T A I Y E S . S E L A S I

G H A N A

G A . W E G

Roman

Vertaald door Auke Leistra

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

Voor Juliette Modupe Tuakli

Zonnebloem noch roos

bloeit hier, maar in patronen

van zand gedijt steen.

ROBERT HAYDEN,

‘Approximations’ (‘Benaderingen’)

een woord vergat te onthouden

wat te vergeten

en flapte nu en dan

de waarheid eruit

RENÉE C. NEBLETT,

‘Snapshots’

S T A M B O O M

D E E L . I

W E G

1

Kweku sterft met blote voeten op een zondag voor zonsopgang, zijn slippers staan nog bij de deur naar de slaapkamer, als honden. Op dit moment staat hij op de drempel tussen de zonnekamer en de tuin te twijfelen of hij terug zal gaan om ze te halen. Hij doet het niet. Zijn tweede vrouw, Ama, ligt nog te slapen, haar lippen losjes van elkaar, haar voorhoofd licht gerimpeld, haar wang verhit op zoek naar een koel stukje kussen, en hij wil haar niet wakker maken.

Hij zou het niet eens kunnen.

Ze slaapt als een taro-knol. Een ding zonder besef van wat dan ook. Ze slaapt als zijn moeder, alsof de stekker eruit is. Hun huis zou kunnen worden leeggeroofd – door Nigerianen op teenslippers die in roestige Russische legertanks tot pal voor de voordeur reden, iedere vorm van tact schuwend, zoals ze tegenwoordig gewoon zijn op Victoria Island (dat is hem althans verteld door zijn vrienden, ruwe oliebaronnen en cowboys die zich hebben teruggetrokken in Greater Lagos, dat merkwaardige slag Afrikanen, rijk en onbevreesd) – en zij zou lieflijk doorsnurken, een soort muzikaal arrangement, gelardeerd met dromen van suikerbonen en Tsjaikovski.

Ze slaapt als een kind.

Toch heeft hij de gedachte met zich meegedragen, van slaapkamer naar zonnekamer, met een weloverwogen vertoon van zorgzaamheid. Een opvoering voor eigen gebruik. Dat doet hij en heeft hij altijd al gedaan sinds hij uit het dorp is vertrokken: kleine openluchtvoorstellingen voor een publiek van één. Of van twee: hij en zijn cameraman, de stille en onzichtbare cameraman die decennia geleden in het donker voor het ochtendgloren met hem is weggeglipt bij de oceaan, en die hem sindsdien altijd en overal gevolgd is. Onverstoorbaar zijn leven filmend. Of: het leven van de Man Die Hij Graag Wil Zijn En Die Hij Bij Zijn Vertrek Hoopte Te Worden.

In deze scène, een slaapkamerscène: De Attente Echtgenoot.

Die de lakens heel voorzichtig van zich af schuift en geruisloos uit bed glipt, die zijn voeten een voor een op de grond zet en zijn uiterste best doet om zijn onwekbare vrouw vooral niet te wekken, niet te snel op te staan om de matras niet te laten terugveren, heel zachtjes door de kamer te lopen en de deur zonder geluid dicht te trekken. En op dezelfde manier door de hal, en door de deur naar de patio, waar ze hem duidelijk niet kan horen, maar nog steeds op zijn tenen. Over het korte, verwarmde pad van mastervleugel naar woonvleugel, waar hij een ogenblik blijft staan om zijn huis te bewonderen.

Het is een geniaal geheel, deze gelijkvloerse woning, verre van baanbrekend, maar functioneel, en elegant gepland: een eenvoudige patio met in elke hoek een ingang naar respectievelijk woon-, eet-, master- en logeervleugel. Hij had het in het derde jaar van zijn arts-assistentschap, in de kantine van het ziekenhuis, op een servetje geschetst. Hij was toen eenendertig. Op zijn achtenveertigste had hij het perceel gekocht van een Napolitaanse patiënt, een rijke speculant met maffiabanden en diabetes type 2 die naar Accra was verhuisd omdat het hem deed denken aan het Napels van de jaren vijftig, zei hij (weelde contra behoeftigheid, frisse zeelucht contra rioolstank, stinkend arm contra nog stinkender rijk aan het strand). Op zijn negenenveertigste had hij een timmerman gevonden die bereid was het te bouwen, de enige Ghanees die er geen bezwaar tegen had een huis met een gat erin te bouwen. De timmerman was zeventig, en had grauwe staar en een wasbordje. Hij had foutloos en in zijn eentje gewerkt en de klus in twee jaar geklaard.

Op zijn eenenvijftigste had hij er zijn intrek genomen, maar het te stil gevonden.

Op zijn drieënvijftigste had hij een tweede vrouw genomen.

Elegant gepland.

Nu blijft hij boven in het vierkant staan, tussen twee deuropeningen, waar de blauwdruk zichtbaar is, waar hij het ontwerp kan zíén, en bekijkt hij het aandachtig, zoals de schilder het schilderij moet bekijken, of de moeder de pasgeborene: verward en vol ontzag, dat wat aan geest dan wel lichaam is ontsproten nu een eigen leven leidt. Licht verbijsterd. Hoe is dat hier gekomen, van ín hem naar vóór hem? (Hij weet het natuurlijk wel: door het juiste gebruik van het juiste gereedschap; dat geldt voor de schilder, de moeder en ook voor de amateurarchitect – maar het blijft een wonder om te zien.)

Zijn huis.

Zijn mooie, functionele, elegante huis, dat als één geheel bij hem was opgekomen, met grondbeginsel en al, als een bevruchte eicel die op onverklaarbare wijze uit de duisternis was komen aansnellen, in het bezit van een complete genetische code. Een complete, eigen logica. De vier kwadranten: een knipoog naar symmetrie, naar zijn opleidingsperiode, naar ruitjespapier, naar het kompas, eeuwige reis/eeuwige terugkeer, et cetera, et cetera, een grijze patio, niet groen, gepolijste rots, platen van leisteen, bewerkt beton, een soort weerlegging van de tropen, van zijn thuis: een nieuw verbeeld thuisland, alle lijnen helder en recht, niks groens, zachts of weelderigs. In één ogenblik. In één oogopslag. Hier en nu. Tientallen jaren later aan een straat in Old Adabraka, een voorstad in verval, met koloniale herenhuizen, wit pleisterwerk, zwerfhonden. Het is het mooiste wat hij ooit heeft gecreëerd – op Taiwo na, denkt hij opeens, een gedachte die als een schok door hem heen gaat. Waarop Taiwo zelf – zwarte wildgroei aan wimpers, gebeiteld gesteente als jukbeenderen, ogen als edelstenen, lippen hetzelfde roze als de binnenkant van een trompetschelp, onmogelijk mooi, een onmogelijk meisje – min of meer voor hem verschijnt en zijn optreden als Attente Echtgenoot onderbreekt, om vervolgens in rook op te gaan. Het mooiste wat hij ooit alléén heeft gecreëerd, corrigeert hij zijn eigen observatie.

Dan loopt hij verder, over het pad, de deur door naar de woonvleugel, door de eetkamer naar de zonnekamer, en naar de drempel.

Waar hij blijft staan.

2

Later die morgen, als het is gaan sneeuwen, en de man klaar is met sterven, en een hond de dood heeft geroken, zal Olu zonder zich speciaal te haasten het ziekenhuis uit lopen, zijn BlackBerry ophangen, zijn koffie neerzetten, gaan huilen. Hij zal op geen enkele manier kunnen weten hoe de dag is aangebroken in Ghana; hij zal mijlen en oceanen en tijdzones ver weg zijn (en andere soorten afstand die moeilijker te overbruggen zijn, zoals hartzeer en boosheid en verkalkt verdriet en vragen die te lang niet gesteld en niet beantwoord zijn en generaties van vader-zoonstilte en schaamte), en net sojamelk door zijn koffie hebben geroerd in een ziekenhuiskantine, met wazige ogen en een slaaptekort, hier en niet daar. Maar hij zal het zich voorstellen – zijn vader, daar, dood in een tuin, gezonde man, zevenenvijftig, in uitstekende conditie, kleine ronde biceps die tegen de huid van zijn armen aan drukken, kleine ronde buik die tegen de fijne stof van zijn hemd aan drukt, zijn Fruit of the Loom-hemd, hagelwit op donkerbruin, gedragen op die belachelijke MC Hammer-broek waar hij zo’n hekel aan heeft en die Kweku zo mooi vindt – en wat hij ook probeert (hij is arts, hij weet wel beter, hij heeft er een hekel aan als zijn patiënten vragen ‘en als u het nou eens bij het verkeerde eind hebt?’), hij zal de gedachte niet van zich af kunnen zetten.

