Bertram Koeleman

De huisvriend

ROMAN

==

2013

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2013 Bertram Koeleman

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagbeeld © Jeremy Hoare/Arcangel Images

Foto van de auteur Merlijn Doomernik

Typografie binnenwerk Perfect Service, Schoonhoven

Drukkerij Koninklijke Wöhrmann, Zutphen

==

ISBN 978 90 254 4156 2 / NUR 301

==

www.atlascontact.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013

voor Paulien, die me mijn hok in stuurde

I’m not here

This isn’t happening

==

Radiohead

‘How to Disappear Completely’

==

==

A fearful situation, beyond a doubt, and if there had been anything I could have done about it, I would have done same without hesitation. But it seemed to me that I was helpless, and that Nature must take its course.

==

P.G. Wodehouse, The Code of the Woosters

==

==

Na zoveel jaar is het zinloos te vragen

wie of wat achter het raamgordijn staat in de nissen.

==

Joseph Brodsky

I
HUISREGELS

==

==

==

==

Benjamin Krendler is vrij. Door onzekerheid geplaagd kan ik deze woorden in ieder geval in vertrouwen opschrijven. Hoewel hij zelf zelden sprak, weet ik dat hij het zou beamen. Ik zag iedere dag dat zijn leven een last voor hem was. Zelfs wanneer hij zich leek te ontspannen, in de bibliotheek van Storm Lake, aan de eettafel bij het keuren van de wijn, de steeds zeldzamere momenten die hij op het terras doorbracht, werd hij beheerst door de angst om gezien te worden. Ik heb hem nooit gevraagd naar de oorzaak van die angst. In de twintig jaar dat ik voor hem zorgde had ik daar alle gelegenheid toe en ik acht het zelfs waarschijnlijk dat hij me een verklaring zou hebben gegeven. Het daadwerkelijke stellen van de vraag was echter niet meer dan een vage toekomstige kwestie, als een plan dat je uitstelt omdat de uitvoering ervan te veel werk vergt. Kortom, ik heb zijn bestaan altijd geaccepteerd zoals het was. Ik heb geknikt en ik heb voor kennisgeving aangenomen. Ik deed mijn werk. Dat maakt mij wellicht een goede verzorger, maar het maakt me zeker geen goed mens.

Vanwaar ik zit, in de hoekkamer aan de achterkant van het huis, kijk ik uit op het besneeuwde terras. Het wit wordt slechts hier en daar doorbroken door de Griekse y-sporen van vogelpootjes. Daarachter het meer. Het is hier stil. In dat opzicht verschilt het nauwelijks van de tijd dat hier twee mensen woonden. Ik besef hoe ironisch dat is. Voor zover men wist woonde er altijd maar één persoon op Storm Lake.

Ik sta op uit mijn stoel, schuif het raam omhoog en adem diep in. De januarilucht prikkelt mijn neus. De geur van sneeuw. Als ik wil kan ik mijn jas en overschoenen aantrekken, das omdoen en muts opzetten, mijn handen diep in mijn zakken steken en gaan lopen. Het bevroren meer oversteken, de bossen in, richting het noorden, Canada.

Niemand zou me missen. Misschien dat Chester Young van de slagerij in het centrum na een paar weken zou opmerken dat ik al een tijdje niet langs ben geweest. En Elsa Hunter, het meisje van boekhandel Scribbler’s, die mij altijd aankeek met een blik die me deed denken dat zij mijn gevoelens beter kende dan ikzelf.

Ik weet niet of ik me bevrijd of gevangen moet voelen. Ik had niet gedacht dat ik deze overwegingen ooit zou hoeven maken. Gedurende mijn diensttijd heb ik nooit in dergelijke termen over mijn emoties nagedacht. Het lijkt of de afwezigheid van Benjamin in mij een nieuw besef van mijzelf heeft gewekt. Het duurde een paar weken voor het werkelijk tot me doordrong dat ik niet meer iedere ochtend om halfnegen hoefde op te staan. Er was immers nog maar één mond te voeden, één paar kleren te verschonen. Nadat ik ’s avonds de tafel had afgeruimd, ging ik automatisch naar de bibliotheek met op een dienblad een glas cognac. Het ging zelfs nog zo ver dat ik het glas op het kleedje zette, de stoel wat dichter bij de haard schoof en het kussen nog wat extra opschudde voordat ik mijn vergissing bemerkte. Gevangen in gewoonte.

Ik weet niet precies waarom ik dit schrijf. Ik heb dit nooit eerder gedaan, heb er nooit eerder de tijd voor gehad. Wellicht heeft het te maken met dat ‘nieuwe besef van mijzelf’. Nu Benjamin er niet meer is, voel ik mij opeens gedwongen mijn eigen gevoelens en gedachten te analyseren. En omdat ik gewend ben systematisch te werk te gaan, is het opschrijven van mijn belevenissen op Storm Lake de meest voor de hand liggende methode. Ik koester geen enkele illusie dat de woorden op papier de malende gedachten uit het hoofd zullen verdrijven, maar tot het verhaal voltooid is kan ik ze op zijn minst in een soort van gareel dwingen.

Eén ding staat wat mij betreft buiten kijf: de oorzaak van Benjamins neergang ben ik. Ik stel me voor dat Benjamin deze overweging resoluut van de hand zou wijzen. Maar net zomin als ik hem naar zijn redenen heb gevraagd, heb ik hem in dat laatste jaar gedwongen de situatie door te lichten. Had ik dat wel gedaan, dan zou hij met mij tot dezelfde conclusie zijn gekomen. Ik ben degene die verantwoordelijk is. Het verslechteren van zijn gezondheid, het einde van de rust: dat alles is mijn schuld alleen, want ik was verantwoordelijk voor het werven van de huisvriend.

