-

Borislav Čičovački

UITGEWORTELD

AFSCHEID IN VIER TAFERELEN

SLEUTELKRUID

VLIEGEN OP HET HOOFDEINDE

VAN DE DOOD EN DE TERUGKEER

Vertaald uit het Servo-Kroatisch door Reina Dokter en Roel Schuyt

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

De auteur ontving voor het schrijven van Sleutelkruid en Vliegen op het hoofdeinde een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds, en voor het schrijven van Sleutelkruid een opdracht van het Amsterdams Fonds voor de Kunst. Sleutelkruid is mede tot stand gekomen dankzij subsidie van het Nederlands Literair Productie- en Vertalingenfonds.

De vertaler ontving voor de vertaling van Van de dood en de terugkeer een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

Afscheid in vier taferelen

© 2010, 2013 Borislav Čičovački

© 2010, 2013 Nederlandse vertaling Reina Dokter

Sleutelkruid

© 2008, 2013 Borislav Čičovački

© 2009, 2013 Nederlandse vertaling Reina Dokter

Vliegen op het hoofdeinde

© 2013 Borislav Čičovački

© 2013 Nederlandse vertaling Reina Dokter

Van de dood en de terugkeer

© 2013 Borislav Čičovački

© 2013 Nederlandse vertaling Roel Schuyt

Omslagontwerp en verzorging e-book Suzan Beijer

Omslagbeeld Ilya Repin, What freedom!

ISBN 978 90 254 4099 2

e-ISBN 978 90 254 4100 5

D/2013/0108/565

NUR 302

www.atlascontact.nl

-

AANTEKENING

Uitgeworteld is een cyclus van vier afzonderlijke boeken, Afscheid in vier taferelen, Sleutelkruid, Vliegen op het hoofdeinde en Van de dood en de terugkeer. Hierin wordt het leven gevolgd van een Oost-Europese kunstenaar vanaf zijn kindertijd tot zijn vijftiger jaren. Sleutelkruid werd al in 2009 gepubliceerd en Afscheid in vier taferelen in 2010. Omdat het leven van deze kunstenaar door de ervaringen van de emigratie is bepaald, kan deze cyclus ‘een emigratie-cyclus’ als ondertitel hebben. Maar ook ‘een intieme cyclus’ kan een toepasselijke ondertitel zijn. Het is een ultieme zoektocht naar de identiteit aan het eind van de twintigste en het begin van de eenentwintigste eeuw, die nauw is verbonden met de fictieve hoofdpersoon.

Misschien hebt u de indruk dat u de personen en gebeurtenissen uit dit boek herkent, misschien hebt u de indruk dat u ze kent, dat u ze hebt meegemaakt. Maar het geheim van het leven ligt nu juist verborgen in die overeenkomsten en toevallige herkenbaarheden. Want alle gebeurtenissen behoren alleen toe aan Filip en aan niemand anders, zodat iedere overeenkomst met bij u bekende mensen en voorvallen slechts de zoveelste illustratie is van het spel dat het leven met ons, lichtgelovigen, speelt. En wie weet – misschien heeft Filip wel nooit bestaan, maar zijn alleen zijn emoties en zijn belevenissen langs een vreemde weg tot de schrijver gekomen, om door hem aan u te worden toevertrouwd.

De auteur

-

Afscheid in vier taferelen

-

Voor mijn Petar

-

Anna, zeg eens, heb ik dat allemaal verzonnen?

(De bloemen en de geuren.)

DANILO KIŠ – KINDERLEED

-

*

Als machtige, vertakte schilden, zo zien de bomen in dit stadje eruit. Ze zijn verknoopt tot een weefsel van onontwarbare groene netten, waarin tortelduiven en distelvinken nestelen. En de kromme, gevorkte takken vlechten parasols voor de bewoners van het stadje, die kwebbelend op hun dooie akkertje naar het strandje fietsen, de hemden losgeknoopt en met kleurige hoeden op het hoofd. Net als het trottoir en de rijweg ligt het fietspad in een tunnel van gebladerte, in het bos van de stadsparken, onder het reusachtige baldakijn van smaragden stilte en vriendelijke schaduwen. De fietsers zijn op weg naar het lauwe water van de brede, met eendenkroos begroeide laaglandrivier, kinderen springen rond in het struikgewas, jagen achter vlinders aan, blazen paardenbloempluis weg, schoppen op het grasveld tegen een bal, oude vrouwen hebben krukjes voor hun huis gezet en slaan de voorbijgangers gade, er zoemen vliegen, uit een tuin dringt de zoete geur van jasmijn door. Zomer.

En terwijl onze blik vervluchtigt in een poging dit hele weelderige, van heldere kleuren verzadigde beeld te omvatten, nemen wij op het trottoir een Vrouw waar. Met kalme tred loopt ze langs de protserige bomen. Ze is op weg naar het centrum van het stadje. Afgemeten, statige passen dragen haar slanke, in een lichtblauwe jurk geklede figuur over de welbekende stoeptegels naar de drukte van de marktdag. In haar hand heeft ze een lege boodschappentas en haar hele verschijning, gekiekt in die zomervoormiddag, maakt de indruk vergroeid te zijn met de huizen die ze passeert, met de huizen die zich hebben teruggetrokken in hun schaduw, in hun geuren. Je krijgt het idee dat die stille Vrouw hier elke dag langskomt. Dat verraadt de zekerheid van haar tred, die lijkt te worden gedragen door de stroom van een rivier. We weten niet waar ze aan denkt, maar we zien haar omkijken als de bel klinkt van een fiets die een stukje verderop op het fietspad achter een esdoorn verdwijnt. Ze zwaait naar de onzichtbare fietser. Maar vanaf hetzelfde fietspad is nu een aantal verschillende belletjes te horen, alsof iemand voornemens is er een liedje mee te zingen. De Vrouw blijft staan. Vier kleine fietsers slaan van het pad af, halen haar in en komen om haar heen staan. Zij lacht naar hen, streelt de meisjes over hun haar en wijst de jongens op de vlekken van de fietsketting op hun kuiten. Na een kleine pauze gaan de kinderen uiteen: de jongens gaan op de fiets vooruit en de meisjes lopen met hun moeder mee op. Ze zijn allemaal op weg naar het marktplein. En daar is het druk. De jongens houden niet van het gedrang rond de kraampjes, het gewemel en de hitte, en daarom zetten ze hun fietsen tegen een grote boom. Ze hollen om het hardst om ijs te gaan kopen. Met hoorntjes chocolade-, vanille- en aardbeienijs valt het ze minder zwaar op hun moeder en zusjes te wachten. De meisjes hollen achter moeder aan tussen de kramen. Ze werpen een blik op meikersen, ruiken aan suikermeloenen, kloppen op watermeloenen. Moeder kiest groente, de meisjes hebben bakjes bosbessen gezien. Ze trekken moeder aan haar arm, kijken haar smekend aan. Er komen een man en een vrouw op hen af, ze groeten hen en gaan weer weg. De overvolle boodschappentas is te zwaar. De watermeloen en de suikermeloen moeten in een aparte tas, de perziken en tomaten ook. Het oudste meisje werkt zich naar de uitgang van de markt en wenkt de jongens dat ze moeten komen. Zij proppen de laatste resten van het ijshoorntje in hun mond en hollen naar de markt. Ze nemen de zwaarste tassen over en dragen die naar de fietsen. Moeder is blijven staan om een bos veldbloemen te kopen en de meisjes gaan een ijsje halen. De jongens willen er ook nog wel een. Ze staan allemaal in de schaduw te snoepen. De meisjes hebben schoolvriendinnetjes ontdekt en zijn naar hen toe gelopen om hen gedag te zeggen. Moeder praat met een oude mevrouw. De jongens zijn ongeduldig, ze willen de tassen zo gauw mogelijk naar huis brengen, zodat zij ook naar het strandje kunnen. Ze schrokken hun ijsje naar binnen, springen op de fiets en vertrekken. De meisjes wachten op moeder. Zij gaan het liefst samen met haar naar huis terug. Ze vertellen haar wie ze gisteravond in de stad hebben gezien, door wie ze zijn opgebeld, wie er vanavond voor de verjaardag van hun vriendinnetje is uitgenodigd. Moeder luistert naar hen, praat met hen en lacht, terwijl ze met diezelfde kalme gang in de schaduw loopt, begeleid door de geuren van bloeiende tuinen. Dan, als ze halverwege zijn, stappen ook de meisjes op de fiets. In gedachten de resten van de gesprekken van daarnet napluizend loopt de Vrouw glimlachend alleen verder. Zo verdwijnt ze langzamerhand uit ons blikveld. Ze gaat schuil achter de opgeschoten struiken in de smalle straat, die in de ban is van de bloeiende linden. Aan de hemel schittert een wolkeloos blauw. Als de zee.

-

DE IJSBAAN

Het gebeurde in de tijd dat het ’s winters nog sneeuwde. Dan pakten de wolken zich al vanaf de late herfst samen. Als een eindeloos brede parachute, gestuurd om voor altijd elk spoortje licht af te schermen, hingen ze in hun grijsheid boven de vlakte, om dan onverwachts, zo tegen de kerstvakantie, hun dons uit te storten. Dagenlang viel er zonder ophouden sneeuw. Die bedekte de daken met witte dekens, plaveide de straten, maakte de takken dikker, bedolf in de parken de verdroogde resten van het verstreken jaar en wiste die in de werkelijkheid en in de herinnering uit, om het bed te spreiden voor een nieuwe tijd die, diep eronder, nog geboren moest worden.

Eerst was het stadje altijd verbaasd. Alle ramen werden in bezit genomen door nieuwsgierige blikken die de vlucht van de dol geworden vlokjes volgden, en de voeten van nachtbrakers en vroege vogels tekenden de eerste afdrukken op het ongerepte tapijt. Wanneer ze hun mand hadden geleegd, galoppeerden de wolken weg en ontvouwden dan openingen voor de zon. Maar de jaloerse aarde legde nog dagenlang een nijpende koude op om het witte geschenk van de hemel zo lang mogelijk te bewaren. Kinderen stoven de straat op, sneeuwballen vlogen in het rond en spatten uiteen, sleetjes ploegden patronen, het tapijt knerpte onder laarsjes, er verrezen standbeelden van de Sneeuwman met een wortelneus, schoppen groeven doorgangen, maakten nieuwe trottoirs, legden toegangen bloot, onthulden de kleuren van auto’s, en de sneeuw droeg het geschreeuw van de kinderen ver in het rond, het weerklonk in de verstomde boomtoppen, weerkaatste tegen de stammen in parken en bracht rust in de huizen. Er was geen school, het paradijs in deze witheid was volmaakt. De kinderen voelden de vergankelijkheid daarvan en probeerden elke vlok aan te raken, elke open plek te bestempelen met hun goed in sjaals en jacks ingepakte lichaam, geheimzinnige boodschappen op beslagen ramen te schrijven en deze tijd lachend te beleven.

Het Meiske, dat in de spiegel van dag tot dag gefascineerd haar gedaanteverwisseling tot meisje gadesloeg, hoopte vol verlangen dat de kou lang zou duren. Ze gooide geen sneeuwballen meer met haar broers en kleine zusje, ze maakte geen Sneeuwman, maar kleurde haar mondje met lippenstift ter voorbereiding op de grootste gebeurtenis van de winter. Haar oudere vriendinnen hadden het haar tot in de details beschreven: wanneer de winter streng werd en aanhield, zou er op de binnenplaats van de Technische School een ijsbaan worden aangelegd. En er was niets leukers dan schaatsen. De ijsbaan zou volstromen met kleurige kleren, de schaatsijzers zouden gaan knarsen, terwijl muziek een vrolijk ritme zou slaan om die niet alledaagse betovering te vervolmaken. ‘Je zult het zelf zien. Je moet nog even wachten.’ Het Meiske werd ongeduldig.

Maar al na een week werd er in het stadje uitgebreid gesproken over de aanstaande opening van het schaatsseizoen. Het Meiske besloot geen dag, geen avond te missen. Want pas wanneer de dag zijn kortstondige heerschappij beëindigd had, opende de ijsbaan haar deuren. Beekjes mensen met schaatsen over de schouder vloeiden samen naar het centrum van het stadje, stroomden uit in het bevroren meertje op de binnenplaats van het oude, waardig ingetogen gebouw van de Technische School.

Die avond wachtte het Meiske voor de huisdeur op haar vriendinnen. Alle drie waren ze de hele middag bezig geweest zorgvuldig sjaals, handschoenen en mutsen uit te zoeken en te passen, en hadden die ten slotte aangevuld met zilverachtige tinten oogschaduw. Ze knipperden om de weerspiegeling van hun neergeslagen oogleden te vangen, terwijl ze rouge op hun wangen wreven. Hun slanke, witte schaatsen namen ze mee in kleine tassen, en in de avondlijke stilte van de onder de sneeuw ingeslapen straten beluisterden ze de percussie-tremolo’s van hun hart, opgewonden door zoete voorgevoelens.

Toen ze aankwamen, zwierden er al figuren met blozende, lachende gezichten over de ijsbaan. In de kelder van de school, voor deze gelegenheid ingericht als garderobe, lokte de geur van hete, in grote hoeveelheden gezette thee de schaatsers het ijs op, hen manend op te schieten bij het aantrekken van hun schaatsen. Eensgezind, hand in hand, de gezichten vol verwachting, snelden de vriendinnen het ijs op. Dat ving hun op metalen ijzers geplante voeten op en droeg hen in de rondte, licht en zorgeloos. In het dunne laagje sneeuw op het ijsoppervlak tekenden de lemmeten van de schaatsen bijzondere sporen en lijnen, die leken op verzonken voorwerpen waarvan alleen de omtrekken toegankelijk zijn voor het menselijk oog. En met elke beschreven cirkel werd de ijsbaan voller, het gejoel en de herrie vrolijker. Kleurige kleren en mutsen vlochten een verwarde rondedans van bewegingen, valpartijen, onhandige pogingen, onwillekeurige schokken, gracieuze pirouettes en kortstondige, indrukwekkende halsbrekende toeren. Onbeholpen kindjes, geleid door de handen van volwassenen, opgemaakte tienermeisjes op een onzekere zoektocht naar charmante bewegingen, onstuimige jongens, duwend en vallend op jacht naar een hockeypuck, gebruinde grijze ridders met de deftige bewegingen van soevereine meesters en de onweerstaanbare, verlokkende geur van versgebakken brood die uit een naburige bakkerij ontsnapte en de neusgaten van de schaatsers op hol bracht. Maar bovenal – muziek. Die kwam uit de luidsprekers, pretentieloos, licht, voor alle oren aanvaardbaar, een beetje sentimenteel, maar voor jonge zielen prikkelend geheimzinnig.

Het Meiske bewoog zich opgetogen in dat gewoel van klank, kleur en beweging, elk beeld indrinkend dat haar rusteloze ogen opnamen. Haar blik sprong van het ene gezicht naar het andere en begroette ze met haar dubbelzinnige glimlach, niet te naïef, te kinderlijk, maar ook niet koket genoeg om aan een vrouw toe te behoren. Zo kreeg ze ook haar Prins in het oog. Op het moment dat hij het ijs op snelde, trok een van de jongens uit het groepje dat hem omringde de muts van zijn hoofd, en zijn zwarte haar wapperde over de ijsbaan als de manen van een gevleugeld paard dat langs de hemel galoppeert. Ze ving ook zijn glimlach op, en zijn donkere, enigszins scheefstaande ogen, en de handige beweging waarmee hij achter zijn muts aan ging, de snelheid en vaardigheid van zijn schaatsen, en ze hoorde zijn stem – de voorhof van een met fluweel beklede grot. En opeens stond alles op zijn kop. De schaatsers veranderden in schimmige silhouetten en de kleuren in rondom verspreide, betekenisloze vlekken. Haar gezicht gloeide en haar hart overstemde de mengeling van klanken om haar heen. Plotseling versnelde ze haar ren over het ijs om haar verwarring te verbergen, op adem te komen en de jongen zo dicht mogelijk te benaderen. Ze vloog langs hem heen en wendde haar blik opzij. In de rumoerige nachtmerrie van trommels in haar oren keek ze daarna even om en stelde teleurgesteld vast dat ze onopgemerkt was gebleven. De jongens lachten ergens om. Zij was een klein vogeltje, een kleurige mees, ongrijpbaar, onherkenbaar.

Haar vriendinnen merkten de ongewone verandering bij het Meiske op, en dankzij haar raadselachtige beverigheid ontdekten ze het nieuwe geheim en gingen gezamenlijk het spel aan. Ze cirkelden over de ijsbaan, gedragen door de kitteling van de muziek, vol verwachting dat er iets zou gebeuren. Het enige wat er veranderde waren echter de melodieën, de coupletten van de liedjes, er kwamen een paar gezichten bij en er gingen er een paar weg, en net als zijzelf draaide alles in een cirkel rond. Maar het Meiske vloog in vervoering op haar schaatsen, waarbij ze met elk rondje het beeld in de blik van de Prins doorsneed met de vlam van haar siddering. En toen de klok van de kerktoren sloeg dat het tijd was om weer naar huis te gaan, gehoorzaamde het Meiske aan de eis van afwisseling en hernieuwing op één enkele voorwaarde – dat ze morgenavond weer op de ijsbaan zou zijn.

De klokken noch de kou beschaamden haar vertrouwen. De volgende avond knerpte het ijs onder de schaatsen en het kleurenpalet spatte uiteen over de truien en de jacks alsof er geen onderbreking was geweest, alsof de stroom van door cacaoboter omkaderde, besneeuwde glimlachen zich ongehinderd door de realiteit van de verstreken dag voortzette. De Prins zat in de kelder thee te drinken en praatte gevat over onheuglijke sneeuwstormen in het verre noorden, over rum en bevriezing, over de omgetoverde binnenplaats van de school en de geur van vers brood, die hem deed denken aan zijn jongenstijd en aan croissantjes met jam op zondagochtenden. Het Meiske treuzelde bij het aantrekken van haar schaatsen, terwijl ze traag met de veters rommelde en voorzichtig, steels, de gestalte van de Prins opnam. De krappe ruimte bood haar de gelegenheid voor een onverwacht nabije ontmoeting. De Prins draaide zich om naar zijn portemonnee die van de bank waarop hij zat was gevallen. In een oogwenk greep het Meiske de portemonnee en overhandigde hem die snel, alsof ze op heterdaad betrapt was, bij HAAR diefstal. De Prins was verrast door het lieve meisje, zijn hand maakte aanstalten om haar over het haar te strelen, maar stokte, hij wees naar zijn glimlach, pakte de portemonnee aan en zwaaide ten teken van dankbaarheid. De toorts van het gezicht van het Meiske nagelde haar vast aan de plek vlak naast hem en zij slaagde er niet in haar blik af te wenden. De Prins zette zijn kopje neer en greep het Meiske bij de hand. ‘Je bent mooi,’ fluisterden zijn vingers. ‘Zorg dat je de volgende winter hier op het ijs bent, laten we de tijd toestaan zijn toverkunsten voor te bereiden.’

De zweefmolen op het ijs zwaaide zijn schommels wild in het rond. Het Meiske vloog, vergetend waar ze was. De wereld waarin ze binnenvloog had de deur voor haar op een kier gezet. In plaats van vleugels bracht de hand van de Prins haar in beweging. De afstandsbediening van haar vlucht had haar oorsprong diep in die tijd die nog sliep onder de sneeuw. Pirouettes ter ere van het kloppen van haar hart, ter ere van de wonderbaarlijke magie van het water, ter ere van de zwellende gist, het trillen van de weldadige geluidsgolven en de maan die verstoppertje speelde met de nacht en het stof der sterren.

Nog een paar dagen vergunde de winter het Meiske de samenzwering met de vergankelijkheid, de Prins liet niet na zich bij hen aan te sluiten en het Meiske keerde elke avond naar huis terug met een handvol parels in haar ogen. Maar toen, opeens, besloot de winter zich in zijn schuilhoek terug te trekken. Hij verdween met witte staarten, alsof hij terugkroop in de mysterieuze grotten waar hij verblijft en heerst in bevroren zwijgen. In de straten, in de dakgoten, op de trappen, op de trottoirs bleven plasjes achter, neerslachtig en vergeten. De binnenplaats van de Technische School bleef verlaten, alsof die nooit een mens had gezien, en veranderde in een grote poel, teruggetrokken in de grijsheid van de gebouwen en de hemel. Een vacuüm van onbepaaldheid, nog ver verwijderd van enig teken van de lente, vervulde het stadje met de tijd van wachten. De scholen lieten hun bellen horen, er werden tassen op leerlingenruggen gehesen, schoolbanken kregen nieuwe onleesbare boodschappen, alles werd herkenbaar en alles wachtte. Maar de lente zweeg nog, besluiteloos en verlegen.

In tegenstelling tot haar vriendinnen wachtte het Meiske op de winter. Ze telde de dagen, de maanden. Ze werd getroost door de precisie van het winterseizoen en de regelmatige volgorde op de kalenders. Maar de volgende winter was onherkenbaar. Het waaide, er plensden zware regens, er vlogen een paar dol geworden vlokken in het rond die spoorloos verdwenen, van ijs geen spoor. Ook de volgende leek niet op zichzelf. Die sijpelde stilletjes weg, zonder kou, zonder sneeuw, machteloos. Pas de derde winter verzamelde kracht en vastbeslotenheid en vertoonde zich in zijn ware, keizerlijke gedaante. Sneeuwballen, sleetjes, vrolijkheid van kinderen, versperde wegen en, natuurlijk, de ijsbaan. De Jongedame had al die maanden en jaren de hoop niet verloren en rende de ijsbaan op. Ja, de gezichten waren nieuw, veranderd. Behalve de kleuren en de geur van brood was er niets wat herinnerde aan die onherhaalbare winter. Hoewel ze iedere schaatser aandachtig aankeek, zag ze de Prins niet. Ze bedacht dat zijn arm haar onverwachts zou kunnen omvatten en naar zich toe trekken, maar ook die arm was er niet. Met dezelfde hoop op de gegeven belofte zocht ze elke dag vergeefs de ijsbaan af. En de winter ging voorbij.

Steeds sneller en sneller regen de winters zich aaneen – de Jongedame verliet haar geboortestadje. Nooit heeft ze meer zo hartstochtelijk verlangd om te schaatsen als toen, aan het eind van haar kindertijd. Nooit vond ze het ijs meer zo betoverend. Nooit heeft ze de Prins meer ontmoet. Het stof der jaren heeft de hoop begraven in een kluitje vergetelheid.

Maar toch, wanneer de kou nijpt en haar macht toont, en uit de witheid, in de avond, ergens vandaan de geur van versgebakken brood opduikt, als door een droom, herinnert de Jongedame zich de onwerkelijke toverkunsten van de winter.

(Dit gebeurt alleen in streken waar de winter zelden komt en waar hij de HOOP vertegenwoordigt.)

-

*

Maar in de herfst, wanneer de meedogenloze vlaktewinden blazen, die de bomen omvormen tot hun zwepen, de bladeren opjagen tot ze vliegen, tot ze spartelen, neerstorten en terechtkomen op een stapel die door de regens tot rotten wordt gedoemd, dan wordt het stadje overweldigd door ernst en droefheid. Alsof alle mensen de zomerse schelmenstreken zijn vergeten. Ze gaan naar hun werk of naar school. Ze waden door plassen, glibberige bladeren plakken aan hun zolen. Onderweg worden ze verrast door de vervelende regen, die hen in het gezicht zwiept en hun haar tot een bos moerasgras maakt. Maar zodra de regen besluit uit te rusten, beginnen de spreeuwen met hun razernij. Overrijpe bessen hangen in de kruinen – de spreeuwen doen zich naar hartenlust te goed en pikken elkaar de bessen af met nerveus gebabbel en lawaaiig misbaar.

En als we even langer blijven staan en de voorbijgangers in de lange straat van dit tot een park uitgegroeide stadje gadeslaan, zullen we de Vrouw met diezelfde waardige, kalme tred over haar pad zien lopen. Gewoonlijk draagt ze een paraplu, een bruine, met een patroon van dofgele zonnebloemen, en haar grijze jas beschermt haar tegen de wind, die onfatsoenlijke snuffelaar. In haar andere hand heeft de Vrouw iets zwaars, je kunt niet meteen thuisbrengen wat het is. Pas als we dichterbij komen, zullen we zien dat het blauwe schriften zijn. Het zijn er een heleboel. Daar staat het huiswerk van haar leerlingen in. Ze heeft het nagekeken, er cijfers voor gegeven en neemt het mee terug naar school. De schriften zijn niet licht, ze vertragen haar gang. En in het verlangen de enige heersers van de herfstdag te worden, hebben wind en regen gemene zaak gemaakt om de voetgangers dwars te zitten en hen van de straten te verwijderen. Toch neemt de Vrouw niet echt elke dag schriften en boeken mee naar school. Soms heeft ze ook geen paraplu nodig. Want in de drijvende wolkenmassa ontstaat soms een barst die wijder wordt door de wolken uiteen te scheuren. Door de opening gluurt een verlegen zonnetje, dat nieuwsgierig naar het stadje kijkt. En soms hoeft ze de schriften ook niet zelf te dragen. Vaak helpt een van haar kinderen haar. Ook zij hebben hun eigen tas met boeken, schriften, pennen en kleurpotloden bij zich. Maar zij gaan gewoonlijk op de fiets naar school, zelfs de regen weerhoudt hen niet. Natuurlijk gaan een paar van hen ’s morgens naar school en de anderen ’s middags, en het gebeurt dan ook zelden dat de Vrouw op haar weg helemaal alleen is. De meisjes wachten haar na de lessen op en lopen samen met haar naar huis terug, terwijl ze de verstreken schooldag tot in de details navertellen. Want in de herfst valt de duisternis snel en de straatlampen kunnen in de dichtheid van de takken heel spookachtige beelden oproepen. Daarom zijn de meisjes bang. En hun moeder is er ook niet onverschillig onder. Zij vraagt soms ook haar jongens om haar naar huis te begeleiden, al zouden die het liefst wegstuiven op hun fiets. ’s Avonds gaan ze naar het naburige zwembad voor de waterpolotraining. Ze willen gespierd en sterk worden. Ze zijn nergens bang voor. Ze zijn dapper genoeg om de schaduwen zo nodig met geschreeuw te verdrijven, maar ook handig genoeg om dronkenlappen te ontlopen of ’m te smeren voor de zwerfhonden die iedere voorbijganger achternazitten. Zij tweeën doen graag een wedstrijdje wie het eerste thuis is. Soms kiezen ze verschillende wegen en soms, overdag en als het niet regent, racen ze over het vlakke pad alsof ze ieder moment kunnen opstijgen. Moeder waarschuwt hen dat ze voorzichtig moeten zijn en koopt gepofte kastanjes voor hen. Al haar kinderen zijn gek op kastanjes. Zodra ze de geur ruiken, gaan ze al door het dolle heen bij de straatventer in de rij staan wachten. Hij stopt de kastanjes in puntzakken en de kinderen branden zich, doordat ze hun vingers tussen de hete, bruinzwarte knikkers steken. Ze krijgen dan ook roet aan hun vingers, smeren hun wangen vol en verplaatsen de kastanjes in hun mond, waarbij ze ieder moment naar lucht happen om de hete bal waar ze mee worstelen af te koelen. Zo komen ze groezelig en verzadigd thuis aan. Ze koelen hun verbrande tong onder de kraan. Ze zijn vrolijk, want de herfst trakteert hen ook op rijpe peren en kratten appels die ze van de markt hebben meegenomen. En zo, onder gesmak en ijverige studie, verstrijken de korter wordende dagen. De herfst trekt hen het donker in, naar de eentonigheid van grijs, vochtig wachten.

-

HET THEATER

Al bij de eerste voorstelling die hij als driejarige had gezien, had de Jongen een buitengewone liefde voor het theater opgevat. In de zaal duisternis, de ogen richten hun blik naar het toneel, waar zich in het licht van de schijnwerpers een wonder begint te voltrekken. Toen, bij die eerste voorstelling, stond Assepoester op het podium te huilen terwijl ze haar stiefmoeders huis reinigde, terwijl ze het toneel reinigde van het stof van de werkelijkheid. De Jongen heeft van die voorstelling niet veel onthouden. Hij herinnerde zich alleen dat hij bij elke opkomst van de gevaarlijke stiefmoeder zijn handjes voor zijn ogen deed, wachtend tot het kwaad voorbij was, tot het was uitgeraasd. En toen kwam het happy end, de ingeslapen lichten werden gewekt door het gelach en het applaus van de kinderen.

Waarschijnlijk raakte de Jongen zo opgewonden van die illusie van verborgen vermoedens, weggesloten geheimen, liefde en angst dat hij opnieuw wilde zien hoe je uit donker licht maakt. Ja, want wat er gedurende de voorstelling ook op het toneel gebeurt, wanneer het licht in de zaal aangaat lachen alle mensen weer, ze maken een buiging, kussen elkaar, de levenden en de doden, iedereen is gelukkig en tevreden. Daarom wilde de Jongen zo vaak mogelijk van die verrukking getuige zijn, hij wilde de triomf van de illusie ook zíjn zwakke applaus schenken.

Maar in het stadje waar de Jongen woonde gaf de officiële schouwburg niet voldoende voorstellingen voor kinderen (voldoende voor zijn dorst naar theater), hij begon daarom ook naar voorstellingen voor volwassenen te gaan en wel na schooltijd, wanneer ze in de vooravond werden opgevoerd, vanaf zes uur. Wat er toen van die toneelstukken en tragedies tot hem doordrong is onbekend. Maar het feit dat lichten de provisorische toneelwaarheid (ook al was die nog zo wreed) konden ontregelen en tenietdoen, bracht de Jongen in een vervoering waarin hij de levensvreugde nog niet herkende, maar diep in zijn wezen wel sterk voelde.