Dat de artsen het bij het verkeerde eind hadden.

Dat zulke dingen niet ‘soms gebeuren’.

Dat daar iets gebeurd is.

Geen arts die zo ervaren is, zeg maar gerust zo exceptioneel begaafd – en je kunt zeggen wat je wilt, de man was goed in zijn werk, zelfs lasteraars geven het toe, ‘een kunstenaar met het mes’, chirurg zonder weerga, Ghanese Carson, enzovoort –, had alle voortekenen van zo’n traag opkomende hartaanval over het hoofd kunnen zien. Primaire trombose in de kransslagaders. Eitje. Kwestie van snel optreden. En hij zal toch ook tijd hebben gehad, minstens een halfuur naar wat mama allemaal zegt, minstens, dertig minuten om in actie te komen, om ‘het geleerde in praktijk te brengen’, zoals dr. Soto, Olu’s favoriete specialist, zijn chicano beschermheilige, het uitdrukt: om de symptomen na te lopen, een diagnose te stellen, op te staan, naar binnen te gaan, de vrouw wakker te maken, en als de vrouw niet kon rijden – waar je gerust van uit kan gaan, ze is analfabeet – zichzelf met de auto in veiligheid te brengen. Om slippers aan te trekken, god nog aan toe.

In plaats daarvan deed hij niets. Zette geen symptomen op een rijtje, stelde geen diagnose. Stapte over een drempel en viel vervolgens in het gras waar zijn vader, Kweku Sai, Hoop van de Ga, verloren wonderkind, zonder aanwijsbare reden – of althans om redenen waarvan Olu onkundig moet blijven, waar hij slechts een slag naar kan slaan en die hij, gedoemd tot onwetendheid als hij is, zijn vader onmogelijk kan vergeven – gewoon in zijn pyjama zonder iets te doen bleef liggen tot de zon opkwam, meedogenloos, geen zonsopkomst maar een zonsopstand, dood aan het fletse grijs met een goudvlammend zwaard, terwijl binnen de vrouw haar ogen opsloeg en slippers bij de deur zag staan, wat ze vreemd vond, zodat ze hem ging zoeken en hem dood aantrof.

Een exceptioneel chirurg.

Met een verre van exceptioneel hartinfarct.

Met gemiddeld veertig minuten tussen begin en overlijden, ook al is het waar dat zulke dingen ‘soms gebeuren’, dat wil zeggen dat een gezond menselijk hart ‘soms’ verkrampt, of het nou wil of niet, zomaar ineens, als een hamstring waar opeens kramp in schiet, met die veertig minuten is er nog altijd de kwestie van tijd. Van al die tussentijd. Tussen de eerste steek en de laatste adem. Juist die momenten waar Olu al zijn leven lang door gefascineerd, door geobsedeerd is, in zijn jeugd als atleet, in zijn volwassen jaren als arts.

De momenten die een uitkomst bepalen.

De stille momenten.

De stilte tussen trekker en actie, als de uitdaging van het ogenblik het enige is waar de geest zich op focust en de hele wereld vertraagt als om te kijken wat er gaat gebeuren. Stukjes tijd waarin je in actie komt of juist niet. Waarna het Te Laat is. Niet het einde – niet die paar vertwijfelde, kakofonische seconden die voorafgaan aan de laatste zoemtoon of de lange monotone piep – maar de stilte, het stilvallen daarvóór. Er is altijd dat moment van stilvallen, weet Olu, zonder uitzondering. In de seconden nadat het pistool is afgegaan en de sprinter gebukt blijft staan of te snel overeind schiet, en het slachtoffer van een beschieting een kogel in zijn huid voelt boren en een hand naar zijn wond brengt of juist niet, seconden waarin de wereld stilstaat. Of de sprinter zal winnen en of de patiënt het zal halen heeft uiteindelijk minder te maken met hoe hij over de lijn gaat dan met wat hij deed in die stille momenten daarvoor, en Kweku deed niets, en Olu weet niet waarom.

Hoe kon zijn vader zich niet realiseren wat er aan de hand was en hoe kon hij, als hij het zich realiseerde, daar blijven liggen? Nee. Er moest iets gebeurd zijn wat hem had afgemat, gedesoriënteerd, een sterke emotie, een mentale kortsluiting, Olu weet niet wat. Wat hij wel weet is dit: actieve man van nog geen zestig, voor zover bekend geen ziektes, grootgebracht op een dieet van zoetwatervissen, elke dag acht kilometer hardlopend en elke nacht het bed delend met een geile dorpsgekkin – en je kunt zeggen wat je wilt, de nieuwe vrouw is geen verpleegkundige: het is zinloos te gaan zwartepieten, maar er had hoop kunnen zijn, als er een juiste borstcompressie was uitgevoerd/als ze alleen maar wakker was geworden – zo’n man overlijdt niet in een tuin aan een hartstilstand.

Iets moest hem ervan hebben weerhouden om in actie te komen.

3

Dauwdruppels op gras.

Dauwdruppels op grassprieten als diamanten die met handenvol door een elfje zijn uitgestrooid, een kaboutergod die toevallig langskwam en die licht en soepel door de tuin van Kweku Sai is gelopen vlak voor Kweku zelf naar buiten kwam. Nu glinstert de hele tuin, knipogend en giechelend als schoolmeisjes die zichzelf blozend het zwijgen opleggen als hun geliefden eraan komen: glinsterende mangoboom, monarch, vruchtbaar wezen in het centrum met haar dikke, heldergroene bladeren en haar heldergele eieren; glinsterende fontein, nu vol barsten en onkruid met witte bloesem, maar met het standbeeld nog overeind, de ‘moeder van een tweeling’, iya-ibeji, ooit een geschenk voor zijn ex-vrouw Folasadé, nu verlaten in de fontein met haar uit steen gebeitelde tweeling; glinsterende bloemen die Folasadé zo uit het hoofd kon benoemen, Engelse namen, Latijnse namen, tal van tinten roze; een gloeiende lucht in het zachte grijs van het zuiden zonder zonlicht, glinsterende wolken aan de rand.

Glinsterende tuin.

Glinsterend nat.

Kweku blijft op de drempel staan en staart ernaar, ademloos, met zijn schouder tegen de schuifdeur die half openstaat. Hij denkt bij zichzelf, met een steek in zijn hart, dat de wereld te mooi is soms, dat hij domweg geen gewicht heeft, en onmogelijk te aanvaarden is: de dauw op het gras en het licht op de dauw en de tint van dat licht, niet voor een arts als hij, die weet dat zulke dingen de nacht zelden overleven; dat ze wel ín, maar niet lang vóór de wereld zijn zoals hij haar gekend heeft: wreed, zinloos, slopend; dat ze ofwel gebroken worden of losbreken, en een leegte achterlaten. Dat neonatologie het bij het rechte eind had.

Het geven van namen wordt op de intensive care van neonatologie niet aangemoedigd, zoals hij ontdekte toen hij in zijn derde jaar zijn coschappen liep bij kindergeneeskunde, in die hartverscheurende winter van 1975, toen zijn moeder net was overleden en zijn oudste zoon net was geboren. Als een gedoemde pasgeborene het einde van het weekend niet haalde, werd het ouders ontraden het kindje een naam te geven en krabbelden ze ‘Baby’ met de achternaam op het labeltje aan de couveuse (‘A, B, C Achternaam’ in het geval van meerlingen). Veel van zijn studiegenoten vonden dat grof, en raar – alsof je je prematuur gewonnen gaf. Dat waren voornamelijk Amerikanen, met hun witte tanden en koeienmelk, voor wie kindersterfte iets onvoorstelbaars was. Of liever gezegd: iets wat ze zich alleen in cijfers konden voorstellen, als statistisch gegeven, dat wil zeggen x procent van de neonaten onder de twee weken overlijdt. Voorstelbaar in het meervoud, onaanvaardbaar in het enkelvoud. Die ene grijsblauwe baby.