==

•

==

Het huis Storm Lake ligt niet aan een meer. Het grote water dat als een grillige rorschachtest op de kaart staat, is met typisch noordoostelijk gevoel voor understatement een ‘pond’ genoemd. Voor hen die niet belast zijn met genen uit Maine, is het een volwaardig meer. Behalve aan de kant van het huis omzoomd door bomen, op het breedste punt iets minder dan een kilometer in doorsnede, en bovenal stil, zeer stil en zeer afgelegen. Dat was de voornaamste reden dat de oorspronkelijke bewoner er niet lang heeft gewoond en eveneens waarom het huis ideaal was voor Benjamin Krendler.

Mij werd verteld dat Storm Lake aan het begin van de twintigste eeuw was gebouwd in opdracht van een houtvester. De man had, zoals zovelen in zijn professie in die tijd, in korte tijd een enorm fortuin verdiend en besloten dat hij, net als de Rockefellers en de Vanderbilts, een ‘cottage’ diende te willen. Gezien in het licht van zijn uit de kluiten gewassen voorbeelden was het resultaat opvallend bescheiden.

Ook opmerkelijk was de verfijnde smaak die de opdrachtgever aan de dag legde. Het woord houtvester associeer ik onmiddellijk met een uit ronde stammen en ruwe beplanking opgetrokken jachthut met een veranda. Maar nee, de architect van Storm Lake diende een Engels landhuis te reproduceren uit de tweede helft van de negentiende eeuw.

Ik weet te weinig van stromingen in de architectuur om te kunnen spreken van een geslaagde imitatie. Feit is dat de streng symmetrische opbouw van zijn exterieur het huis een ernstige en, hoewel ik besef dat dit oordeel voortkomt uit een zekere trots, standvastige uitstraling geeft. De muren zijn opgetrokken uit roodbruine baksteen, de ramen omlijst met witgeschilderd hout. Twee schoorstenen flankeren het donkergrijze dak. Een zwarte lantaarn aan weerszijden van de zware dubbele voordeur, verzonken in een portiek uit hetzelfde hout als de vensters.

Een huis dat traditie en orde uitstraalt. Althans, vanbuiten gezien. Eenmaal binnen is van rechtlijnigheid weinig te merken. Het is haast niet voor te stellen dat binnen en buiten het product zijn van de geest van één man. Inmiddels ben ik aan de innerlijke excentriciteit van het huis gewend, maar in mijn begintijd leverde het regelmatig problemen op. Met name in het eerste jaar liet ik mij veelvuldig en onaangenaam verrassen door ongelijkheden in vloeren, zelfs in dezelfde ruimte; trapjes van twee of drie treden die de toegang tot een kamer bemoeilijkten; fraai afgewerkte maar schijnbaar nutteloze lage balustrades die gangen in tweeën splitsten; het absurd lage plafond in de keuken; een raam in de zijgevel waarvan ik pas na twee uur zoeken de bijbehorende kamer kon vinden; en daaraan gelieerd talloze door mij bijgenaamde bijzetkamertjes, die vreemde happen namen uit het oppervlak van grotere ruimten.

Daarom is het exacte aantal volwaardige kamers niet precies te benoemen. Ik houd het op vijftien: drie grote slaapkamers, drie kleine (een daarvan, op de eerste verdieping, was de mijne), drie badkamers, de zolder, de eetkamer, de keuken, de bijkeuken, de salon, de bibliotheek.

Het beheren en schoonmaken van een huis van een dergelijke omvang vereiste een strak wekelijks schema waarvan niet diende te worden afgeweken. Op een gemiddelde werkdag stond ik op om halfnegen en bereidde in de keuken mijn eigen ontbijt en dat van Benjamin. Ik haalde de post aan het eind van de oprijlaan en las de krant terwijl ik mijn boterham at. Daarna, om halftien, serveerde ik Benjamin zijn ontbijt. Alle maaltijden werden opgediend in de eetkamer of de bibliotheek, de enige vertrekken in het huis zonder ramen. In de beginperiode wilde Benjamin nog wel eens in de salon eten, en stond hij zelfs toe dat ik de gordijnen opende, maar later was dat niet meer bespreekbaar.

Vervolgens werkte ik tot het middaguur aan het schoonmaken van de kamers. Met de klok mee was mijn methode. Op de maandagochtend begon ik op de begane grond met een van de bijzetkamertjes. Woensdag tegen de middag had ik het gehele gelijkvloers gedaan, en op vrijdagochtend legde ik de laatste hand aan de slaapkamer op het noorden.

Dit was overigens mijn favoriete kamer. Niet alleen omdat deze zich op een hoek bevond en daarom vanuit twee ramen uitzicht bood op het meer, maar vooral omdat het de enige van de drie grote slaapkamers was die nooit werd gebruikt. Alles was er continu in gereedheid om een gast te ontvangen: schoon linnen op het bed, schone handdoek en badjas in de kast, verzorgingsartikelen voor dames en heren in de kleine aangrenzende badkamer. Maar buiten die vreemde week waarover ik later zal spreken, heeft er in onze tijd nooit iemand gelogeerd.