We hoeven niet te vragen of de Jongen ook zijn eigen theater wilde maken. Natuurlijk wilde hij dat. Maar het lukte hem maar niet iets magisch van de grond te krijgen. Sketches voor kinderen, gelegenheidsteksten, naïef en zonder enige dramatiek, zonder enig kwaad dat moest worden overwonnen, daar zag de Jongen helemaal niets in. En terwijl hij naar de ware magie van het podium verlangde, moedigde de onderwijzeres hem aan om deel te nemen aan de toneelclub op school. Want alleen op school kon hij acteurs en een toneel vinden. Maar diezelfde school stemde alleen in met teksten over bloemen en dieren, boeken en tekeningen. Daar was de Jongen niet in geïnteresseerd. Hij wachtte tot er iets zou gebeuren, tot het moment hem tot actie zou roepen, en wonderlijk genoeg was hij geduldig.

Als beloning voor de wetenschap dat je met geduld het snelst je doel bereikt, bood het Toeval hem een uitdaging. In de stadsschouwburg werd die lente een tragedie opgevoerd over een vorstin die door haar echtgenoot, een hooggeacht vorst, uit grilligheid werd verstoten en met geweld van haar vijf kinderen werd gescheiden. Verdriet en tranen dus. Maar de actrice die de bedroefde vorstin speelde was zo mooi dat de Jongen, telkens wanneer zij het toneel betrad, met open mond begon te beven, zonder zijn blik van haar af te wenden. Hij wilde haar aanraken en van dichtbij bekijken, niet achter het toneel, in de kleedkamer, waar na de voorstelling alle schmink werd afgeveegd, maar daar, op het podium. Hij wilde haar helpen en troosten, hoewel hij wist dat zijn wens maar een vergeefse droom was. Hij kon niet onzichtbaar worden. Want op het podium, ja, juist op het podium, wordt een mens zichtbaar voor anderen. En hij wilde zijn geheim bewaren. Daarom ging hij zo vaak naar de voorstelling kijken tot hij de hele tekst van de vorstin uit het hoofd kende. Maar dat vond hij niet genoeg. Hij dacht na wat hij moest doen, hij dacht na en bedacht iets. De vorstin uit het theater zou hij zeker niet kunnen aanraken, maar misschien kon hij zijn eigen vorstin vinden, voor zijn eigen theater.

In het begin vertelde hij niemand iets. Hij schreef de tekst van de tragedie uit zoals hij die had onthouden, waarbij hij eruit pikte wat hem het belangrijkst leek. Zo maakte hij zijn eigen toneelstuk en noemde dat Het vorstinnetje. Toen ging hij op zoek naar een podium. De school moest hij vermijden, de stadsparken ook, maar binnenplaatsen, tja, daar viel over na te denken. Hij begon bij de zijne. Die had voor de huisdeur een mooi rechthoekig terras waar de bladeren van een wijnstok ’s zomers voor schaduw zorgden, terwijl de zon het nu, in de lente, waste met de roerende tederheid van zijn schroomvallige licht. Ideaal als toneel, dacht hij. Het publiek kan zitten op het grasveld dat aan het terras grenst. Daar zal ik stoelen neerzetten en voor de kaartjes wordt aan de poort betaald (hij was niet op geld uit, maar hield zich aan de theatergebruiken), de palen waar de wijnstok op rust kunnen het doek dragen en dan hebben we een echt binnenplaatstheater.

De acteurs moest hij natuurlijk in zijn eigen klas zoeken. Er waren er ook niet veel nodig: de Jongen zou de grillige vorst spelen, zijn vriend die naast hem in de schoolbank zat de broer van de vorstin, en de turfhoge zigeunertjes uit de achterste banken konden de kinderen van de vorstin wel spelen, die hadden toch nauwelijks tekst. Maar de vorstin, wie zou de vorstin kunnen spelen? Niemand anders dan het mooiste Meisje van de klas, de Onbereikbare. Zij droeg allang geen kleurige strikken meer in het haar en was een paar dagen per maand vrijgesteld van de gymles. De knop ontvouwde zijn bloemkroon. De Onbereikbare was zich volkomen bewust van de eigenschap waarmee ze hier wordt benoemd, en ze wees met gemak en minachting rollen af. Over de rol van de vorstin hoefde ze niet lang na te denken. Naast het feit dat ze op de hoogte was van de successen van de Jongen bij de toneelclub van de school, stond het haar wel aan dat ze de titelrol zou spelen. Ze was er alleen niet al te gelukkig mee dat de Jongen de wrede vorst zou spelen. Ze had liever gewild dat de vorst (al was die nog zo hardvochtig) zou worden gespeeld door een lange slungel uit de hoogste klas, die verborgen in de schaduwen van de gangen al meermalen de gulp van zijn broek voor haar had losgeknoopt. Toch stemde ze toe. Waarschijnlijk dacht ze dat ze de Lange met die hoofdrol nog meer zou bekoren, maar dan moest hij natuurlijk wel in het publiek verschijnen, daar moest ze hem, dat besefte ze meteen, zo gauw mogelijk toe verplichten. Ze verheugde zich niet op de veel te lange tekst die ze uit haar hoofd moest leren (het ging om de hoofdrol, laten we dat niet vergeten), maar ze besloot: ik doe het allemaal voor de Lange.

De Jongen was intussen heel blij. Het zag ernaar uit dat alles volgens plan zou verlopen en over het succes wilde hij zich geen zorgen maken – als de Onbereikbare maar aan de voorstelling deelnam, was succes verzekerd. Daarom ging hij enthousiast aan het werk. Hij liet het aan de lente over om naar eigen inzicht de scenografie te ontwerpen, hij wist dat hij van zijn moeder een gordijn voor het doek zou krijgen, maar het enige onmisbare rekwisiet, een wieg, wilde hij zelf maken. Die wieg was namelijk bestemd voor het jongste kind van de vorstin, dat zij niet kon verlaten en naast wie ze van ellende stierf. (Ik zei het jullie, verdriet en tranen.)

Nooit eerder had de Jongen met planken, spijkers en een hamer geworsteld. Daarom waagde hij het niet de wieg alleen in elkaar te zetten. Hij nodigde zijn Vriend uit (die de broer van de vorstin moest spelen), ze vonden wat planken en roestige spijkers en trokken zich in de schuur terug om aan de slag te gaan. Een hamer hadden ze echter niet gevonden. De Jongen durfde er thuis niet om te vragen, want dan zouden ze allemaal verbaasd staan en zou hij zijn voornemen van de voorstelling, dat hij om veiligheidsredenen nog enige tijd geheim wilde houden, moeten onthullen. Ze vonden een zaag. De Vriend bood zich aan om twee planken met de botte kant aan elkaar te timmeren, om zijn superioriteit in het hanteren van gereedschap te benadrukken. De Jongen zette de planken tegen elkaar, hield er een spijker bij, de Vriend haalde uit en sloeg. Toen hield hij op, krabde aan zijn hoofd en voelde bloed. Hij had zich aan de zaag verwond. Hij trok wit weg, hij durfde niet te huilen. En in de schuur werd het donker, van alle kanten ontkiemde angst. Ook de Jongen trok wit weg (zich niet bewust van het gevaar), maar omdat zijn geheim misschien onthuld zou worden. Omdat het hoofd van zijn Vriend bleef bloeden, moest hij zijn geheim opofferen. Hij sloeg eerst alarm in zijn eigen huis, toen in dat van zijn Vriend. Eerste hulp, hechtingen, verband, drie dagen verzuim van school, de Vriend had geluk gehad, als hij krachtiger had uitgehaald... Toch liep het allemaal goed af. De Vriend was gezond en wel. Hij ging weer naar school en zou ook zijn rol kunnen spelen. Ze zouden die wieg niet zelf maken (over de standjes die ze van hun ouders kregen hoeven we het niet te hebben), maar lenen. Zo waren met bloed en de loeiende sirene van de eerste hulp de voorbereidingen voor de voorstelling begonnen.

En die werden voortgezet met de repetities en de problemen met acteurs waar geen enkel theater zonder kan. De zigeunertjes waren overgelukkig, zodra het verband eraf was begon de Vriend de eerste zinnen te leren, maar de Onbereikbare, tja, de Onbereikbare hield zich niet aan de afspraak: ‘Het is volslagen onzin dat de vorstin sterft. Ze kon haar broer toch wel overreden om de kinderen te ontvoeren, zodat ze allemaal samen konden vluchten?’

De Jongen probeerde het haar uit te leggen: ‘Maar dat is het nou juist. Dat kon zij niet, omdat de handeling zich in de Middeleeuwen afspeelt.’

En hoe meer hij met zijn verklaring en uitleg op haar afkwam, des te verder deinsde de Onbereikbare achteruit: ‘Ik wil niet doodgaan. Ik wil met de prins trouwen.’

‘Dat weet ik, maar we kunnen de tekst niet veranderen omdat jij dat wilt,’ hield de Jongen voet bij stuk.

‘Dat kunnen we wel. Jij hebt hem geschreven.’

‘Nee, de tekst bestond al.’ Ze konden het niet eens worden. Nadat hij had beloofd dat hij zou kijken of de tekst kon worden veranderd, dwong de Jongen de Onbereikbare toch de belofte af dat ze de rol zou proberen te leren. Meer kreeg hij niet gedaan. De Onbereikbare wilde toch het liefst de ster spelen.

Zo verstreken de dagen terwijl de lente tot bloei kwam, de Jongen oefende de tekst met de Vriend en de verrukte zigeunertjes, maar de Onbereikbare vertoonde zich niet op de repetities. De Jongen had allang gemerkt dat de Lange elke avond voor de school op de Onbereikbare wachtte en dat ze samen naar het naburige park gingen. Hij was bang dat het niet goed zou aflopen en besloot preventieve maatregelen te nemen. ‘Ook al blijft de Onbereikbare voor mij onbereikbaar, ik moet in elk geval de voorstelling redden,’ zo scherpte de Jongen zijn besluit aan. Op een avond ging hij de Lange tegemoet en nodigde hem uit voor de voorstelling, waarbij hij met speciale nadruk vermeldde dat de Onbereikbare de hoofdrol speelde. De Lange gaf hem alleen een brutale vinger en keerde hem de rug toe. Via de Onbereikbare deed de Jongen een poging om de onaangename situatie in zijn voordeel om te buigen. Toen ze hoorde dat de Lange welkom was bij de voorstelling (de Jongen had daarbij het slijm van zijn jaloezie ingeslikt), begon ze helemaal te stralen en ondanks alle wantrouwen van de Jongen ging ze werkelijk haar rol leren. Ze kwam regelmatig op de repetities, ze veranderde in de vorstin, ze wilde de Lange bewijzen dat ze niet zomaar iemand was. Blij dat de voorbereidingen nu eindelijk volgens plan verliepen, maakte de Jongen kleine kaartjes met uitnodigingen, plakte die aan op school en gaf ze aan vrienden uit de straat:

Op zondag 15 april wordt in het Binnenplaatstheater

de première opgevoerd van de tragedie

Het vorstinnetje.

Adres: Esdoornpad 4

Aanvang: 15.00 u.

Toegang: 5 cent

de Jongen

Tot de laatste week voor de première liep alles gesmeerd, de Onbereikbare leefde zich in, de Jongen en de Vriend hielpen haar daarbij, al maakten de zigeunertjes wel te veel lawaai. Maar toen ging het bergafwaarts.

De Jongen merkte namelijk onverwachts dat de Lange de Onbereikbare na schooltijd niet meer opwachtte en dat zij alleen naar huis ging, waarbij ze met een grote boog om het park heen liep. Eerst had de afwezigheid van de Lange geen invloed op de repetities, maar die schijn duurde maar even. De Onbereikbare kwam niet alleen niet meer naar de repetities, ze verzuimde ook de school. De Jongen was buiten zichzelf van woede: drie dagen voor de première en de hoofdrolspeelster was er niet. Toen ze, bleek en afgetobd, toch op school verscheen, overviel de Jongen haar met vragen:

‘Weet je wel dat de voorstelling overmorgen is? Hoe kun je zo onverantwoordelijk zijn? Wil je dat alles door jou in het honderd loopt?’

Zij beantwoordde zijn verwijt met een onverschillig: ‘Wat weet jij er nou van?’

Maar de Jongen hield niet op: ‘Moet de Lange alles voor ons in de war sturen? Als hij niet wil, breng ik je wel naar huis!’

Op dat ogenblik ontplofte de Onbereikbare en ze gaf hem een draai om zijn oren. De Jongen werd bang dat ze de rol zou teruggeven en begon haar te smeken: ‘Kom zondag, alsjeblieft. Je moet echt komen. We zorgen wel voor een souffleur. Als je dan iets fout doet, is het geen ramp. Kom alsjeblieft. Zeg me dat je komen zult.’

‘Ik zal wel zien,’ zei de Onbereikbare, zonder hem ook maar aan te kijken.

Volkomen van de kaart bracht de Jongen de rest van de vrijdag en de hele zaterdag in onzekerheid en wanhoop door. Hij belde de Onbereikbare een paar keer op, maar haar moeder kwam steeds aan de telefoon en jokte dat haar dochter niet thuis was.

Op de dag van de voorstelling zelf kleurde de lente het toneel en de toeschouwersruimte met de tinten van haar schelmenstreken: de bloesems van de appelboom, waarvan de witheid werd vertroebeld door een nauwelijks zichtbaar zweempje roze, vielen op het lichte groen en vormden zo een geurig tapijt waarop de rijen stoelen zonnebaadden. Uit de geknotte uitlopers van de wijnranken druppelde kleurloos sap, druppels zo groot als de tranen van de vorstin. De Onbereikbare had niets van zich laten horen. De Jongen twijfelde eraan of ze zou komen opdagen. Het publiek begon binnen te lopen. De Vriend stond bij de poort kaartjes te verkopen. Bijna de hele klas was er, en vrienden uit de straat en bekenden uit de buurt. Toen hij de Lange bij de poort ontwaarde, was de Jongen stomverbaasd. Hij hoopte dat de Onbereikbare op het laatste moment zou komen aanrennen en vroeg een vriendinnetje uit de klas de tekst vóór zich te houden en de vorstin zo nodig te souffleren. Dat vriendinnetje was tenger en onooglijk. Ze had een heupafwijking.

Het was over drieën, van de Onbereikbare geen spoor. Het publiek begon op zijn stoel te schuiven, want de lentezon stak en maakte ongeduldig. ‘Laten we beginnen, anders moeten we de voorstelling afgelasten,’ fluisterde de toegewijde Vriend de Jongen toe.

‘Hoe dan, zonder hoofdrolspeelster?’

‘Het is het een of het ander, een derde mogelijkheid is er niet.’

Afgelasten was niet moeilijk, maar het zou betekenen dat het publiek zijn vertrouwen zou verliezen, hoogstwaarschijnlijk voor altijd. De voorstelling spelen was niet gemakkelijk, maar denkelijk was het een soort dapperheid. De Jongen besloot te kijken hoe die dapperheid eruitzag. Hij zei tegen de Tengere dat ze op het toneel moest komen, de tekst moest volgen en alles wat de vorstin zei moest voorlezen zonder zich te verroeren. En toen wendde hij zich tot het publiek: ‘Beste bezoekers, we zijn u een excuus verschuldigd. Helaas is de actrice die de titelrol zou spelen ziek geworden en moesten we vandaag inderhaast een vervangster zoeken. We vragen om uw begrip. We wensen u een prettige voorstelling.’

Hij schonk geen aandacht aan het gefluit dat zijn toespraak vergezelde. Ook de andere acteurs sloegen er geen acht op. De Jongen wilde alleen maar dat het allemaal zo snel mogelijk voorbij was. De Tengere bracht het er niet al te best af: ze had een zwak stemmetje en las zelfs de aanwijzingen voor de acteurs. Ze was maar op één punt overtuigend: het was iedereen algauw duidelijk waarom een vorstin als deze haar lot in geen enkel opzicht kon veranderen, allen zagen haar machteloosheid. De Jongen en de Vriend deden hun best om het ontbreken van de hoofdrolspeelster zo veel mogelijk te verzachten en de zigeunertjes jankten en stelden zich zo aan dat ze het publiek in lachen deden uitbarsten. Zo rolde de voorstelling voort als over oude kasseien. Ook het einde ging een beetje als een nachtkaars uit. Op het moment dat de vorstin moest sterven, fluisterde de Jongen de Tengere toe: ‘Liggen’, maar dat kon ze niet vanwege haar ongelukkige heupen, ze leunde alleen achterover tegen de draadafrastering aan de achterkant van het terras en sloot haar ogen. Het doek viel, of liever, werd losgemaakt, maar het bleef een open einde: was ze nou dood of niet? Van blijdschap dat het allemaal voorbij was (alsof het in een ander geval anders zou zijn geweest) hoorde de Jongen niets van het applaus en het gefluit. Daar genoten de zigeunertjes het meest van en, verdraaid, de Tengere ook, eventjes, onverwachts, voelde zij de aantrekkingskracht van het lentelicht op het toneel. Het publiek sprak af om op het veldje om de hoek te gaan voetballen, de sterren van de voorstelling gingen ook mee, en de Jongen en de Vriend bleven achter om de stoelen, het doek en de geleende wieg op te ruimen. Over de voorstelling zei de Jongen geen woord. Die dag niet en later niet. De Vriend vertelde hem een paar dagen later dat hij erachter was gekomen wat er met de Onbereikbare was gebeurd. Omdat zij had geweigerd de Lange in het park zekere diensten te verlenen, waarvoor hij haar al zo vaak had benaderd, had hij haar verlaten, naar verluidde met de woorden: ‘Als jij niet wilt, weet ik wel een ander!’ Daar was de Onbereikbare kapot van. Omdat hij dacht dat ze de rol toch zou spelen, was de Lange naar de voorstelling gekomen om te zien of hij haar zijn voorstel opnieuw kon doen en haar kon laten weten dat hij dat vooral met háár graag wilde. Die wetenschap bracht geen verandering in de verhouding van de Jongen tot de Onbereikbare: hij heeft sindsdien nooit meer een woord tegen haar gezegd. Zij vond bescherming bij een of andere karateka van school, die waarschijnlijk gematigder verlangens had. En de Jongen?

De Jongen hield op met fantaseren over het oprichten van een eigen theater, maar bleef een trouw bezoeker van de al gevestigde theaters, waar hij in het donker van de zaal de woorden van zijn geliefde helden zou blijven opslorpen. En richten we de blik op de lijn die vanaf dat moment naar de toekomst loopt, dan zullen we zien dat de Jongen op zekere dag (wanneer niemand hem nog zo zal noemen) toneelstukken zal gaan schrijven en met genoegen zal kijken hoe de notities van zijn fantasie vorm krijgen op het toneel vóór hem. Maar dat is nog ver van ons verwijderd, even ver als dit verhaal.

(Gebeurtenissen als deze zijn alleen mogelijk in het rijk van de lente, die ons kittelt met het sap van het STREVEN, waardoor we werkelijkheid en dromen met elkaar verwarren.)

-

*

Het is net alsof het altijd alleen maar ’s nachts sneeuwt. Elk jaar weer zijn we verrast wanneer we ’s ochtends de witheid zien die op huizen, bomen en straten is neergedaald. De sneeuw brengt rust met zich mee en het lijkt alsof de wereld in een toestand van volledige kalmte is terechtgekomen. Alsof de winter geen sneeuwjachten en noodweer kent, alsof de wind niet vreselijk kan fluiten en de drempels van de huizen en de paden met sneeuw kan bestrooien, in het verlangen de hele stad in kluisters te slaan. Nee, dat wordt allemaal vergeten wanneer de zonnestralen op het sneeuwdek uiteenspatten, wanneer alles begint te schitteren. En tegen die witte achtergrond schieten de gele en blauwe kleuren van nietige meesjes, het rode verenkleed van spechten, de purperen lijfjes van roodborstjes, de gele snavels van merels en de zwarte stempels van raven met opgestoken veren voorbij. Zij laten allemaal de sporen van hun desoriëntatie en aarzelingen achter op de sneeuw door er met hun dunne pootjes onleesbare hiërogliefen op te tekenen. Maar ook honden laten hun sporen achter, en katten en muizen en een enkele bunzing als die ergens vandaan komt aangeslopen. Niemand kan zich verbergen, niemand ontkomt aan deze witte afwezigheid van wegen. Mensen drukken er de grove stempels van hun laarzen in. Als de sneeuw voor de huizen niet wordt geruimd, stampen ze die met hun voetstappen elke dag meer aan tot ze er een kleine schaatsbaan van hebben gemaakt.

Ook in die winterse omgeving zien we de Vrouw heel langzaam lopen. Ze past de lengte van haar stappen aan de sneeuwbanken aan en kiest de plekken waar de sneeuw niet verijsd is. Maar zodra ze het geruimde trottoir op stapt, versnelt ze haar pas. Haar kinderen begeleiden haar, meestal gaan ze te voet achter haar aan. Kleurige mutsen, kleurige handschoenen, kleurige sjaals en kleurige jassen, waarvan de tinten de witte eentonigheid van de straten frisheid schenken, beschermen hen tegen de kou. De meisjes hebben soms schaatsen bij zich, vanavond, na schooltijd, gaan ze naar de stedelijke ijsbaan. De jongens durven af en toe op de fiets naar school te gaan. Het fietspad, helemaal bedolven onder de sneeuw, is alleen te onderscheiden door de in het gelid staande bomen. Een paar dappere fietsers hebben echter al de eerste kronkelende lijnen getrokken, die ’s nachts bevriezen en in de ochtend gevaarlijke vallen blijken te zijn. Daarom rijden de jongens gewoonlijk over de rijweg. Daar ligt geen sneeuw, zodat je er, als er geen harde wind staat, zelfs tamelijk hard kunt rijden. Als ze ’s middags naar school gaan, keren ze nooit alleen naar huis terug. Want ’s avonds laat verandert het hele stadje in een schildering van duistere stilte, die door de verstijfde straatlampen een onwerkelijk aanzien krijgt. De kinderen wachten elkaar na de lessen op, een van hen wacht ook nog even op moeder, en dan ploeteren ze samen over de moeilijk herkenbare bevroren straat. De jongens zetten de dynamo op hun fiets aan om de weg wat beter te verlichten, maar de sneeuw kleeft aan de wielen, belemmert de wrijving, en ze gaan lopend verder in het flakkerende halfdonker. Maar als het minder koud wordt en de sneeuw begint te smelten, verandert het hele stadje in één grote blubberpoel. Laarzen waden door de besmeurde straten, auto’s besproeien de voorbijgangers met sneeuwbrij. De betovering is verdwenen, het sneeuwrijk is verdwenen, overgebleven zijn plassen en vochtige, kale takken. Dan komen de jongens smerig thuis. De wielen en de ketting spatten kluitjes modder op hun broekspijpen, die nat, zwaar en koud worden. Toch houden de kinderen en hun moeder van de winter. Vooral vanwege zijn schoonheid, maar ook vanwege iets anders aantrekkelijks – nieuwjaar, Kerstmis en de schoolvakantie. Moeder koopt op de markt een spar, de jongens laden hem op de fiets en de meisjes wachten er thuis op, ongeduldig omdat ze hem zo mooi mogelijk willen optuigen. Cadeautjes, koekjes, noten, taarten, visite – er heerst grote opwinding onder de kinderen, zodat ze de school helemaal vergeten. Ze bedenken dat men, als je het hun vroeg, altijd zo zorgeloos zou kunnen leven. Ze bereiden zich voor om te gaan skiën, vrolijkheid overspoelt het huis. Maar na slechts een paar weken herneemt het leven alweer zijn vaste loop en zien we de Vrouw en haar kinderen opnieuw langs hun gebruikelijke pad gaan. De winter is verhuisd, de dagen worden steeds langer, alleen de wind verzamelt nog de overgebleven slippen van de winter en draagt ze wervelend naar de verte, naar het eeuwige ijs.

-

DE WATERPUT

Sinds jaar en dag kent de Jongen de waterput voor zijn huis. In de jonge, pas ontsproten straat, waar de ruimten van toekomstige tuinen, boomgaarden en binnenplaatsen waren afgebakend met palen en draadomheiningen, was de waterput met de aarde vergroeid, zo dicht bij het huis van de Jongen dat hij (doordat hij een onduidelijke voorstelling van eigendom had) lange tijd heeft gedacht dat de waterput aan hem alleen toebehoorde.

Volkomen asymmetrisch gepoot ten opzichte van de groen geworden straat, met het zwaartepunt op een van haar uiteinden, markeerde de waterput de hele buurt met zijn standvastige bestaan – wijd en zijd kende hij zijns gelijke niet. De Jongen is er nooit achter gekomen wanneer de waterput is gegraven. Hij stelde zich weleens voor hoe dit deel van de stad er vroeger uitzag: een flauwe helling klimt naar de plek waar veel later de straat van de Jongen tot wasdom zal komen; de helling is begroeid met wijnranken, de gekromde wijnstokken vormen hun eigen biotoop, beloofd aan de mensen, maar ingepikt door lawaaiige spreeuwen. In de zon op de vlakte gisten overvolle trossen te midden van het grijzige, door regens verwassen azuur van de kopersulfaatoplossing, plukkers wedijveren met de spreeuwen wie ze het eerst zal oogsten, en tongen in droge monden roepen om water. In de strot van de waterput klettert een emmer, de koelte van de diepten wordt over kokendhete aderen uitgegoten en met grote slokken weggeklokt... Maar de tijd heeft de wijnstokken gekapt, de nerveuze spreeuwen verjaagd, in plaats van wijngaarden huizen gebouwd, daartussen pluimen van jonge lindeboompjes geplant en wagens met kleine kinderen, huilerig en met blote kontjes, onder de zomerhemel uit gereden. In die hele metamorfose heeft ’s mensen hand alleen de waterput niet aangeraakt. En in de nieuwe omgeving beloofde één dun lindeboompje hem honderdjarige schaduw.

Men kan wel de stad verleggen, maar de waterput niet.

Aangezien de Jongen zijn eerste verlegen stapjes juist naar de waterput richtte, zijn naaste buur in de straat, is het begrijpelijk dat hij die vreemde constructie ook als zijn eigen ontdekking ervoer. De andere kinderen, net als hij nog in de luiers, huilden op flinke afstand van de betonnen plaat, waar in de richting van de linden een rudimentaire putgalg uit stak, bedekt met roest die aan korstmossen deed denken. Terwijl trotse moeders wagens met de machteloosheid van het menselijk nageslacht in de vorm van een baby voor zich uit duwden, van plan de kleintjes de eerste aardse bekoringen te onthullen, rollebolden brooddronken kleuters eindeloos ver van het feit dat er onder de betonnen plaat een gat sluimerde, ingeslapen in de hoop tot de kern van de aarde zelf door te dringen. En hun eigen gehuil belette hun het gepiep van de zwengel te onderscheiden in de wirwar van geluiden die wedijverden om hun minuscule, verwarde oorschelpen te veroveren. In zijn rennende struikeling van huis naar waterput leerde de Jongen niet alleen het natuurschoon van zijn beperkte gezichtskring kennen, maar ook de onmetelijke kostbaarheid van de schat van de aarde – water. Het bracht nieuwe gezichten binnen het beeldraam van de Jongen, het stelde hem deze wereld voor, emmer voor emmer, sandaal voor sandaal, bovenarm voor bovenarm, als op een podium.

Gewend geraakt aan de gladgestreken veiligheid van het pas gezaaide tuintapijt, waar ouderlijke ogen hun wachtagenten overheen stuurden om de hoogte van de molshopen of de schuinte van het met bakstenen geplaveide pad te verkennen, probeerde de Jongen de stabiliteit van zijn soevereiniteit uit. Maar de belangrijkste verdedigingstoren op de grens van zijn door de bestendigheid van moeilijk te veranderen beelden versterkte stad, de waterput, bleef altijd onzeker gebied, hij behoorde de kleine keizer alleen toe als de Jongen van daaruit werd toegelachen door bekende gezichten, de hovelingen van zijn broze IK. Zo rende hij, zonder enig besef van het niet te onderschatten dubbelspel van de onderwereld, naar de grenspaal van zijn bereik, de goedgeefse glimlach tegemoet van zijn buurvrouw, met lege emmers in haar handen en lief gebabbel tussen haar tanden. Hij rende, en juist daar hadden de krachten der duisternis op gewacht. De waterput moest zijn onloochenbare onafhankelijkheid bewijzen en in stand houden. De plaat sloot de opening van de putschacht niet goed af en wipte, veranderd in een val. Precies op het moment dat het schoentje van de Jongen eroverheen stampte, verschoof ze en liet daarmee de ongenode gast door, de afgrond in. Wat hem is bijgebleven is de duisternis, het ovaal van het onbereikbare licht hoog boven hem, de gedempte stemmen op onbestemde afstand en de kruipende onzekerheid, begeleid door de mars van zijn bonzende hart, de ANGST, zoals hij die toestand later zou leren benoemen. De schacht snakte gelukkig zonder water. De onderwereld wilde de ongenode gast niet verdrinken, maar alleen bedreigen – de volgende keer zal de schacht zijn volgestroomd met water, pas op! Vader zette zijn portret in de lijst van licht, strekte de stevige lianen van zijn lange armen uit en trok de kleuter met één ruk naar het midden van diens onteerde keizerrijk. Het geraas van de stemmen werd veel duidelijker en de gezichten, de bronnen van het geluid, bogen zich met heen en weer schietende wenkbrauwen en jonglerende spieren naar hem over, met de bedoeling een boodschap over te brengen die de Jongen niet hoorde, verdoofd als hij was door het tekeergaan van zijn eigen hart, dat sindsdien, net als ieder ander hart, de vazal werd van een almachtige tiran, ja, van die, jullie raden het al, van de ANGST.