Wijlen Baby Achternaam.

Voor de Afrikanen daarentegen (en voor de Indiërs en Caribiërs en die ene ontsnapte Let voor wie het in Baltimore prettig toeven was) was een dode neonaat niet alleen voorstelbaar maar ook niks bijzonders – des te beter wanneer het onvermijdelijk en derhalve verklaarbaar was. Zo was het leven. Voor hen was het geen-naam-geven logisch, bewonderenswaardig zelfs, een manier om afstand te scheppen van dat leven en daarmee van de dood. Precies het soort dingen waar ze altijd mee bezig waren in Amerika en waar ze zich in plaatsen als Riga en Accra nooit druk over maakten. De sterilisatie van menselijke emoties. De reducering van leed tot voorbedrukte-rouwkaart-verdriet. Alsof een ijverige operatiezuster alle lelijkheid van de vele gezichten van het verdriet waste.

Gezichten die Kweku Sai kende.

Voor hem, die verdriet aan elk van zijn gezichten herkende en kon benoemen, was de logica bekend uit een warmere, derde wereld, waar de jongen die zijn moeder, nog onder het bloed van de bevalling (vruchteloze barensweeën), bij het ochtendgloren naar de zee volgt – waar hij haar het lijkje als een minder fortuinlijke Mozes in een palmblad ziet wikkelen en daarna in het schuim ziet leggen, waarna ze erbij wegloopt zonder dat hij haar er verder ooit nog over zal horen –, leert dat ‘verlies’ een idee is. Niet meer dan een gedachte. Die je al of niet vormt. In woorden giet. Je kunt niet verliezen, noch ooit zeggen dat je verloren hebt, wat je in gedachten het leven ontzegt.

Ook toen al, op zijn vierentwintigste, zelf pas vader en nog altijd een kind, een pas verweesd kind, wist Kweku dat.

Nu staart hij naar de glinsterende tuin, gebiologeerd door schoonheid, en weet hij wat hij zoveel winters geleden ook al wist: dat als je geconfronteerd wordt met iets wat fragiel en volmaakt is in een wereld die lelijk en verpletterend en wreed is, de correcte handelwijze is: geef het geen naam. Doe alsof het niet bestaat.

Maar het werkt niet.

Hij voelt een tweede steek, hem toegebracht door het bestaan van volmaaktheid, het koppige bestaan van volmaaktheid in het kwetsbaarste van alle dingen, zijn weigering – logisch-bewonderenswaardige weigering – zich met dat bestaan in te laten in zijn hart, in zijn hoofd, ten spijt. Een tweede steek, hem toegebracht door een troosteloze logica, de vloek van helder inzicht, ongeacht aan welke draad hij trekt in hetzelfde ellendige kluwen: (a) de futiliteit van het zien, gegeven de dodelijkheid van schoonheid, vooral de fragiele schoonheid in een land als dit, waar een moeder, nog onder het bloed, haar pasgeborene moet begraven, zich moet wassen en weer naar huis moet om yam tot puree te stampen; (b) de vasthóúdendheid van schoonheid, in fragiliteit nog wel!, in een dauwdruppel bij het ochtendgloren, een ding waar een eind aan zal komen, en in enkele ogenblikken, in een tuin, in Ghana, welig Ghana, zacht Ghana, groen Ghana, waar fragiele dingen doodgaan.

Hij ziet het zo duidelijk dat hij zijn ogen dichtdoet. Zijn hoofd begint te bonzen. Hij doet zijn ogen open. Hij probeert het, maar kan zich niet verroeren. Hij ligt daar vastgeplakt, overweldigd.

De laatste keer dat hij dat voelde was met Sadie.

4

Opnieuw winter, 1989.

De verloszaal in het Brigham.

Fola rechtop in de kussens, nog onder het bloed van de bevalling, zich vastklampend aan zijn arm.

De tweeling, negen jaar oud, diep in slaap in de hal in die lelijke blauwe stoelen met hun vulling van geel schuimrubber, liggend zoals ze altijd lagen, in elkaar verstrengeld als een vreemde houten logicapuzzel uit Japan: het hoofd van Taiwo op de schouder van Kehinde en de wang van Kehinde op het hoofd van Taiwo, een meisje en een jongen met dezelfde amberkleurige ogen die fonkelden in verder zachtaardige jonge gezichtjes.

Olu partjes appel etend, zo gezond al met zijn veertien jaar, Things Fall Apart aan het lezen, het enige zichtbare teken van zijn toenemende pijn de mechanisch op en neer gaande beweging van zijn bovenbeen.

En de pasgeborene, nog naamloos, vechtend voor haar leven in de couveuse. En aan de verliezende hand.

Baby Sai.

In de penetrante geur van de verloszaal.

‘Wat is er met Idowu? Waar nemen ze haar mee naartoe?’

Ze hield zijn blote arm krampachtig vast. Hij was nog in zijn operatiepak, de armen nog onbedekt. Hij had net een wond staan hechten toen haar weeën begonnen (te vroeg). Een vriend die in het Brigham werkte had hem via de intercom laten omroepen en hij was vanuit het Beth Israel door de sneeuw hiernaartoe gerend, terwijl de dwarrelende vlokken zijn zicht vertroebelden en de woorden, twee woorden, zijn denken vertroebelden. Te vroeg.

‘Het was te vroeg.’

‘NEE.’

Geen menselijk geluid. Dierlijk. Een gegrom dat zich rommelend een weg baant vanuit de net geleegde buik. Een strijdkreet. Maar wie was de vijand? Hij. De verloskundige. De tijd. De buik zelf. ‘Folasadé,’ prevelde hij.

‘Kweku, nee,’ gromde Fola, met opeengeklemde tanden, haar nagels in zijn kippenvel. Tot er bloed uit kwam. ‘Kweku, nee.’ Nu begon ze te huilen.

‘Alsjeblieft,’ fluisterde hij. Verslagen. ‘Niet huilen.’

Ze schudde haar hoofd, en bleef huilen en zijn arm doorboren (en andere doorboorbare delen van hem die ze geen van beiden opmerkten). ‘Kweku, nee.’ Alsof ze zijn naam voor zichzelf nu van Kweku, gewoon Kweku, veranderde in Kweku-Nee.

Hij drukte zijn lippen zachtjes op de kruin van haar hoofd. Haar kroon, haar haar, door vers zweet tot de helft teruggebracht. Een wolk van spiraaltjes, waarvan elk zich solidair aan de volgende hechtte, in een geur van Indiase hennep. ‘We hebben drie gezonde kinderen,’ zei hij zacht tegen haar. ‘We zijn gezegend.’

‘Kweku-Nee, Kweku-Nee, Kweku-Néé.’

De laatste klonk snerpend en kwam dicht bij woede, beschuldiging. Hij had Fola nog nooit zo buiten zichzelf gezien. Haar twee andere zwangerschappen waren perfect verlopen, medisch gezien, met bevallingen als uit het boekje, soepel alsof het instructiefilmpjes betrof: de eerste in Baltimore toen ze nog kinderen waren, de tweede hier in Boston, een keizersnee, de tweeling. En nu dit, tien jaar later, in elk opzicht een ongeluk, de derde (hoewel het in zekere zin allemaal ongelukjes waren). Bij deze was ze vrijwel vanaf het begin al anders geweest. Ze wilde per se meteen het geslacht weten. Vervolgens stond ze erop dat hij het aan niemand zou vertellen, zelfs niet aan de kinderen, (a) niet dat ze in verwachting was en (b) niet wat het ging worden. Het werd allebei duidelijk op die zomeravond dat ze aan kwam zetten met vier emmers pastelroze verf. Ze koos zonder hem de naam voor ‘het kind dat na de tweeling komt’. Dat verbaasde hem niet zozeer. Nadat ze iya-ibeji was geworden, moeder van een tweeling, was ze haar Yoruba-afkomst gaan koesteren. Hij vond het geen mooie naam, de klank beviel hem niet, Idowu, en de betekenis, iets met strijd en pijn, beviel hem nog minder. Maar hij was opgelucht dat ze geen dramatischer keuze had gemaakt, niet iets als Yemanja, want ze had zich er wel naar gedragen. Ze had zelfs altaren opgericht.