In de middag, na de lunch, werd mijn aandacht in beslag genomen door verschillende klussen, variërend van groot tot klein: het poetsen van zilver, het afstoffen van boeken in de bibliotheek, het hakken van hout voor de open haard, kleine reparaties in en om het huis.

Het lastigste moment van de week kwam op de vrijdagmiddag, als ik de vijfenveertig kilometer naar de stad reed om boodschappen te doen.

Een deel van het probleem lag in de kwantiteit. Daar ik officieel de enige bewoner was van Storm Lake moest ik het doen voorkomen alsof ik inkopen deed voor één persoon. Ik omzeilde dat goeddeels door mezelf een bescheidener eetpatroon op te leggen. Daardoor wist ik mijn inkopen zodanig te structureren dat ik geen onnodige aandacht trok. Nu was het in die omgeving moeilijk te peilen wanneer iemand wel of geen aandacht trok. De weinige inwoners van de stad met wie ik regelmatig contact had, lieten nooit iets blijken. In mijn beginjaren interpreteerde ik dit nog als beleefdheid. Er werden geen vragen gesteld, omdat de bakker, de slager en de caissières in de supermarkt vonden dat mijn zaken mijn zaken waren. Als ze al opmerkten dat ik meer verbruikte dan de gemiddelde vrijgezel, hielden ze die gedachte voor zich. Maar naarmate de jaren verstreken, met name in het laatste jaar op Storm Lake, begon ik te vermoeden dat er iets anders lag achter hun stilte. Ik kreeg hoe langer hoe meer het gevoel dat ik niet alleen hen aan het peilen was, maar zij ook mij.

Na een aperitief in de bibliotheek, rond halfzes, volgde om zeven uur het diner. Dit was lange tijd het hoogtepunt van Benjamins dag en in zekere zin ook van de mijne. Het voelde als een beloning te zien hoezeer hij genoot van het avondeten. Hij hield van ieder onderdeel van de maaltijd, niet alleen van een goed bereid gerecht; de rangschikking van het eetgerei, het gestreken linnen, het knusse licht van de kandelaars (want zelfs al had Storm Lake allang elektriciteit, Benjamin stond erop het diner bij kaarslicht te gebruiken). In de eerste jaren kleedde hij zich om voor hij aan tafel ging. En nooit wilde hij van tevoren horen wat er op het menu stond: ironisch genoeg lag een groot deel van het genot in de verrassing. Deze details vormden voor hem net zo’n essentieel onderdeel van de maaltijd als het eten zelf. De regels en etiquette rondom het diner leken een bevestiging van de orde en regelmaat die zijn leven beheersten.

Terwijl ik de afwas deed, trok hij zich meestal terug in de bibliotheek. Wanneer ik mij om negen uur in de bibliotheek meldde en vroeg of ik hem nog ergens mee van dienst kon zijn, schudde hij steevast het hoofd. Waarop we elkaar goedenavond wensten en ik me terugtrok in mijn kamer. Behalve uiteraard op de avonden dat de huisvriend kwam.

==

•

==

Er is een speciaal soort alertheid voor nodig om onzichtbaar te zijn zonder op te vallen. Ik deed alles met mate. Ik gaf aan liefdadigheid, maar niet te veel. Ik steunde plaatselijke initiatieven, maar zeker niet alles. Ik heb dit nooit zeker geweten, maar ik denk graag dat men mij als prettig gestoord beschouwde, eigengereid en teruggetrokken. Welk beeld men ook van mij had, mijn privacy werd over het algemeen gerespecteerd. De weinige keren dat er mensen aan de deur kwamen, verkopers of Jehova’s getuigen, werden ze vriendelijk en geduldig te woord gestaan, maar nooit lang. De chaos van het laatste jaar buiten beschouwing gelaten, was er een periode van achttien jaar waarin Benjamin Krendler onopmerkelijk en onopgemerkt zijn leven leidde. Toch verliet ik het huis nooit zonder enige onrust.

Slechts één keer bleek die onrust gerechtvaardigd.

Tussen het opschrijven van die zin en deze zaten zeker tien minuten waarin ik die uitspraak op waarheid testte. Maar ik kon me inderdaad maar één incident voor de geest halen.

Het was eind december in ons zesde jaar. Ik had voorgesteld een traditioneel Amerikaans kerstdiner te maken. Mijn enthousiasme werd aanzienlijk op de proef gesteld door lange wachttijden en schuifelende rijen. Supermarkt, slager, slijterij. Bovendien hadden de weergoden besloten flinke hoeveelheden sneeuw boven Maine uit te storten. Ik had Benjamin gezegd dat ik niet langer dan twee uur weg zou zijn, het werden er vier.

Met slippende banden en blokkerende remmen reed ik over de laan naar het huis. De oprijlaan naar Storm Lake was meer een karrenspoor dan een weg, door overhangende bomen in permanente schemer gehuld. Het gammele hek aan het begin van het pad, dat uitkwam op een parallelweg die naar de provinciale weg leidde, hield de meeste nieuwsgierigen op een afstand. Er stond echter geen bord met ‘verboden toegang’. Ik meende dat een verbod eerder nieuwsgierigheid dan respect afdwong.

De achterkant van de wagen gleed een aantal keer heen en weer voor ik hem veilig aan de zijkant parkeerde. Ik zette de motor af en stapte uit, waarbij ik me direct aan het portier moest vastklampen om niet uit te glijden. Voorzichtig schuifelend liep ik om de wagen heen. Ik boog me voorover om de achterklep te openen toen ik het zag. Een beweging, bij het huis. De gladheid tijdelijk vergetend deed ik twee stappen naar achteren en liet mijn blik langs de gevel gaan. De sneeuw viel onverminderd hevig. Daar was de beweging opnieuw. Het leek of er vanuit een raam op de eerste verdieping naar mij werd gezwaaid. Ik kneep de ogen toe en beschermde ze met een hand tegen de sneeuw.