In de haast om de gedane belofte zo snel mogelijk in te lossen wierp de linde, de buurvrouw van de waterput, haar bladeren af en kreeg weer nieuwe met een snelheid die alleen haar vriendinnen, de longvissen van de straat, (elk vanwege haar eigen belofte) konden bijhouden. De kinderen probeerden wel met ze te wedijveren, maar bleven zichtbaar achter, zonder enig vooruitzicht dat ze ze ooit zouden inhalen. Ook de Jongen schoot omhoog, alsof ze hem elke dag met putwater begoten. En de faam van dat water, van het wonderbaarlijke minerale kant dat het sierde, stroomde snel en breed over de vlakte. Doordat ze de waterput zagen als hun trots, als de goudader van verschil waardoor hun deel van de stad zich onderscheidde en met eerbied werd genoemd, besloten de bewoners van de straat zich ook met het uiterlijk van hun lieveling bezig te houden. Ze plaatsten een nieuwe putgalg, verfden die oranje, toen groen, ze goten een nieuwe betonnen plaat, beveiligden de opening van de schacht en richtten een lage omheining op die het heilige gebied van de waterput aan drie kanten afsloot, terwijl aan de kant die naar het huis van de Jongen was toegekeerd een toegang werd opengelaten. De omheining bestond uit zeven lage, op gelijke afstanden gerangschikte betonnen paaltjes, verbonden door een lijn van niet al te slanke, in de kleur van goudachtige roest (alsof je het lot kon bedriegen) geverfde stangen. In die tijd, toen er steeds vaker mensen water uit de put kwamen halen, konden ze even op de paaltjes zitten en praten over de oogst en de opbrengst van de abrikozen.

De verhalen over het putwater vlogen destijds onzichtbaar als stuifmeel rond en ruisten in de oren van mensen die naar wonderen verlangden: het water was geneeskrachtig, het was vooral goed voor de nieren, de lever, de ogen, de milt (iedereen bracht zijn eigen zieke orgaan in het verhaal in), het water verscherpte het gezichtsvermogen, versterkte het geheugen en, wat wil je nog meer, verlengde het leven. In drommen trokken pantalons, broekzakken, doorkijkbloesjes, strooien hoeden, korte rokjes, klompen, openhangende overhemden, dunne kousen, bloemetjesjurken, witte interlockjes, opzichtige bikini’s, maar ook blote voeten, naakte dijen, gespierde ruggen, getatoeëerde bicepsen, strakke decolletés en harige borsten erheen, ze trokken in drommen naar het water, naar de put, ze kwamen uit de stad en uit de verte...

Nu hij groot genoeg was geworden, zodat zijn gezichtsveld ook reikte tot boven de muur die zijn vader had opgericht om de grenzen van zijn kweekbed en, achterin, de door de geur van rijp fruit betoverde achtertuin te markeren, bekeek de Jongen, de vlag van nieuwsgierigheid in zijn ogen geheven, de drukte van de door de zomer beminde mensen die zich voor het huis rond de waterput verdrongen. Overdag kon je er niet bij, maar wanneer de nacht zijn tent over de straat van de Jongen spreidde, tja, dan kreeg de waterput nieuwe bezoekers.

Wanneer het maanlicht het brede doek van de straat verlichtte met de duizelingwekkend buitelende geuren van de verlokte zomernacht, voelden de schaduwen zich genodigd om het toneel te betreden. Hun spel was ongrijpbaar, een borduurwerk van geheimzinnige vlekken, een dansfeest van de dwergen der duisternis, een trilling van de draden van het maanlicht, een weiland van amorfe wezens, een poëem van het onwerkelijke en het momentane... En bemoedigd door de bakens van de in de schaduwen van de takken verwarde lampen renden de kinderen de straat op, de zee van ondoorgrondelijke duisternis in. Het verstoppertje spelen werd voor allemaal een even groot vermaak: de schaduwen zouden de kinderen onder hun hoeden verbergen en de kinderen zouden steeds dieper de bescherming van het donker in gaan, er zou een soort verboden liefde tussen hen ontstaan, tussen de spelende kindertjes en het rijk der duisternis. En ze zouden zich verstoppen en gezien worden, en op de snede van de schaduw rennen, geritsel onderdrukken, in het aardedonker opgaan en lachen, lachen, zo zorgeloos, zo zomers. Dan zouden (naargelang van de verschillende ijking van de klokken thuis) hun ouders, overschaduwd door de stempels van het zwarte gebladerte, hun hoofd buiten de poorten steken en de verleiding van het spel doorsnijden met een voor de geurige subtiliteit van de nacht wreed roepende stem. Zo begon de nachtelijke speelplaats uiteen te vallen. Er bleven steeds minder speelkameraadjes over en ook de oudere kinderen werden langzamerhand moe. Ze zouden nog eventjes bij de waterput zitten, onder de hemelse zeef die sterrenmeel ziftte, iemand kauwde op een stukje met pruimenjam besmeerd brood, waar zouden ze het toch over hebben? De Jongen was al moe, de warmte van het schommelende gebladerte had hem slaperig gemaakt. Hij moest goed slapen. Morgen zou de Straatolympiade beginnen.

Zoals de bewegende beelden van de huisbioscoop, het altaar van de verstrooiing, hun hadden aangekondigd, waren ergens in de wijde wereld bij de vlam van de Olympus de Grote Spelen begonnen. Ook ditmaal deden niet alle landen mee, het ene deel van de planeet boycotte het andere, maar desondanks zouden de Spelen groots zijn, weergaloos... De Jongen was niet van plan de hele dag in een met neergelaten rolluiken geblindeerde kamer voor de doos die zo ver kan kijken te gaan zitten, maar wilde op straat deelnemen aan het kinderspel. En de kinderen hadden hun eigen Olympiade verzonnen. Een fietsrit met hindernissen over de rijweg, vérspringen op het asfalt en snelwandelen over de omheining van de waterput, dat waren de disciplines waaraan de Jongen zou deelnemen. Voetballen, de linden beklimmen, vérpissen en van het ene eind van de straat naar het andere rennen zou hij aan zijn vrienden overlaten. Van de fietswielen werd een grote vaardigheid in het vermijden van de hindernissen vereist: het ene wiel moest aan de voorkant een rechtop gezette baksteen omzeilen en het andere moest er aan de achterkant langs glijden. En dat zonder dat de band en de baksteen elkaar raakten. De spaken buitelden als in de draaimolen bij het circus en de sturen draaiden plotseling, niet te snel, maar zeker niet te langzaam. Door de straat reed af en toe een auto die er in de ogen van de kinderen niets te zoeken had – dan gingen de fietsen van de weg, terwijl de bakstenen erop verspreid bleven liggen als waarschuwing aan de bestuurder om hier niet meer langs te komen. Wanneer ze genoeg hadden van het fietsen, gingen de kinderen vérspringen, met blote voeten op het asfalt. Toch geloofde de Jongen eigenlijk het meest in de mogelijkheid dat hij een medaille in de vorm van een gedroogd lindeblad zou veroveren bij het lopen over de waterputomheining. Deze discipline had veel weg van koorddansen. Je vertrok van een paaltje en dan gleed je met gespreide armen over de gladde stang, als een weegschaal om de wind te meten. En er lagen zeven paaltjes en zes stangen voor je. Wie viel, werd gediskwalificeerd. De tijd werd gemeten, de snelheid was beslissend. Dat olympische balanceren op de waterputomheining vertegenwoordigde tegelijk ook het moeilijkst uitvoerbare spel. Je kon wel vermoeden waarom – vanwege het wijd en zijd beroemde water en de van heinde en verre komende mensen. Daardoor waren er veelvuldig onderbrekingen (net als bij de slalom in geval van een sneeuwstorm) en die golden als een wezenlijk onderdeel van het spel. Met bezielde aerodynamische aandacht woog de Jongen de lucht met zijn armen, glijdend over de verstijfde romp van de stangen, in de verwachting dat hij zou winnen. Maar toen hoorde je uit de huizen door honger eensgezinde stemmen ‘eten’ roepen en de Olympiade verdween in een ommezien van de straat. In plaats van kinderen streden er mussen om gemorste kruimeltjes.

En terwijl de zomerdagen zonnebaadden in de hitte van de zomer en de nachten de oogleden van de kinderen met rust overdekten, sijpelde uit het onderlinge gefluister van de kinderen opeens het bericht dat een jongeman uit de straat met een meisje de nacht had doorgebracht op de waterput. Iemand had hen gezien, iemand had hen gehoord. Ze hadden de hele nacht gehijgd en toen ze moe waren geworden, hadden ze elkaar met water overgoten. Ze hadden elkaar luidruchtig bemind, stormachtig, zelfs de intimiteit van de linden had niet gezorgd dat ze zachtjes deden voor andermans oren. Zodra ze het onverwachte nieuwtje hadden gehoord, holden de jongetjes naar de plek waar het was gebeurd om te zien of ze zelf ook iets van die geheimzinnige omhelzingen konden aanraken en ruiken. Maar de dag had ook het laatste deeltje liefde al weggewassen, er wachtten emmers in de rij, oksels werden vochtig bij het bewegen van de pomp, van gewassen gezichten spatten druppels die het stof op de vlucht joegen. Ook het bij de waterput platgedrukte gras had zich al opgericht. Geen spoor van de liefde. Om indruk te maken op de kinderen hadden de grote jongens uit de straat hen voor de gek gehouden. Een meisje en een jongen beminnen elkaar altijd in bed en vast niet bij een waterput, concludeerden de jongens onzeker. Toch wilden ze de volgende nacht niet missen. Verborgen in de dichtheid van de schaduwen lieten ze hun blik op de waterput rusten zolang ze met hun ouders konden marchanderen over het uur waarop ze naar bed moesten. En dat allemaal voor niets. Er kwam helemaal niemand naar de waterput toe. De nacht had de gelieven opgeslokt en hun een tent geschonken, afgescheiden van nieuwsgierige ogen. Nog een paar avonden volgden de jongens de schaduwen die zich over de geprikkelde duisternis van de straat bewogen en toen hielden ze er teleurgesteld mee op, hoewel het vage beeld van zinnelijk weven hen niet losliet. Ze stelden zich voor hoe ze verzonken in een hartstochtelijke schone die, gekleed in het duister, op dit late uur naar de putgalg sloop en de zachtheid van haar blanke, glanzende, warme huid onthulde. Ze nodigde hen uit in haar tropische woud, in het genot van samenvloeiende rivieren, in een zwerm kussen... En de jongens deden een wedstrijdje: wie van hen was zo’n liefde waardig en wie niet. Losgeknoopte broeken boden het bewijs. Sommigen waren veroordeeld tot wachten. De Jongen hoefde niet te wachten. Bij het gespannen luisteren naar de voetstappen van het onzichtbare meisje was hij niet de enige. Gezeten op een paaltje van de omheining van de waterput stuurde ieder van hen zijn gemorste hete groet aan de tovenares van de nacht, de verleidelijke schaduw van hun fantasieën, die aan ieder persoonlijk beloofde hen op een avond werkelijk te bezoeken. Mits ze haar niet vergaten, liet ze weten.

Het gezichtsveld van de Jongen was inmiddels de kaders van zijn in de schaduw van de linden ingedommelde straat geheel ontgroeid. Om de ANGST te overwinnen ging hij ook op reis, de stad uit, hij verliet het toneel van het gezamenlijke leven, de gezamenlijke overleveringen en het uit de wijde wereld aangewaaide geboomte. De Jongen bezocht tijdens die aan de onbereikbaarheid van de verte gewijde reizen vele waterputten, kranen en bronnen, hij dronk hun ijskoude straal uit de kom van zijn handpalmen, en vond dat geen water de dorst zo goed kon lessen als het zijne, uit de waterput voor zijn huis. Elke nieuwe reis bracht hem verder dan de vorige, en wanneer hij terugkwam, bracht de Jongen de nachten, waarvan de zwoelte in de slippen van de bladeren was gewikkeld, door met zijn vrienden, die hij vertelde over verten, schelpen en zandbanken. Van hun gesprekken waren alleen gloeiende puntjes van sigaretten zichtbaar, die glimwormen uitnodigden om zich te laten horen en hun vlucht te verlichten. De Jongen klom de hele dag met zijn vrienden in de bomen om lindebloesem te plukken. De huizen en de zwaluwen, de zon en de ramen waren bedwelmd door de zinnelijke geur van de linden. Ze plukten zakken vol bloesems, maar de geur bleef. Die trok in hun gedachten, probeerde hen ervan te overtuigen dat de zomer eeuwig duurde en dat de school, zo die al bestond, qua tijd eindeloos ver weg was. ’s Nachts fluisterde de geur hun toe dat ze algauw volwassen zouden zijn, dat ze op zoek zouden gaan naar in parken verborgen, onschuldige banken, dat ze zich zouden bedrinken terwijl ze luisterden naar tamburicaspelers en dat dat allemaal altijd in de zomer zou gebeuren.

Omdat hij de avonden steeds vaker in de broeierige drukte van de stad doorbracht en de dagen liggend op het strand of in bed onder de neergelaten jaloezieën, was de Jongen verbaasd toen hij op een dag geen waterdragers bij de put aantrof. ’s Avonds fluisterden ze hem toe wat er was gebeurd. Een paar nachten geleden was er door dronkenlappen gevochten om de zwartharige buurvrouw. Men kon alleen maar gissen wat ermee was gebeurd, maar de zwengel van de waterput was gebroken. Je kon niet meer bij het water. En die hele door dorst uitgeputte massa die zich altijd naar de waterput haastte, verdween als stof op de wind. Er was geen emmer meer over – de waterput was een paradijs voor kinderen geworden. Nu pas konden ze ongestoord hun Olympische Spelen verzinnen, nu pas op de paaltjes dansen, radslagen maken en joelen. Maar zij vonden andere spelletjes interessanter.

De Jongen bleef reizen. En het was alsof hij, elke keer dat hij naar niet-veroverde gebieden vertrok, een dodelijk stempel drukte op de waterput, die lusteloos in de zachtaardigheid van de kittelende schaduwen lag. Een afgerukte zwengel, kapotgeslagen betonnen paaltjes, verbogen stangen, de afgebladderde, verwassen, roestige verf van de putgalg, het opgedroogde, hoesterige putgat, het zwijgende water op veilige diepte, het rottende vuilnis waar getergde honden beschimmelde botten uit haalden die ze later, in de melancholie van hun uitgehongerde eenzaamheid, afkloven... Alleen ’s nachts kwamen er nieuwe kinderen naar het versleten, nutteloze straatmonument om hun (voor de Jongen allang vreemde en onbegrijpelijke) verhalen te vertellen en hun eigenaardige spelletjes van oorlogvoering en plundering te spelen. Ze bewaarden de geroofde buit in de schimmeligheid van de putschacht en fluisterden over aanstaande aanvallen. Terwijl de beloofde honderdjarige schaduw zichtbare vorderingen maakte, gaven nieuwe kinderen zich over aan de ANGST en speelden oorlogje.

Op zekere dag reisde de Jongen voor lange, heel lange tijd af. Hij nam afscheid van zijn straat als van een oude vriend: stilletjes en met als bagage herinneringen in zijn hart. Hij vertrok en stierf voor de bloeiende linden, voor de waterput, voor zijn straat en zijn verleden. Ver weg, in zijn dromen, had hij dorst. Hij kende de enige plek waar hij zijn dorst kon lessen, maar hoe kwam hij aan water uit de put die hem had vergeten? Het water stroomde, maar zijn mond kon het niet bereiken. Het vloeide voor iemand anders, voor andere mensen, ver weg...

Toen hij geen jongen meer was, toen de zomers de takken van de linden tot vlak onder de hemel hadden verheven, bezocht de Jongeman zijn straat nog een keer. Mist – wat zocht die hier? Druppels lekten van de kale stammen. Niemand herkende hem, behalve die bomen. Hij keek alleen naar het pad vóór zich. De straat zou eindigen en overgaan in een andere straat, zoals dat ook met het leven gebeurt. Hij bleef een seconde bij de waterput staan. Uit een huis trof het gehuil van een kind hem als een zweepslag. Zonder om te kijken liep hij verder.

(Dit gebeurt alleen in de eeuwige zomer, die spreekt van VERGANKELIJKHEID, daar waar wateren opdrogen, maar mensen niet wegkwijnen!)

-

*

Hoewel ze op school leerden dat de lente komt met de eerste sneeuwklokjes en met stinkend nieskruid, wisten de kinderen dat de lente in werkelijkheid op een andere manier arriveert. Sneeuwklokjes bloeien al in februari, ze ontspruiten uit de sneeuw, terwijl de winter nog lang daarna zijn zwepen weet te zwaaien. En stinkend nieskruid hadden de kinderen nog nooit gezien, zodat ze niet wisten in welk complot dat met de lente zat. Ze konden de dag wanneer de lente hen zou bezoeken ook niet bepalen. Ze bespeurden haar altijd pas aan de geur. Onverwachts zal een zonnige dag buitengewoon zacht zijn en zal er zich een zekere milde geur door de lucht verspreiden, die hen over het gezicht zal strelen. Aan die streling zullen de kinderen de lente herkennen. Maar hun moeder aan nog iets anders. Zij zal zien dat hun broekjes te kort zijn geworden, dat mouwen zich hebben teruggetrokken en onderarmen onthullen, dat rokjes te krap en schoenen te klein zijn. Ze zal haar ook herkennen aan de rusteloze vrolijkheid van haar kinderen. Ze zal voelen dat het oudste Meiske en de oudste Jongen het niet leuk meer vinden om na schooltijd met haar naar huis te gaan. Zij zullen voor hun terugtocht ander gezelschap verkiezen. Moeder zal steeds vaker alleen door de lange, nu groen geworden straat lopen, die geheel vervuld is van de geur van jong gebladerte. Als een schoolvriendje, de eerste kalverliefde van het oudste Meiske, zijn arm om haar heen slaat, zal zij aan de overkant van de straat (die schuilgaat achter de groene takken) gaan lopen om te voorkomen dat ze een van haar huisgenoten tegenkomt. En de oudste Jongen, die zelf ook een opgeschoten meisje naar huis brengt, zal zich zelfs naar afgelegen delen van het stadje begeven, de fiets zal hem, moe en opgetogen, laat thuisbrengen. Alleen de twee kleine kinderen vergezellen hun moeder nog. Zij zullen haar na schooltijd blijven opwachten en langs de gebruikelijke weg met haar teruggaan, terwijl ze op popcorn knabbelen en in geuren en kleuren vertellen over het kattenkwaad op school. Moeder zal naar hen luisteren en delen in hun ademloze verhalen, grappige avontuurtjes, zoete zorgen en onhandige streken. Ze zal aandachtig en welwillend luisteren, want ze weet dat ze niet zo lang meer een vertrouwelinge in hun geheimen zal zijn. Spoedig zullen ook zij zonder haar door de stad willen lopen. Ze bewonderen hun oudere broer en zus nu ook al met stille jaloezie. Ze fantaseren over bezoekjes aan de discotheek, over geheimzinnige omhelzingen, over gefluister in het donker en over kussen in het park, waardoor hun nieuwsgierigheid het meest wordt gewekt. Stiekem en op een afstand gaan de jongste Jongen en zijn vriend soms achter zijn broer aan, terwijl die, met zijn arm om een vriendinnetje uit zijn klas, haar ertoe probeert over te halen hem in de schaduw van een oude poort te kussen. Maar de broer ontdekt al snel dat hij wordt bespied en jaagt de nieuwsgierigen weg. Als een van de jongsten langs een grasveld komt waar viooltjes staan te bloeien, staat die toch stil om bloempjes voor moeder te plukken. Want de stad staat vol bloemen. Die verlokken je gewoon om ernaartoe te gaan, ze te bekijken en eraan te ruiken. En de hele straat en de stad krijgen extra levendigheid door de vogels, die, druk in de weer, uit volle borst zijn gaan zingen van vreugde over de bekoring van de allesomvattende bloei. En hoezeer wijzelf ook worden meegesleept in de viering van die wonderbaarlijke feestdag van de natuur, als we het pad van onze lange, bloeiende straat blijven gadeslaan, zullen we de Vrouw elke dag rustig van en naar het centrum zien gaan, altijd met boeken bij zich. Af en toe zal er naast haar nog een kind lopen met de fiets aan de hand, maar steeds minder vaak. De lente heeft hen uitgenodigd voor haar spel en zij hebben zich er van ganser harte aan overgegeven.

-

HET ORKEST

De weg die het Meiske naar de muziekschool voerde was getooid met rijen bomen, waarvan de sneeuwstorm van bladeren in de herfst de voetstappen van de voorbijgangers belemmerde. Het uiterlijk van het schoolgebouw, luisterrijk gelegen aan de rondweg om het stadscentrum, verried de kille stuursheid van zijn gekneusde verleden. In de gangen heerste de stekeligheid van de tocht, die nieuwaangekomenen begroette met heftige kussen die op oorvijgen leken. De stenen trap droeg in zijn grijze, als sproeten gespikkelde patronen de herinnering aan de zuchten van voetzolen die ooit, lang geleden, met grote moeite zijn gladde zielloosheid beklommen. Het Meiske wist niets van die zuchten. Zij hoorde alleen hoe ze zich onder haar schoenen lieten horen terwijl zij naar de eerste verdieping stapte, naar dat deel van het gebouw waar muziek klonk, naar de leslokalen. Ook later kwam zij niets te weten van het geheim dat zich alleen aan schoenzolen openbaarde. Ik zou het Meiske dat geheim willen onthullen, maar ik kan haar niet vinden. Als jullie haar toevallig zien, het Meiske dat fluit speelt, zeg haar dan alsjeblieft dat dat verdriet van de gangen en trappen van deze muziekschool afkomstig is van de stille, nederige klaagzangen die arme jongens tot de Almachtige richtten. Die had hen ondergebracht in de wreedheid van een katholiek seminarie, waar ze voor altijd afscheid namen van spel en vrolijkheid. Ze huilden, en de wanden namen hun tranen op en veranderden die in verre echo’s die met de tocht meestromen. Zeg dat tegen het Meiske als jullie haar zien: dat het gebouw van de muziekschool tweehonderd jaar voordat zij er binnenstapte een katholiek seminarie was. Want het Meiske heeft zich nooit kunnen losmaken van de indruk van somberheid waarin het gebouw van de muziekschool verkrampte en die zich zelfs door vrolijke melodieën niet verdrijven liet. Zelfs de portretten van componisten die aan de wanden hingen, vertoonden dreiging in hun gefronste blikken: Bach met de glazige stijfheid van halfgeloken oogleden, Mozart met zijn familie – allen stom en versteend als figuren uit Pompeji, en de demonische Moesorgski die de kinderen angst aanjoeg met de verschrikking uit zijn bloeddoorlopen ogen. Alleen het portret van Schubert maakte een goedmoedige indruk, waarschijnlijk vanwege dat grappige brilletje.

Wonderlijk genoeg erkenden de leslokalen, waarvan de ramen uitkeken op de straat en haar tomeloze bomenrijen, het duister van de vervlogen ontijden niet. Het licht drong er vrolijk in door en maakte er een waar zonnebad van. En juist aan die kant van het gebouw bevond zich het leslokaal waar het Meiske fluitlessen volgde. De tengere en als een schaduw zo milde Lerares schiep in dat krappe, zonovergoten leslokaal een wonderlijke wereld die het Meiske bezielde met een buitengewoon enthousiasme, dat zij ervoer als een soort vliegend tapijt dat haar naar het onbekende droeg. Daarom ging ze graag naar de lessen, waar ze luisterde naar de instructies van haar Lerares, die, zoals dat altijd gaat bij echte leraren, niet alleen betrekking hadden op de muziek en het notenschrift, maar ook op verhalen over het leven, waarvan de kindertijd van het Meiske alleen de mooiste vorm kende: spel en lach. De Lerares leerde haar dat juist spel het hart is van elke muziek, een ernstig of humoristisch, maar altijd speels hart. Het Meiske volgde die wegwijzer met alle verrukking van haar jeugd. Ik weet niet of ze ooit te weten is gekomen dat de dichter Poesjkin al lang geleden heeft geschreven dat het leven eigenlijk een spel is, maar ik vertrouw erop dat jullie me zullen helpen en het haar zullen meedelen wanneer jullie haar tegenkomen.

Een paar dagen voor haar eerste optreden in het openbaar zette het Meiske voor het eerst voet in de concertzaal van de muziekschool. De zaal rook naar de kolen waarmee de twee kachels die tegen de pilaren stonden werden gestookt, en je voelde er een beetje dat verdriet uit de gangen. De oudere leerlingen stapten dapper over het podium, het Meiske, weggekropen in het donkere pluche van haar stoel, sloeg hen met bewondering en bekommerdheid gade. In haar kinderlijke onervarenheid stelde ze zich een optreden voor publiek voor als een uitvoering waarbij kinderen lieten zien wat ze konden. En dat is precies wat kinderen voortdurend doen: de een door in een zwembad te zwemmen, de ander door gedichtjes voor te dragen, een derde door bloemen en geuren te schetsen en weer een ander, zoals zij, door een Menuet van Haydn te spelen op de fluit. Op de dag van het optreden zelf draafden de laatste resten van nodeloze angst tot vlak voordat ze het podium betrad achter haar aan, maar terwijl ze door de compacte warmte van de zaal stapte, verlieten ze haar helemaal. Ze herkende de gezichten van haar moeder, zusje en broers, en daardoor kwam het verlangen bij haar op om voor hen te spelen. Onder het spelen dacht ze aan niets anders meer dan aan de noten en de precieze afwisseling daarvan, maar toch zag ze tegen het slot van het Menuet helemaal achter in de zaal een straal van de ondergaande herfstzon, waar de schaduwen van de kaal geworden takken mee speelden. Ze voelde het spel om zich heen en lachte naar het publiek, dat haar vreugde welwillend aanvaardde door haar te belonen met applaus. Sindsdien oefende ze nog gewetensvoller op de fluit, telkens weer vol ongeduld wachtend op de dag waarop ze voor haar Lerares zou kunnen spelen, van wie ze hield als van een schatbewaarder uit sprookjes, die brave kinderen geheime bergplaatsen onthult.

Dankzij die bevlogen ijver waarmee het Meiske haar kindertijd kleurde wisselden de composities op haar muziekstandaard elkaar met een aangename frequentie af, en elk nieuw muziekstuk wist een onderdeel van haar muzikantenspel te worden. Ze voerde ze uit op schoolconcerten, waarbij ze de geheimen van de zaal steeds beter leerde kennen en steeds minder vreesde voor de ontmoeting met het publiek en voor die afgrond tussen spelers en luisteraars die wacht tot de muziek hem overbrugt. Heel snel echter verliet het Meiske de bekende bescherming van de schoolzaal, waar ze een vriendschappelijke relatie mee had opgebouwd, en ging op weg om nieuwe ruimten te ontdekken waar het rijk der Muziek zich gelden deed. De school organiseerde concerten van de beste leerlingen in de mooiste zaal van de stad en het Meiske was trots dat ze de programma’s daar regelmatig vulde met menuetten, sarabandes en rondo’s, en daarmee glimlachen zonder reserve en applaus aan de luisteraars ontlokte. In de pauzes van die concerten spraken de leraren van de school over haar talent, over de manieren waarop dat moest worden gekoesterd en over de noodzaak dat het Meiske naar de grote stad ging, waar ze nog deskundiger op weg kon worden geholpen naar volledige toewijding aan de muziek. Het Meiske hoorde die verhalen wel en ook weer niet, ze deed net alsof ze er niet waren, en haar stadje leek haar zo groot als de hele wereld. Toen fantaseerde ze nog niet over weggaan, maar droomde ze van de allerhoogste erkenning die ze in haar stadje bereiken kon: van een uitnodiging om in het symfonieorkest te spelen.

Al sinds de eerste kennismaking met de fluit en de muziek wist het Meiske dat de directeur van de muziekschool de leiding had over het stedelijk orkest, waarin naast oude, vergrijsde leden ook de beste leerlingen van de school speelden. Op die beloning vlaste ze met een brandend verlangen. Ze voelde dat er voor de vervulling daarvan nog enige tijd moest verstrijken en dat zij, als ze maar zo vlijtig bleef oefenen, algauw achter een lessenaar in het orkest zou zitten. En ze vergiste zich niet. Op een dag, toen de herfst het stadje overgoot met de fakkels van zijn kleuren, zodat die eruitzag als een verlate zomerse herinnering die sterft in glans, nodigde de Lerares het Meiske uit de volgende dag samen met haar naar de orkestrepetitie te gaan. De vreugde die het Meiske beving laat zich moeilijk beschrijven. Die bestond uit de nieuwsgierigheid van de jeugd die vleugels kreeg om op te stijgen tot een hoge toren, vanwaar de blik zich uitstrekte over het stadje en zijn beschutte onveranderlijkheid, maar zich ook opende naar een veel wijdere ruimte, die eindigt in de mistflarden van de verre horizon.