En nu dit. Tien weken te vroeg. Niks aan te doen.

‘Je moet íéts doen.’

Hij keek naar de verpleegster.

Eentje die nogal wat dronk, zo te zien aan haar pens en haar knalrode hoofd. Iers, aan haar uitspraak van de ‘a’ te horen, met een vleugje South Boston. Maar geen spoor van de dweepzucht die daar vaak mee gepaard ging, en mooie ogen, grijzig blauw, glinsterend. Ze kreeg het voor elkaar om tegelijkertijd haar wenkbrauwen te fronsen en te glimlachen. Meelevend. Terwijl Fola zijn arm openhaalde. ‘Waar hebben ze haar naartoe gebracht?’ vroeg hij, al wist hij het antwoord al.

De verpleegster fronste-en-glimlachte. ‘Naar neonatologie, de ic.’

Hij ging naar de wachtkamer.

Olu keek op.

Hij ging naast zijn zoon zitten, legde een hand op zijn knie. Olu legde Achebe weg en keek naar zijn knie alsof hij zich nu pas realiseerde dat hij zat te wiebelen.

‘Pas jij op je broertje en zusje. Ik ben zo terug.’

‘Waar ga je heen?’

‘Bij de baby kijken.’

‘Mag ik mee?’

Kweku keek naar de tweeling.

Een vreemde houten puzzel uit Japan. Ze sliepen als zijn moeder. Olu keek ook naar hen. En toen, smekend, naar Kweku.

‘Nou, kom maar.’

Ze liepen zwijgend door de ziekenhuisgang. Zijn cameraman liep achterwaarts voor hen uit. In deze scène: Gerespecteerd Arts loopt met grote passen door de gang om zijn onredbare dochter te redden. Een western. Hij wou dat hij een wapen had. Een revolver, zes kamers, zilverkleurig. Twee. Iets met meer glans dan een graad in de medicijnen van Hopkins. En een duidelijker opponent. Of een iets minder geduchte opponent dan de grondbeginselen van de verloskunde. De alleszins reële verwachtingen.

Dan, Olu. ‘Wat is ’t?’

Einde scène.

‘Niks.’ Kweku grinnikte. ‘Alleen moe, verder niks.’ Hij gaf zijn zoon een klopje op het hoofd. Of preciezer uitgedrukt: over zijn voorhoofd, want het hoofd van zijn zoon was niet meer waar het in zijn herinnering was. Hij keek iets beter naar Olu, verbaasd over zijn lengte (en over andere dingen die hij wel eerder had gezien maar die hem nooit waren opgevallen: de omvangrijke brede rugspier, de hoekige kaaklijn, de Yoruba-neus, de neus van Fola, breed en recht, de strakke huid met dezelfde tint als zijn eigen huid en glad als de billetjes van een baby, zelfs nu nog, in zijn puberteit). Hij was niet knap als Kehinde – die eruitzag als een meisje: een onmogelijk, en onmogelijk mooi meisje – maar leek in de loop van één weekend te zijn uitgegroeid tot een echt heel knappe jongeman. Hij gaf Olu een kneepje in zijn schouder, om hem gerust te stellen. ‘Ik voel me prima, hoor.’

Olu fronste en verstrakte. ‘De baby, bedoel ik. Wat is het? Wat voor geslacht?’

‘O. Zo.’ Kweku glimlachte. ‘Het was een meisje’, en toen: ‘Het is een meisje’ – maar te laat. Olu had de verleden tijd gehoord en keek hem boos aan, op zijn qui-vive.

‘Wat mankeert haar?’ vroeg hij met afgeknepen stem.

‘De vloek van haar geslacht. Ongeduldigheid.’ Kweku knipoogde. ‘Ze kon niet wachten.’

‘Kunnen ze het redden?’

‘Dat zit er niet in.’

‘En u?’

Kweku moest hardop lachen, een plotseling geluid in de stilte. Hij gaf Olu weer een klopje op zijn hoofd, deze keer op zijn haar. De inschatting die zijn oudste zoon maakte van zijn kennis en kunde als arts verbaasde dan wel verrukte hem elke keer weer. Of verzoende hem elke keer weer. Zijn ándere zoon kon zich er niet druk over maken wat hij uitspookte, ongeacht het feit dat ze er als gezin van leefden. Hij vatte dat niet persoonlijk op. Althans dat dacht hij. Althans hij liet het niet merken als zijn cameraman in de buurt was. Hij was een Intelligente Ouder, te rationeel om een lievelingskind te hebben. Een Mannenman, die boven kleingeestige onzekerheden stond. En een Gerespecteerd Arts, een van de beste in zijn vakgebied, godverdomme!, of Kehinde dat nou interessant vond of niet. Bovendien. Die jongen wás niet te imponeren. Altijd en eeuwig onverschillig. Zijn leraren zeiden jaar in jaar uit allemaal hetzelfde. Buitengewoon begaafd, voorbeeldig in zijn gedrag, maar lijkt niets om school te geven. Wat konden ze daaraan doen?

Kehinde geeft nergens om, hield Kweku hun voor. Behalve om Taiwo. (Altijd behalve om Taiwo.)

‘Nee,’ zei hij tegen Olu. Zijn lach bleef als glimlach hangen. De blik van Olu bleef op de zijkant van zijn gezicht hangen. En viel toen weg. Ze liepen zwijgend verder. Opeens keek Olu op.

‘Dat kunt u wel.’

Al die jaren later, als Kweku aan dat moment terugdenkt, ziet hij nog het gezicht van zijn veertienjarige voor zich, toen Olu – in een oogwenk – weer kind leek te worden, vol kindervertrouwen. De jongen had een gedaanteverandering ondergaan, zijn hele gezicht was wijd open, in zijn blik was geen spoor van twijfel te zien. Kweku sloeg zijn ogen neer. Olu’s inschatting van zijn kennis en kunde als arts was hartverscheurend (en het was de tweede keer dat zijn hart brak. De eerste keer had hij niet gevoeld). Hij schudde zwakjes het hoofd en keek naar zijn handen. Zijn vingers nog bevroren van zijn sprint door de sneeuw. Hij wankelde op een randje, al wist hij niet welk, een vreemde kracht die zich ophoopte in hem en tegen hem. ‘Ze heeft er het hart niet voor…’ begon hij, maar toen zei hij niets meer. Ze waren bij de glazen deur van de intensive care aangekomen.

Kweku tuurde naar binnen.

Daar lag het.

Helemaal links.

Iets meer dan drie pond, nauwelijks ademend, nauwelijks levend.

Met al die pleisters en buisjes die eruit staken was het net E.T. die weer naar huis ging.

Olu stond met zijn handen tegen het raam. ‘Welke is het?’ vroeg hij, en hij bracht zijn handen boven zijn ogen en tuurde ook naar binnen. Kweku lachte zachtjes. Olu zei niet ‘ze’. Alleen ‘het’, ‘welke’, ‘de baby’. Chirurg in de dop. Hij wees naar de couveuse, het label waar de naam op geschreven was. ‘Die,’ zei hij. ‘Baby Sai.’

Het was het simpelste wat je maar bedenken kon, een kleine vergissing (‘Sai’), uitgesproken terwijl hij op het glas tikte, maar hij had al op het randje staan wankelen toen het gebeurde, toen hij, wijzend naar de couveuse, zijn eigen naam uitsprak. En die twee zo bij elkaar gevoegd, als een brandbaar mengsel – de klank van zijn naam, uitgesproken in de ruimte, en de aanblik van de pasgeborene die vocht voor elke ademtocht –, maakte dat ‘Baby Sai’ op een of andere manier opeens van hem was. Zijn kind.

Zijn dochter.

En ze was volmaakt.

En ze was zo kléín.

En ze was op sterven na dood. En hij voelde het, voelde haar sterven, diep in zijn borst, de kracht die daar aanzwol, rauwe paniek die zijn longen overweldigde en zijn borst vulde met een zware tinteling, bijtend en scherp. Hij hoorde zichzelf fluisteren: ‘Daar ligt ze’, of zoiets, al werd zijn strottenhoofd bijna dichtgeknepen en herkende hij zijn eigen stem niet eens.

Olu ook niet, die keek op, geschrokken.

‘Papa,’ fluisterde hij. Verslagen. ‘Niet huilen.’