Het was een wapperend gordijn. Toen ik dichterbij kwam zag ik dat het raam niet openstond, wat ook al vreemd zou zijn, maar dat de ruit was ingegooid. Ik ademde diep in en rende naar de voordeur. Ik voelde mijn hart kloppen in iedere vierkante centimeter van mijn lichaam. Ik durfde niet te bedenken wat ik zou kunnen aantreffen. Ik durfde niet te roepen, bang voor de aanwezigheid van een buitenstaander. Als een onbekende het huis was binnengedrongen, hoefde dat nog niet te betekenen dat Benjamin gezien was. Het roepen van een naam zou daarom alleen maar verdacht zijn. Hallo, riep ik dus maar, hallo. Geen reactie. Ik rende de gang in, aan weerskanten deuren openend. Ik trof niets dan verlaten kamers aan. Door de keuken, de eetkamer, de salon, terug naar de centrale gang, de trap op.

In de kamer aan de voorzijde trof ik inderdaad een gebroken ruit. Glasscherven en sneeuwvlokken op de houten vloer. Een oude linnenkast in de hoek was deels bestoven. Midden in de kamer lag een halve baksteen. Verstijfd bleef ik in de deuropening staan. Even was ik ervan overtuigd dat ik hem achter de deur zou aantreffen, dodelijk bloedend uit een wond aan zijn hoofd. Maar er was geen bloed en de kamer was leeg. Ik wilde naar het raam lopen om de schade te inspecteren toen iets aan het stuk steen mijn aandacht trok. Wat ik eerst voor een dun laagje sneeuw had gehouden, bleek een vel papier dat met touw om de steen was gebonden. Met trillende vingers, angst en kou in gelijke mate, trok ik het touw los en vouwde de brief open. Het was kort en cru, laat ik het daarbij houden. Het was geschreven in groot onregelmatig schrift, een simpele loze belediging.

Daar lag mijn zorg niet. Ik liet het briefje achter en rende de gang op. Ondanks mijn groeiende paniek wilde ik nog steeds niet zijn naam gebruiken. Hallo! Hallo! roepend rende ik de trap op naar de tweede verdieping. Ik wilde de eerste deur aan mijn linkerhand openen toen een afwijking verderop in de gang mijn aandacht trok. De haak om het zolderluik te openen bungelde aan het plafond. Ik liep erop af. Ik greep de stok met beide handen en trok hem naar beneden; de zoldertrap ontvouwde zich aan mijn voeten. Terwijl ik de trap beklom, bedacht ik hoe slecht we waren voorbereid op eventuele pottenkijkers, zo overduidelijk was het dat iemand zijn toevlucht had gezocht tot de zolder.

Ik vond hem in een hoek, achter een kast, bedekt met een stoflaken dat van een piano was getrokken, klappertandend. Ik weet nog hoe hard mijn voetstappen klonken onder dat lage donkere dak. Hier was stilte vereist, maar zelfs mijn ademhaling was luid. Ik sprak hem aan. Hij trok de hoes strakker om zich heen. Ik kwam dichterbij. Een haast kinderlijke ellende veranderde zijn gezicht in een masker. Heel zacht sprak ik zijn naam.

‘Ze zijn weg,’ zei ik. Het leken de juiste woorden. ‘Ik heb het hele huis doorzocht, en het terras. Er was niemand.’

==

•

==

Het incident met de ingegooide ruit bleek eenmalig. Hoewel ik onverminderd alert was, vervaagde de herinnering aan het voorval tot het uiteindelijk niet meer was dan een mentaal snapshot.

Maar we waren nooit echt veilig en het is louter toeval dat de problemen zich niet eerder aandienden. Achteraf kan ik onze gezamenlijke jaren op Storm Lake dan ook niet anders betitelen dan zelfbedrog. Wat ik het meest verbazingwekkend vind, is dat ik pas in het laatste jaar vraagtekens begon te plaatsen bij de hoogst instabiele aard van de situatie.

Ik weet nog precies wanneer dit begon. Het was een vrijdagmiddag in september, ongeveer twee weken na het overlijden van de voorlaatste huisvriend. Benjamin had nog niet het officiële sein gegeven voor het zoeken naar een opvolger. Ik had het grootste deel van mijn taken voor die dag erop zitten en voelde me ongedurig.

Ik meldde me bij hem af. Zoals gebruikelijk zat hij in de bibliotheek, een groot in leer gebonden boek op de lessenaar voor zich. Ik zei dat ik ervoor zou zorgen niet langer dan twee uur weg te blijven. Hij gaf alleen een knikje om aan te geven dat hij me gehoord had.

Een halfuur later parkeerde ik de jeep voor de openbare bibliotheek. De dame bij de uitleenbalie gaf me een dunne glimlach. Ik groette terug. Ik was niet op zoek naar een bepaald boek of zelfs een bepaald onderwerp. Het was simpelweg prettig om tussen de schappen te dolen, hier en daar een band van de plank te trekken, te bladeren. Aan een tafel zat een hoogbejaarde heer met een loep in de hand een krant te lezen. Verderop keek een figuur, schijnbaar een kloon van de krantlezer, afkeurend in een groot boekwerk dat eruitzag als een medische encyclopedie. De man zag me kijken en draaide me met een ruk de rug toe, maar niet voordat ik een glimp van herkenning in zijn ogen had gezien.