De repetities van het stedelijk orkest werden in diezelfde concertzaal van de muziekschool gehouden. Het Meiske herkende de ruimte echter nauwelijks toen ze zachtjes door de zaaldeur naar binnen ging. Aan het plafond glinsterden de lichten van kristallen kroonluchters, in de hele zaal verspreid was een menigte verschillende musici bezig met inspelen in een niet om aan te horen tumult van toonladders en passages, terwijl de stoelen in plaats van naar het podium naar de straatvensters stonden gericht, waartussen, in het midden, de Dirigent zat. Het Meiske kende hem heel goed – ze zag hem bijna elke keer wanneer ze naar fluitles kwam. De Directeur-Dirigent was een geparfumeerde heer in een donkerblauw pak met strak achterovergekamd grijs haar en een dun zwart snorretje. Zijn ernstige poging om het meest herkenbare deel van deftigheid te bewaren maakte dat hij met kleine pasjes liep en zijn stappen naar links richtte, zodat zijn hele, door een markante buik omhulde, forse verschijning onnatuurlijk naar opzij afweek als bij een bezadigde paradijsvogel, verstard in onhandig gevederte dat zijn bewegingen beperkt. Op het moment dat het Meiske langs de stoelen en lessenaars liep om bij haar Lerares te komen en naast haar te gaan zitten, bladerde de Dirigent partituren door en sloeg vanuit zijn ooghoek de verzamelde musici gade. Verrast door het onverwachte salvo van klank en licht probeerde het Meiske zo onopgemerkt mogelijk te blijven en zo min mogelijk nieuwsgierige ogen naar zich toe te trekken. Ze was bang voortijdig onnodige aandacht op zich te vestigen. Ze wist nog steeds niet wat een orkest eigenlijk inhield. Ze vroeg zich af hoe haar partij, de tweede fluit, zich in de haar onbekende, gezamenlijke klank zou kunnen voegen. Ze wilde zo zacht mogelijk spelen, en de angst om een fout te maken woei van alle kanten als een briesje om haar heen. De repetitie die ze bijwoonde bleek echter de generale repetitie voor het concert van de volgende dag te zijn. Om haar niet te ontmoedigen had de Lerares haar niets over dat concert verteld, maar het Meiske besloot er niet heen te gaan. Moest ze nu na slechts één repetitie al op het concert spelen? Dat durfde ze niet. Het was een serieuze repetitie. Het Meiske beluisterde de werken van Beethoven die toen werden uitgevoerd (Ouverture Egmont, Pianoconcert nr. 3, Symfonie nr. 1) later altijd met een speciaal soort melancholie, de melancholie die wordt opgeroepen door het feit dat de vergankelijkheid wordt ingeperkt door de duurzaamheid van menselijke scheppingen. Maar toen durfde ze, behalve naar haar Lerares, nergens anders naar te kijken dan naar de noten. Ze had de indruk dat iedereen alleen naar haar luisterde, dat de Dirigent vanwege haar boos keek, ze kon niet genieten van het meesterschap van de beroemde pianist uit de hoofdstad, ze was bang dat ze een fout zou maken en haar onzekerheid zou onthullen. Vaak raakte ze onder het spelen de weg kwijt, de muziek stroomde onstuitbaar langs haar heen, ze probeerde die (zo snel mogelijk) in te halen, ze vergiste zich steeds bij het tellen van de rusten. Aan het eind van de repetitie sloop ze zachter de zaal uit dan ze er was binnengekomen. De opluchting van het einde van de wedren deed haar goed. Hoewel ze moe geworden was, voelde ze zich toch grandioos. Ze had nooit gedacht dat muziek zo goddelijk kon zijn, en ze telde dan ook, met een onverholen opwinding die dag en nacht aanhield, de dagen tot de volgende repetitie.

Die volgende repetitie ging echter niet door, en zo ontdekte het Meiske dat de musici na een concert een hele week uitrustten. Op de eerstvolgende repetitie, op een dinsdag, zag de zaal van de muziekschool er weer helemaal anders uit. Het Meiske haastte zich na de les op de basisschool om achter haar orkestlessenaar plaats te nemen. De drie kuchelende lampen op de pilaren vormden de enige verlichting en in de zaal heerste een door rossig licht aangetaste duisternis die op de muren een spinnewiel van schaduwen uitspreidde. Aan een tafeltje bij de zijdeur zat de Dirigent te praten met de oude Altviolist, de enige vaste bespeler van dat instrument in het orkest, die zijn forse buik, geplant op dunne, lange benen, ophield met kleurige bretels. In het herfstige halfdonker praatten zij tweeën over tijden waar het Meiske niets van wist. Behalve de Paukenist, een oudere heer die bezig was de partituren over de lessenaars te verdelen, was er niemand in de zaal, zelfs haar Lerares niet. Het Meiske ging achter haar lessenaar zitten, waar de bladmuziek van een of andere ouverture van Cherubini op haar wachtte. Ze zette haar fluit in elkaar en begon in haar eentje zachtjes te spelen. ‘Speel maar vrijuit, Meiske,’ liet de Dirigent haar weten terwijl hij achter haar rug ging zitten. ‘Let maar niet op ons.’ De tijd verstreek, maar er kwamen geen nieuwe mensen naar de repetitie. Pas na bijna een halfuur, toen de Dirigent traag en vermoeid op zijn verhoogde stoel ging zitten, werd de zaal betreden door een Grijsaard, een violist en een Jongen, een hoboïst, die het Meiske van de muziekschool kende. Ze gingen haastig zitten. De Dirigent had op hen gewacht en gaf het teken om te beginnen. Het eerste, fragmentarische akkoord werd gespeeld door één eerste viool, één altviool, de eerste hobo, de tweede fluit en de pauken. Die hinkten verder door de partituur, waarbij ze de muziek net zo armzalig en incompleet onthulden als de verlegen lampen de zaal waarin ze speelden. De Altviolist was niet van plan van zijn instrument af te stemmen op de toon die de Jongen-hoboïst aangaf, en met de linkerarm gesteund op de bal van zijn buik kraste hij, eeuwig achter op het half uiteengevallen groepje. De Grijsaard-violist werkte zich kippig door zijn partij en wist slechts hier en daar een enkele juiste toon te treffen. De Jongen-hoboïst was het best te horen, zodat het Meiske, dat naast hem zat, in zijn spel de meest betrouwbare steun vond, die ze zo precies mogelijk probeerde te volgen. Een beetje afgescheiden door een hoop lege stoelen zat de Paukenist zich te vervelen, terwijl hij als een razende de lege maten telde in afwachting van een groot fortissimo dat maar niet wilde komen, want de muziek stopte telkens om de verdwaalde musici de gelegenheid te bieden weer bij te komen. De Dirigent wond zich niet op, maar probeerde uit die karige klanken ongeveer een indruk van de partituur te krijgen en af en toe krabde hij in gedachten met het dirigeerstokje aan zijn oren. Hortend en op elkaar wachtend bereikte het groepje op de een of andere manier het einde van de ouverture en op de gezichten van de spelers was de opluchting zichtbaar. De Altviolist en de Dirigent waren het erover eens dat de ouverture geschikt was voor het programma van het volgende concert en de repetitie was afgelopen. Zij tweeën verplaatsten zich weer naar het tafeltje om hun gesprek voort te zetten en het Meiske ging onder begeleiding van de Jongen-hoboïst naar huis. Haar enthousiasme over deze uiterst kale repetitie leek nog groter te zijn dan na die, dat kon je met recht zeggen, glansrijke generale repetitie. Alsof die kaalheid haar beviel, omdat ze zich een voorstelling kon maken van alle individuele draden die het enorme weefsel van een groot orkest uitmaakten. Op weg naar huis was ze al begonnen de dagen af te tellen tot vrijdag, tot de volgende repetitie.

Op de repetities die volgden veranderde het aanzicht van de zaal helemaal niet meer zo drastisch. De Dirigent en de Altviolist bleven hun eindeloze gesprekken voeren, maar geleidelijk kwamen er ook nieuwe musici naar de repetities, al bleef het zo dat hun totale aantal de tien niet overschreed. Het Meiske maakte kennis met de Cellist die vanachter zijn ouderdomsverziendheid overal waar hij zich wendde glimlachen rondstrooide; ze leerde ook de Klarinettist kennen die (voor haar onbegrijpelijke) moppen tapte en onderuitgezakt op zijn stoel, wijdbeens, onaangename lage klanken voortbracht; en ze maakte kennis met twee Tweede Violisten die niet veel zeiden en ook zacht speelden. Het Meiske herkende ook een paar leraren van de muziekschool, die de leegten opvulden bij de eerste violen, en ze ontmoette, behalve de Jongen-hoboïst, ook andere leerlingen van de school, twee Hoornisten, een Celliste en twee Violistes. De aanwezigheid van die leeftijdgenoten verheugde haar het meest. Voor het begin van de repetitie kon ze met hen praten en lachen, en na de repetitie ging ze samen met hen naar huis. De donkere herfstavonden met de grote, monsterlijke schaduwen van vervormde bomen joegen het Meiske angst aan en ze voelde zich veel beter als ze die weg niet alleen hoefde af te leggen. De Jongen-hoboïst bleek in dezelfde wijk te wonen als het Meiske, en hij hield haar dan ook tot wederzijds genoegen gezelschap, vertelde haar onderweg interessante verhalen en maakte haar aan het lachen. Hij zat al een paar jaar in het orkest en kende veel anekdotes. En hij hield bijzonder veel van muziek. In zijn verhalen school de zuivere onschuld waarmee de kindertijd de wereld van de gevoelens beziet. Het meest volmaakt vertegenwoordigd door de muziek, was die wereld voor hen heel nabij, bevattelijk en toegankelijk, er stond geen spook van serieuze volwassenheid voor in de weg en ze waren zich ervan bewust alsof ze alleen voor hen bestemd was. In de verhalen van de Jongen zag het Meiske die wereld als de enige bestaande, net zo verwonderlijk echt als de wereld van kinderspelletjes, en daarom bewaarde ze die verhalen met speciale aandacht in haar herinnering. Ze vulden niet alleen de tijd waarin ze van de muziekschool naar huis liepen, ze vulden haar dromen en maakten die tot werkelijkheid. Daardoor waren het juist de verhalen van de Jongen die het Meiske ertoe aanzetten de volgende repetitie nog smachtender af te wachten en steeg het bloed haar naar de wangen bij elke gedachte aan een nieuwe ontmoeting.

Heel snel zag het Meiske in dat de musici elkaar van repetitie tot repetitie, van dinsdag tot vrijdag, in de zaal van de muziekschool afwisselden: bijna elke keer verscheen er een nieuw gezicht en ontbrak er een ander. Ze zag ook dat het programma met aandacht en geleidelijk werd gekozen, en dat het een paar maanden voor het concert zijn beslag kreeg, waarschijnlijk volgens een standaardpatroon: ouverture, concert, symfonie. Ze merkte verder dat er bij de symfonieën altijd maar tussen vier componisten werd gekozen: Haydn, Mozart, Beethoven en Schubert, dat de concerten die werden gespeeld ook hoofdzakelijk van hen waren, terwijl de meeste vrijheid lag in de keuze van de ouvertures – er werden composities gespeeld van Mendelssohn, Grieg en zelfs van Sibelius. Ze kwam te weten dat er twee keer per jaar een concert werd gehouden, dat er een mogelijkheid bestond voor gastspel in een van de naburige steden, dat het aantal musici op de repetities toenam met het naderen van een concert die zijn culminatie bereikte op de generale, zoals het Meiske die had ervaren bij haar eerste kennismaking met het orkest. Dan werden de orkestlessenaars ook gevuld met spelers uit andere steden of uit het militaire orkest. Stukje bij beetje leerde het Meiske al haar collega’s kennen. Onder hen waren, zoals ze al eerder had opgemerkt, twee groepen te onderscheiden: de oudjes en de jeugd. De eersten hadden altijd de fossiele geur van hun nadagen bij zich en voor het Meiske bleven zij, behalve in de vorm van enkele vriendelijke glimlachjes, volkomen ontoegankelijk. Het zag ernaar uit dat zij de stabiele kern van dit orkest vormden. Lange tijd wist ze niet waarom. Op een avond voor de repetitie vertelde de Paukenist haar het verleden van dit orkest. Eens, lang geleden, voor de grote oorlog (het Meiske kreeg in elk verhaal over het verleden te horen over die grens: voor en na de oorlog), bestond er in deze stad een semiprofessioneel orkest, waarvan de traditie wel meer dan honderd jaar terug reikte. Het orkest kon zich laten voorstaan op een rijke muziekbibliotheek, goede musici en een mooie concertzaal. Toen brak de oorlog uit, vele musici vluchtten en er sneuvelden er ook een paar. Het overwinningsleger, dat tot elke prijs met het verleden wilde breken, trok de stad binnen. Het had het ook op de nalatenschap van het vooroorlogse orkest gemunt – en gooide de partituren bij het vuilnis. Onder de soldaten-bevrijders bevond zich ook de huidige Dirigent. Hij zette zich in voor het muzikale erfgoed van de stad. Hij redde de partituren en hernieuwde de activiteit van het orkest. Al deze oudjes, van wie het aantal afnam, hadden voor de oorlog in het toenmalige orkest gespeeld. Zij geven de erfenis door aan de jonge generatie, aan de leerlingen van de muziekschool en hun leraren, die de meest verantwoordelijke posities in het orkest hebben. Het Meiske luisterde aandachtig naar het verhaal en voelde haar borst zwellen van trots. Ze hield van haar orkest, dat ware sprookje van haar kindertijd.

Er waren vele concerten voorbijgegaan sinds het Meiske bij het orkest speelde. Ze had al veel geleerd. Het meest enthousiast was ze altijd over de spanning voor een optreden. Opeengepakt in twee kleine ruimten voor de barokke concertzaal van het Stadhuis oefenden de musici, gekleed in smokings en lange jurken in pasteltinten, voor het laatst op moeilijke passages, sommige bezorgd, andere zelfverzekerd, ze begonnen licht te zweten van ongeduld en van de algemene benauwdheid van de ruimten, die beslist geen contact met de herfstwinden mochten hebben. Dan, een paar minuten voor het opgaan, werd alles stil en nam de Dirigent het woord. Hij verzocht de musici geconcentreerd en oplettend te zijn, naar zijn hand te kijken en niet te jagen. Uit dat verzoek sprak altijd een soort angst, alsof zijn meerderen hem vanwege een slecht concert zouden ontslaan en al zijn inspanningen teniet zouden doen, alsof het orkest vanwege een eventuele mislukking zijn activiteiten voor altijd zou moeten staken – dat onthulde de smekende stem van de Dirigent de musici. Maar voor hen vertegenwoordigden die woorden ook het opgaan van een denkbeeldig doek, en na ze voor de zoveelste keer weer te hebben aangehoord liepen ze traag en hinkend, of dapper en vrolijk over het rode lint van het tapijt dwars door het publiek naar het podium. De Dirigent liep altijd op discrete afstand achter hen met zijn stijve en naar links gerichte loop met kleine passen, hij klom op de bok, keek hen allemaal nog een keer met een betekenisvolle-vermanende blik aan en gaf het teken om te beginnen. Het Meiske kon nooit precies bepalen hoe dat orkest eigenlijk klonk. Ze luisterde aandachtig naar haar collega’s, de blazers, volgde waakzaam elke beweging van de Dirigent, probeerde zacht genoeg te spelen om haar Lerares niet te overstemmen en deed haar best om alle rusten zo precies mogelijk uit te tellen (waarvoor ze stiekem de vingers van haar linkerhand gebruikte). Ze merkte vaak dat sommige musici, gewoonlijk de oudjes, het even kwijt waren, dat ze hun groep op een drafje ‘achternazaten’, maar dat stoorde haar niet. Ondanks al haar waakzaamheid en aandacht genoot het Meiske. Ze liet zich vooral meeslepen door zo’n geestdriftig fortissimo, al was het niet zuiver. Dan bezorgde de kracht van het geluid haar kippenvel. En wanneer de hobo, de klarinet of de cello een treurige melodie begon te spelen, kreeg ze van ontroering tranen in de ogen. Het applaus na het concert deed de illusies uiteenspatten en kondigde aan dat het tijd was om te glimlachen. Lachend publiek, lachende musici, de Dirigent die het zweet van zijn voorhoofd wiste, verlegen om zich heen kijkend alsof hij wilde zeggen: beter kon het niet. In een bekend restaurant in de stad wachtte hun dan een overvloedig diner, en de musici haastten zich dan ook om hun uitgehongerde buik zo gauw mogelijk tevreden te stellen. De jonkies maakten grapjes ten koste van de onhandige oudjes – in de herfstige stad joeg het gelach de massieve schaduwen uiteen. Op zo’n avond kwam het Meiske erachter dat ze van nu af aan de eerste fluit zou spelen in het orkest.

Ja, de Lerares had besloten zich uit het orkest terug te trekken. De jongeren moesten zich bekwamen. Wat ging het hart van het Meiske tekeer voordat ze voor het eerst het solothema uit Schuberts ouverture Rosamunde moest spelen! En toen ze begon, had ze de indruk dat de hele wereld op dat moment alleen naar haar luisterde. Zo beefde ze telkens wanneer de partij van de fluit solo een ingeslapen melodie begon te weven. De oudjes genoten terwijl ze naar haar melancholieke zang luisterden, en van genot, met gesloten ogen, vergaten ze weleens dat ze zelf ook moesten spelen. Iedereen prees het Meiske. Zij volgde natuurlijk nog steeds lessen, hoewel de Lerares haar steeds vaker aanried naar de grote stad te gaan en daar verder te studeren. Het Meiske schonk niet veel aandacht aan die voorstellen. Vol van uitdagingen bleef ze de volgende orkestrepetitie afwachten.

In die tijd bestond het orkest grotendeels uit haar vrienden van school en zij voelde zich heel gelukkig tussen hen. Het orkest gaf toen vaak gastoptredens in naburige steden en die reizen brachten ook weleens een avontuur met zich mee. Zo gebeurde het op een keer dat de Paukenist, overigens in zijn functie van muziekbibliothecaris, voor het vertrek naar een verre stad had vergeten de bladmuziek van de eerste fluit en de eerste hobo in te pakken. Toen het Meiske en de Jongen-hoboïst in de zaal van de plaatselijke schouwburg achter hun lessenaar plaatsnamen, zagen ze dat daar geen bladmuziek op stond. Ze dachten dat iemand een grapje met hen uithaalde. Ondanks hun verwarring werd met de repetitie begonnen. Zij speelden niet. De Dirigent keek hen boos aan. Zij waren er verlegen onder en de zaak werd spoedig opgehelderd, maar daar zaten ze dan. Zonder bladmuziek kun je niet spelen in een orkest. De musici raakten in paniek – zonder eerste fluit en eerste hobo konden ze geen concert geven. Op zoek naar een oplossing fluisterde de Jongen-hoboïst het Meiske iets toe en zij tweeën zeiden tegelijk: ‘We spelen wel uit ons hoofd.’ De musici keken elkaar stom van verwondering aan. Dat voorstel klonk uiterst onwaarschijnlijk en in angstige spanning begon het concert. Toen de Dirigent en de musici hoorden dat de twee blazers foutloos speelden, alsof ze bladmuziek voor zich hadden, ontspanden ze zich, gelukzalig geroerd. Geen twijfel mogelijk, het Meiske en de Jongen-hoboïst waren de helden van dat concert, ze werden van alle kanten overspoeld met loftuitingen en blozend straalde het Meiske van vreugde.

Het duurde niet lang of de Dirigent stelde het Meiske voor op het volgende concert op te treden als soliste. Dat was de grootste beloning die zij zich kon voorstellen. Ze zette zich nijver aan de voorbereiding van een concert van Quantz, ongeduldig wachtend op de dag dat ze voor het eerst voor het orkest zou kunnen staan. Maar zoals bekend was dat bij gebrek aan musici een onvolkomen repetitie. Dat stoorde het Meiske niet zo erg. Hoe onhandig ze ook waren in het van het blad spelen en hoezeer ze ook opvielen door hun onzuivere intonatie, dat handjevol verregende spelers (want die oktoberdag regende het pijpenstelen) slaagde erin in de verbeelding van het Meiske het beeld, of liever een schets van het beeld van een volledig strijkorkest voor te toveren. Ze sloeg geen acht op de veelvuldige onderbrekingen door de Dirigent, op zijn irritaties en de verwijten die hij richtte tot de ontstemde musici. Het concert zelf bracht het Meiske niet alleen een stormachtig applaus van het publiek en een boeket fluweelrode chrysanten, het bracht haar ook het vastberaden standpunt van de hele muziekschool dat het absoluut noodzakelijk was dat zij zich verder muzikaal zou scholen in de grote stad, en het bracht haar ook tranen. Tranen, want ze kwam te weten dat haar vriend-begeleider, haar naaste en liefste buurman in het orkest, de Jongen-hoboïst, dat nou precies had gedaan – hij was naar de grote stad gegaan. Zelf kon zij niet tot die stap besluiten. Ze hield ook van schilderen en stelde zich voor hoe ze haar hele stadje zou schilderen – ze wilde het nog niet verlaten.

Monter en vrolijk bleef ze in het orkest spelen. Er kwamen nieuwe leerlingen van de muziekschool en het Meiske raakte zo gewend aan haar plaats van eerste fluit en had inmiddels zoveel ouvertures en symfonieën gespeeld, dat ze een onvervangbare steunpilaar was geworden voor alle musici in het orkest. Af en toe, als er ingewikkelder composities op het programma stonden, kwam de Jongen-hoboïst uit de grote stad het orkest te hulp door op het concert te spelen. Het Meiske voelde dat de grote stad hem had veranderd, ernstiger had gemaakt. Er speelden toen bekende solisten bij het orkest en vaak trad het Meiske tot haar grote tevredenheid ook op in die rol.

Maar toen, opeens en heel onverwachts, merkte ze dat het orkest van concert tot concert steeds minder spelers telde. De oudjes stierven onverhoeds, de een na de ander, en de scholieren gingen hun eigen weg, ver van de muziek. De Dirigent werd oud. De Jongen-hoboïst kwam niet meer. Het Meiske besloot zich aan het schilderen te wijden. Om zich daarin te bekwamen ging zij ook naar een grote stad, maar niet naar dezelfde waar de Jongen was. Zij tweeën zijn elkaar niet meer tegengekomen. Het Meiske heeft niets meer over hem gehoord. Daarom zou ik jullie willen verzoeken om haar, wanneer jullie haar zien, te zeggen dat de Jongen-hoboïst het conservatorium heeft doorlopen, dat hij naar een ver land is gegaan, dat hij net zo mooi speelt als vroeger en dat hij noch zijn geboortestad, noch het orkest, noch haar, het Meiske, is vergeten. Zeggen jullie haar dat beslist. Ze zal vast blij zijn.

Wanneer ze haar familie kwam opzoeken, ging het Meiske altijd even naar de zaal van de muziekschool en nam dan haar fluit mee. Nu en dan kwam het ook voor dat ze op een concert speelde. Maar er waren steeds minder concerten. De Dirigent bewoog zich moeizaam, al zijn leeftijdgenoten waren gestorven, en ook hij hoefde niet lang meer op zijn vertrek te wachten. Hij stierf in een grijze herfstnacht, terwijl gierende windvlagen de takken als zwepen tegen het vensterglas sloegen. Met hem stierf ook het orkest. Het Meiske bleef in de grote stad. Ze schilderde veel. Soms, als ze alleen was, zette ze haar fluit in elkaar en speelde een of andere melodie die de herinnering aan haar kindertijd koesterde.

(Zulke verhalen leven alleen in de omhelzing van de herfst, de koning van de VERGETELHEID, daar waar van mensen alleen overleveringen resten.)

-

*

En zo zullen de jaargetijden elkaar op hun gestage, in een ver verleden vastgelegde wijze afwisselen. En zo zal de Vrouw door de lange straat stappen in het decor dat elk seizoen haar op zijn eigen unieke manier verschaft, overvloedig en met genoegen. Algauw zal geen van haar kinderen haar nog gezelschap houden op dat pad. Wij zullen hen zelfs niet meer zien. Het zal ons toeschijnen dat ze het stadje hebben verlaten. We zullen merken dat de Vrouw haar dagelijkse weg met de jaren steeds trager aflegt. Ze zal steeds vaker even blijven staan, het zal haar steeds zwaarder vallen de boeken en schriften van haar leerlingen te dragen. Vervolgens zal het gebeuren dat we haar een paar dagen, zelfs een paar weken niet zien. Dan zal ze opnieuw verschijnen, maar we zullen merken dat ze nog trager en moeilijker loopt. Wanneer we haar op een dag weer niet zien, zullen we denken dat ze over een dag of wat wel zal verschijnen. Maar dan vergissen we ons. Wij zullen zelf ook niet precies weten sinds wanneer we haar niet meer hebben gezien. We zullen ook niet weten of we haar niet zien omdat zíj is verhuisd of omdat wíj zijn verhuisd. Door de straat zullen andere mensen lopen, maar de Vrouw zullen wij niet meer zien. Alleen de ruimte die zij en haar gang ooit hebben ingenomen zal blijven, maar ook die zal een doorzichtige schaduw lijken. En dan zullen wij ons niet eens meer herinneren dat wij de Vrouw en haar vier kinderen vaak zagen. Het stadje zal zijn uiterlijk veranderen en in dat nieuwe kleed zal er voor ons geen plaats meer zijn. Deze ononderbroken afwisseling is het die voor onze herinnering en onze vergetelheid altijd een vorm van troost zal zijn.

-

Sleutelkruid

-

Voor mijn Isidora, om deze herinneringen te bewaren

-

‘Plantensesam, open de horizon

Voor allen die te vroeg geboren zijn

Laat hen andermans hart binnengaan

als ze het hunne hebben geopend...’

BRANKO MILJKOVIĆ

-

Sleutelkruid is een magisch kruid waarmee je ieder slot kunt openen en een verborgen schat kunt vinden. Het is zacht en dik als een arm, je kunt er een hoofd, een hals, armen, benen en ogen in herkennen, en soms lijkt het op een man met kinderen. Het komt alleen in het voorjaar voor en verdwijnt snel. ’s Nachts geeft het licht als drie kaarsjes die branden boven een bron. Dat kruid is moeilijk te vinden. Wie het wil opsporen, moet zichzelf in de ketenen slaan en over een weide lopen, en waar de ketenen vanzelf afvallen, daar zal hij het vinden.

Je kunt het ook te pakken krijgen met behulp van een schildpad. Dan moet je schildpadeieren zoeken en daar een versperring omheen zetten, zodat de schildpad er niet meer bij kan komen. Wanneer de schildpad dat ziet, gaat ze sleutelkruid halen, komt ermee terug en legt het op de versperring. Door het sleutelkruid stort die in en kan de schildpad bij haar eieren. Maar het valt niet mee het sleutelkruid te pakken te krijgen, want zodra de versperring instort, slikt de schildpad het in.

Haiduks vonden het soms door ’s nachts een paard met een lange ketting aan een spil vast te binden, en dan zijn rondgaande beweging te volgen. Waar de ketting brak, zochten ze dit kruid. Maar dat is al lange tijd niemand meer gelukt.

Ook de groene specht kent die plant. Wanneer zij wegvliegt uit haar nest, moet je de uitgang van de stam afsluiten en er een rode zakdoek onder leggen. Als de specht ziet dat ze niet naar binnen kan, zal ze dat magische kruid halen en de ingang openen. Maar zodra ze dat heeft gedaan, wil ze het kruid vernietigen en zal ze het op de rode zakdoek gooien, omdat ze denkt dat het vuur is. Dan kan de mens het sleutelkruid pakken.

Men vertelt wel dat je het sleutelkruid ook bij de egel kunt vinden, die het onder zijn tong houdt, maar ook daar heeft al geruime tijd niemand het kunnen vinden. En ook niet op enig andere manier, alsof het is verdwenen, alsof het is uitgestorven.

-

BOEK I ~ RUSSISCHE SPROOKJES

-

‘Danilo beklom de Drakenberg. De grond was bevroren, sneeuw stoof op. Hij naderde de kloof waar hij vroeger weleens een steen haalde. Hij keek verbaasd op, want daar was nu een grote kom, alsof iemand er gesteente had gedolven. Danilo ging de kom binnen. Bij een van de wanden stond een grijze steen in de vorm van een stoel. Danilo ging erop zitten en verzonk in gedachten. Hij keek naar de grond en kon de stenen bloem maar niet uit zijn hoofd zetten. “Als ik die toch eens kon zien.” Opeens werd het warm, alsof de zomer was teruggekeerd. Danilo hief zijn hoofd op en was met stomheid geslagen. Tegenover hem, bij de tegenovergelegen wand, zat de Meesteres van de Koperberg.’

Haar enorme groene hagedissenlichaam steunde met de achterpoten op een steen. Haar gebogen staart hing dreigend met zijn hoornige glibberigheid naar beneden. In plaats van voorpoten had de Meesteres armen en ze had een mensenhoofd. Als dat hoofd niet op het pantser van een reptiel had gezeten, had men het beslist mooi genoemd. Verleidelijk zelfs, want ze trok de wenkbrauwen boven haar zwarte ogen zinnelijk op, en Danilo, die zijn mond opensperde van verbazing, werd getroffen door de pijlen van haar blik. Het ravenzwarte haar van de Meesteres danste in de wind en viel op de hagedissenromp, precies op de plek waar Danilo graag meisjesborsten had gezien. Maar hij kon van angst geen woord uitbrengen. Een gouden kroon, versierd met lazuriet, gaf hem te kennen dat er met de Meesteres van de Koperberg niet te spotten viel. Zij nam wat ze wilde. Verschrikt door haar blik en de massa zenuwachtige hagedissen in haar gevolg, die kluwens vormden, elkaar in kop en staart beten, hun tong uitstaken en elkaar platdrukten – een vloeiende massa van bewegend groen vlees met staarten –, hief Danilo zijn handen ten teken van overgave. De Meesteres mocht hem gevangennemen. Hij kon niet meer vluchten. Hij was ingesloten tussen muren van kale, rode rotsen die alleen doorgang boden naar het duister, naar het rijk van de Meesteres. Daarop verdween ook de zon. Achter vormeloze wolken was de weerschijn ervan te zien, als een uiteengereten verwachting. Danilo wachtte tot de Meesteres zou gaan spreken.

Die tekening, die het kinderoog vastgenageld houdt met zijn bovennatuurlijke verschijningen en het raadsel van de angst, is op het harde linnen voorplat van de boekband geplakt. Links ervan, met zwarte cyrillische letters in twee regels, de titel: RUSSISCHE SPROOKJES, versierd met twee rode figuren die er symmetrisch boven en onder zijn gezet. De Jongen meende dat dat motief was overgenomen van een of andere Russische klederdracht om hier, afgezonderd, als een kruik met twee handvatten, in miniatuur de wereld voor te toveren waaruit ze waren voortgekomen. Onbekende verten. Die de Jongen met die figuren aanlokten en hem ervan overtuigden dat hun boodschappers authentiek waren.

Zijn vader had het boek voor hem gekocht voor zijn vijfde verjaardag. Of misschien had zijn vader die dag een ander boek gekocht, terwijl de Jongen dit cadeau had gekregen. Want op de eerste bladzij staat: ‘Van Maca en Rožika uit de boekwinkel.’ Deze dames roken naar pas gedrukte boeken en hielden van vaste klanten. En dat was de Jongen. Ze bogen zich over hem heen, lieten hun in een glimlach geklede tanden zien, zeiden lieve woordjes tegen hem, knepen hem in zijn wangen. De vrouwen waren zo vertederd en opgetogen over het kind dat hij wel een prins leek, zoveel aandacht schonken ze hem. Zonder zijn toestemming verhieven ze hem tot een lieve jongen die een gevoelige snaar kon raken bij de ongetrouwde verkoopsters. Maar hij wilde een boek. Daarom was hij met zijn vader de stad in gegaan.