Maar Kweku kon er niks aan doen. Hij was zich er nauwelijks van bewust. De tranen kwamen zo snel en vielen zo geruisloos. Zijn dochter. Dat kostbare ding daar, met nageltjes aan haar teentjes als dauwdruppels, tien kleine vingertjes hoopvol ineengekruld, vastberaden knuistjes, en die huid, dun als een bloemblaadje, als een bloem waar Fola zo de naam van zou weten. Fola’s lieveling, nu al. En zij. Wachtend, hoopvol, nog overeind in de kussens, zwetend, bebloed. Ook de zijne.

Je moet iets doen.

Hij moest iets doen. Met zijn arm droogde hij vlug zijn tranen. Het zout prikte in zijn wondjes. Hij kneep Olu in zijn schouder. Om zichzelf gerust te stellen.

‘Nou, kom maar.’

De volgende zesennegentig uur bleef hij: in de personeelsvertrekken, waar hij zich over vermoeide stagiairs ontfermde die daar ook sliepen, collega’s raadpleegde, behandelingen doorlichtte, obsessief las en nauwelijks sliep, tot zijn opponent was verslagen. Tot de pasgeborene een naam kreeg. En dan niet Idowu, die geitenvleestaaie naam die Fola zo mooi vond voor het lankmoedige kind dat na de tweeling kwam. Hij koos Sadé toen ze het kind mee naar huis namen, op grond van de overweging dat twee Fola’s te verwarrend zou zijn. Zijn eerste keus was Ekua, naar zijn zuster, ‘geboren op woensdag’, maar Fola had jaren geleden de autoriteit op het punt van naamgeving naar zich toe getrokken (eerste voornaam: Nigeriaans, middelste voornaam: Ghanees, derde voornaam: Savage, achternaam: Sai). Toen Sadé naar de middelbare school ging, maakte ze er Sadie van, op grond van de overweging dat haar klasgenootjes haar naam toch al zo uitspraken. Maar een verpleegster maakte er om te beginnen Folasadé van, onbedoeld, die laatste nacht in het Brigham.

Ook weer een ongelukje.

Hij was alleen met het kindje op de couveuseafdeling, na middernacht, nog altijd in het operatiepak dat hij dagen eerder in het Beth Israel bij een blindedarmoperatie had gedragen, zich er volledig van bewust dat een ouder die over de gang liep en door het raam naar binnen keek hem best voor een dakloze zou kunnen houden, en dat eigenlijk misschien ook wel zou moeten. Bloeddoorlopen ogen, klitten in het haar, de half verdwaasde blik van een verwoestende obsessie: hij zag eruit als een gek, een gek in ziekenhuisuniform, die zich uit de naad heeft gewerkt, die zich het leplazarus heeft gewerkt in een poging om tegen alle verwachtingen in een leven te redden. (Hij kon niet weten dat hij ooit inderdaad die gek zou zijn.) Het was donker op de afdeling, alleen in de couveuses brandde licht. Hij zat op een stoel en wiegde het meisje op zijn schoot. Het meisje lag op dat moment al een uur te slapen maar hij bleef haar wiegen, te moe om op te staan. De stoel was te klein, het was zo’n plastic schommelstoeltje dat ziekenhuizen op kinderafdelingen hebben staan, kennelijk voor de patiëntjes zelf.

De Iers uitziende verpleegster met de buik en het rode hoofd verscheen met haar klembord in de deuropening en bleef daar staan. ‘U weer.’ Ze leunde tegen de deur, fronsend en glimlachend tegelijk.

‘Ik weer, ja.’

‘Nee, nee. Blijft u alstublieft zitten.’

Ze kwam binnen zonder de tl-lampen aan het plafond aan te knippen, hun beiden het plotselinge geweld van zoveel licht vriendelijk besparend. Ze deed snel de ronde en krabbelde notities op haar klembord. Toen ze bij het schommelstoeltje kwam keek ze neer en moest ze lachen.

De hand van het kindje, met die vijf oneindig kleine bruine vingertjes, omklemde de duim van Kweku alsof haar leven ervan afhing.

‘Ik zweer het, u bent hier nog vaker dan ik,’ zei ze. South Boston. Dat accent. ‘U moet wel heel veel van haar houden.’

Kweku lachte zachtjes, om de baby niet wakker te maken. ‘Ja,’ beaamde hij eenvoudig. ‘Ja.’

Dat dubbele ja-woord bracht hem terug naar Baltimore, naar zijn bruiloft, naar Fola, jong, schitterend in haar positiejurk in die kapel met dat lage plafond, rode vloerbedekking, houten lambrisering, hun huwelijksnacht, gemberbier, plastic champagneglazen. Waarop twee andere woorden bijna als belletjes naar het oppervlak van zijn gedachten kwamen drijven. En barstten. Te vroeg. Waren ze te vroeg getrouwd? Te vroeg ouders geworden? Zo ja, wat zou dat kunnen betekenen? Dat het geen ‘ware liefde’ was?

De verpleegster, nog in Boston, deed het lampje in de couveuse uit. Kweku, nog in Baltimore, deed zijn ogen dicht en wiegde naar voren en naar achteren. ‘Ik houd écht heel veel van haar.’ De verpleegster hoorde het niet. Ze keek op het labeltje aan de couveuse. Baby Sai. Geen voornaam.

‘Hoe heet ze?’ vroeg ze met haar pen in de aanslag.

‘Folasadé,’ mompelde Kweku, te uitgeput om na te denken.

‘Mooie naam. Hoe schrijf je dat?’

Zonder zijn ogen te openen. ‘F-o-l-a-s-a-d-e.’

Het kwam pas bij hem op wat de verpleegster nou precies gevraagd had toen er bij het ontslag verwarring ontstond. ‘Geen Idowu Sai.’ Een andere verpleegster nu, die geïrriteerd met haar kauwgom smakte. Ze legde de map met een klap op de balie en wees. Acrylnagel. Kweku pakte de map en keek wat daar stond. ‘Voornaam: Folasade. Achternaam: Sai.’ De verpleegster keek zelfvoldaan, blies een kauwgombel en liet die klappen.

‘Fo-la-see-die Sai. Is dat uw kind? Fo-la-see-die?’

5

De laatste keer dat hij dat voelde was met ‘See-die’: dat gevoel van openbaring, die verwarrende ontdekking dat hij er al die tijd naast had gezeten, dat iets waar hij talloze malen naar gekeken had en dat hij altijd weinig opvallend, ja verwaarloosbaar had gevonden, eigenlijk prachtig was, en al die tijd al prachtig was geweest. Hoe had hij dat over het hoofd kunnen zien? Het amper geboren kind, de amper ademende neonaat, vuistjes hoopvol gebald, niet bizar, niet vreemd, zoals pasgeboren kinderen er in zijn ogen ooit uitzagen (zelfs Olu, Taiwo, Kehinde), maar schitterend, het waard om voor te vechten. Met de bijkomende consternatie: een plotselinge benauwdheid in zijn borst, links, waar hij de dood voelt, en andere aanzwellende krachten, niet zozeer: blind-maar-nu-kan-ik-zien, engelenkoren, halleluja, maar meer: wat-stelt-het-uiteindelijk-allemaal-voor, een scherpe, een felle frustratie.

Of wat hij althans houdt voor frustratie.

Hij heeft een keer gelezen dat frustratie zelfmedelijden is onder een andere naam.

Nou ja, als het beestje maar een naam heeft.

De laatste keer dat hij dat voelde was met Sadie: frustratie/zelfmedelijden, dat de wereld zowel te mooi is als mooier dan hij weet, dan hij heeft opgemerkt, dat hij het gemist heeft, en dat hij misschien wel meer mist, maar dat hij dat misschien wel nooit zal weten en dat het misschien wel te laat is; dat het te laat kán zijn, dat er überhaupt zoiets bestaat, Te Laat, dat de tijd opraakt en dat het uiteindelijk misschien niet eens uitmaakt wat hij heeft opgemerkt, want hoe kan dat iets uitmaken als het toch allemaal verdwijnt?