Ik passeerde een groep tafels met computers. Zonder nadenken schoof ik een stoel naar achteren en bestudeerde het scherm. Mijn ervaring met computers beperkte zich tot het uiterste minimum. De belangrijkste ontwikkelingen op dit gebied hadden zich tijdens mijn dienstperiode op Storm Lake voorgedaan en zodoende had ik weinig tijd of gelegenheid gehad mij erin te verdiepen. Ik liet mij instrueren door een buitengewoon vriendelijke medewerkster – ik vermoedde dat ze mij ietwat sneu vond in mijn onkunde – die mij met een paar eenvoudige klikken met de muis liet zien hoe je informatie kon vergaren.

‘Kijk,’ zei ze en tikte ‘Storm Lake’ in een wit kader. Ik had me niet aan haar voorgesteld en voor ze de woorden intikte, had ze er geen blijk van gegeven te weten wie ik was. Binnen enkele seconden verscheen een kaart van de Verenigde Staten in beeld. Langzaam werd ingezoomd op het noordoosten. Ik keek toe met groeiende verbazing.

Het meisje wees naar het scherm. ‘Kijk,’ zei ze, ‘daar staat je huis.’

Mijn verbazing veranderde in ontzetting. Het was geen kaart waar we naar keken, maar een beeld vanuit de lucht, gemaakt door een satelliet. Ik zag het meer, een donkerblauwe vlek omringd door bomen. Aan de zuidoostelijke kant van het meer was een grote groene uitsparing, met midden in die uitsparing een grijs en witte rechthoek. Het huis. Een levende plattegrond.

Ik bedankte haar voor de hulp. Wellicht dat ze iets in mijn gezicht had gezien, want ze vroeg of ik me wel goed voelde. Voor ik kon antwoorden kondigde ze aan een glas water voor me te halen. Terwijl het klikken van haar naaldhakken langzaam vervaagde, bekeek ik het plaatje op het beeldscherm. Ietwat onbeholpen probeerde ik het huis nog dichterbij te brengen. Ik bracht mijn gezicht tot vlak voor het scherm. Mijn verbeelding voegde kleine sluipende figuren aan het beeld toe: vandalen die van mijn afwezigheid gebruikmaakten om ruiten in te gooien, wellicht zelfs in te breken. Dat ik niemand zag bracht geen opluchting. Ik schrok toen het meisje een glas water mijn blikveld in schoof.

Op dat moment begon bij mij een acuut besef te leven. Het was een krankzinnig toeval dat er achttien jaar waren verstreken zonder onoverkomelijke problemen. Het moest misgaan. In al die jaren had ik mij geen illusies gemaakt: ik wist dat we in een eierschaal leefden. Maar tot dan toe was dat een abstract besef geweest, zonder dat de implicaties ervan tot mij doordrongen. Het was te vergelijken met mijn concept van de dood toen ik nog jong was. Ik wist dat het bestond, maar pas op het moment dat ik me realiseerde dat het ook op mij van toepassing was, begon ik het te vrezen.

Voordat ik het verhaal van de laatste huisvriend uiteen zal zetten, wil ik nog een klein gesprek aanhalen, ongeveer twee weken na mijn bezoek aan de bibliotheek. Ik had er met geen woord over gesproken. Misschien dat de spookbeelden in mijn hoofd daardoor de kans hadden gekregen om te groeien. Let wel, op geen enkel front waren er tekenen van gevaar. Maar toch achtte ik het noodzakelijk mijn onrust met hem te delen. Als Benjamin zijn leven op Storm Lake op dezelfde wijze wenste voort te zetten, dienden er aanpassingen te worden gedaan. En het afschaffen van de huisvriend leek me daarin een essentiële stap. De huisvriend bracht onnodige risico’s met zich mee. Het was gevaarlijk naïef te veronderstellen dat die malle traditie probleemloos kon worden voortgezet.

Op een zaterdagavond trok ik de stoute schoenen aan. Ik zette zijn cognac op de smalle hoge bijzettafel aan zijn rechterhand en bleef staan. Ik kuchte.

Hij keek op uit zijn boek. ‘Kan ik iets voor je doen, Jonas?’

Ik deed mijn verhaal.

Hij liet zijn boek in zijn schoot vallen en keek mij aan. Voor ieder ander zou het een nietszeggende blik zijn. Echter, ik las grote delen van zijn reactie er direct aan af. Je hebt waarschijnlijk gelijk en Geen sprake van waren allemaal in die blik besloten.

Hij zei echter: ‘Wie gaat mij dan voortaan college geven? Jij?’

Daar wisten wij allebei het antwoord op, dus ik zweeg. Ik stond op het punt mij terug te trekken toen hij naar het papier reikte dat hij als boekenlegger gebruikte. Ik pakte het van hem aan en las de tekst. Het was de advertentie voor het werven van een nieuwe huisvriend. Ik bedankte hem en wenste hem een goede avond.

==

•

==

Dit was mijn rol. Jonas Balsam, heer van Storm Lake, in opdracht van de staat Maine beheerder van het huis en alle omliggende gronden, vrijgezel en vrijwel wereldvreemd, autodidact en leergierig, maar helaas te mensenschuw om zich in te schrijven bij universiteit of avondschool. Hoewel ‘rol’ na verloop van jaren niet meer de juiste term was. In het dagelijks leven kwamen nauwelijks meer situaties voor die mij het gevoel gaven te moeten acteren. Ik was veranderd in de persoon die ik speelde.