De Jongen wist zeker dat het op een zaterdag was. De dag van opluchting na een week die door de tijd uit opgelegde en zelfgekozen verplichtingen in elkaar wordt genaaid. De dag van verwarring omdat je laat wakker wordt. Vaders fiets, voor de beentjes van de Jongen ongrijpbaar, stond paraat te wachten tot ze vertrokken. Die fiets werd als huisgenoot beschouwd, alsof het een paard was. En zo zag hij er ook uit: hoog en zwart. De Jongen wist zelf ook niet waarom dat beeld van het kind, geplant in het stoeltje dat boven het achterwiel van de fiets was bevestigd, hem steeds ontglipte. Waarschijnlijk omdat hij altijd achter zijn vader zat en bij zichzelf zijn woorden herhaalde: ‘Hou je benen goed uit elkaar. Pas op dat je voeten niet tussen de spaken komen. Pak me stevig vast om mijn middel.’ Zijn blik kon alleen de streep van het fietspad volgen, dat onder hen door stroomde. Hij kon zich niet herinneren dat de fiets, die galoppeerde als een zwart paard, ooit moe werd. Het speet de Jongen dat hij de wind die je in het gezicht slaat toen niet kon voelen. Die wind zou hem helpen die tocht naar de stad ook een plaats te geven in een sprookje. Hij werd beschermd door de rug van zijn vader. Kon de Jongen zijn armen stevig genoeg om hem heen slaan?

Nee, die zaterdag had zijn vader vast zijn baret niet op. Daaraan herkenden ze hem altijd. In juni draag je geen baret. Een lichtblauw overhemd met korte mouwen en een zonnebril. Daaronder verborgen de schalkse blik, die alleen door zijn lippen gedeeltelijk werd verraden. De Jongen kon zich niet herinneren of zijn vader hem die zaterdag had meegenomen naar de kapper. Waarschijnlijk wel. Hij hield er niet van als iemand met zijn vingers aan zijn haar zat en ook niet als iemand een kam over zijn hoofd liet gaan en er een schaar boven liet klikklakken, hij had een hekel aan het gezoem van het machientje dat aan de stoppels op zijn oneffen schedeltje knaagde en hij walgde van de afgeschoren haartjes die onder je kleren kropen en aan je huid bleven plakken, de puntige topjes die plagerig in je huid prikten en hun hartstocht voor de nabijheid van het menselijk lichaam hardnekkig weigerden op te geven. Zodra hij zag dat de hoge stoel in de kapperszaak leeg was, wist de Jongen dat een knipbeurt onvermijdelijk was en dat zelfs het tijdelijke uitstel van het wachten hem zou ontgaan. Het kwam niet bij hem op dat zijn vader hun komst misschien van tevoren had aangekondigd en dat de stoel al de hele morgen voor hem vrijgehouden was. Wat kon hij anders dan de geurige handen van de kapper toe te staan een wit laken om hem heen te slaan, water in zijn haar te sproeien en om zijn oren te gaan scharrelen, die bij iedere aanraking zo rood werden als een kreeft? Het gesprek tussen zijn vader en de kapper ontging hem, hij werd helemaal in beslag genomen door de bewegingen van de schaar en het ongeduldige wachten tot het afgelopen was. ‘Niet wiebelen, jochie. Nog even, dan is het klaar.’ En zodra de kapper hem vroeg wanneer hij voor het eerst zijn snor zou afscheren en wanneer hij van plan was te trouwen, wist de Jongen dat hij gauw vrij zou zijn.

In dezelfde straat, de hoofdstraat (waarvan hij de naam nog niet wist), een stukje verder dan de kapperszaak, bevond zich de boekwinkel, teruggetrokken in het lommer van de oude zweepbomen. Altijd in de schaduw. Daar zaten Maca en Rožika te babbelen. Het zou heel goed kunnen dat zijn haar die zaterdag was geknipt. Hij was jarig, en bovendien was de zomer begonnen. Het is mogelijk dat hij daarom vond dat hij recht had op twee boeken in plaats van één, zoals iedere gewone zaterdag. Hij wilde graag sprookjes uit de hele wereld verzamelen. De Chinese, Japanse en Indische had hij al. Met de Russische sprookjes betrad hij Europa. En op de planken in de boekwinkel stonden er nog een heleboel. Ongetwijfeld uit de hele wereld.

Ze bleven niet lang in de boekhandel. Vader kocht bij de kiosk een krant en kwam een kennis tegen, een oude, praatgrage man. De zon brandde. De Jongen kneep zijn ogen tot spleetjes en in zijn nek begonnen de kleine naaldjes aan hun klucht. Thuis werd een mokkataart gebakken, die vond hij het lekkerst. Vader praatte met zijn kennis over de aanstaande voetbalwedstrijden. De hitte zweepte de haartjes in zijn nek tot in het dolzinnige op. ‘Papa, laten we naar huis gaan.’

Het lied van lachduiven in de hoge kruinen. Met zijn eentonige ritme tikt het de ogenblikken weg en laat ze voorgoed verdwijnen. De geschiedenis van de sereniteit tikt het weg, een geschiedenis die voor mensen alleen toegankelijk is via dit geluid, dat doordringt uit de zwijgzame verborgenheid van het geboomte. Het zingt een melodie van troost die weliswaar van buitenmenselijke oorsprong is, maar tot ons doordringt om ons een waarheid in te fluisteren die wij zijn vergeten, waarvoor ons bewustzijn is gevlucht. Met zijn armen stevig om zijn vaders middel geslagen, op de fiets, dacht de Jongen aan zijn nieuwe boek.

Uit het open keukenraam verspreidden de voorbereidingen van zijn verjaardagsviering zich in geuren door de straat. De Jongen herinnert zich niet meer wat voor koekjes oma voor die gelegenheid had gebakken, maar hij weet wel dat ze heerlijk waren. Koekjes en melk vormden de basis van al zijn maaltijden, onvervangbaar en niet te overtreffen. Hij doopte de koekjes nooit in de melk – de mogelijkheid dat er kruimeltjes of stukjes noot in de dikke, witte vloeistof terechtkwamen moest hoe dan ook worden vermeden. Anders hield de Jongen op met eten. Want kruimels hoorden niet in de melk. Hij walgde ervan. Daarom propte hij de koekjes in zijn mond en overgoot ze met koude melk. Zo wilde hij althans eten, maar de melk was toch altijd opgewarmd. Om te voorkomen dat hij verkouden werd. En op gekookte melk vormde zich een vel, de grootste keukenvijand van de Jongen. Oma wist dat ze dat gelige, gerimpelde melkvlies zo ver mogelijk bij hem vandaan moest houden. En dat deed ze zorgvuldig, met een lepeltje. Toen hij die dag de keuken binnenkwam, wilde de Jongen dat oma hem voorlas. Hij brandde van ongeduld om de schatkamer van de Russische sprookjes te betreden. Oma had geen tijd. Ze was net bezig gesmolten chocolade over de koekjes te gieten. Straks zou ze hem wel kunnen voorlezen. De Jongen bladerde in het boek en bekeek de illustraties: in een werkplaats betast een grote jongen een steen en bewondert de patronen erin (malachiet, zei het sprookje); een jongeman houwt een bokaal uit steen; in een bos met vreemde begroeiing rennen een jongeman en een meisje elkaar tegemoet; een heks met lange armen rijst op uit een meer en dreigt een slapende jongeman te betoveren; in een paleis danst een meisje met zwanen; een jongeman op een paard vliegt naar een toren waarin een prinses gevangenzit; een driekoppige draak valt een meisje aan dat met kettingen aan een boom gebonden is...

‘Nu kan ik je voorlezen.’ Oma veegde het meel van haar schort. Niemand las zo mooi als zij. Haar stem klonk zo overtuigend, alsof ze al die sprookjes zelf had verzonnen en ze nu aan haar kleinzoon vertelde om hem verborgen wijsheden te onthullen.

‘De Meesteres van de Koperberg vroeg hem:

– Wel, Danilo, zo te zien is het je niet gelukt een bokaal te maken in de vorm van een doornappelbloem?

– Nee, zei hij.

– Treur er maar niet om, probeer iets anders. Ik zal je iedere soort steen geven die je wilt.

– Nee, antwoordde hij. Ik kan niet meer. Ik heb heel erg mijn best gedaan, maar ik ben er niet in geslaagd. Laat me de stenen bloem zien.

– Je zult er spijt van krijgen.

– Laat me die bloem zien, heb meelij!

– Ga er zelf maar naar zoeken.

– Jij waakt erover. Laat me die bloem zien. Zonder die bloem kan ik niet leven.

– Laten we in dat geval naar mijn tuin gaan, Danilo.’

Op zijn verjaardagsfeestje kwamen er vriendjes uit zijn straat en familie. Hij blies kaarsjes uit, snoepte, en ze hebben vast ook voor hem gezongen. Vader stuurde hen de achtertuin in om te spelen. Hij hield het boek de hele dag bij zich. Hij wilde ermee op de foto. ’s Avonds las ook moeder hem sprookjes voor. Hij wilde het boek niet op de plank zetten. Hij had er een plaats naast hem in bed voor bestemd.

Die dag schreef zijn moeder in haar dagboek:

Voor zijn verjaardag heeft hij van oma een rode herenfiets gekregen, ingevoerd uit Tsjecho-Slowakije. Hij had tevoren een paar keer gezegd dat hij graag een fiets voor zijn verjaardag wilde, maar nu taalt hij er niet naar om erop te rijden. Van mij heeft hij viltstiften gekregen, van de buurvrouw waterverf, bloemen en gelatinepudding, van de meisjes uit de aangrenzende straat twee borden en een kopje waarop sprookjestaferelen zijn afgebeeld: De kikker en de schone koningsdochter, Hans en Grietje, Sneeuwwitje en de zeven dwergen. Van zijn oom en tante heeft hij chocolaatjes gekregen in een doos met een illustratie uit De gelaarsde kat erop, en van mijn collegaatje twee boeken: Kleinduimpje en Dombo. Papa is vanochtend naar de boekhandel gegaan, hij heeft krediet opgenomen en de serie boeken van Walt Disney, De wondere wereld (4 delen), aangeschaft.

Op zijn taart had ik met slagroom een jongen getekend. We zijn niet op de foto gegaan, want papa was vergeten een film te kopen.

Hij is nog steeds erg geïnteresseerd in boeken. We hebben de boeken die hij heeft gekregen voorgelezen. Hij kan lang vol aandacht luisteren als ik hem voorlees. Hij houdt van viltstiften en gaat vooruit met tekenen. Hij heeft ook wat met waterverf gekliederd.

Geen woord over Russische sprookjes. Geen van de genoemde kinderprentenboeken had de Jongen langer dan een week kunnen boeien. De gezichten van degenen die ze hadden meegenomen zijn in de herinnering van de Jongen vervaagd. Ze bogen zich over hem heen en giechelden. Ze wachtten ergens op. Tot de Jongen enthousiast werd, tot hij juichte, waarop eigenlijk? Ze waren lopend naar het huis van de Jongen gekomen. De warmte kwam hen halverwege tegemoet, ze kregen er een droge mond en vochtige oksels van. Ze pakten met twee vingers hun hemd vast en wuifden zich daarmee koelte toe. Het tasje met cadeautjes verplaatsten ze van de ene hand naar de andere. Een troep ganzen versperde hun de weg. De ganzerik siste – hij ging heldhaftig tot de aanval over. Nieuwe wijken worden immers altijd aan de rand van de steden gebouwd, in die vergeten halfstraatjes die nog geen afscheid hebben genomen van het dorpsrumoer en de geur van stallen. En bijna niemand had een auto. Daarom deden de vrouwen, stappend op hooggehakte sandalen, hun best om de scheve klinkers van het geïmproviseerde trottoir niet te missen en hun gewicht niet in een vochtig kluitje aarde te prikken. Zo tripten ze, gehaast om zo snel mogelijk de pas verrezen stedelijke veiligheid te bereiken, gevolgd door de blikken van de boeren die de tuin voor hun huis besproeiden. De gasten waren dolblij dat ze er waren. Ze vroegen om een glas water, fatsoeneerden hun haar, wierpen een blik op de schaduw van de achtertuin, stopten de Jongen de cadeautjes in de hand, lieten op zijn wangen de vochtige rode stempels van hun lippen achter, en verder kwebbelden ze, kwebbelden ze de hele tijd. Zij waren hier niet voor hem bij elkaar gekomen, al wilden ze hun bezoek zo presenteren (dacht de Jongen later), maar ze hadden zich verzameld voor de wereld der volwassenen, die onophoudelijk vervelende kletspraatjes hield over onbenulligheden, als vervanging voor het echte leven. Maar hun geschenken getuigden van een subtiele band met de kinderlijke waarheid waarvan zij zich niet bewust waren. En die rode fiets, waar de Jongen zeker een jaar niet naar omkeek, wordt het symbool van wat hem door het leven zal dragen. Sinds hij, vier jaar na deze verjaardag, zijn moeder vroeg of hij op de fiets naar school mocht, is de fiets zijn trouwste begeleider en vriend geworden. Hij is van kleur veranderd: van rood werd hij zwart, toen blauw, en weer blauw. Hij is van stad veranderd en van versnellingen. En de Jongen at en dronk van die borden en kopjes waar sprookjestaferelen op stonden afgebeeld tot zijn porties daar te groot voor werden. Sindsdien bewaarde hij ze zorgvuldig in een kast. Hij zou het leuk vinden als nu ook een of ander kind naar Roodkapje of Sneeuwwitje keek. Maar door verhuizingen zijn de borden in scherven veranderd. De Jongen heeft ze niet horen breken.

Ook al noemde het dagboek ze niet, toch verklaarde het de onduidelijkheid over de opdracht in Russische sprookjes: vader had vier dure, grote boeken gekocht en de sprookjes daarbij cadeau gekregen. Commerciële handigheid en een kaart voor de wereldreis van de Jongen. Daarom verlangde hij zo naar de zaterdagen. Moeder las hem iedere avond voor. En dat jaar nam de Jongen zijn nieuwe boek ook mee naar zee.

Ieder jaar ging vader met hen naar een of ander stadje aan zee, waar hij ontelbare herinneringen aan had, een stadje waar kennissen woonden, waar hij zich, in de schaduw van de dennen, bij prošek [1] en sardientjes, als het ware thuis kon voelen. Die zomer gingen ze naar Rovinj. De Jongen is er nooit achter gekomen wie vaders vriend in Rovinj was, de man die hen zo hartelijk ontving, die hen bijna iedere avond uitnodigde om vis bij hem te komen eten, die hem op een paard liet rijden. En even weinig wist hij over zijn vader. Pas vijftien jaar na diens dood, bij het inpakken van de tweeënhalf decennium oude inventaris van hun huis, dat hij vrij moest maken van de spullen van de vroegere eigenaren om het naakt en boordevol herinneringen (zoals hij het nooit eerder had gezien) op te leveren aan de nieuwe, pas toen vond de Jongen een map met documenten van zijn vader. Er waren er niet veel over. Een paar foto’s en besluiten over overplaatsingen. Terwijl hij foto’s bekeek van zijn vader omringd door een stuk of tien langharige meisjes en met zijn lengte uitstekend boven hun in verlangen gewikkelde blikken, of met een bal in zijn hand tegen een doelpaal geleund poserend met zijn voetbalploeg, waarvan de spelers gekleed zijn in lachwekkende gestreepte tenues, terwijl hij die bekeek, begreep de Jongen dat hij over zijn vader eigenlijk niets meer te weten zou kunnen komen. Er waren slechts geschreven skeletten van een leven over, verdroogde documenten van een bestaan. Daaruit kon je alleen de namen van de plaatsen lezen waar hij had gewoond, terwijl het de Jongen interesseerde waar hij om had gelachen, van wie hij had gehouden. Niets vergeefser dan het zoeken naar zulke antwoorden. Daarom las hij:

VERKLARING

Ministerie van Onderwijs van het Koninkrijk Joegoslavië

Afdeling voor Volksscholen

III no. 54791

16.VIII.1938, Belgrado

De heer Vader van de Jongen, onderwijzer aan de nationale volksschool op de havezate Topolski Put bij Ada, district Senta, departement Donau, wordt bij besluit van de minister van Onderwijs III no. 54791/18 van 15.VIII.1938, op grond van de Wet op de Volksscholen en de artikelen 59 en 103 van de Wet op de Ambtenaren, op eigen verzoek als onderwijzer overgeplaatst naar de nationale volksschool in Gornji Breg bij Senta, district Senta, departement Donau, met de rechten van ambtenaren van loonschaal IX tegen een salaris van 575 dinar, een positietoeslag van 300 dinar en een persoonlijke duurtetoeslag volgens Bepaling no. 792 van 6.X.1937, met dien verstande dat hij ook werkzaam zal zijn op de afdeling met Hongaars als lestaal. Deze verklaring is afgegeven aan dhr. Vader van de Jongen ten gebruike.

In opdracht van

het Hoofd van de Afdeling voor Volksscholen

de chef Personeelszaken,

handtekening onleesbaar

Al die verklaringen had zijn vader bewaard. Die vertelden nu, al was het niet meer dan dat, hoe hij zich had verplaatst. De Jongen kreeg een beeld van de verlatenheid en de vervelende stilte van de havezaten met hun verspreide, afgelegen huisjes, die de taak hadden het dictaat van de jaargetijden te volgen, met een somber café waar de tabaksrook hoestte onder het gewicht van de stank van ongelukkige, met spek en knoflook volgestopte bierdrinkers. Die paar groezelige kindertjes die van de boeren naar school mochten, die beperktheid van hun landarbeiderslot, ze joegen de vader van de Jongen op de vlucht, hij wilde weg, de wereld zien. De Jongen wist niet of de verzoeken op grond waarvan hij overplaatsingen verkreeg een vast onderdeel van het werk van een onderwijzer uitmaakten of dat zijn vader met de veelheid ervan een uitzondering vormde. Nergens bleef hij langer dan twee, drie jaar. Op de verklaringen stonden de namen vermeld van havezaten en dorpen in Vojvodina, van stadjes en gehuchten in Bosnië, en ook de kustplaats Jasenice. Daar werd hij op 17 februari 1936 als onderwijzer aan de nationale volksschool (district Benkovac, departement Primorje) naartoe gestuurd vanuit het Bosnische achterland, uit het dorp Kožuha, waar de strenge bergwinters op hem af kwamen. Waarschijnlijk lag in die overplaatsing naar zee de verre kiem van de zomervakanties van de Jongen. De vriend die zijn vader toen had gevonden, bakte op zijn binnenplaats laxeervissen. De Jongen at ze, zout en heet als ze waren, gretig op. De volgende dag zou hij met de boot over het Limkanaal gaan varen.

De zee die dat fjord heeft uitgeslepen, wenste te veranderen in een rivier. Hij kronkelde, verwierf de kleur van smaragd, beeldhouwde flauwe bochten in de oevers en stroomde naar de monding. De verraste bergen eromheen stemden ermee in zich in het water te weerspiegelen en zich te verbazen over hun eigen schoonheid, als eenzame, groene ridders. De Jongen hield zich stevig vast aan de rand van de boot. Onwerkelijke landschappen als deze zie je alleen maar in sprookjes. Een zeemonster heeft aan het eind van het fjord zijn slot, waar hij een mooie prinses gevangenhoudt. De Jongen vaart naar het slot met de bedoeling de prinses te bevrijden. Velen hebben dat al vóór hem geprobeerd, maar zijn er niet in geslaagd. Het zeemonster heeft hen verslonden. De boot legde aan bij een oever in de buurt van een restaurant. Even verderop, in de richting van de berg, stond een wigwam, versierd met al verschoten kleuren, met vogelverschrikkers van uitgeholde pompoenen op palen eromheen. Daar had de laatste groep ridders verbleven voordat het zeemonster ze doodde, daar hadden ze waarschuwingstekens achtergelaten voor toekomstige voorbijgangers, daar lag hun waanzinnige angst voor het monster, en hun onmacht. Het water glinsterde kalm. Het monster sliep.

Gedurende die zomervakantie kwamen de Jongen zoveel onwaarschijnlijke verhalen ter ore dat hij ze niet wist samen te voegen tot een geheel, tot een epos van fantastische gebeurtenissen. Bedwelmd door verdriet vanwege een onvervulde liefde stortte de ongelukkige Katarina zich van het eiland in de zee, die beloofde haar voor eeuwig te beminnen. Drie zusters hielden van dezelfde man, en hij hield maar van een van de drie. De zusters begonnen elkaar te haten en wensten elkaar dood. Er vloeide bloed – daar komt de naam van het Rode Eiland vandaan, dat de benedictijnen met hun gebeden probeerden te redden van het boze noodlot, en waar de Jongen het liefst ging baden.

Maar er waren nog meer verhalen. Zoals dat over de heilige Euphemia, van wie in de kerk op de heuvel, midden in het stadje, de sarcofaag wordt bewaard. De Jongen zag de heilige Euphemia iedere dag. Boven op de klokkentoren weerstond en trotseerde haar bronzen standbeeld, geleund tegen een groot rad, ieder onheil dat zich over de stad dreigde uit te storten. En in de kerk, zei men, lag het lichaam van Euphemia voor de blik van de toeschouwers uitgestald. Hij probeerde zijn ouders over te halen erheen te gaan. Op een hete middag stemden ze ermee in met de Jongen de heuvel te beklimmen. Van daaruit leek het blauw van de hemel en het water de hele wereld aan hen over te dragen. In de koelte van de kerk was het druk. De mensen waren samengedromd om de heilige Euphemia te zien en tot haar te bidden. Klein als hij was, zag de Jongen niets dan de benen van andere mensen voor de sarcofaag. Toch slaagde hij erin zich door die beweeglijke zuilen heen te werken en de sarcofaag zelf te bereiken. Omzoomd door zijden kussens en bloemen lag daarin een lichaam. Een gezicht met een bleekrode, wasachtige kleur, uitdrukkingsloos, en gevouwen handen, bewegingloos. Ze lag er als een getuige van haar eigen verhaal, als een overblijfsel uit oude tijden, door de eeuwen heen gered en verplaatst door de Levant om zo, losgerukt uit haar tijd, woordeloos te fluisteren over het verleden. Toen ze werd geradbraakt, weigerde het vijftienjarige meisje nog haar geloof te verloochenen. Daarom had keizer Diocletianus, tegenstander van de christenen, bevolen haar in het amfitheater voor de leeuwen te werpen. De leeuwen doodden haar, maar verscheurden haar lichaam niet. De christenen legden het in een sarcofaag en bewaarden die in de geboorteplaats van het meisje, in de buurt van Byzantium. Daarna, in de tijd van keizer Constantijn, brachten ze hem over naar de kerk die ze ter ere van de martelares hadden gebouwd. Toen de Perzen Constantinopel binnenvielen, lieten de christenen hun relikwieën niet zomaar vernietigen. Ze vertrouwden de sarcofaag met de relieken van de heilige Euphemia toe aan het ruime sop en hij dobberde en dobberde tot hij, dankzij het ingrijpen van de Voorzienigheid, strandde op de kust van het Istrische Rovinj. De plaatselijke bewoners ervoeren dat als goddelijke genade en richtten midden in de stad, op de top van een heuvel, een kerk voor de heilige Euphemia op. Daarin bewaren ze de relieken van hun beschermheilige. De Jongen keek naar haar, maar zij zag hem niet. Ze was nog op de muren van haar vesting, waar geen steen meer van over was. De Jongen draaide zich om, maar hij zag zijn ouders niet meer. Niets dan onbekende gezichten die zich over de sarcofaag en over hem heen bogen. En hun benen. Een ondoordringbaar woud van benen. En van het dode lichaam kwam een kille wind van angst. Angst om alleen achter te blijven en aan zijn lot te worden overgelaten. Die had de heilige Euphemia gezonden om de Jongen te wekken en onzeker te maken, om hem wakker te schudden voor het onvoorzienbare van de dingen. De Jongen kroop tussen de benen door. Niemand lette erop, er was zelfs niemand die hem zag. Hij zocht een doorgang naar de deur, maar vond die niet. Het licht dat door de open deur van de kerk binnenstroomde werd door het woud van mensenbenen de pas afgesneden. ‘Toe maar, blijf niet staan, vind de deur.’ Eindelijk was hij erdoor. Het woud liet hij achter zich. Bij de deur werd hij opgewacht door twee bekende gestalten, die wisten dat hij was verdwaald. Maar hij zag hun gezichten niet. Die werden verborgen doordat ze het zonlicht in de rug hadden. Ze pakten hem bij de hand en namen hem mee de heuvel af.

Iedere avond voor het slapengaan las zijn moeder hem Russische sprookjes voor. Door zijn belangstelling voor hun lot en zijn verwachting dat het goed zou aflopen met hun ellende, kende hij de namen van de dappere helden, de ontvoerde prinsessen en de norse heksen al uit zijn hoofd. En beneden, onder het raam, klonk het geluid van roezemoezende wandelaars op de kade in de door rossige straatlampen verlichte, broeierige nacht, en van de met gesuikerde sentimentaliteit van liefdesverdriet overgoten liederen die over de zongebruinde toeristen werden uitgestort.

Ze las ze ook in de trein op de terugweg naar huis. Gelukzalig van gebade en zongekoesterde tevredenheid (waar hij zich niet van bewust was, waarvan hij de naam niet kende en niet eens wist dat ze bestond) werd hij door zijn vader en moeder ingestopt met een dekentje, ze pasten op dat zijn hoofd niet van het kussentje gleed, ze hadden ergens zakdoeken bij de hand en sluimerden licht. Ze hadden alles bij zich: de koffers en de zwemband, vaders fototoestel, een koffertje met eten, het luchtbed en een paar schelpen, en de Jongen kon rustig slapen. Maar toch, wanneer de trein stopte en lang stilstond bij de woordeloze onbestemdheid van de flakkerende blauwe lamp in de coupé, of wanneer hij zich plotseling met een schok in beweging zette om haastig zijn stormloop door de nacht te hervatten, werd de Jongen wakker. Hij legde zijn wang tegen het raam en staarde, geraakt door de nachtelijke frisheid, in de duisternis. Hij onderscheidde in het donker een paar kleine lichtpuntjes, als sterren die op de aarde waren neergedaald, onregelmatig verspreid, nu eens heel dicht op elkaar, dan weer ver uiteen, en hij had de indruk dat ze op het vensterglas zaten geplakt. Sommige flikkerden en vervaagden langzaam, andere vlamden onverwachts op en verdwenen meteen. De vonken van de zomernacht verschenen, kwamen naderbij en verwijderden zich, met een schommelende onbestendigheid die hem in verwarring bracht.

‘Mama, wat zijn dat voor sterren?’ Het hield hem bezig.

‘Die lichtjes komen van verre huizen. In elk huis zit iemand te wachten op een terugkerende reiziger. Zie je dat daar? Dat is onze oma die op ons wacht.’

Dan hechtte de Jongen zijn blik aan één enkel glanzend puntje, met de boodschap aan oma dat ze zich geen zorgen hoefde te maken, want dat ze algauw zouden aankomen, dat hij als geschenk een flesje zeewater, een schelp en een pijnappel voor haar had meegebracht. En zo sliep hij opnieuw in.

Hij wreef zijn ogen uit bij het ochtendgloren, toen het donker zich al verzamelde tot slierten mist die, verblekend van schrik voor het oerlicht van de ongeboren dag, zich over de wilgenbosjes en de velden leggen om de beschaamde naaktheid van de gevluchte nacht te verhullen. Alsof die mist wil herinneren aan de tijd toen er nog geen mensen bestonden en toen de hele wereld zich alleen aan zijn macht – de macht van het duister – onderwierp. Pas wanneer de eerste zonnestraal de mist doorboort, pas dan gaat die op de vlucht, knorrig en mopperend. Toen de zon de Jongen verblindde en hem belette het landschap te bekijken, voelde hij dat ze dicht bij huis waren. Op het station, overal, was dauw neergedaald. Als de tranen van een fee die zich alleen ’s nachts haar ellende herinnert. En altijd die verbazing om de nieuwe dag. Omhelzingen. Thuiskomst.

Wat vond de Jongen alles er opeens vreemd uitzien! Alsof de huizen en de straten anders gerangschikt waren, alsof ze langer en breder waren geworden en wedijverden om, gegroeid als ze waren, zich zo snel mogelijk in de blik van de Jongen te dringen en hem te beroven van de herinnering aan het blauw van de open zee en de verre schepen die in de nevel van de horizon verdwenen. En de Jongen was in de war. Hij had het idee dat hij zichzelf even kwijt was. Zijn speelgoed en boeken gaven geen tekenen van herkenning, alsof ze zich hem niet herinnerden, alsof ze aan iemand anders toebehoorden. Zelfs zijn oma vond hij anders dan anders (had ze misschien op een ander kind gewacht?), maar zodra de geur van haar omhelzing hem troostte, was hij gerustgesteld. Hij liet haar het flesje met zeewater zien en vroeg haar er een slok van te nemen. Want oma had nooit de zee gezien. Hij lachte om de rare gezichten die ze trok, verrast door die grote hoeveelheid zout, en hij gaf oma de reusachtige pijnappel die hij had gevonden in een pijnboombosje, waar de afgevallen kegels leken op opgegraven vondsten van een oeroude, vergeten beschaving. Net als de Jongen vond oma ook dat ze het zeewater en de kegel op de een of andere manier moest bewaren. Daarom zetten ze ze op een paar bakstenen bij de schuur in de achtertuin. Klimrozen vlochten een net boven de bakstenen, die er op dat verborgen plekje uitzagen als overblijfselen van een betoverd kasteel. Op dat comfortabele plaatsje bleven de groeten van de zee een hele tijd staan, totdat er zich in het flesje een rossig, stervormig schepsel vormde en de porseleinen schoonheid van de kegel, waarin zich onder de schubben spinnen en duizendpoten verborgen, door de regens werd verminkt. En het pad dat gedurende de afwezigheid van de Jongen in de achtertuin was ontstaan, voerde hem naar nieuwe rijken, gevormd door doorgeschoten takken, uitgebloeide paardenbloemen en de langgerekte ranken van een wijnstok. Juist daar, in zijn achtertuin, werd de Jongen opgewacht door de helden uit alle sprookjes, zowel de al opgeschreven sprookjes, die hij in zijn boeken las, als de nog niet opgeschrevene, die de Jongen op een dag in de verre toekomst zelf in letters zou omzetten. Die helden zouden hem voortdurend ontglippen, ze zouden vluchten en zich verbergen zonder hem toe te laten tot hun ziel, omdat ze altijd raadselachtig en onontdekt wensten te blijven.