Of een soort gedachtespiraal in die richting die uiteindelijk overgaat in dat laatste verweer: hoe kan hij op de vingers worden getikt voor alles wat hij gemist heeft als het allemaal in nietszeggendheid gehuld ging, als alles toch doodgaat? Hij bepleit zijn eigen onschuld (‘Ik wíst niet wat mooi was; als ik het gezien had, als ik het geweten had, zou ik ervoor gevochten hebben, voor alles!’), hoewel grotendeels onduidelijk blijft tot wie hij zich richt met zijn pleidooi, zowel in de zonnekamer als in de couveusekamer. En iets anders. Iets nieuws nu. Rechtschapenheid noch blindheid noch blinde verontwaardiging noch medelijden.

Aanvaarding.

Van de dood.

Want op een of andere vreemde manier, als de spiraal tot rust komt bij ‘als alles toch doodgaat’, weet hij dat hij op het punt staat om dood te gaan.

Hij weet – terwijl hij daar zo staat in zijn hemdje en MC Hammer-broek, met een schouder tegen de schuifdeur die half openstaat, steeds verder wegglijdend in zijn rêverie, van de ene herinnering naar de andere met alles (spijt, wroeging, wrok, herwaardering) wat daar aan gevoelens achteraf bij komt kijken – dat hij op het punt staat om dood te gaan.

Hij weet het.

Maar merkt het niet op.

Het is een weten, geen bewuste kennis. Iets wat niet opvalt te midden van zijn andere gedachten. Niet eens een ‘gedachte’. Een geluid dat door water op hem afkomt, zonder enige haast. Een gedaante die in de verte gevormd wordt uit negatieve ruimte. Een luchtbel die net opstijgt naar het bewustzijn, maar nog tien, vijftien minuten te gaan heeft, die achterloopt op schema, alle feiten worden weer rechtgezet, bedienden brengen de hut voor aankomst in gereedheid. Een vrouw. De stem van een vrouw. De liefde van een vrouw. Liefde voor haar en van haar, een vrouw, twee vrouwen. De moeder en minnares, waar het begint en op een einde loopt, zoals hij altijd gedacht heeft dat het zou gaan. (Straks meer hierover.)

Op dit moment staat hij op de drempel, gebiologeerd door de tuin.

Hoe heeft hij dit nou niet kunnen zien?!

6

In bijna zes jaar kijken – elke morgen vanuit deze zonnekamer met zijn ramen van vloer tot plafond en architectonisch glazen dak, tussen twee teugjes koffie en Milo (de mokka van de armen) zijn Graphic rechtleggend, afgeleid, afkeurend mompelend bij het uitzicht, bedenkend dat hij op dat zwembad en dat grind had moeten aandringen, dat het ‘liefdegras’ water moest hebben, dat dat het probleem is met groen, dat hij hoopt dat die verdraaide Lamptey, de timmerman, nou tevreden is – heeft hij hem niet één keer gezien.

Zijn tuin.

Dat kon hij ook niet.

Hij wilde geen tuin. Hij had niet duidelijker kunnen zijn. Niets weligs, zachts of groens; louter heldere lijnen, et cetera. (Wat hij eigenlijk niet wilde was wat hij met tuinen associeerde, zoals Fola of de Engelsen, niet op zijn grond, niet in zijn gezicht.) Hij wilde kiezelstenen, witte kiezelstenen, wit van muur tot muur, als verse sneeuw, een rechthoekig zwembad. Met een zon die schitterend wordt weerkaatst door het wit en het water, terwijl de hitte op afstand wordt gehouden door een betonnen overstek. Dat is wat hij geschetst had in de kantine van het Beth Israel, nippend van goedkope, lauwe koffie, in een onwelriekende geur van desinfecterende middelen en de dood. Een chloorblauwe bak op een strand van gebleekt wit. Steriel, hoekig, elementair.

Een ordelijk beeld.

Met het leven dat daarbij hoorde: elke morgen uit bed komen, met de krant en croissants hier in zijn kleine zonnekamer gaan zitten, verse, dure koffie nippend die wordt geschonken door een butler genaamd Kofi die hij (zonder aanwijsbare reden) met een Brits accent toespreekt: ‘Dat was alles.’ Al zijn kinderen gerieflijk in bed in de slaapvleugel (nu de logeervleugel). Een kok die een ontbijt klaarmaakt in de eetvleugel. En Fola. Verreweg het mooiste van het hele plaatje in haar Bic-blauwe bikini, de laatste van haar ochtendbaantjes trekkend, haar afrokapsel getooid met sierdruppeltjes water, druipend uit het zwembad oprijzend als Aphrodite uit de golven (ietwat onwaarschijnlijk; ze hield er niet van dat haar haar nat werd), en zwaaiend.

Poppetjes op een servet.

Zij: glimlachend, druipend, zwaaiend.

Hij: glimlachend, koffiedrinkend, terugzwaaiend.

In plaats daarvan is hij hier al die jaren elke ochtend neergestreken met zijn krant en ontbijt (armeluismokka, vier vette driehoekjes geroosterd cacaobrood), aan alle kanten omringd door ramen van vloer tot plafond en de droom van een timmerman annex mysticus.

Die verdomde kerel.

Lamptey.

De timmerman. Nu de tuinman. Nog altijd een mysterie. Die het huis in twee jaar tijd gebouwd heeft, onberispelijk en alleen werkend, onderwijl hasj rokend en bij de lunch blunts draaiend, zangerig biddend om vergeving voor de pijn die hij het hout had gedaan; die naar zijn werk kwam in swamikledij (saffraangeel, blootsvoets, riem met gereedschap om de heupen) en er niet zozeer uitzag als een wijze maar meer als een oudere stripper met zijn hamer en beitel en blote, gebeeldhouwde bovenbenen: een oude ziel in het lichaam van een jongere man, met babyogen in zijn oudemannengezicht, ergens in de zeventig, met staar en een wasbordje; die de zonnekamer saboteerde en Kweku zijn uitzicht ontzegde. Maar die het visioen in elk geval begreep: eenvoudig en gelijkvloers. De enige timmerman in Accra die het wilde bouwen.

Alle andere dure architect-aannemers hadden zo hun eigen ideeën (en allemaal hetzelfde idee) over hoe een huis eruit zou moeten zien; namelijk zo groot en protserig als financieel mogelijk was, zonder enige referentie aan welke Afrikaanse architectuurvorm dan ook. Kweku probeerde het zo beleefd mogelijk uit te leggen in het ene krankzinnig koele kantoor na het andere: (a) dat zijn huis, zoals hij het voor zich zag, er niet ‘misplaatst’ uit zou zien, zoals de aannemers suggereerden (‘We zijn hier niet in Amerika’); (b) dat moedige modernistische architectuur in Accra altijd een warm onthaal had gekregen, kijk maar naar het futuristische genie van Black Star Square; (c) dat een huis rond een binnenplaats in feite een klassiek Ghanees ontwerp was, dat juist uitdrukkelijk was aangepast aan de Ghanese leefomgeving, wat je van hun opzichtige huizen niet kon zeggen. Dat waren pakhuizen – geen woonhuizen – voor de opslag van zo veel mogelijk aankopen: smakeloze schilderijen, fluwelen banken, kunstbloemen, kilo’s kitsch, Perzische tapijten, draperieën van velours, kroonluchters, kleedjes van berenhuiden, allemaal zonder enig verband, zonder enige samenhang met de tropen. En goedkoop. Hoe imposant ze hun huizen ook maakten, met hun hallen van drie verdiepingen hoog, hun zuilen en waterpartijen, ze bleven altijd iets goedkoops houden.

Waarop de aannemers hem zo beleefd mogelijk te verstaan gaven dat het hem vrij stond hun kantoor te verlaten en nooit meer terug te komen. Na de zevende ontmoeting met een soortgelijk verloop en een soortgelijke afloop stak Kweku zijn kleine blauwdruk (het toen dertien jaar oude servetje) in het zakje op zijn hart en liep zonder haast te maken het kantoor uit, de trap af, de deur uit en de straat op.

In de stralende, fonkelende zon.

De vochtigheid heette hem weer welkom, met open armen. Hij bleef enige ogenblikken staan en liet zich de omarming welgevallen. Toen nam hij een taxi naar Jamestown – de oudste wijk van Accra en verreweg de smerigste, een stinkende sloppenwijk aan zee, met krotten van karton en golfplaten, in de schaduw van het voormalige presidentiële paleis – waar hij, de stank trotserend (opgedroogd zweet, rottende vis), in Ga dat zijn beste tijd had gehad naar een timmerman informeerde.