De sollicitatiegesprekken echter waren voor mij kwellende eenakters, waarin de ene acteur varieerde op een thema, terwijl de ander – althans zo kwam ik op mijzelf over – stram en hakkelend zijn tekst opzei. Toch moest, in het geval van een afwijzing, een kandidaat denken dat hij met de heer des huizes had gesproken. Ik was Benjamins gezicht, zijn filter.

De kandidaat was bij voorkeur alleenstaand. In het ideale geval had hij geen naaste familie, of geen contact met naaste familie. De kandidaat was zeer belezen en liefst emeritus hoogleraar literatuur, geschiedenis of filosofie. Dat althans waren de onderwerpen waarmee Benjamin Krendler de meeste affiniteit had. Ik ondervroeg de kandidaten over hun verleden, hun mening over actuele onderwerpen, hun literaire voorkeuren. Gaandeweg kreeg ik inzicht in hun welbespraaktheid en hun pedagogische vaardigheden.

De kerntaak bestond uit het verzorgen van een wekelijks college aan huis, het curriculum vast te stellen door de huisvriend zelf. Benjamin had in principe het veto over de onderwerpen. Dat de huisvriend zelden wat betreft de stof de plank missloeg, was te danken aan de grondige selectieprocedure. Kwam er uit deze procedure een geschikte kandidaat naar voren, dan restten mij slechts twee dingen.

Ten eerste moest ik hun mededelen dat niet ik, maar iemand anders hun wekelijkse toehoorder zou zijn.

Ten tweede: het overleggen van de voorwaarden. ‘Discretie vereist’ zei de advertentie, maar in feite moest ik geheimhouding eisen. Het was opvallend dat bijna geen enkele kandidaat hierbij vraagtekens zette. Meestal werd er slechts geknikt, zonder een woord, alsof met deze clausule van tevoren al rekening was gehouden.

Ik veronderstel dat de kandidaten zich niet zo krampachtig druk maakten als ik. Mocht de huisvriend per ongeluk komen te spreken over zijn betrekking, dan hoefde hij slechts een naam te vermijden. De royale wekelijkse vergoeding was dan ook meer bedoeld om een besef van verantwoordelijkheid te kopen: gij zult niet spreken over Benjamin Krendler.

Een direct gevolg van de eisen was dat de leeftijd van de huisvriend over het algemeen hoog was, zelden onder de zeventig. Zodoende kon het voorkomen dat ik Benjamin het overlijden van de huisvriend moest melden. Dat nieuws ontving hij op zijn gebruikelijke manier: zwijgend, een ruw knikje, een gebaar dat ik kon gaan. Hij stond nooit toe dat er meteen naar een vervanger werd gezocht. Dat weerhield mij er niet van om in stilte de namen van eerdere sollicitanten na te lopen, mannen die bij vorige gesprekken eveneens een goede indruk hadden gemaakt. Als ik dan eenmaal de officiële opdracht kreeg, duurde het nooit lang voor een nieuwe, even geschikte huisvriend voor de deur stond.

Op de laatste advertentie kwamen vier reacties. Twee heren vielen onmiddellijk af. Een van hen was woonachtig in Vermont. Niet alleen eiste hij financiële genoegdoening voor de reis, hij wilde dat ik hem iedere vrijdag in een ‘fatsoenlijk’ hotel liet overnachten, want ‘verdomd als hij dezelfde avond nog terug zou vliegen’.

De tweede bleek, in tegenstelling tot wat hij in zijn brief had geschreven, een student van de Universiteit van Maine. De jongen was niet ouder dan vijfentwintig. Mijn eerste vraag aan hem was dan ook of hij de advertentie goed gelezen had. Hij gaf me een brede grijns en sprak met het soort nonchalance dat de meeste mensen na hun vijftiende verjaardag verliezen. Hij zei: ‘Het leek me wel een leuk bijbaantje.’ Ik deed geen moeite hem te interviewen.

De derde bleek een bejaarde professor in de oudheidkunde, een bijzonder vriendelijke en welbespraakte man, die in trage volzinnen sprak. Ondanks zijn frêle uiterlijk straalde hij een kalme autoriteit uit. Het was niet moeilijk voor te stellen hoe hij zonder al te veel moeite een collegezaal in zijn ban kon houden. Ik liet hem terugkomen voor een tweede gesprek. Na afloop gaf ik hem een hand en sprak de hoop uit dat we elkaar binnenkort opnieuw zouden spreken, maar dan wellicht in een iets minder formele context. De man knikte. Vervolgens vroeg hij of ik een defibrillator in huis had. Het duurde een tel voor ik mijn verbazing de baas was. Toen ik ontkennend antwoordde, keek de professor even bedachtzaam voor zich uit, schudde het hoofd en zei dat hij dat risico niet wenste te nemen.

De vierde kandidaat was Robert Fineman.

==

•

==

Ik merk dat ik me er nog niet goed toe kan zetten over Fineman te schrijven. Nadenken over de laatste huisvriend levert associaties op waar ik me geen raad mee weet. Gevoelens van angst, haat en onzekerheid. Gedachten aan voortekenen. Ik geloof niet in voortekenen. Ik geloof niet in een bovennatuurlijke invloed op ons leven op aarde. Wat ik wel geloof, en des te meer nu ik dit schrijf, is dat we achteraf bepaalde punten kunnen herkennen. Natekenen. Het beste dat we dan nog kunnen doen, is lessen trekken. Niet dat dit nu nog zin heeft. Niet omdat ik niet wens te leren van gemaakte fouten, maar omdat ik zeker weet dat ik ze niet meer zal hoeven maken.