Die rijken werden afgegrensd door drie rijen bomen. Daar zijn ze, ze staan ook hier voor ons opgesteld, precies zoals ze de Jongen diep de achtertuin in voerden, naar het struweel van frambozenstruiken en hazelnootbosjes. Eerst een appelboom (jong en altijd in de war), dan een abrikoos (met een gebarsten schors, vol rimpels, gekromd, de wachter voor de schuurdeur), een jeugdige morel (die er nooit in slaagde op te groeien, zodat hij altijd een morellenboompje bleef), een perenboom (smal, recht en hoog, met harde vruchten waar je je tanden op brak) en dan een sappige morel (de uitkijkpost van de Jongen midden tussen de frambozenstruiken). Op de tweede rij een appelboom (die zijn vruchten liet vallen als zaden), een pruim (waarvan de takken doorbogen onder de zware donkerblauwe kogels), een kers (trots en ongenaakbaar), een perelaar (laag, met zijn vruchten voor iedereen heerlijk voor het grijpen), dan, als het ware betoverd, een morel en een kers, die de Jongen altijd vol schrammen bereikte, want frambozen staan je niet toe erdoorheen te lopen. En ten slotte de derde rij, die ook de uiterste grens van de achtertuin vormde en waarvan de Jongen de bomen nooit helemaal als van hemzelf beschouwde: een abrikoos, een pruim, nog een abrikoos en in de achterhoede een prachtige walnotenboom, het laatste bastion en de verst verwijderde wachttoren. En daartussen een wirwar van bessen, aardbeien, wijnranken, en doornappel, mierikswortel, knoopkruid, madelief, viooltje, ganzenvoet, blaassilene, o, als alle helden uit de sprookjes van de Jongen werden opgesomd, zou je een heel botanicaleerboek nodig hebben. Want juist in dat kant van groene schaduwen lag, voor niemand zichtbaar en voor niemand toegankelijk, het theater van de Jongen, het theater waar de Jongen zijn verhalen smeedde.

Een trechtervormige witte jurk van doornappelbloem kleedde de diepbedroefde koningsdochter in het gewaad van haar weemoedige kuisheid, die moest worden overgegeven aan de beruchte oude heerser van het naburige koninkrijk, een knoestige vork van een abrikozenboom. De vader van de prinses, een lang blad van de walnotenboom, wiens land zich uitstrekte over de golvende grasrijke, door molshopen omgeploegde weide tussen de zoete peer en de grensabrikoos, helemaal tot het oerwoud van de frambozenstruiken, wist niet op welke manier hij zijn moeilijk te verdedigen bezit zeker kon stellen. De beruchte koning die om de hand van de prinses had gevraagd, had het betonnen gebied voor de schuur in bezit en beschikte ook over krachtige bewapening: bommen van kiezels, van scherpe stukjes baksteen en bommen in de vorm van vliegende messen. De trieste vader had geen keus: of hij moest zijn koninkrijk en zijn dochter uitleveren aan de beruchte koning, of hij zou in de oorlog alles verliezen. Want hij bezat geen andere wapens dan kanonskogels van klompjes gele aarde, die een uiterst primitieve en onvoldoende verdediging vormden. De prinses, die wegkwijnde in de toren op een tak van de kersenboom, vergoot tranen om het ongeluk waarin zij (ach, zo jong en onschuldig) haar vader en haar land ongewild had gestort. Zij droomde van een dappere held, een jonge koningszoon uit een ver rijk, die was gedeserteerd en als haiduk leefde in het ongebaande, gevaarlijke oerwoud van de frambozenstruiken. Ze droomde van hem en wachtte tot hij haar kwam bevrijden. Ze had hem, een jonge loot van een morel, nooit gezien, ze had alleen de legenden gehoord die over hem de ronde deden. Ze verlangde naar een gelegenheid om met haar vader over hem te praten en hem voor te stellen om de dappere koningszoon met zijn haiduks op te roepen tot de strijd tegen de beruchte oude koning. Maar ze wist dat haar vader daar niet mee zou instemmen. De koningszoon was een deserteur, arm en berooid, hij at in het bos rauw vlees van wilde dieren, hij had geen huis en geen landerijen. De prinses huilde, ze voorvoelde haar nabije einde. De beruchte koning had een ultimatum gesteld. Zijn gezanten gedroegen zich lomp, alsof ze de oorlog al hadden gewonnen. En de oorlog was al haast begonnen, het leger rukte al op naar de grens.

Hoewel de zon brandde, begon er een zware, vochtige warmte neer te dalen, traag en onverwrikbaar als een onzichtbaar gewicht. De Jongen stapelde bij de schuur stenen en bakstenen op, de wapens van de beruchte koning. Het speet hem dat de prinses onder de drukkende hitte begon te verwelken en dat ze ieder moment helemaal kon bezwijken, nog voordat de oorlog begon. En een andere doornappelbloem was er niet in de achtertuin. Er waren alleen maar vruchten over, die leken op de knuppels van de gedeserteerde koningszoon.

‘Filip, eten!’ Oma riep de Jongen naar huis.

‘Nog even wachten.’ De Jongen hoopte dat hij door het einde van de eerste akte uit te stellen een manier kon bedenken om het onverwachts snelle, tragische einde van de ongelukkige prinses af te wenden, maar hij had honger. En hij had ook slaap. Oma had koekjes met abrikozen gebakken waar hij geen weerstand aan kon bieden. Misschien kon hij de prinses vermommen in een paardenbloemblad en haar zo stiekem uit het koninkrijk wegsmokkelen voordat de oorlog begon.

De neergelaten rolluiken in het huis onder de schaduw van de linden brachten de middagrust van de dommelende dag de kamers binnen. De hitte liet zich niet door het donker verdrijven, maar zoog de lucht op zoals een bloedzuiger bloed en hing soezerig boven de mensen als een reusachtig stuk spinrag. Onverdraaglijke klamheid. In de veilige schaduw van een dichte, hoge kruin een lachduif. Haar tikkende lied viel op de slaperige mensen als het dons van een aan flarden gescheurd slaapliedje, waarvan maar één hardnekkig segment hoorbaar is. Oma had de afwas gedaan en zat op een stoel voor het huis, tussen de bedrieglijke schaduwen van de pergola. De Jongen ging naar haar toe met het boek onder zijn arm. Hij wilde het vervolg van het sprookje horen, maar oma was ingedommeld. De verstarring van de klamheid hypnotiseerde de wezens en dwong hen te buigen voor haar opperbevelhebber: de slaap. De Jongen wist dat de ongelukkige prinses helemaal zou verwelken in haar in de kersenboom gebouwde paleis. Maar hij leek wel bevangen door de warmte. Hij had geen zin om bij die hitte een oorlog te beginnen. Hij zou wachten tot de zon de aftocht blies. Dan had hij nog tijd om de eerste tactische manoeuvres uit te voeren. Hij boog zich onder de kraan om zich te wassen. Een paar mussen zaten in de rij op het water te wachten. Het geplens van water schrikte oma op. Ze leek het onprettig te vinden dat ze in slaap was gevallen. Alsof ze in gebreke was gebleven, alsof ze geen recht had op rust. De Jongen wachtte tot oma de rest van het dutje uit haar ogen had verwijderd en gaf haar toen het boek.

‘Op dat moment begon er iets te ruisen, zoals bij een aardverschuiving. Danilo keek op, en de muren waren verdwenen. Er groeiden enorme hoge bomen, maar die waren anders dan in het bos, ze waren van steen. Sommige waren van marmer, andere van slangensteen. Er zaten takken aan de bomen, en aan die takken bladeren. Ze trilden in de wind en ruisten alsof iemand kiezels stortte. En het gras op de bodem was ook van steen. Blauw, rood, in verschillende kleuren. De zon was niet te zien, maar het licht was er zoals voor het invallen van de schemering. Tussen de bomen kronkelden gouden slangen, alsof ze dansten. Ze straalden licht uit.’

Bij de poort verscheen de buurvrouw. Ook zij had even middagrust. Ze wilde een afspraak met oma maken om jam te gaan koken. Misschien konden ze zaterdag aan de slag. Voor die tijd moesten de abrikozen worden geplukt. Ja, alleen in een gewaad van paardenbloemblad kon de prinses in het geheim het slagveld van de aanstaande oorlog ontvluchten.

Want van de witte doornappeljurk van de prinses was alleen een platte krul van verdroogde bloemblaadjes over. Als hij een paardenbloemblad ondersteboven keerde, met het smalle eind naar boven, en dat halverwege de zijkanten inscheurde tot de middennerf en dan omhoog langs die nerf zelf (maar zo dat de groene pluimen niet afbraken), zou hij een nieuw gewaad voor de prinses krijgen. Haar haar in twee vlechten en een eenvoudige jurk, geschikt voor de reis. Niemand zou zeggen dat zich daar een prinses in verschool. De bedienden van haar vader hadden een ezel (gemaakt van een uitgedroogde aardappelknol) beladen, vader gaf zijn dochter de zegen en volgde met zijn blik haar gestalte die, vergezeld van voedsters, bedienden en wachters, verdween langs de enige veilige weg, die leidde naar het ondoordringbare bos van de frambozenstruiken.

Onderwijl stond de beruchte koning op het punt om aan te vallen. Over de klompjes leem, de enige verdediging van de vader van de prinses, kroop een veenmol. Snel en achterbaks. Hij trok zich terug onder een struik. De prinses was al voorbij de rand van de frambozenstruiken toen de eerste bominslagen weerklonken. Zij draaide zich niet om – ze liep verder de onzekerheid in. Kiezels en scherpe stukken baksteen brachten de goede koning al bij de eerste stormloop ernstige verliezen toe. Zijn verblijf tussen het hazelaarkreupelhout werd getroffen en een paar van zijn hovelingen en wachters raakten gewond. Vanaf zijn wankele voetstuk zag hij messen door de lucht vliegen die zich in zijn onderdanen en de voorbijgangers in de straten boorden. Alsof elk mes hem direct in het hart trof. Omdat hij voelde dat zijn dochter al ver genoeg van het slagveld was, besloot de goede koning te capituleren. Hij hechtte nu geen belang meer aan zijn leven. Het verdroogde kleed van zijn dochter diende als witte vlag. Al heel snel maakte de beruchte koning zich meester van het paleis. Hij kon niet geloven dat zijn voornaamste buit hem was ontgaan. Brullend liep hij door de vertrekken en hij eiste dat het hele koninkrijk werd uitgekamd. De vader van de prinses gooide hij in de gevangenis en hij wachtte ongeduldig op berichten over het succes van de speurtocht. Hij was geschokt toen hij te weten kwam dat de prinses werkelijk nergens te vinden was. Intussen reisde de schone koningsdochter allang door het labyrint van de frambozenstruiken. Zonder om te kijken trok zij met haar kleine gevolg door het ondoordringbare oerwoud. Ze wisten niet waar hun bestemming lag, maar ze hoopten: vroeg of laat zouden ze op de gevluchte koningszoon en zijn mannen moeten stuiten. Tussen de frambozenstruiken was het nog benauwder dan in de achtertuin. De Jongen prikte zich steeds aan de doorns van de frambozentwijgen, hier en daar plukte hij een rijpe vrucht (dat deden de prinses en haar gevolg ook om hun honger te stillen). In de helderheid van de dag begonnen langzaam deeltjes duister door te dringen. Ze bedekten de voorwerpen en wisten zachtjes de grenzen ertussen uit. In de kleuren begonnen ze grijsheid te gieten en roerden die erdoor, zodat ze donkerder werden. Er sprong een ruiter (van een hazelaartakje) voor de prinses. ‘Werda,’ vroeg hij hun met een diepe, gebarsten stem. Uit haar boezem haalde de prinses een brief van haar vader, bestemd voor de gevluchte koningszoon. De ruiter zei hun te wachten en snelde weg, het donker in. Niet lang daarna kwam de gevluchte koningszoon om de ongewone gasten met zich mee te voeren. Hij had aan één blik al genoeg om verliefd te worden op de prinses. En terwijl de bladeren en takken al in de zwarte brij van de duisternis verdwenen, beloofde de koningszoon de prinses dat hij haar vader zou bevrijden en met haar zou trouwen. Op straat was rumoer te horen van kinderen die verstoppertje waren gaan spelen. De Jongen dacht erover zich bij hen aan te sluiten. De warme zwarte nacht stootte zich in de gewelven van het stadje. De maan vertoonde zich niet, hij dwaalde ergens buiten het zicht, tussen de verdwaasde sterren. Vanavond moest het sprookje over de stenen bloem verder gelezen worden. De Jongen rende de straat op. Hij ging zich verstoppen in een lindebosje.

* * *

Vanmorgen heb ik hem meegenomen naar de bioscoop. Hij heeft de film In het land van de dwergen gezien. ’s Morgens vroeg was hij erg opgewonden, hij bleef erop aandringen dat we gingen, ook al regende het. In de bioscoop was hij ongeduldig, hij vroeg steeds wanneer we in de zaal zouden gaan zitten, wanneer de film zou beginnen... Hij vroeg me ook aldoor of het al tien uur was, en daarna ging hij naar de kassa om het te vragen, omdat hij mij niet geloofde. De kaartjesverkoper merkte ook hoe opgetogen hij was, hij gaf hem een folder van de film en vroeg hem of hij al naar school ging. En hij antwoordde: ‘Ik zit niet op school, ook niet op het kinderdagverblijf en ook niet op de kleuterschool. Van de herfst ga ik naar de kleuterschool, en daarna naar school en dan ga ik trouwen.’

De straat waarin de herfst de kindertijd van de Jongen inluidde (de herfst, die altijd zal beginnen met nieuwe schooljaren) en die naar de kleuterschool voerde, torste in alle weemoed de voorbijgeraasde glorie van de vervallen gebouwen. De kromme, knoestige, door kurk vervormde takken van de zweepbomen klonken zich aaneen onder de groezelige ramen en de vermolmde koekoeken van de huizen, waar pleisterkalk geruisloos van afviel als mascara van het gezicht van een opgetutte oude tang, gemummificeerd overblijfsel van een ingedut verleden. In die opgeverfde gevels lag het streven van het provinciestadje om zich tot een van de parels van het keizerrijk te verheffen. Eeuwenlang hadden ze zich getooid met reliëfs, muurschilderingen en de charme van hun tuinen, en toen werden al die verwachtingen plotseling en onomkeerbaar de bodem ingeslagen, zodat, net als bij zo’n deftige oude tang, alle pogingen om het universum van de Schoonheid te veroveren in de kiem werden gesmoord en ze door hun onttakeling alleen nog vrees inboezemden. De Jongen voelde de angst van de straat die hem iedere dag naar de kleuterschool voerde wel aan, maar kon die niet verklaren. Hij was bang voor de met de schaduwen van de muren bepoederde gezichten die zich, alsof ze walgden van het licht, altijd terugtrokken in de beschimmelde sluier van hun vertrekken, waarin ze vergingen, samen met hun van roest doortrokken kantwerk en de door mijten verslonden bedden. Wanneer hij door die straat liep, wist de Jongen dat hij vanachter gescheurde grijze gordijnen door de overblijfselen van de geschonden quasiadel met uitpuilende ogen werd gadegeslagen, die, als laatste vertegenwoordigers van een uitgestorven soort, door hun anachronistische leven kropen. Daarom haastte de Jongen zich om zo snel mogelijk de kleuterschool te bereiken en deed hij zijn best om geen enkele keer opzij te kijken.

En de Jongen kon niet goed tegen de drukte van de kinderen, zoals ze bezig waren de navelstreng van hun gezinshechting door te snijden. De juf, een te vroeg dik geworden schoonheid, zat in het bijzijn van de kinderen jeugdfoto’s van zichzelf te bekijken en zich op te maken. Op haar wang tekende ze altijd een moedervlek. Ze verlangde van de Jongen dat hij haar wist te herkennen op de groepsportretten van haar eindexamen. Ze verveelde zich en schreeuwde tegen de kinderen. Haar onbevredigde lichaam vond nergens een uitlaatklep. Voor het middaguur, wanneer de kinderen iets te eten kregen, werd de Jongen vaak misselijk. Dan kwam samen met de versleten plastic dienbladen en de stukken brood, besmeerd met een dun laagje ingedroogde kippenpastei of abrikozenjam, de verwrongen lucht uit de keuken, waar goedkope schoonmaakmiddelen werden gemorst, de ruimte binnen. De Jongen werd ziek. Hij voelde zich overspoeld door vloedgolven van koorts, aangedragen door het gegil van de kinderen die ruziemaakten om een autootje. Zijn prinses kwijnde nog steeds weg in de frambozentuin. De bladeren van de frambozen waren afgevallen, de prinses zou daar moeten overwinteren. Zijn darmen kwamen in opstand. Op de binnenplaats van het kleuterschoolgebouw, dat door verse lagen okerkleurige pleisterkalk het sentimentele verlangen naar het verleden was kwijtgeraakt, zaten kleine meisjes in het matte licht van de koperen herfstzon op schommels. Ze zongen een onbestemd liedje dat ze onder het spel verzonnen. Met geweld dwong de Jongen zichzelf ertoe naar het closet op de binnenplaats te gaan. De zoetige stank van het closetgat in het achterste gedeelte van de binnenplaats riep braakneigingen op. Toch was het alleen maar kinderpoep. Hij dacht dat hij zou flauwvallen. De groene verf van de afgebladderde planken van het closet leek zelf ook te stinken. De golven deden een storm opsteken in zijn maag. Hij ging voor de juf staan:

‘Ik ben ziek. Mag ik alstublieft naar huis?’

Boos omdat het uittrekken van haar neushaartjes pijn deed, keurde de juf hem over haar gebarsten spiegeltje heen nauwelijks een blik waardig. Hij had al in zijn broek gepoept voordat hij op straat was. En terwijl de poep tegen zijn achterste wreef, wist de Jongen zeker dat hij gemerkt was met een onzichtbaar teken waardoor alle voorbijgangers van zijn schande op de hoogte waren. Daarom groette hij iedereen die hij passeerde om de aandacht van zijn zitvlak af te leiden. Hij groette zelfs het meisje uit zijn straat, dat je overdag zelden tegenkwam, omdat ze ’s nachts bij het hotel werkte. Het uitgeputte hoertje zond hem een minachtende blik toe die de Jongen niet kon verklaren. Zijn zitvlak jeukte. Bang voor onverwachte reacties riep hij al bij de poort tegen zijn oma dat hij ziek was. Zijn wijd open, vragende ogen smeekten haar hem te geloven. Oma ontlastte hem van zijn ellende en deed hem in bad. Bij de dokter, een vrouw die de vader van de Jongen hun gezamenlijke gymnasiumdagen in herinnering bracht, wachtte de Jongen ongeduldig op de uitslag van de thermometer, al starend naar de wrat op haar kin waar drie korte, grijze haren uitstaken. Hij was opgelucht toen hij de ernstige gezichtsuitdrukking van de dokter zag; haar grimas verplaatste de wrat naar boven, zodat die drie haren als bij een zeeegel overeind gingen staan. Ze schreef de naam van een medicijn op een recept en zond zijn vader daarbij een glimlach toe met de geconserveerde zoetheid van jeugdige hartstochten waarvan de houdbaarheidsdatum reeds lang verstreken was. De Jongen mocht twee hele weken thuisblijven.

De juffrouw heeft gedreigd dat ze hem van de kleuterschool zal sturen. Hij verlangde dat papa hem kwam halen. Hij heeft het zich allemaal erg aangetrokken: hij was heel ernstig, hij zweeg en onderbrak steeds zijn spel om op te merken dat hij morgen niet naar de kleuterschool ging, en hij vroeg ook het adres van de juf om het aan de buurman, de politierechter, te geven. Papa heeft hem de volgende dag toch naar de kleuterschool gebracht. Aan het begin van de straat waar de kleuterschool staat, hield hij stil, zei dat hij niet verder kon en dat hij, als de juf hem had uitgeschreven, alleen de stad in zou gaan. Toen hij op school zag dat hij niet was uitgeschreven, zong hij de hele dag van blijdschap, hij was buitengewoon vrolijk en thuis speelde hij schooltje: er moest iemand worden uitgeschreven, maar uiteindelijk gebeurde dat toch niet.

De bruine kleuren die de achtertuin in hun greep hielden wentelden zich in de vochtige rotting van koude regens en veranderden in een donkergrijs dat aan de aarde kleefde alsof die het zelf had uitgebraakt. Alle gevluchte koningszonen, oorlogvoerende koningen en bedroefde prinsessen waren van het toneel verdwenen. Bleek en vergankelijk hadden ze zich teruggetrokken in schuilhoeken, in molshopen, hadden ze zich onder afdakjes verstopt. Ze wachtten tot het slechte weer voorbij was. Achter het vensterglas dat zich zo hartstochtelijk openstelde voor het vochtige beeld van de achtertuin, keek de Jongen naar een merel die aan een verschrompelde, niet geplukte druif pikte. Hij besloot zijn spelletjes van buiten over te brengen naar de kamer. De illustraties uit het boek met Russische sprookjes leken daarvoor gemaakt. Hij bekeek ze aandachtig en kruiste aan welke hij nodig had, welke moeder voor hem moest natekenen. Af en toe, als de personen op die illustraties in zittende of knielende houding waren afgebeeld, moest moeder ze op twee benen overeind zetten, zodat ze over de kleden van de kamer konden lopen, onder kussens konden kruipen of van de bovenkant van een stoel in de zee van het parket konden springen. Maar nu in de korte herfstdagen vroeg het licht aanging en het huis, door de schriften van haar leerlingen die moeder meebracht en weer mee terugnam, onweerstaanbaar geurde naar een vaag, maar ernstig idee van school, wilde de Jongen het liefst zelf ook een school maken. Hij wilde het geheim ervan ontdekken, maar wist niet hoe. Hij had geen onderwijzers en geen scholieren, alleen de schriften van mama’s leerlingen, die het geurspoor droegen van krappe keukens waar was werd uitgekookt en bloem werd gebruind, evenals de geur van ongezond rode vlakgummetjes die in kunstmatig rozen aroma waren gedoopt. Hij bekeek zijn speeltjes; geen daarvan kon de basis vormen voor de bonte homogeniteit van een klas. Behalve in de sprookjes bladerde hij van alle boeken het liefst in de vogelatlas. Daar, in de schilderachtige tekeningen van de wespendief, de wielewaal, de kuifmees en de appelvink, dacht hij de onderwijzers van zijn toekomstige vogelschool te kunnen vinden.

Van moeder kreeg hij een boek met Afghaanse sprookjes. Op de bleekgroene band een tekening van een jongeman die, gezeten in een boomkruin, op een sjargia [2] speelt om een jonge schoonheid met amandelogen te verrassen aan een beek, in de lente. Oma las ze hem voor in de herfstmiddagen, wanneer de warme evenwichtigheid van haar stem verzonk in het vroege verdwijnen van de dag, in het plaatselijk doven van het licht. De klank verzonk, maar bleef tegelijkertijd zweven boven het opdringende grijs, als een leidsel om te voorkomen dat een mens in het donker verdwaalt. En dat vacuüm van niet-gescheiden werelden in de nachtmerrie van licht en donker, vervuld van de zachtheid van oma’s stem terwijl zij hem de Afghaanse sprookjes voorlas, bleef de Jongen voor altijd ingegrift als symbool van sereniteit, als teken van opperste bovenmenselijke bestendigheid.

En wanneer ze uitrustte van het nakijkwerk voor haar leerlingen, tekende moeder de helden uit de Russische verhalen na. De Jongen knipte ze uit en kleurde ze. Eén opgetrokken wenkbrauw of scheve mond was voor de Jongen genoeg om zijn papieren acteur voor altijd de rol van negatieve held toe te bedelen, net zoals een ootmoedige blik en verdriet in de ogen onvermijdelijk leidden tot rollen van onderdrukten, door onrecht gekwetsten, van hen die moesten overwinnen, hen om wie sprookjes eigenlijk werden geschreven. Paleizen in de vorm van fauteuils, uitkijktorens op deurkrukken, schuilplaatsen onder bedden en tuinen in de vorm van kleden onder de tafel, tussen de bomen. De Jongen wist dat helden van papier zich niet konden vermommen en van gedaante veranderen, hij wist dat ze niet ‘echt’ konden omkomen, maar dat hij altijd op hen kon rekenen, als een regisseur met een vast toneelgezelschap in een theater. Daarom beschouwde hij zijn herfst-winterseizoen ook als theater. Dat had niet de teugelloosheid van de ontmoetingen met de wrede en onverbiddelijke ‘werkelijkheid’ in de achtertuin, die het, net als in de film, dode helden niet vergunde aan het eind op te staan en te buigen, maar de kijkers zonder beloning voor hun beklemming achterliet. Een werkelijkheid waarin weinig plaats was voor troost, waarin werkelijk werd bemind en gesneuveld, voor de volle honderd procent, waar na een strijd ruïnes en verminkte lichamen achterbleven, en waar liefde werd beloond met gaven uit de hemel zelf. Juist die huivering van het echte bracht de Jongen in vervoering. Hij vond dan ook dat zijn huistheater wel een tikje echte levendigheid kon gebruiken, en bracht die daarom achter de coulissen tot stand. Daarvoor richtte hij zich op de verhoudingen tussen de acteurs onderling. Hun ruzies, onverdraagzaamheden, liefdesaffaires, vleierijen, mooipraterij, intriges en het treurige lot van mensen die ertoe veroordeeld zijn hun hele leven andermans verhalen te dragen, zoals een kleerhanger jassen. De repetities voor een voorstelling vond de Jongen het opwindendst. Hij liet de acteurs ruziën over de rollen, elkaar het leven zuur maken vanwege een niet geleerde tekst of een slechte dag, en dan zette hij ze onder de schijnwerpers van de kamerlamp, waar ze als onder invloed van een toverstokje veranderden in bedroefde maagden, niet voor rede vatbare vaders en dappere ridders.

Iedere ochtend ging hij naar de kleuterschool in het gezelschap van twee meisjes. Een van hen kwam hem ophalen en het andere haalden zij samen op. Het eerste meisje woonde in de laatste straat van het stadje. Achter die straat, die de naam droeg van een volksheld uit de partizanenoorlog, lag een uitgestrekt stuk omgewoelde aarde bij een vermoorde rivier, en daarachter het bos. Voordat hij was vermoord, kronkelde de rivier de Mostonga zigzag langs de rand van het stadje, als een hazelworm wanneer je op zijn kop trapt. Het regelen van de waterlopen in de vlakte was belangrijker dan het leven van een rivier. Aan het wurmpje dat ervan was overgebleven en dat zich stinkend en vuil als een luizige hond voortsleepte, was een smalle geul met steile oevers toebedeeld. Daarop groeiden klissen, en de vettige stank van het ongezond blauwe, traag bewegende moeraswater doordrong de lucht, als gedragen door zwermen vliegen. Tussen de laatste straat en dit stompje rivier, in een vochtige kom waarboven zich de oude schoorsteen van een reeds lang verlaten steenfabriek verhief, lag in rotte bontheid een uitgestrekte vuilnisbelt. Tussen de zakken, het schroot, de half uit elkaar gevallen dozen en de wrakstukken van het algemene rottingsproces zouden zich ook dode paarden en gesmoorde pasgeboren baby’s bevinden. Daarover spraken de zigeuners die, als op een alleen voor hen toegankelijke honingraat, aan de rand van de belt leefden. In hutten, gemaakt van vochtig karton, autocarrosserieën en wormstekige kasten, sliepen de zigeuners, de bewakers van het stedelijke vagevuur. Zij waadden de hele dag als het ware door een enorme tuin vol onvermoede zaken, op zoek naar oud ijzer, plastic dozen en vervormde prullen. Zij waren gewend aan de stank. Maar de bewoners van de laatste straat niet. Het was alsof hun in vrolijke kleuren gepleisterde huizen de hele tijd hun neus dichtknepen. Hun blik was gericht naar de stad, naar het roodachtige gebladerte van de Kaukasische pruim, dat onder de ramen stond te pronken. Het vriendinnetje van de Jongen ging iedere ochtend om kwart over zeven weg en kwam, langzaam lopend, precies om halfacht voor het huis van de Jongen aan.