‘Een timmerman?’ zei iemand, en siste het door naar iemand anders.

‘Een timmerman…’ prevelde iemand anders, en wees naar verderop in het steegje.

‘Timmerman?’ Degene naar wie gewezen was moest hard lachen en riep vervolgens: ‘De timmerman!’

Een oude vrouw kwam tevoorschijn.

‘De oude man,’ zei ze, zuigend op de tanden die ze nog overhad. Het ene zachte ja na het andere rolde uit haar mond en golfde door de sloppenwijk. ‘Ja. De oude man die bij de oceaan slaapt.’ ‘Ja. De oude man die in de boom slaapt.’ De vrouw zoog weer op haar tanden, ze had niet het geduld om er meer over te zeggen. ‘De oude man,’ zei ze. ‘Haal de kleine jongen.’

Een meisje kwam tevoorschijn.

Ze had achter de vrouw gestaan, die van een dermate aanzienlijke breedte was dat ze het meisje geheel aan het oog had onttrokken, knobbelvlechtjes en knieën en al. Nu zette het meisje het gehoorzaam op een lopen voor Kweku de voor de hand liggende vragen kon stellen of een ‘oude man’ het antwoord was, waarom hij in een boom sliep en wat een ‘kleine jongen’ ermee te maken had. Maar hij ging ervan uit dat hij er wel achter zou komen. Hij leunde tegen de taxi, veegde het zweet van zijn gezicht en kruiste zijn voeten. Het was te heet om in een auto zonder airco te wachten. De chauffeur zat tevreden vers gerookte vis te eten, de trots van Jamestown, schetterende radio afgestemd op Joy FM Radio: Reggie Rockstone, ‘Death for Life’, een monsterhit in Accra.

Nog geen minuut later kwam het meisje weer terugrennen. Ze hield wat eruitzag als haar broertje bij zijn akelig dunne polsje vast. Het jongetje glimlachte stralend, met die onbedwingbare opgewektheid die Kweku alleen kende van kinderen die in armoede bij de evenaar opgroeiden: een aangeboren neiging om te lachen om de wereld zoals ze die aantroffen, om dingen te zoeken waar ze om konden lachen, en te weten waar ze die vinden konden. Overal en nergens geestdriftig over, onblusbaar. En onverklaarbaar onder de omstandigheden.

Omstandigheden waar ze zelfs plezier om hadden.

Hij had het in het dorp gezien, bij zijn broertjes en zusjes, althans bij één: zijn jongste zusje, dat op haar elfde was overleden aan behandelbare tbc. Als jongeman had hij het ten onrechte aangezien voor onnozelheid, de zorgeloosheid van de allerjongsten, een soort blindheid voor van alles en nog wat. Om zo opgewekt te zijn, zo vaak, in dat dorp, in de jaren vijftig, moest je wel blind of onnozel zijn, had hij gedacht, maar hij had ernaast gezeten. Zijn zusje had evenveel begrepen als hij, was hij gaan inzien op de avond dat ze stierf, nadat de enige dorpsarts (tevens maker van doodskisten) voor het eten alles gedaan had wat hij kon. Zijn moeder was met een jong wit geitje (een eerlijke ruil: het ene jong voor het andere) naar de fetisjpriester gegaan en had de vier oudere kinderen op hun gebruikelijke kluitje buiten de hut achtergelaten, en de twee jongsten binnen. Ekua, zijn zusje, lag hoestend en blaffend op haar zij op een raffiamatje, een kluwen van ledematen die naar alle kanten uitstaken, als takjes uit een brandstapel. En ze had gelachen. ‘Wat doe je?’

Hij was bij haar neergeknield en had haar hals aangeraakt. Hij vroeg zich af hoe al dat bloed er opeens de brui aan kon geven, binnen enkele ogenblikken, zoals voorspeld: hoe die warme bloedstroom opeens gewoon kon stilvallen. Het leek hem onwaarschijnlijk, onmogelijk zelfs. Een wrede grap, een leugen. ‘Je gaat niet dood,’ had hij gezegd. Hij had haar pols gevoeld, met zijn vingers, een kloppende pijn in zijn borst, in zijn longen. Ekua was zijn maatje, niet meer dan dertien maanden jonger dan hij, net als hij op woensdag geboren, en even ongedurig als hij. Met een glinstering in haar ogen en een spleetje tussen haar tanden (zoals hij vijf jaar later ook tussen de tanden van Fola zou aantreffen). ‘Jij gaat niet dood.’ Vol overtuiging nu, vol geloof in het spectaculaire mysterie van het rondpompen van het bloed, en niet in de fatalistische gebeden van de dorpelingen buiten, niet in het slachten van geitjes of de voorspellingen van kwakzalvers. Hij had haar gezicht aangeraakt en gefluisterd: ‘Jij gaat níét dood.’

‘Jawel,’ had ze teruggefluisterd, glimlachend en met een glinstering in haar ogen.

En ze was inderdaad doodgegaan, met een glimlach op haar uitgeteerde gezicht, met haar hand in de hand van haar broer, zijn hand aan haar hals, een lach in haar grote ogen die steeds groter en kouder werden terwijl hij ernaar staarde, en begreep dat ze ermee gezíén had. Lachend om de dood. (Later in Amerika zou hij ze weer zien, het meest op de eerste hulp, waar kinderen van elf doodgaan: de kalme blik in de ogen van een kind dat berooid heeft geleefd en berooid aan zijn einde komt, en het weet, het zowel aanvaardt als weerstaat. Niet met kennis van zaken, de vorm van weerstand die zijn voorkeur genoot. Niet onwetend, waar hij zijn zus tot dat moment ook voor gehouden had. Maar met precies dezelfde achteloosheid die de wereld haar ook betoond had, en hem, en alle straatarme kinderen. Met dezelfde onverschilligheid.) Haar ogen lachten nog. En negeerden alles: tuberculose, armoede, kwakzalvers, een vroege dood. En keken terug naar een wereld die haar als irrelevant beschouwde, met een blik waaruit bleek dat zij de wereld ook als irrelevant beschouwde. Ze had alles gezien wat hij ook gezien had – de vernederingen die hun armoede met zich meebracht; de schijnbare onbelangrijkheid van hun bestaan in en voor de wereld; de gekmakende kleinheid van een leven dat niet verder kwam dan een strand dat ze in een halve dag konden belopen – zonder zichzelf als onwaardig, onbelangrijk of klein te zien.

Zo’n soort opgewektheid.

Zijn hart brak.

Het was de derde keer dat dat gebeurde, zuiverder dan de eerdere twee keren, hoewel Kweku dat onmogelijk kon hebben geweten. Het meisje kwam eraan en hield haar broertje bij zijn pols vast, en het broertje glimlachte met zijn ogen, en met een spleetje tussen zijn tanden. Het was niet helemaal duidelijk waarom ze hem vasthield alsof hij er elk moment vandoor kon gaan, terwijl hij zo gewillig leek, zo blij om met haar mee te komen. Maar zo. Kweku zag hen en dacht aan zijn zusje, haar grote lachende ogen. En voelde een knoop in zijn maag. Maar geen verdriet, net zomin als het slachtoffer van een derdegraadsverbranding, een heel kleine, iets voelt van de infectie eronder. Dezelfde reden: ernstig zenuwletsel. Verlies van zintuiglijke gewaarwording. Een bloedkorst als een dikke asfaltlaag op dat deel van zijn verleden.

Hij zag het allemaal voor zich, de beelden – dorpsarts, oudere broers en zussen, lachend kind, ondergaande zon – werden geluidloos afgedraaid voor zijn geestesoog, maar het waren net scènes uit een film met een lang geleden overleden kindsterretje, opgenomen in korrelig zwart-wit nog voor de geboorte van zijn cameraman. Ze wekten geen emotie op. Althans geen emotie die hij kon thuisbrengen. Alleen een plotseling piepen en hijgen dat hij aan de hitte weet. Niet aan pijn. Hij had geen ‘pijnlijke’ herinneringen aan zijn kindertijd, hij dacht er zelfs zelden aan, al was hij nu, op zijn negenenveertigste, weer terug in Afrika. Hij cirkelde in steeds kleinere kringetjes rond – steeds dichter naar het centrum, naar het startpunt, dezelfde punten. Jamestown was een uur van huis. Maar hij voelde het niet zo. Voor zijn gevoel ging hij nog steeds ‘vooruit’, steeds ‘verder’, was zijn hele leven een rechte lijn die zich uitstrekte vanaf de start.