Ik herinner me het moment dat mijn moeder me vertelde dat mijn vader een alcoholist was geweest. Dit was een halfjaar nadat ik was gestopt met mijn studie geneeskunde om in het cateringbedrijf te komen werken, een jaar na papa’s overlijden. We zaten samen aan de keukentafel en hadden zwijgend gegeten. Ik nam een slokje bier. Dat was voor haar kennelijk het moment om het me te vertellen. Ik voelde me beledigd, persoonlijk aangevallen zelfs. Ik zei dat het onzin was. Dat de man zijn leven lang met een zwak hart had rondgelopen en zelfs hij dat niet had geweten. Maar ze had mijn reactie verwacht. Kalm, haast zakelijk vertelde ze wat mijn vader had gedaan terwijl ik opgroeide in zalige onwetendheid. De nachten dat hij niet naar bed kwam, de hoeveelheid drank die er in een week doorheen ging. De emotionele uitbarstingen. Ik had nooit iets aan hem gemerkt.

Mijn moeders opmerking veranderde iets in mij. Niet direct, maar heel geleidelijk begon ik me meer en meer met hem te identificeren. Tot dan toe was ik een plezierdrinker geweest, maar nu kon ik geen fles bier meer openen zonder aan hem te denken. Iedere slok woog op mijn geweten. Was ik willens en wetens mijn lichaam aan het slopen, zoals hij had gedaan? Ik betrapte me erop dat ik geregeld mijn hartslag voelde, in mijn hals, aan mijn pols, bedacht op onregelmatigheden. Ik maakte steeds langere nachten, met steeds meer drank. Het vreemde was: ik wist dat ik geen alcoholist was. Als er geen drank in huis was, miste ik het niet.

Op een avond lag ik in bed naar het draaiende plafond te kijken, te wachten tot de slaap me van mijn chaotische gedachten zou verlossen, toen het idee me bij de strot greep: mijn vader spookte bij mij. Ik voelde kippenvel over mijn hele lichaam uitbreken. Op slag was ik nuchter. Ik probeerde mezelf te kalmeren, maar ik durfde niet te bewegen, durfde niet het licht aan te doen om de kamer te kunnen zien en iets van rede te laten doorschemeren. Hij spookte bij me. Zijn geest was in mij binnengedrongen en liet mij al die dingen doen die zijn leven hadden verwoest.

Nu ik ouder ben, kan ik dit denkbeeld relativeren, maar nog steeds niet op een manier die mij geruststelt. Spoken bestaan, dat weet ik. Spoken zijn de herinneringen aan onze doden. Men zegt dat we de levens van overledenen moeten gedenken, opdat zij niet vergeten worden. Maar ik zeg dat we ze geen seconde van onze tijd moeten gunnen. Want op die manier sturen ze ons leven, dwingen ons beslissingen te nemen die we zonder hun dood nooit zouden hebben overwogen. We moeten de doden begraven en vergeten.

Dat is de voornaamste reden dat ik toch over Robert Fineman zal moeten schrijven. Hij is het spook dat mij sinds zijn dood voortdurend heeft dwarsgezeten. De enige manier waarop hij uit mijn hoofd zal verdwijnen, is door hem in deze stapel papier te begraven. Laat hem hier zijn vergetelheid vinden.

==

•

==

Het eerste gesprek met een kandidaat-huisvriend vond plaats in de bijkeuken. Deze kamer, in de ogen van de meeste mensen meer een eetkamer, dankte zijn naam alleen aan het feit dat hij naast de keuken lag. Toen Storm Lake werd opgeleverd had de kamer dienstgedaan als wasruimte. Grote zwart-witte tegels op de vloer herinnerden daar nog aan. Er was een haard die nooit werd gebruikt. Er stond een langwerpige tafel met een achttal stoelen en een hoge smalle kast met gegraveerde glazen deuren.

Het gegraveerde glas weerspiegelde Robert Finemans achterhoofd. Een aantal keren tijdens ons gesprek dwaalde mijn blik naar die weerspiegeling en ik betrapte me op een niet ter zake doende gedachte. Ben benieuwd of ik al mijn haar nog zal hebben op die leeftijd. Fineman gaf me nauwelijks de kans mijn gedachten te laten afdwalen. Hij sprak uitgebreid over zijn academische verleden en deed dat met veel handgebaren en optrekken van de wenkbrauwen, als om te verifiëren of ik wel oplette.

De man was compact en slank. Hij had kort wit haar, in een zijwaartse scheiding gekamd. De kin en kaken waren rood en gladgeschoren, de lippen vrijwel niet bestaand. Hij had frappante ogen, zowel de blauwe pupil als het oogwit zo helder dat ze kunstmatig leken.

Op zeker moment vouwde hij zijn handen in elkaar op het tafelblad en keek mij nadrukkelijk aan. Het duurde even voor ik me realiseerde dat mij een vraag was gesteld. Ik kuchte verlegen en verontschuldigde me.

‘Dit is mijn derde interview vandaag. Mijn gedachten dwaalden even af.’

Fineman glimlachte, waarbij hij zijn ogen tot spleetjes toekneep. Een delta van rimpeltjes vormde zich in beide ooghoeken.

