de gerespecteerde Belastingdienst fout is gebleken, weten we het niet meer: wat was nu eigenlijk onze houding in de Tweede Wereldoorlog? Decennialang namen we genoegen met een romantische, ambivalente opvatting van goed en kwaad, maar nu moet opeens de onderste steen boven.

Ook Diederik Stapel wordt ongemeen hard aangepakt; hij werkte nochtans in de sociale psychologie, een wetenschappelijke discipline die gedachten, gevoelens en gedragingen onderzoekt, in het bijzonder de (ingebeelde) invloed van anderen daarop. Een amusant, interessant en boterzacht onderzoeksterrein. Stapel heeft met zijn fraude bovendien een uitdagende casus gecreëerd en daarmee de connotatie van zijn vakgebied verruimd. Mensen liegen en manipuleren, één voor één. Stapel laat zien dat onderzoekers zich niet langer buiten hun onderzoeksterrein kunnen plaatsen.

De Volkskrant startte onlangs het project ‘Ware wetenschap’, waarin lezers online academische onderzoeken beoordelen op basis van de onderzoeksopzet. De bevraagde academici vonden het volgens de wetenschapsredactie van de krant meteen ‘een geweldig plan’ en ‘een super-goed initiatief’. Logisch, ze grijpen elke kans aan om hun beschadigde imago te herstellen. Dat het publiek mediageniek onderzoek positiever zal beoordelen, vinden ze blijkbaar geen bezwaar. De Volkskrant hierover: ‘We zijn een krant die óók kijkt naar “belangrijk voor onze lezers”.’ De redactie wil blijkbaar meer dan ooit behagen, daartoe aangemoedigd door de dalende abonneecurve. ‘Aan ons de taak om een fraai boeket van spannende, interessante voorstellen samen te stellen. Zoals dat bij real life soaps gaat – wij houden u op de hoogte.’ Een vleugje ironie van de redactie, om het opportunisme te camoufleren.

Waarom toch suggereren (verlangen zelfs) dat wetenschappers non-fictie beoefenen? Ze interpreteren, selecteren, vervormen en verzinnen. Pure fictie dus. En dat kan natuurlijk ook niet anders. Journalisten, ook zo’n beroepsgroep waarvan we objectiviteit verwachten, doen overigens niet anders. Joris Luyendijk tekende zijn ervaringen op in zijn bestseller Het zijn net mensen, waarin hij de manipulatieve verslaggeving in het Midden-Oosten aan de kaak stelde; zijn collega’s lachten de kritiek (iets te) geamuseerd weg.

Feiten zeggen op zichzelf natuurlijk niets. Het wetenschappelijk bureau van de PvdA komt op basis van dezelfde gegevens tot andere conclusies dan de liberale Teldersstichting of de gereformeerde wetenschappers (geen contradictio in terminis) van de Guido de Brès-Stichting.

Vijfentwintig jaar geleden kwam ik voor het eerst in aanraking met de wetenschap (als student), daarna beroepsmatig (als adviseur, onderzoeker, journalist en schrijver). Sindsdien zie ik de universiteiten als hoeders van fantastische constructies, als saaie en bovenal bureaucratische toverkastelen waarin niettemin lekker geheimzinnig wordt gedaan over weinig tot niets. De wetenschap heeft de samenleving absoluut verrijkt -met illusies, raadsels en enkele praktische handvatten.

Maar daar heeft de tijdgeest niet langer boodschap aan: we willen de werkelijkheid zien, geen afschaduwingen daarvan. Al maken we uitzonderingen, voor nieuwsprogramma’s bijvoorbeeld, die vooral lekker moeten weghappen, ter compensatie – we willen human interest en spektakel om onze eigen situatie te relativeren.

De ‘ontaarding’ van de wetenschap is eigenlijk logisch, want wat hebben al die eeuwen rationeel geploeter in feite opgeleverd? Een nog sterkere focus op hét hiaat in onze kennis, een leemte die we weliswaar geïsoleerd hebben van het functionele leven, maar die op gezette tijden onze geest blijft geselen als een kwaadaardige tumor: de ‘schepping’. Vooral in de afgelopen decennia heeft de wetenschap zich met veel bravoure opgeworpen als hét antwoord op de secularisatie. Nu meer en meer duidelijk wordt dat de clairvoyante blik uitblijft, of hooguit wordt gesimuleerd, worden we opstandig – en jaloers op de islamieten, die (nog) wel een houvast hebben.

De door ‘voortschrijdend inzicht’ gecultiveerde ratio is uitgeraasd en heeft gefaald. De Kerk ziet kansen de ontstane lacune op te vullen. Het Vaticaan denkt met een (aan de populaire islam) ontleend vliegwiel het dwalende volk opnieuw spiritueel te prikkelen, te leiden zelfs: homohaat. Benedictus XVI zei het volgende in zijn recente kersttoespraak: ‘Homo’s manipuleren de rol die God heeft gegeven en ze vernietigen de essentie van het menselijk wezen.’ Leve het normale gezin – met pa, ma, broertje en zusje. Keurig, zoals het hoort. Pers en politiek lijken de woorden van de pontifex maximus te gedogen (te waarderen, wellicht), getuige de lauwe reacties.

Al met al een uitstekend klimaat voor een schrijver. Een recalcitrante schrijver, voeg ik eraan toe, en die adjunctie is allang geen pleonasme meer. AKO-prijswinnares Marente de Moor heeft een column in het opinieblad Vrij Nederland. Wat doet zij met die door schrijvers zo felbegeerde plek (twee pagina’s)? Ze kookt elke week een historische maaltijd! De begeleidende portretfoto lijkt een still uit de serie Swiebertje: wasbleke keukenschort, opgestoken haar, olijke blik, en dat alles lekker ouderwets ‘gefotografeerd’ met drie kleurenfilters. ‘Als er veel braadvocht in de braadslee is overgebleven, reduceer het, is het echter ingekookt, maak het dan los met wat verdunde fond om een mooie jus te verkrijgen.’

Ik vind het heerlijk om mijn tanden niet alleen in een frikandel speciaal te zetten, maar ook in de tijdgeest, in de heersende normen en waarden, en bovenal in de als vochtige paddenstoelen uit de grond schietende taboes – giftig of niet. Ik geniet van transgressie, van het verkennen en overschrijden van ogenschijnlijke grenzen. Verwarring zaaien, raadsels vergroten, ongemakkelijke vragen stellen, ik kan er geen genoeg van krijgen. Waarom? Daarom!