De Jongen sloot zich bij haar aan en ze gingen het andere meisje ophalen, dat maar twee straten verderop in de richting van de stad woonde. En daar, achter dichte esdoornkruinen, verhieven zich villa’s, adellijke huizen uit de tijd van de Monarchie. In een daarvan woonde het vriendinnetje van de Jongen. Oude zilversparren plaats ten dat huis in nog diepere schaduw. Vanaf de veranda kon je de straat niet zien. Grootmoeder, de eigenares van het huis, een deftige dame uit vervlogen tijden, bepaalde en hield oog op het gedrag in haar huis. De kinderen mochten of in een deel van de tuin, of in de dienstbodekamer spelen, en nergens anders. Als de kinderen braaf genoeg waren, boog de gekromde verschijning van die lange oude vrouw zich soms over hen heen en rinkelde met de belletjes van haar kettingen en armbanden. Ter hoogte van haar in een glimlach ingesneden gele tanden en de duinen van gerimpelde huid in haar hals, bood haar benige, met gezwollen aderen doorploegde hand een belegen snoepje aan, helemaal verkleefd in zijn eigen, reeds lang uitgelopen sap. En dan overspoelde de kinderen een golf van geuren van de ranzige pommades waarmee de dame haar ouderdomsvlekken inwreef. Even onhoorbaar als ze was gekomen verdween ze in een van de kamers, van waaruit daarna een gedempte Chopin hoorbaar was. Zijn muziek klonk zo ontstemd en droef dat ze mummies leek op te roepen. En ook buiten, in de achtertuin, niets dan sporen van verdwijning. Overal vielen er, als bleekbruine sneeuw, naaldjes van de sparren. Een enkele verbleekte roos slaagde er met moeite in op te klimmen en te bloeien. Ook die leek op sterven na dood, alsof de bloemblaadjes hetzelfde ogenblik nog konden afvallen. De enige weerschijn van groen, zij het stoffig en vergrijsd, kwam van de buxusstruiken, die als een soort verouderde wegwijzer overal in de achtertuin groeiden. De grijze donkerte van hun kleur verspreidde, in die dichte schaduw, zijn geur – de zware lucht van gebrekkige ventilatie. De benauwdheid die je afstoot als je een begraafplaats nadert. Ook de vogels meden die plek. Het meisje wachtte altijd bij de poort op haar begeleiders. Achter het gordijn verborgen: de torso van de oude dame. Een van haar ogen drong door in het haar van de Jongen. Hij hief zijn hoofd op. Voor het andere oog verstrikte zich het kant van het gordijn. Dwaze liefde voor de opa van de Jongen keerde als een boemerang terug in haar geheugen. En zij kon nergens heen vluchten. Van het verleden waren alleen gevlekte, vergane beelden over, die zij vervatte in borduurwerkjes. In het duister.

En als het sneeuwde, werden ze naar de kleuterschool gebracht met de slee, die door de vader van de Jongen werd getrokken. Ook die werd door de oude dame van hoofd tot voeten opgenomen met dat ene oog, waarvan het oogwit geel was geworden, alsof het met ganzenvet was besmeerd, en terwijl zij de tabaksrook in het kant van het gordijn opsnoof, beefde ze. Wetend dat de sneeuw hun stem tot ver buiten het gezichtsveld zou dragen, waren de kinderen luidruchtig. Op de kleuterschool leerden ze hun veters knopen. Voor oudejaarsavond moest iedereen een hoed maken. De Jongen vroeg zijn moeder om hulp. Zij tekende met waskrijt het gezicht van Vadertje Vorst, plakte hem een baard van watten op, zette rondvliegende kleurige lampions boven zijn hoofd als pakjes met cadeautjes, die bij vergissing opengingen in de luchtledige ruimte. Door de witheid van de sneeuw was het langer licht in de kamer. IJspegels glansden als glas aan het dak. Op de abrikozenboom was een specht neergestreken. Nerveus tikte hij op de wormstekige stam en liep kwiek over de ruwe schors, alsof de jagers hem op de hielen zaten, alsof zijn rode veren hem in deze witheid te vroeg zouden verraden. De Jongen sloeg hem gade. Vader ging naar de schuur om kolen te halen. De specht vloog weg. De sneeuw trok het kleed van de avond aan. Moeder zette een grammofoonplaat op. Al de eerste keer dat ze hem die muziek liet horen, had ze hem het sprookje van Doornroosje verteld en van het slot dat in eeuwige slaap was verzonken. Iedere keer wanneer de naald van de grammofoon over de licht gekraste plaat huppelde, riep de Jongen die beelden op. De muziek voerde zijn gedachten weg uit de onhoorbaarheid van zijn schitterende fantasiebeelden bij het verhaal, weg naar de vage onbepaaldheid van het nog niet gevormde begrip toekomst, waarvan de Jongen de naam niet wist, maar waarvan hij de aantrekkingskracht voelde, een kracht die hem opriep vrolijk te zijn. Hij stelde zich voor dat hij de dappere ruiter was die door het ongekapte bos naar het slot vlak onder de top van een berg snelde. Een door doornstruiken overwoekerd slot, vol opgedroogde tranen en verstomde jammerkreten. Hij snelde voort om zijn uitverkorene wakker te kussen. Maar de Jongen kon zich toen nog niet eens voorstellen hoe het slot waar zijn geliefde sliep eruit zou zien. Zelfs vele jaren later, na zijn eerste liefdesschuring, toen het meisje met wie hij de bezwijming van het afwerpen van de maagdelijkheid had gedeeld hem vroeg of hij erover nadacht wat zijn toekomstige vrouw, de moeder van zijn toekomstige kinderen, nu deed, had hij geen antwoord klaar. Hij stelde zich alleen een soort huis voor en in dat huis een meisje dat door het raam keek en zich hetzelfde afvroeg. Hij schudde zijn hoofd, verlangend naar zo’n slot dat was gemaakt voor echte ridders en niet voor huilerige kinderen van lage geboorte. ‘Je muts is klaar. Zet hem maar op.’ Die kartonnen puntmuts heeft de Jongen in al zijn schipbreuken bewaard. Vadertje Vorst is nooit opgehouden met glimlachen. Zelfs zijn baard is niet afgevallen.

Op de groepsfoto lachen alle kinderen. Fietsenrekken. De juf is niet aan lachen toegekomen. Het lijkt alsof de Jongen op het moment dat de foto genomen is, helemaal geen last meer heeft van de problemen als gevolg van de ranzige lucht in de gangen van de kleuterschool en het gekrijs van de onthutste, achter hun vrachtauto’s en poppen aan huppelende kinderen. Of hij is aan die problemen gewend; ze zijn een onontkoombaar onderdeel van zijn ochtenden geworden: de donkere blikken van de juf, de grofheden en scheldwoorden van het kleine grut en de benauwdheid in dat hele gebouw – de afgestompte getuige van dingen die niet weerkeren, die het ongeluk van zijn gestorven bewoners uitzaait door middel van geesten die bij de kinderen de voorhoofdsholten verstoppen, misselijkheid veroorzaken en neusbloedingen opwekken. Fronsend en met een als gerezen deeg hangende onderkin kijkt de juf naar die huppelende kinderen met ogen waarvoor de sluier van een kwade lotsbestemming zweeft.

Deze week was er op de kleuterschool een ouderavond. De juffrouw prees de Jongen voortdurend: hij was haar rechterhand, hij was lief (ik weet alleen niet wat ze daaronder verstond), hij was zich heel veel beter gaan gedragen (wat ze daarmee bedoelde weet ik ook niet), hij leerde andere kinderen voordragen, en ze herhaalde ook een paar keer dat hij haar beste leerling was. En de kleine meldt vaak dat de juf tegen hem zegt: ‘Vlindertje van me’, hem naar zich toetrekt en hem vertelt over haar zoons, over haar nieuwe kapsel en de taarten die ze heeft gebakken.

De Jongen wist niet dat hij getuige was van de laatste hulpkreten van een vrouw die tot de ondergang was gedoemd. Tegen niemand behalve hem kon ze nog iets aardigs zeggen. Ze liet hem foto’s uit haar jeugd zien en verwachtte dat de Jongen haar schoonheid prees. Hij kon dat toen nog niet op de juiste manier. Hij werd in verwarring gebracht door die onverwachte behoefte aan intimiteit. Hij wist niet dat ze alleen voor hem thuis foto’s uitzocht en meenam naar de kleuterschool, dat ze taarten bakte alleen om ze voor hem mee te nemen, dat ze in de verontrusting van haar verdriet geen mens kon vinden tegen wie ze kon praten en praten zo lang ze maar wilde, zonder in de rede gevallen en gekleineerd te worden, zonder zich verlaten te voelen. Op een vreemde manier voelde de Jongen zich prettig bij de grote verandering in haar houding tegenover hem en de speciale aandacht van deze vrouw met veel oudere zoons dan hij. Hij had er geen vermoeden van dat zij voor hem het prototype zou worden van de ongelukkige vrouw die in hem een steunpilaar en redding zocht, een beeld dat hem bij vlagen nog lang daarna zou achtervolgen. En ook zij had daar geen vermoeden van. Ze moest met iemand praten, al was het een jochie van zes met een fietsenrek, dat naar haar kon luisteren. En dat kon de Jongen. Het volgende Nieuwjaar beleefde de juffrouw niet meer. Ze vergiftigde zichzelf omdat ze de ontrouw van haar man niet kon verdragen. Voor het eerst verdween er iemand die hij dagelijks zag uit de wereld van de Jongen. Later liep hij vaak langs het huis waar zijn juf had gewoond. En nooit, nooit zag hij daar ook maar enig teken van leven.

* * *

De Jongen was verbaasd toen hij in zijn achtertuin het leger van de gevluchte koningszoon zag marcheren. Het had de frambozenstruiken verlaten en was langs het pad van schuin gelegde bakstenen op weg gegaan naar het paleis van de vader van de prinses. Het was een groot leger, je kon er het einde niet van zien. De hele herfst en winter had de koningszoon in de omgeving van de frambozenstruiken boeren en mijnwerkers bijeengebracht, en hij had ze ook van verre gehaald, zelfs van over de omheining van de achtertuin. De mensen hadden graag gehoor gegeven aan zijn oproep tot de krijg. De beruchte koning kwelde hen met belastingen en hij dreigde ook dat hij de frambozenstruik zou aanvallen om alles wat zich daar op twee benen voortbewoog te vernietigen. Daarom moesten de soldaten goed van wapens worden voorzien. Om de tiran voor eens en voor altijd ten val te brengen. Maar de koningszoon zou er toch niet in zijn geslaagd voldoende munitie en wapens te verzamelen als hij alleen de arme mensen had bijeengebracht die zich op de ongebaande paden van de frambozenstruiken hadden teruggetrokken. Hij had ook de hulp moeten inroepen van de koning van een ver, vergeten land. (Dat lag aan de rand van de frambozenstruiken, onder en rondom de morellenboom met de uitkijktoren, en grensde aan het land van de beruchte koning.) Met die ‘verre’ koning had hij een krijgsplan gemaakt: eerst zou diens leger het land van de beruchte koning aanvallen, om hem te dwingen zijn leger terug te trekken uit het bezette territorium van de vader van de prinses, en daarna zou het leger van de koningszoon het offensief openen ter bevrijding van het land. Het plan was goed doordacht, maar de ‘verre’ koning was bang voor de militaire overmacht van zijn tegenstander. Daarom riep hij de hulp in van de keizer van een kleine, maar zeer rijke staat. Dat miniatuurkeizerrijk strekte zich uit rond de appelboom en de kraan, helemaal voor in de achtertuin, waar die overging in een betegeld terras. Besloten werd dat het leger van dat land de hoofdstad van de beruchte koning zou aanvallen, die dan helemaal omsingeld zou zijn. De prinses straalde van vreugde. Ze was in gezegende staat (tijdens de overwintering had ze behoefte gehad aan veel troost en veelvuldige omhelzingen) en wilde haar vader, naast de vrijheid, ook een kleinkind schenken. De groep vluchtelingen waarin zij zich met haar gevolg bevond, volgde de colonne soldaten op veilige afstand. Ze hadden zich uit de frambozenstruiken teruggetrokken uit angst dat de beruchte koning die in brand zou steken. De zon ging onder over de beschaamde, nog niet geklede takken, er hing oorlog in de lucht.

Het kastje van de Jongen raakte al aardig gevuld met sprookjesboeken, maar ze waren nog niet allemaal aangeschaft. Ze zouden er waarschijnlijk een paar direct bij de uitgever moeten bestellen. Hoewel hij al kon lezen, vond hij het leuker om naar iemand anders te luisteren. Hij verwonderde zich erover dat sprookjes in Ethiopië en Algerije, op de Kaukasus en in Zweden, op elkaar leken. En die verwondering leek hem teleur te stellen. Hij vroeg zich af waar die veelkleurigheid van de wereld waar hij naar verlangde gebleven was, waar was die gebleven als de sprookjes op elkaar leken? Het troostte hem dat de namen van de helden en bedroefde maagden tenminste van elkaar verschilden. Hij verlangde dat hij elke dag een sprookje kreeg voorgelezen. In een dag of tien was een boek dan uit. Moeder had daarna nog werk aan het tekenen van theater acteurs voor regenachtige dagen. En iedere zaterdag reed vader met de Jongen naar de stad en iedere keer gingen ze de boekhandel binnen.

Hij kwam de keuken in en zei, zo dat niemand het hoorde, tegen me: ‘Mama, ik zit ergens mee... Ik weet dat het niet anders kan... maar mama, ik wil niet doodgaan, dat wil ik nooit!!’ Ik zei tegen hem dat hij niet zou doodgaan, maar honderd jaar zou leven... ‘Maar mama, hoe moet dat dan als er steeds iemand doodgaat?’ Die vraag stelde hij me ook gisteravond, in tranen: ‘Mama, honderd jaar is te weinig, dat gaat zo voorbij, en ik wil nooit doodgaan, en ik wil ook niet dat jij en papa en oma doodgaan. En leef jij nog wanneer ik ga trouwen? En papa en oma?’

De afgelopen zomer waren ze niet naar zee geweest. De Jongen moest naar het ziekenhuis om zijn amandelen te laten knippen. Versnipperde herinneringen: in slaap gebracht worden met behulp van een soort halve bol die over zijn neus werd gezet (verzinken in een melkachtige, ondoorzichtige mist); ’s nachts angstig ontwaken in de zware lucht van de ziekenkamer, vervuld van kreten uit kinderdromen en urinestank; de lauwe, smakeloze pap die in zijn mond werd gestopt; de dagelijkse bezoekjes van moeder, altijd zorgzaam en voedend; de verveling van de stenen gangen waar het naar rotting rook; en het onbeteugelde heimwee en het verlangen naar de sprookjesachtige werkelijkheid van zijn huis. (Ook toen, maar vooral later, dacht de Jongen na over de ongewone plek waar het ziekenhuis van zijn stad was gebouwd. Helemaal aan de rand, daar waar de moerassen begonnen, in de voorhof van biezen en lisdodden, met daarboven als het lijf van een gewonde vogel met een lange hals kronkelende rook van reizende locomotieven, waarvan het gefluit over de vlakte vloog als de duistere aankondiging van het vertrek naar een andere wereld. Zo stond het ziekenhuis aan de grens. Er leidde alleen een lange, door bomen verborgen straat naartoe. Alsof de huizen zich hadden teruggetrokken uit schaamte voor wat er zich aan het eind van de straat zo onverbiddelijk verhief. Een vagevuur waar werd beslist wie onder de levenden mocht terugkeren en wie voor altijd zou worden uitgeleid door de geluiden van locomotieven op weg naar het niets. Voor de poort een kiosk met fruit, sinaasappels en bananen, de gebruikelijke boodschap van familie aan een zieke.)

Bij terugkeer wachtte hem in de achtertuin de eindafrekening met het leger van de beruchte koning, die ondanks zijn militaire overmacht bezweek onder de aanvallen van de boze krijgers die streden voor de vrijheid en de vernietiging van het kwaad. Een uiteenspattende bom, gemaakt van hard geworden pleisterkalk, doodde de boze koning op de trap van zijn paleis. Dat dwong zijn leger ertoe te capituleren. Het land van de vader van de prinses werd van zijn bloeddorstige indringers bevrijd. De prinses haastte zich om haar vader zijn kleinkind te laten zien. Maar de arme koning, uitgeput en gebroken van verdriet, beleefde de hereniging met zijn dochter niet. Hij had afstand gedaan van alle hoop en was gestorven in de gevangenis zonder dat iemand het wist. Iedereen had het te druk gehad met vechten. De prinses en de gevluchte koningszoon organiseerden eerst een waardige begrafenis, daarna een luidruchtige bruiloft, waarbij ook het volk en de krijgers en de bedienden en de heersers werden onthaald (op rijp fruit), om de troonsbestijging van de nieuwe koning te vieren.

En toen de zomer zich in de dichtheid van de kruinen probeerde te dringen en onder de stoffige bladeren te verbergen om daar te beven van angst of iemand hem zou vangen en verdrijven, toen de zomer ten einde liep, fluisterden ze de Jongen toe dat het tijd werd dat hij naar school ging. Ze zeiden niet dat er een eind moest komen aan zijn spelletjes, en al hadden ze hem dat wel gezegd, dan zou hij er niet naar hebben geluisterd. Hij ging door met zijn theater, ongeacht het feit dat er een schooltas op zijn rug werd gehangen die hij iedere dag naar het centrum van de stad moest dragen, waar hij vroeger alleen ’s zaterdags naartoe ging.

De eerste keer werden zijn leeftijdgenootje en hij op weg naar school vergezeld door de vader van de Jongen, die zijn fiets naast zich voortduwde. De Jongen had het gevoel dat hij door de straten van een andere stad liep, een ochtendbui had zich bij de overgebleven nachtelijke tranen van de bomen en het trottoir gevoegd, en de onbescheiden zon baadde zich in miljarden verspreide druppeltjes, waardoor er een fel, schitterend licht ontstond dat de scholieren ertoe dwong hun ogen halfgesloten te houden. Hun maag kwam in opstand van onzekerheid en angst.

En het was alsof het stadje zich nu voor het eerst aan hem wenste te onthullen en openbaren. In die luxueuze ochtendlijke uiteenspatting van licht verhieven de kerken en paleizen zich alsof ze in een middeleeuwse gravure waren geëtst. De brede, met dichte bomenrijen doorweven straat voerde naar het centrum met een overtuiging die een massieve, naar zijn monding snellende rivier waardig was. Historische paleizen uit de dagen van de Monarchie hadden zich opgedoft met nieuwe verf en riepen zo hun gouden tijd in herinnering. Ze stonden te glanzen aan de kransvormige gordel rond het echte stadscentrum, de gewichtige stratenring waar vroeger, zo zeiden de legenden, een gracht had gelegen die de middeleeuwse stad omgaf. Zelfs toen de Turken er de scepter zwaaiden, hadden zij die gracht als hindernis voor ongenode gasten in stand gehouden. Maar toen doorstaken minaretten de hemel boven de stad. Nu was er daar geen enkele meer van over. Ze waren afgebroken, verwoest. Er verhieven zich alleen klokkentorens van kerken, die door hoog de hemel in te priemen het voormalige beeld van onchristelijkheid leken te moeten uitwissen. Op de kerk bij de markt toonde de zonnewijzer het verloop van de voortdurende verandering met de boodschap: Een daarvan is jouw laatste! De Jongen was verrukt van het verhaal over de catacomben die naar men zei onder het door dikke kettingen omgeven marktplein lagen. Daarin, zo vertelde het verhaal, kon men alleen afdalen via een geheime ondergrondse gang in de kerk. Aan die onderneming had zich echter al lange tijd niemand gewaagd, want in de donkere, met duisternis begroeide grotten stonden de geesten van de voorouders op de loer.

Hier, niet ver van de markt, achter het gebouw van de kinderbibliotheek, direct naast het theater, stond massief en grijs de school van de Jongen. Je kwam er binnen door een zware, lompe deur, die leek te horen bij een verborgen fort. In het donker van de gangen waren uit hout gesneden hoofden op witte zuilen geplaatst, zodat het leek alsof je binnenkwam in een museum van een oeroude beschaving, waar bodemvondsten uit een pas gevonden necropool waren tentoongesteld. Brede trappen, gescheiden in twee symmetrische bogen, voerden naar de bovenverdieping. Overal aan de muren hingen ingelijste portretten van de President, de ramen zagen uit op een ruime binnenplaats waar twee eenzame populieren verrezen, op de vloeren van de leslokalen lagen geoliede zwarte planken, aan de gele wanden, gehavend door de stoelleuningen, bevonden zich uitgerolde kaarten van het vaderland, in de gangen rennende kinderen en een golf van stank uit de closets, gapende hoefijzervormige gaten waaruit het tochtte alsof zo de kwalijke geuren uit de hel werden overgebracht. Deze beelden streden om de aandacht van de Jongen en hij liet zijn ogen kwiek heen en weer schieten om er zo veel mogelijk van op te vangen. In dat gebouw zou hij de volgende acht jaar bijna dagelijks komen. Hij zou in dezelfde banken zitten met dezelfde kinderen, met wie hij op een heel gewone dag onverwachts de schuilplaats van de kindertijd zou verlaten. Veel later zag de Jongen in dat hij die strenge en langdurige verplichting, genaamd lagere school, had ervaren als een soort dwang, als de ketenen van een straf waarvan je alleen door leren werd bevrijd. Omdat hij de letters al van vroeger kende, liet hij zich moeiteloos in die ketenen slaan. Maar in die acht jaar bewoog hij zich daar niet altijd even gemakkelijk in. In het begin stemde hij in met het hem door het onderwijsprogramma en de in het vak vergrijsde onderwijzeres opgelegde tempo, maar na enige jaren begon hij zich te verzetten, vooruit te haasten, de vóór hem braakliggende onzekerheid tegemoet te snellen die hij naïef genoeg meende te kennen. Maar nu zijn we aan het begin: er worden schuine streepjes, punten, rondjes en rechte streepjes in de ruitjes van een schrift geschreven. Omdat de Jongen en zijn vriend uit zijn straat de grootsten van de klas waren, zaten ze op de achterste bank. Vader fietste naar huis. Zijn begeleiding had de Jongen niet meer nodig. Hij ging met zijn vriend naar school.

De onderwijzeres, moe van al die leerlingen die ze al achter zich had gelaten, verheugde zich op deze klas, omdat die haar laatste was. Ze had er geen zin meer in, ze was nerveus, ze zette zich er ’s zondags steeds moeizamer toe om haar haar zo in de krul te zetten dat het de hele week zou blijven zitten, ze verfde het niet meer, de bruggen in haar kaken begonnen te barsten – ze moest ze laten vervangen, haar zoon was net gaan studeren, hoe zou hij zich redden in de grote stad?... Ze voelde zich als een uitgediende pan waar je nog steeds in kunt koken, maar die je niet meer op tafel zet. Daar leed ze niet onder. Het enige waar ze naar verlangde was haar pensioen.

Hij lijkt wel zenuwachtig voordat hij naar school gaat. Hij is bang om te laat weg te gaan, ’s morgens klaagt hij dat hij zijn ontbijt niet door zijn keel kan krijgen. Hij was verrukt over de boeken en schriften. We hebben ze in blauw papier gekaft en er plaatjes met vrolijke figuren uit kinderverhalen en tekenfilms op geplakt. Vanaf de eerste dag zet hij zijn tas naast zijn bed, en de eerste schooldag ontbeet hij ook met die tas naast zich. Het lijkt er echter op dat hij meer van school had verwacht. Hij wil graag verhalen, sprookjes, lezen, zang, dans, voorstellingen. Hij vindt de schoolse vingeroefeningen vervelend, hij windt zich op als het hem niet lukt ze netjes te doen en dan begint hij te huilen. Hij maakt zijn huiswerk haastig om er niet meer aan te hoeven denken en terug te kunnen keren naar zijn sprookjeswereld. Hij houdt er niet van over school te praten en doet dat dan ook zelden.

Maar in de achtertuin werden zijn helden door de herfst langzamerhand naar hun winterrust geleid – ze vlijden zich op een hoop bladeren. In bed, precies op de drempel van de nacht, wilde hij onophoudelijk voorgelezen worden. Hij viel snel in slaap. In de andere kamer brandde het licht nog. Moeder zat te werken. Een sereniteit die eeuwig en onveranderlijk leek. De herfstregens spoelden de resterende schilfers van de zomer weg en onder de windvlagen sloegen de takken tegen het dak van de schuur, zodat er een vergeten ooievaar leek te klepperen die niet op tijd naar het zuiden was gevlogen. In het rijk van het donker is speelsheid alleen toegestaan aan dromen. Verder is alles in slaap.

‘En zo voerde de Meesteres van de Koperberg Danilo mee naar een groot veld. Daar bestond de grond uit gewone leem waarop welig struiken tierden, zwart als fluweel. Aan de struiken bloeiden grote groene klokken van malachiet en op elke klok zat een sterretje van antimoon. Vuurbijen schitterden boven die bloemen, en de sterretjes klingelden zachtjes alsof ze zongen.

– Wel, Danilo, heb je je ogen de kost gegeven? vroeg de Meesteres.

– Er is op de wereld geen steen waarvan je zoiets zou kunnen maken, antwoordde Danilo.

– Als je zulke vormen zelf kon bedenken, zou ik je de juiste steen geven, maar dat kan ik nu niet doen, zei zij met een afwerend handgebaar.

Daarna klonk er weer geruis en Danilo zat op diezelfde steen in de kom. De wind loeide, het was op-en-top herfst.

Danilo keerde terug naar huis. Zijn verloofde merkte dat hij terneergeslagen was en vroeg hem:

– Wat is er met je, het lijkt wel of je op een begrafenis bent?

En hij antwoordde:

– Ik heb een barstende hoofdpijn. Er spelen lichtjes voor mijn ogen, zwart, groen, rood. Ik ben blind geworden.’

Maar op zekere nacht bleef het licht branden. Dat wil zeggen, eerst deed iemand het uit, toen ging het, niet lang daarna, opeens aan in de gang, op de nacht daalde een scherpe agitatie van ontdane stemmen neer, vergezeld van geruis, piepende deuren, krakend parket en ademloos gefluister, dat tot de ochtend niet verstilde. Wakker geworden in het donker probeerde de Jongen vergeefs de zin van dat gefluister te doorgronden, starend naar de lichtstreep die, onder de deur door gesmokkeld, zijn slaap tartte. Zijn verschrikte hart bonkte zo dat hij het voelde in zijn slapen en hij spitste zijn oren zonder zich te verroeren. En als er een in het donker gehulde gestalte zijn kamer binnenkwam, die weliswaar zachtjes deed, maar toch de luchtstroom meebracht van de verwarring elders in het huis, hield de Jongen, in zijn angst om zijn verontrusting te verraden, zijn ogen dicht om de indruk te wekken dat hij in diepe rust was. Maar zijn oogleden trilden. Ze wilden zich opensperren in een vragende blik, overweldigd door een akelig voorgevoel van ongeluk. Hij besloot geen kik te geven. Hij was bang. Hij kon niet precies zeggen waarvoor, hij wist alleen dat de onrust – die ongenode gast – hem wakker hield. Evenals die lichtstreep, waarin afgeplatte, fluisterende schaduwen langsschoven. Traag en grijs brak de novembermorgen aan, bekleed met onaangenaam vocht en kleverige nevel. In huis waren de voorwerpen nauwelijks te onderscheiden. Het benauwde, verdichte licht van de regendag trok als een bont en blauw geslagen banneling, als een schuldige door de kamers. De gloeilamp krijste in de keuken. Bleke, uitgeputte gezichten probeerden zich voor de Jongen tot een glimlach te ordenen. Hij verwachtte een verklaring. De gezichten konden hem die niet bieden. Beminde gezichten, nooit eerder zo bezorgd.

– Wat is er gebeurd? De Jongen dreigde te worden overmeesterd door zijn gebrek aan begrip en daar verzette hij zich tegen.

Onder het geklots van water in de gootsteen en het gerammel van borden en kopjes las de Jongen van zijn moeders lippen, nog voordat hij haar woorden hoorde, dat vader vannacht ziek was geworden en naar het ziekenhuis was gebracht. En in de doffe kruising van het grijze licht van de dag en de blikkerende gloeilamp was er geen voorwerp, hoezeer ook aangeraakt door de pogingen tot geruststelling van moeder en oma’s halve glimlach, geen voorwerp dat hem enige troost kon bieden. Alles stond er alsof het onwerkelijk was, alsof het geschilderd was op een schilderij van een of andere naïeve schilder dat, aangevreten door vocht, niet overtuigde en kleurloos bleef als de reclametekening op verpakkingsdozen die op de vuilnisbelt liggen te vergaan. Hete melk en croissantjes met kaas. De happen bleven steken, weigerden te worden doorgeslikt, ook die wilden hem kwellen. De Jongen ging naar school. Mist droop over zijn gezicht alsof iemand in de hemel een handdoek uitwrong waarin de hele nacht was gehuild. Voor het huis van de oude Fransman, de dokter, daar voor zijn villa, was vader gevallen. Daar was hij gevallen, voor dat huis met de neergelaten rolluiken en de muren waarop het vocht de vlekken van zijn gevangenschap tekende. Hij was van zijn fiets gevallen. Iemand had hem gevonden, had geprobeerd hem overeind te helpen, met heel veel moeite. Want vader kon niet lopen, hij wist niet wie hij was. De regenachtige nacht daalde over hem neer. Hij was gevallen. Zijn fiets was omgekanteld in de modder. Ze hadden hem weggebracht. Ook op school bromden de brandende gloeilampen. De kinderen waren slaperig. De onderwijzeres had last van pijnlijk tandvlees. De hele dag kon de Jongen dat croissantje niet weg krijgen. Alsof hij in een kurk beet.

Vader werd tien dagen later thuisgebracht. De Jongen was maar één keer naar het ziekenhuis geweest om hem te bezoeken. Moeder wilde het ziekenhuis met zijn jammerkreten ver van hem houden. Het bleke gezicht van vader, bevlekt met de grijze haartjes van zijn ongeschoren baard, zijn verstijfde, vertrokken lippen, zijn afgekapte, onbegrijpelijke woorden die over een afgrond leken te springen, en zijn machteloze blik die de beschadigde woorden probeerde te helpen, dat alles verontrustte de Jongen door de onverbiddelijke grilligheid van het leven, dat zich begon los te maken van het lichaam vóór hem, dat op het ziekenhuisbed lag uitgestrekt als een pop met een stukgegaan bewegings- en spraakmechanisme. De Jongen had er een voorgevoel van dat zijn herstel slechts onbeduidend en beperkt zou zijn, zoals hij in zijn verwarring tegelijkertijd een snelle terugkeer naar de oude toestand verwachtte, omdat hij wenste dat deze onaangename episode, die naar hij dacht alleen te wijten was aan een gewone val van de fiets, zo snel mogelijk uit de herinnering werd verdreven. Ook thuis lag vader maar te liggen. Ze hadden een slaapplaats voor hem gemaakt in de kamer van de Jongen, in diens brede bed. Zonder dat hij het kon voorvoelen, begon toen voor de Jongen de grote VERHUIZING, die tot op heden duurt. Een stil begin, een overgang van het ene bed naar het andere, van de ene kamer naar de andere, als aankondiging van veelvuldige verplaatsingen. De sprookjesboeken bleven in vaders nieuwe kamer. Iedere avond ging de Jongen er op zijn tenen naar binnen om vader welterusten te zeggen. Vader sliep dan al met die onnatuurlijke, opgelegde glimlach op zijn gezicht, of soms probeerde hij iets te zeggen – een poging die eindigde in onsamenhangend gekras.