‘Begrepen,’ zei hij. ‘Bovendien heb ik straks alle tijd om het woord te voeren. U heeft vast nog allerlei vragen.’

‘Zeker, zeker,’ antwoordde ik, terwijl ik door mijn papieren bladerde. In alle eerlijkheid had ik op dat moment geen idee hoe ik het gesprek diende te vervolgen. De vragenlijst die Benjamin had opgesteld, kende ik uit mijn hoofd. De meeste vragen hadden betrekking op filosofen, boeken, stromingen in de literatuur en de kunst. Ik wist welke antwoorden gewenst waren en kon overtuigend reageren als die antwoorden gegeven werden. Maar Finemans houding had me van mijn à propos gebracht. De man sprak alsof hij de baan al had.

‘Ehm...Waar was ik ook alweer?’

Fineman leunde achterover, duidelijk geamuseerd. Ik kon me niet aan de indruk onttrekken dat er geleidelijk een zweem van neerbuigendheid in die grijns verscheen. Hij leek dwars door mij heen te kijken, rechtstreeks naar de man wiens leven ik diende en beschermde.

‘Hoe staat het met uw gezondheid?’ Ik richtte mijn blik op de papieren voor mij, alsof het antwoord mij eigenlijk niet interesseerde.

Fineman trommelde met zijn vingertoppen op het tafelblad. Hij ademde hoorbaar uit door zijn neus. Ik vermoedde dat dit geluid moest aangeven dat de vraag hem irriteerde en daarom onnodig tijdrovend was. Dit negeerde ik. Fineman antwoordde nonchalant: ‘Die is zo goed als hij zijn kan. Lichte hartkwaal. Van mijn moeder gekregen. Milde hypertensie als gevolg. Niets waar ik me druk over maak.’

Dus daar heb jij je ook niet druk om te maken.

Ik veinsde het afvinken van een punt op een lijst.

‘O, en familie,’ zei ik, ‘dat was ik nog vergeten.’

‘Mijn vrouw is overleden. Geen broers of zussen. Ik heb een zoon,’ zei hij, ‘maar daar is ook alles mee gezegd. We spreken elkaar niet.’

‘Uitstekend,’ zei ik. ‘Ik bedoel, goed. Begrepen.’

Zonder dat de uitdrukking op zijn gezicht veranderde, schoof Fineman dichter naar de tafel. Hij boog zich over zijn gevouwen handen heen en keek mij aan.

‘Als ik nog iets mag vragen,’ zei hij.

Ik was inmiddels te nerveus om hem het privilege te ontnemen.

‘Woont u hier helemaal alleen?’

De klok in de hal sloeg twee uur. Over zijn schouder zag ik de weerspiegeling van Finemans achterhoofd. Ik moest erachter komen wat er in dat hoofd gebeurde, wat hij dacht te weten.

‘Ja, ik woon hier inderdaad alleen. Eens in de week komt er een huishoudster, maar voor de rest zie ik niemand.’

Fineman trok zijn wenkbrauwen op. ‘Behalve dus de persoon die het college komt geven.’

‘Ja, uiteraard. Natuurlijk. De huisvriend.’ Ik kuchte en stond op. ‘Welnu.’ Mijn stoel schoof met een schreeuw over de vloer. ‘Welnu,’ herhaalde ik, ‘ik geloof dat ik een goed beeld van u heb.’

Fineman volgde mijn voorbeeld. Geruisloos kwam hij overeind en liep om de tafel naar me toe en stak zijn hand uit.

‘Het was me zeer aangenaam,’ zei hij.

Ik verplaatste de vragenlijst naar mijn andere hand, waarbij ik mijn pen liet vallen. Ik schudde zijn hand en echode het sentiment.

‘U hoort binnen twee weken,’ – bijna had ik ‘van ons’ gezegd en ik meende dat Fineman het opmerkte – ‘van mij. Mocht u door de selectie komen, dan nodig ik u uit voor een tweede gesprek.’

‘Prima.’

Hij zette zijn hoed op en ging mij voor, de gang op.

‘Dit is echt een magnifiek huis, meneer Balsam,’ zei hij terwijl ik de voordeur voor hem openhield. De grijns was terug en dit keer was hij uitgesproken ondeugend. Hij zag eruit als een jongen die een seksueel getint geheim met een leeftijdgenootje gaat delen. ‘Zonde om zoiets helemaal voor jezelf te hebben.’ Ik bespeurde een minieme knipoog.

Fineman stapte het bordes op. Op de oprijlaan stond de taxi reeds te wachten. De chauffeur stond met gekruiste benen tegen het portier geleund, armen over elkaar. Een sigaret bungelde in zijn mondhoek.

‘Wie weet gaat u daar verandering in brengen, meneer Fineman,’ zei ik. ‘Voor een deel althans.’

Ik vervloekte de opluchting die ik voelde toen de taxi uit het zicht was verdwenen.

De oplossing was zo eenvoudig geweest. Ik had Benjamin kunnen zeggen dat deze sollicitatieronde geen geschikte kandidaten had opgeleverd. Een nieuwe advertentie, een nieuwe ronde gesprekken, het zou allemaal niet meer dan een paar weken in beslag hebben genomen.

In de relatieve veiligheid van het nu zie ik het nateken. Het is een enorme pijl van rood neon. Vanaf het moment dat ik voor het eerst zijn hand schudde, hing hij boven Robert Finemans hoofd.

==

•

==