Sindsdien verscheen in de nachten van de Jongen heel vaak die lichtstreep onder de deur. Vanachter de deur klonken, diepe, luide zuchten, gesteun, schuchtere pogingen tot kalmering en gehuil. Die kier onder de deur flitste soms een paar keer in de loop van de nacht, moeder sprong uit bed en verdween in het benauwde donker van vaders ziekenkamer. De onrust nam zijn intrek in de slaap van de Jongen, achterbaks als schimmel in muren.

Op school zongen ze partizanenliederen, ze leerden de rode pioniershalsdoek om te knopen, ze vulden ruitjes in schriften met schuine letters, probeerden te ontraadselen waarom de maan om de aarde draait en maakten kabaal in de pauzes tussen de lessen. In het nieuw gevestigde keizerrijk, waar de jonge, onverschrokken koning heerste met zijn mooie vrouw die nog treurde om haar gestorven vader, in dit rijk dat zich nu over de hele achtertuin uitstrekte, verstreek een sereen leven vol rust en welvaart. De enige schaduw die boven die sereniteit hing, was de onstabiele politieke situatie in het naburige koninkrijk, gelegen bij de morellenboom-uitkijktoren. Daar had een of andere krijgsheer de koning afgezet, zichzelf tot opperbevelhebber uitgeroepen en dreigementen aan de omliggende staten gestuurd. De sereniteit werd stilletjes en gestaag verstoord, zoals wanneer de schaduw van een zwangere wolk over een weide komt te liggen.

Moeder kocht nog steeds sprookjesboeken voor hem. De Jongen had nu bijna alle delen bij elkaar. De Estse sprookjes begon hij zelf te lezen, zonder iemands hulp. Hij wilde leren zwemmen. Een kennis van zijn vader leidde de zwemles voor beginners. De Jongen zou het nu al beginnen te leren, in de lente, in het stedelijke zwembad. En wanneer het warmer werd, zouden ze naar het kanaal verhuizen. Daar, in het stromende water dat zich onderwierp aan het ondoorgrondelijke verhaal van het land, daar zou hij zich zonder angst kunnen overgeven aan de stroming en vastbesloten naar zijn eigen eilanden en ingeslapen zeeën zwemmen. Zo droomde hij terwijl hij zijn handdoek en zwembroek inpakte.

Het stedelijke zwembad, precies in het centrum van de stad tegenover het gymnasium gelegen, verried op geen enkele manier het geheim van zijn binnenste. Zoals pantalons en onderbroeken de intieme delen van de man voor ongewenste blikken verbergen, zo verborgen de grijze muren van het oude gebouw met één verdieping zelfbewust de mystiek van de daar ontstaande uitwasemingen. Het halfnaakte lichaam van Sint-Florianus in een nis in de muur tussen de ramen op de bovenverdieping was het enige, zij het dubbelzinnige en verwarrende teken dat er zich achter de muren allerlei ontblotingen voltrokken. Voordat hij dat gebouw binnenging, had de Jongen nog bijna nooit een naakt menselijk lichaam gezien. Op een keer, toen hij nog heel klein was, was hij de badkamer ingegaan terwijl zijn vader een bad nam. Hij stond versteld van het volkomen ontbreken van kleding (hij had tot dusver gedacht dat dat alleen aan kinderen was toegestaan) en de zwarte bosjes haar waarover als beken stralen water stroomden. Hij had gauw de deur dichtgedaan. Maar het eerste echte contact met naaktheid was hem overkomen tijdens zijn spel, in de achtertuin. Hij speelde doktertje met een buurmeisje. Omdat hij de onverklaarbare kracht en het raadselachtige voordeel van dat beroep voelde, probeerde de Jongen het meisje steeds de rol op te dringen van patiënte, die veelvuldige doses injecties nodig had. En telkens wanneer hij het bloesje van het meisje optilde en haar broekje naar beneden trok, werd het hem zwart voor de ogen. Daarom schreef hij opnieuw recepten uit en voerde hij het aantal injecties op, tot verwondering van zijn patiënte, die het ontzettend vervelend vond in de stoel te liggen en almaar naar het gras te kijken.

Maar op zwemles in het stedelijk zwembad bestond de groep uitsluitend uit jongens van zijn leeftijd. De instructeur, een doorgewinterde avonturier, voerde streng het bevel in de vochtige ruimten met hun vreemde, gebroken akoestiek. Altijd was hij ergens ontstemd en geërgerd over. De zwarte, oneffen muren, bedekt met een greinige nevel zoals in een grot, dropen van het vocht. Een paar aan het plafond geplakte, doforanje, gedempte lampen gaven de ruimten van het zwembad het aanzicht van catacomben. Schaduwen kleefden aan de muren en vloeiden samen met het vocht. Schaduwen kropen slijmerig over de bobbels in de muren. Het water in de bassins was warm, een donzige laag moeilijk zichtbare algen maakte de baksteentjes langs de rand glibberig. Boven de kinderen kronkelde damp. Alsof ze in een vulkaanmeertje zaten. Ze doken gehoorzaam in het water, brachten het met hun benen aan het golven. Als een trompet in een grot donderde de stem van de instructeur boven hun hoofd, de echo’s stuiterden door het labyrint, het water weergalmde alsof er een kudde verdwaalde herten doorheen snelde, de ademhaling van de kinderen stortte zich op de gangen alsof er een monster uit de diepten was opgedoken. Ze leerden zwemmen. Ze trokken hun zwembroekje uit, droogden zich af en gingen met uitgeweekt gezicht de straat op. Alsof ze wakker waren geworden na een droom over een ondier in een grot. Alsof de grijze gevel niet meer volhardde in zijn voornemen om zijn geheim niet te onthullen. Zijn schimmelige binnenste niet te onthullen. Geleund op zijn speer staarde Sint-Florianus, de beschermheer van de stad, naar de daken. Naakt.

Zodra het warmer werd, al in juni, verhuisde de zwemles naar het kanaal. Nu het kanaal de rivieren hun macht had ontnomen, deed het ijverig zijn best om ze zo getrouw mogelijk na te bootsen: het had zich met kroos en waterlelies bestrooid, her en der waterspinnen en waterjuffers verspreid, een breiwerk van algen gespannen en zich in de schaduwen van wilgen en populieren gekleed, zodat het als illusie van een rivier niet veel te wensen overliet. Niet ver van de stad, vlak langs het kanaal, was een strand met twee bassins aangelegd. Daar leerde de Jongen zwemmen. Het zoetige water dat zijn mond vulde, prikkelde hem met de geur van modder en sprakeloze algen, die als sirenen het verlangen van hun halmen uitzonden naar het onbestendige einde van de stroom, dat ze nooit leerden kennen en nooit bereikten. Die geur bracht de Jongen in kennis met de hunkering van het troebele water en hij wilde zich er in de ijlkoorts van de klokkende golven aan overgeven en naar dat einde laten voeren dat, als een glasmassa van ingeloste verwachtingen, wachtte tot men ernaartoe kwam om in dat water te verzinken.

Hij voelde om zich heen een onstuitbare macht die hem aantrok en lokte, een macht waartegen hij zich niet kon en wilde verzetten, een macht die hem al meevoerde naar die oevers, begroeid met geboomte waaruit zich raadselachtige vogels lieten horen en paarse bloesems vielen die leken op opengebarsten watermeloenen. Die zwijgzame reiger die op de tegenoverliggende oever van het kanaal stokstijf stond te wachten, vertelde hem met zijn onbeweeglijkheid een deel van het geheim over de stroomdraad, die de reiger net zo onverschrokken probeerde te overwinnen als de waterslang die zich, op de vlucht voor de sterke stroming, in het kroos had vervlochten. De Jongen ging de hele zomer op de fiets naar het kanaal om te zwemmen. Zomers gingen voorbij, vergezeld van geschreeuw en de echo daarvan, die door dol geworden oeverzwaluwen over de vlakte werd gedragen.

In zijn achtertuin was het weer oorlog. De Russische tsaar had besloten alle landen te knechten, van de Noordzee tot Japan, van het polaire noorden tot de Indische Oceaan, van de frambozenstruiken tot de bloementuin, van de schuur tot de schutting van de buurman. Hij had ongekend grote hoeveelheden wapens verzameld, hij had uit het hele rijk een leger bijeengebracht en zich op weg begeven voor een veroveringscampagne waarbij hij van plan was geen schepsel te sparen. Hij had besloten in zijn campagne zo nodig alle steden te vernietigen en zijn grandioze doel te bereiken – de grootste staat ter wereld, waaraan allen zich zouden onderwerpen. Er vielen bommen, er werden paleizen vernield, er barstte glas, er stortten bijlen uit de hemel neer, een onheuglijke verwoesting was op aarde neergedaald. Af en toe liep vader door de achtertuin op zijn trage, hinkende wandeling. Dan werd iedere strijd plotseling gestaakt. Vader liep met behulp van een stok, hij sleepte met zijn rechterbeen en hield zijn rechterarm in een onnatuurlijke houding vóór zich, alsof die gebroken was en zijn wasgele vingers slap afhingen onder doorzichtig gips. De kunstmatige glimlach verdween nooit meer van zijn gezicht. Ook niet wanneer hij scholieren, die in augustus herexamens voorbereidden, wiskundeopgaven opgaf, ook niet wanneer hij midden in de nacht gedempt om hulp riep en zijn slaperige zoon liet komen om afscheid van hem te nemen. In dat niet geventileerde donker van de slapeloosheid leek die glimlach al helemaal wanstaltig, omdat er tranen op neerstroomden uit de machteloze verkramping van zijn ogen, die vreesden voor een spoedig einde. Hij had geleerd met zijn linkerhand te eten en zelfs te schrijven, maar die letters deden op treurige wijze aan een kinderhandschrift denken, aan de krabbels uit het schrift van de Jongen, als bewijs van de gedwongen terugkeer naar het kind-zijn, als commentaar op de ontregeling van de jaren en de verwarring tussen de leeftijden.

Die lente geurde de sering krachtiger dan ooit en haar bloesems, die nooit meer zo wit zouden zijn, deden pijn aan je ogen. Vlaamse gaaien streken op de top van de kersenboom neer om het landschap in ogenschouw te nemen, vlogen dan klapwiekend op en verdwenen. De hyacinten bogen door de zwaarte van de bloemen naar de aarde, een geknakte tak van de abrikoos leunde op het dak van de schuur en daarin zong de wind een nachtelijke melodie die leek op de liederen van bootslieden van gezonken schepen. De Jongen ging iedere dag naar school op zijn rode fiets. Hij reed over het trottoir tussen nietsdoende bomen en in de bedrieglijke droom over het verbraste verleden verzonken gebouwen, langs de paleizen van het verdwenen keizerrijk met muren die tranen opsloegen en kelders waaruit de koude geur van kolen opsteeg, de geur van opgebrande, verijsde ouderdom, als een monument voor overwoekerde herinneringen dat zich verhief bij de manke klanken van melodieën van Schubert uit ontstemde piano’s, die huilden in de eenzaamheid. De wind streelde de Jongen over zijn gezicht, de fiets droeg hem ver weg van de schimmelige geschiedenis en de ruïnes van dat monument.

Die lente las de Jongen Roemeense sprookjes. Vlak bij de ingang van het huis, boven aan de korte trap, zat hij op een klein stoeltje, als stilgezet in de tijd, als op een foto. Hij ging op zoek naar de blauwe slang die degene die hem vond geluk bracht, die aanwees waar het goud lag. Maar als een mens werd geleid door hebzucht en zich niet beheersen kon, zou het goud in zijn tas in steen veranderen. Rijdend achter de rug van de held die te paard door ondoorgankelijke bossen en verlaten weiden draafde, hoorde de Jongen nauwelijks de kreet die tot hem doordrong. Een korte, huilerige kreet, gedempt, niet herhaald, alsof er een prinses gilde die door struikrovers het mes op de keel werd gezet. Hij ging verder met lezen. Maar de gil weergalmde in zijn hoofd, alsof er een kras op de plaat zat, zodat de naald van de grammofoon steeds terugsprong naar die afgekapte, huilerige schok, naar die eenmalige, in stilte gegoten kreet. Dat was moeder die gilde. De Jongen voelde de grond onder zich wegglijden als een drijvend eiland. Een stille beroering maakte zich meester van het huis. Hij deed nu alleen maar of hij las. Hij durfde die ene vraag niet te stellen omdat hij bang was voor het antwoord. Hij wierp zich op het drijvende eiland en liet zich daardoor meedragen, zich stevig vasthoudend aan de rots waarop hij steunde. Moeder telefoneerde. Ze sprak zacht, hij verstond er niets van. Toen ze naar hem toekwam, straalde ze kalmte uit, wit en geurig als frisgewassen ondergoed. Alle roet had ze verborgen achter de spreien. Ze zei dat een paar familieleden de Jongen hadden uitgenodigd om bij hen te logeren. Zomaar, onverwachts. De Jongen was nooit alleen bij die oude mensen geweest, hij had nooit verwacht dat ze hem zouden uitnodigen. Ze woonden ver weg, aan het andere eind van de stad, waar alles rook naar het platteland – door de straten waggelden ganzen, op het erf lagen varkens te rollebollen en de stallen stonken. Hij was blij om de onverwachtheid van dat uitje, maar moest er ook diep over nadenken. Waarom ging hij daar eigenlijk heen? Ze brachten hem met de auto, de oudjes wachtten hem op met versgebakken pita, rondscharrelende eendenkuikens en de geur van ouderwetse stilstand, bestrooid met gedroogd basilicum. Voor hem was alles nieuw en hij stelde nog steeds niemand vragen. Die nacht wilde hij slapen. Maar het lukte niet. Hij lag te draaien onder een vracht veren dekbedden, vergeefs op zoek naar een houding waarin hij de slaap kon vatten, hij zweette en deed zijn ogen open om te zien of hij in het donker een bondgenoot kon vinden in de strijd tegen de hete kolen die hem sissend uit de slaap hielden. De huisgemaakte ham, bosui en verse melk bij het ontbijt benadrukten de onwankelbare authenticiteit van zijn omgeving. De vreemde logeerpartij duurde en duurde. Toen ze hem kwamen halen, was alles al voorbij. Ze troffen hem aan terwijl hij met de eendjes zat te spelen. Toen hij terugkwam, hadden de gasten zijn huis nog niet verlaten. Aan de kleur van hun kleren en hun ernstige gezicht kon hij zien wat het antwoord op zijn vragen was. Toch wilde hij het horen. Hij had het gevoel dat hij daar recht op had, hij had het gevoel dat het belangrijk was dat hij het hoorde. Bij de poort zag hij zijn moeder al en hij rende op haar af. Hij durfde het te vragen. Toen hij het antwoord had gehoord (‘nou, dat weet je toch wel’), merkte hij dat er geen blad trilde, dat geen tortelduif de jonge schaduw waarin ze uitrustte verliet. Iemand was er niet meer, maar alles bleef onveranderd. Hij verwonderde zich over die ongevoeligheid. Hij was bang voor tranen. Niet die van hemzelf, maar die van moeder. Hij wachtte tot de gasten uiteen waren gegaan voordat hij in het paleis onder de kersenboom ging melden dat de tsaar was gestorven. Als het voor die tijd maar niet donker werd, zodat het weelderige en harteloze groene rijk werd opgeslokt. De gasten gingen traag en ongelijkmatig heen als de bloemblaadjes van een uitgebloeide roos. Het verdriet in huis balde zich samen als mist. Het kleefde aan de wanden, verkrampte wanneer het tegen de ramen botste. De rust riep zichzelf tot heerser uit en deed die nacht waar hij zin in had. En de maan zweeg alleen maar.

* * *

Sprookjes van de Amerikaanse negers was het laatste boek in de serie ‘Sprookjes uit de hele wereld’ dat was gepubliceerd. De Jongen had ze nu allemaal: met de veertig boeken was de plank in zijn kast overvol. De overige boeken, die hij nog moest lezen, moesten elkaar verdringen op tafels en op de grond. De Jongen zag in dat de sprookjes misschien algauw een nieuwe plek moesten krijgen. Hij dacht er zelf ook over na. Hij besloot ze een plekje te geven in het binnenste van het grote bed. Dat leek hem onverzadigbaar, maar hij vergiste zich. Daar verborgen hele stapels kinderboeken in het donker hun titel. Er was geen plaats. Moeder stelde hem voor de boeken die hij niet meer zou lezen, die voor heel kleine kinderen, aan de kinderbibliotheek te schenken. Hoewel hij ze jarenlang niet eens had opgemerkt, omdat ze in de buik van het bed waren verborgen, vond hij het toch moeilijk om er afscheid van te nemen. Ze waren hem allemaal bijgebleven, hij koppelde ze stuk voor stuk aan een of andere gebeurtenis, aan een tijd, en hij begon zich juist toen bewust te worden van de vergankelijkheid daarvan. Maar als hij ze niet aan de bibliotheek schonk, zou er geen plaats zijn voor de sprookjes. Daarom besloot hij na lange twijfel het te doen. De directrice van de bibliotheek overhandigde hem een bedankbriefje, maar hij bleef met zijn blik de kleurige banden die hij voor altijd verliet vasthouden tot hij het gebouw uitging. Misschien voelde hij toen pas voor het eerst de tragiek van het afscheid; misschien had hij toen voor het eerst genoeg kracht om het bestaan ervan te erkennen.

Hij had de vogels allang in schoolklassen ingedeeld, het schooljaar was in volle gang, de onderwijzers wedijverden of in strengheid of in mildheid, bij de leerlingen hing het ervan af, het schoolprogramma was zwaar, de vogeltjes spanden zich in om het onder de knie te krijgen, sommige hadden talent voor natuurkunde, andere voor vreemde talen, maar voor sommige vormde zelfs het muziekonderwijs een probleem. De rijken verkeerden nog steeds afwisselend in oorlog en in vrede, en de Jongen bereidde zich voor om naar zee te gaan.

We zijn voor de zomervakantie naar Z. geweest. Hij was ondergebracht in een kindervakantiehuis en ik privé bij een onderofficier en zijn vrouw. Hij deed de onderofficier versteld staan met zijn kennis van de stad, hoewel hij er nooit eerder was geweest. Hij denkt na als een volwassene, hij is vindingrijk en vasthoudend. Dankzij zijn nieuwsgierigheid hebben we ieder hoekje van de historische stad bezocht, want hij wil alles te weten komen over de monumenten, de tentoongestelde museumstukken en de geschiedenis. Die onderofficier en zijn vrouw waren zo met hem ingenomen dat ze hem bij ons vertrek een monografie over hun stad cadeau gaven.

Met iedere nieuwe klas groeide het aantal boeken van de Jongen. Hij wilde ze allemaal bewaren. Maar er was weinig plaats. Toen moeder hem vroeg: ‘Filip, wat zou je ervan zeggen als we een mooie plank voor de sprookjes maakten in de schuur?’, maakte hij daar eerst bezwaar tegen. Een paar dagen lang onderzocht hij de schuur, die hoog en donker, maar ruim en schoon was. Er stonden gereedschappen, fietsen, een ladder, er lagen wat tijdschriften, de tuintafel en -stoelen stonden er en de plastic nieuwjaarsboom. Er hoefde geen boekenplank te worden gemaakt. Een lage oude kast stond al geruime tijd op de boeken te wachten. Alle sprookjesboeken pasten er precies in, alsof hij er speciaal voor was gemaakt. Onder een gebloemd zeiltje verzonken ze in slaap.

Ze sliepen ook die lente toen de Jongen vreselijke jeuk aan zijn ballen kreeg en daardoor gedwongen was zich vol verlegenheid steeds te krabben en te blozen, die lente toen hij geen controle meer had over zijn wisselende stem en toen moeder op een dag onder de grote pauze opeens bezorgd op school verscheen. Ze deelde hem mee dat oma niet lekker was geworden, dat ze naar het ziekenhuis was gebracht en daar geopereerd zou worden. Bleek van schrik besloot de Jongen zich volkomen over te geven aan de genade van de hoop, zonder dat hij de bedrieglijkheid daarvan kende. Oma kwam algauw terug uit het ziekenhuis, haar arm was gezwollen en ze moest steeds rusten. Ze zat in de rozentuin naar de bloemen te staren, alsof ze afscheid nam van de kleuren van deze wereld. Gedurende die tijd woedde er oorlog om haar heen. Het Russische Rijk had eindelijk besloten zijn zuidelijke buurman, Afghanistan, volledig te vernietigen, de oude steden te veroveren en een onaantastbare controle over de beroemde zijderoute in te stellen. De heftigste gevechten werden geleverd rond het centrale hazelnootbosje, tussen de pruim en de kers, en de resultaten van de veldslagen deden vermoeden dat de Afghaanse khan zou worden verslagen. Oma stierf in september. Ze had een week lang in een berg veren dekbedden liggen slapen, terwijl ze steeds injecties kreeg. Toen woonde de Jongen voor het eerst een begrafenis bij. Het pijnlijkst werd hij getroffen door zijn moeders onbeheerste, hulpeloze gehuil en zijn eigen onvermogen om haar te kalmeren. Het huis verstilde, overgelaten aan de eerbiedige afspraken tussen moeder en zoon. Niet lang daarna viel de echte Sovjet-Unie werkelijk het ware Afghanistan aan en toen hield de Jongen voorgoed op met alle conflicten en oorlogen in zijn achtertuin. Verschrikt door de onverwachte, onheilspellende verbinding tussen zijn spel en de werkelijkheid liet hij al zijn helden over aan hun natuurlijke lot. In de vorm van scheuten, bladeren en bloemen vertoonden ze zich nog steeds ieder jaar, maar ze bleven geheimzinnig en zwijgzaam. Bloemenjurken en groene harnassen verdwenen zonder de verhalen van de Jongen te hebben verteld. Op de plekken van vroegere veldslagen ontsproot, zoals dat gewoonlijk gaat, gras. De herinneringen heelden.

* * *

Al die tijd zat het boek met Russische sprookjes met al zijn familieleden verborgen in het donker van de schuur. Daar kwam de Jongen alleen om zijn, nu al blauwe, hoge herenfiets te pakken, die zijn verblijf met die boeken deelde. Zelden viel de blik van de Jongen toevallig achter het zeiltje dat ze afdekte. Het is niet bekend of hij zich dan zijn kindertijd herinnerde, maar zeker is dat hij zich die herinnerde toen hij als jonge man voorgoed zijn huis met de achtertuin, de bomen, de ingeprente voetstappen en de onzichtbare sporen verliet. Hij herinnerde zich die terwijl hij de spullen inpakte die hij moest verhuizen. Voordat hij ze inpakte in een grote kartonnen doos, veegde Filip er het stof af en bekeek ze met een snelle, oppervlakkige blik die de verderfelijke werking van de herinnering tegenhield. Net als op de andere dozen schreef hij ook op deze met een rode viltstift in blokletters BOEKEN en verhuisde ze mee naar een andere, grotere stad. Enige tijd namen de sprookjesboeken een plaats in op een plank in Filips nieuwe eetkamer en daarna vulden ze opnieuw het donker van een diepe doos. Filip verliet toen niet alleen die stad, maar ook zijn land. Hij kon niemand zeggen wanneer hij zou terugkomen, maar hij voelde dat hij wegging voor een lange, zeer lange tijd. Net als alle andere dingen (die de hebzucht van de tijd mettertijd zou wegnemen) bewaarde Filip ook zijn dozen met boeken bij een vriend in huis op zolder, in een dorp onder de rook van de hoofdstad. Op genade en ongenade overgeleverd aan wind, kou, duiven, muizen, hitte en bedomptheid verbleven de Russische sprookjes, die het lot van verveling deelden met de overige boeken, vele jaren op die zolder. Totdat Filips vriend een dochtertje kreeg. Toen herinnerde hij zich dat er op zolder kinderboeken stonden. Hij pakte ze uit, vond de sprookjesboeken en las ze voor het slapengaan aan zijn kleine meisje voor. Op de een of andere manier vond zij juist de Russische sprookjes het mooist. Het meisje groeide met die boeken op en net voordat ze zelf leerde lezen, zag ze hoe haar vader ze in dozen en tassen pakte. Ook al had hij het haar uitgelegd, ze had niet kunnen begrijpen waarom hij ze meenam en waarheen. Maar hij bracht ze samen met alle andere boeken naar Filip. Hij laadde de zware vracht op een auto en reed de boeken naar de hoofdstad van een buurland, waar hij ze aan de eigenaar overdroeg. In het holst van de nacht op de eindeloze Duitse spoorwegen van de ene trein op de andere overstappend bracht Filip ze eindelijk naar zijn eigen huis, naar de stad aan de kust van de Noordzee. Hij pakte ze langzaam uit, bekeek ze stuk voor stuk met speciale aandacht en, waarom zouden we het geheimhouden, met tranen in zijn ogen. Voor de sprookjes had hij een mooie plank helemaal onder in een zwarte kast bestemd. Hij bracht een hele middag door met het boek met Russische sprookjes. Hij wilde ze opnieuw lezen. Hij bladerde het stoffige, smoezelige boek door alsof hij op zoek was naar een verborgen plaats, een raadselachtige zin. De ark die op de golven van de bladzijden begon te deinen nam hem mee naar de grot met herinneringen, van het bestaan waarvan hij zich lange tijd niet meer bewust was geweest. Zijn ogen verslonden de letters, de plaatjes gromden hem toe. Met zijn ogen gericht op het boek werd hij opgewacht door de nacht. Vonken van letters in de stilte.

‘Hij bestaat, de steen-sleutel van de aarde, zei de oude ambachtsman van het dorp tegen Danilo. Tot het ogenblik daar is, kan niemand hem vinden of te pakken krijgen. Bescheiden mensen niet, geduldige mensen niet, dappere of gelukkige mensen niet. Maar wanneer de mens de juiste weg naar zijn geluk opgaat, zal die sleutel van de aarde vanzelf in zijn handen vallen. Dan zal de hele schat van de aarde worden onthuld en zal het leven volkomen veranderen. Vertrouw daarop.’

NOTEN

[1] - Dalmatische dessertwijn.

[2] - Oosters snaarinstrument.

-

BOEK II ~ DENDROLOGIE

-

Op deze foto kun je het niet al te goed zien. Daar, in mijn linkerhand. Een dik, groen boek. Ik heb het nooit als een leerboek beschouwd. Ik vond het het mooiste van alle boeken die ik had, omdat er op de zevenhonderd bladzijden verhalen stonden die me intrigeerden en opwonden – ware verhalen over bomen. Ik weet niet of je je een middelbare scholier kunt voorstellen die zo gek op bomen is dat hij er de eerbiedwaardige hoeveelheid kennis van een volwassene over bezit, maar tegelijkertijd staat te springen van enthousiasme als een kind dat een nieuw speeltje krijgt. Nou, zo was ik. Ik wilde per se op de foto onder een zweepboom, de boom die de verpersoonlijking is van mijn stad, de boom die zowel de geschiedenis van de stad zelf als het verhaal van ieder die er is opgegroeid in zijn herinnering draagt. Want eerst teken je op de kleuterschool bomen die lijken op zweepbomen, geknot en met jonge takken die, vreemd dun, groeien uit de door kurk gezwollen stammen. Dan beschrijf je op school zweepbomen in opstellen voor het vak Servische taal over het onderwerp ‘Mijn straat’ of ‘Wat ik zie op weg van huis naar school’, in de herfst verzamel en verbrand je de afgevallen bladeren, geel als pas uitgekomen kuikentjes. Met de bessen mik je op spreeuwen en duiven, in het struikgewas van de uitlopers verberg je je bij het verstoppertje spelen, je groeit op terwijl je eronder schuilt voor de regen en daarna je eerste kussen oefent op een bank in het park.

‘Celtis occidentalis L. – Westerse zweepboom, Amerikaanse netelboom. Een boom tot 35 m hoog met een heel breed areaal in Noord-Amerika: van de Atlantische tot de Stille Oceaan. Meest verbreid rond de rivier de Mississippi en de zijrivieren daarvan, maar komt ook voor in de prairie’, zo zegt Dendrologie.

Daarom wilde ik op de foto onder een zweepboom, en wel juist onder deze, die als de oudste boom van de stad wordt beschouwd. Hij is midden in het centrum geplant, voor de boekhandel waar ik in mijn kindertijd al vaak naartoe ging. Ze zeggen dat keizerin Maria Theresia hem als jong boompje zelf heeft gestuurd, samen met de oorkonde over de status van vrije koninklijke stad. En ik had het boek Dendrologie pas een dag of twee, drie voordat de foto werd gemaakt gekregen.

Het was per post uit Belgrado gekomen. Het kwam onverwachts snel, maar een paar dagen nadat mijn moeder haar beste vriendin had opgebeld om haar te vragen mij te helpen. Ik was op zoek naar de oude uitgave, die van mijn biologieleraren, het echtpaar Kamerer, die buitengewoon verzot op planten waren. In ons stadje ver tegenwoordigden zij de zeldzame exemplaren van het wetenschappelijke gilde, en ze bezaten een enthousiasme dat in onze groene straten, waarop het patina van ranzige, lang vergane glorie was neergedaald, helemaal vergeten was. Van hen heb ik ook een foto. Maar wacht, laat ik je eerst het boek laten zien, of liever moeders vriendin Ðurđija, die Dendrologie voor me heeft gekocht. Welnu, ik was op zoek naar de oude uitgave met een harde kaft, maar er kwam een nieuwe met een slappe. Ik merkte niet meteen dat de bladzijden niet gebonden waren, maar gelijmd. Toen vond ik dat niet belangrijk. En nu ook niet, nu bijna alle bladzijden loszitten, nu ze een beeld van versletenheid geven, een beeld dat mij zo dierbaar is, omdat daarin een spoor van mijn liefde ligt bewaard. Liefde voor het onontdekte.