Die keren dat er ooit een toevallige herinnering bij hem bovenkwam, als tuimelkruid achter hem aan joeg en door de wind in zijn rug en langs hem heen werd geblazen, voelde hij alleen afstand, onoverbrugbare, troostrijke afstand, en daaraan gepaard kalmte. Een kalm besef van de werking van verlies, van wat er met wie gebeurde, in welke hoeveelheden. Nooit pijn. Hij telde het niet allemaal bij elkaar op – verlies van een zusje, later van zijn moeder, afwezige vader, gesel van het kolonialisme, opgegroeid in armoe enzovoort – om zich vervolgens te beklagen dat hij een treurig leven had gehad, een oneerlijk leven, om zijn vuisten te ballen naar de hemel en te vragen waarom. Nooit woede. Hij keek er in alle eenvoud naar, waar hij vandaan kwam, wat hij had doorgemaakt, wie hij was, om dan te concluderen dat het allemaal vergeten kon worden. Hij had er geen behóéfte aan om het zich te herinneren, om erbij stil te staan – alsof de details zo opmerkelijk waren, alsof iemand zou vergeten dat zulke dingen gebeurden zodra hij het vergat. Het zou gewoon iemand anders overkomen, miljoenen iemanden anders: dezelfde zinloze verliezen, dezelfde traanloze pijnen. Dat was één voordeel van arm opgroeien in de tropen.

Niemand vroeg ooit naar de details.

Er was die ene elementaire verhaallijn die iedereen kende, met een paar aflopen naar keuze. Elementair: neuriënde oma’s, polycentrisch dansen, drankjes gemaakt van boomsappen, patriarchaat. Keuzemogelijkheden: jongetje ontkomt, goed in leren of voetballen, sterft jong, wordt priester, kindsoldaat enzovoort. Niets bijzonders, en dus niets wat het waard is om in de herinnering te bewaren.

Niets om in de herinnering te bewaren en dus ook niets om te betreuren.

Alleen een knoop in de maag, die hij probeerde weg te lachen bij het zien van de blik in de ogen van dat jongetje. Het jongetje begon ook te lachen, zacht, verrukt, zich er niet van bewust dat een dergelijke lach een volwassen man kon breken.

‘Gaat het, sa?’ vroeg hij. Zijn zus gaf een ruk aan zijn arm. Het jongetje probeerde op te houden met glimlachen maar dat lukte niet, en hij hield op met proberen.

‘Ja hoor.’ Kweku glimlachte, rechtte zijn rug, schraapte zijn keel. Hij wierp een blik op de oude vrouw, die boos stond te kijken, en verveeld. Hij keek naar het meisje, dat het zweet van haar voorhoofd veegde. Hij keek naar het jongetje, dat hoopvol naar hem glimlachte. En slaakte een zucht. Hij zag nu waar dit allemaal op uit zou draaien. ‘Jij, hoe heet jij?’ vroeg hij, hoewel hij het al wist.

Kofi, de huisknecht die hij op het servetje getekend had.

‘Kofi, sa,’ zei de jongen, en hij stak zijn vrije hand uit.

De vrouw zoog weer op haar tanden, ze had geen geduld met beleefdheden. ‘Breng hem naar de timmerman,’ zei ze, en waggelde weg.

Lamptey.

De yogi.

Die ‘bij de oceaan sliep’ zoals aangekondigd, in een boomhut op vier meter hoogte. Daar serveerde hij thee, een bitter brouwsel van moringablaadjes die hij geoogst had tijdens de harmattan, zei hij. Stak een joint op. ‘Dat is heel oud, hoor!’ wierp Kweku tegen, en hij stak geschrokken een hand uit naar het servetje dat Lamptey vlak bij zijn joint aandachtig aan het bestuderen was. ‘Ik ook,’ zei Lamptey spitsvondig, zonder het servetje te laten zakken. In het Ga: ‘Dat wil nog niet zeggen dat ik zo meteen in rook opga.’

Kofi lachte. Kweku niet. Lamptey richtte zijn aandacht weer op de blauwdruk. Een zacht briesje kwam aanwaaien, met een geur van zout. Ze zaten op de vloer, op gevlochten raffia matten, de enige zitplaatsen in de grote, luchtige hutachtige ruimte. Afgezien van de inrichting was het fenomenaal uitgevoerd: in plaats van muren waren er rolluiken van houten latjes, en de vloerplanken waren zijdezacht geschuurd. Kweku nipte van zijn thee en bewonderde zwijgend het vakmanschap. Na een ogenblik streek hij met zijn hand over de vloer bij zijn mat. Glad. Dat was de reden dat hij een Ghanees zocht om zijn droomhuis te bouwen. Nergens vond je betere timmerlieden, niemand maakte beter schrijnwerk (als ze al een poging waagden).

Toen hij opkeek zat Lamptey glimlachend naar hem te kijken. ‘Wanneer hebt u dit gebouwd?’

‘Het is nog niet gebouwd.’

Lamptey grinnikte zachtjes. ‘Jawel,’ zei hij resoluut. Kweku wachtte af wat hij nog meer zou zeggen. Maar hij zei niets. Hij trok aan zijn joint.

‘Hoe bedoelt u “gebouwd”? Kent u een huis als dit in Ghana?’

‘Nee,’ zei Lamptey. ‘Maar u wel, of niet?’

‘Waar zou ik het gezien moeten hebben?’ Kweku gniffelde, hij kon de logica niet volgen. Maar het antwoord kwam op hem af drijven: in één ogenblik, in één oogopslag. Lamptey tikte tegen zijn voorhoofd en wees naar Kweku. Kweku begon zich ongemakkelijk te voelen en schoof op zijn mat. ‘Als u bedoelt “waar heb ik dat ontworpen”, ik heb het in het ziekenhuis ontworpen.’

‘In het ziekenhuis?’

‘Ja. Tijdens mijn artsenopleiding.’

‘Maar waarom wilde u dat?’

‘Een huis ontwerpen?’

‘Een artsenopleiding volgen.’

‘Om arts te worden.’ Kweku moest lachen.

Lamptey lachte nog harder. ‘Maar waarom wilde u dat?’

Kweku hield op met lachen. ‘Wat?’

‘Arts worden. U bent een kunstenaar.’

‘U bent heel vriendelijk.’

‘Ik ben heel oud.’ De man knipoogde. Hij hield het servetje van Kweku voor hem op. ‘En dat? Al die kamers? Zijn die voor al uw kinderen?’

‘Nee.’

‘Patiënten?’

‘Alleen voor mij.’

‘Hmm.’ Hij draaide het servetje om alsof hij daarop een beter antwoord zocht.

‘Er is verder niks,’ zei Kweku snel, afwerend.

‘Alleen voor u.’ Nog een trek. Lamptey wees naar Kofi. ‘En voor hem.’ Hield het servetje op. ‘Alleen dit. “Verder niks”.’

Kweku ging staan. ‘Ik weet niet waar u heen wilt…’ Lamptey blies een rooksliert uit die omhoog kringelde. Maar zei niets. ‘Maar ik zoek een bouwer, geen boeddha.’

‘En hebt u die gevonden?’

Kweku aarzelde. Hij zei niets. Die had hij nog niet gevonden.

Dit was zijn achtste ontmoeting in dat kader en dat konden er alleen maar meer worden. Het perceel lag al meer dan een jaar op bebouwing te wachten. Hij keek naar de timmerman, de ‘oude man’, meneer Lamptey, die in kleermakerszit en lendendoek voor hem zat, wasbordje aangespannen, de staar in zijn ogen blauwachtig gloeiend als de kern van een kaarsvlam. Hij had wel iets van een bizar soort Afrikaanse Gandhi. Met ganja. Geweldloos. Verbijsterend. Triomfantelijk. Kweku veegde zijn gezicht af en haalde adem alsof hij iets wilde zeggen. Maar voor het eerst sinds hij hier was viel hem het sjjj van de golven op. En bleef hij stil. En bleef hij staan, zich nu een beetje onnozel voelend omdat hij stond, met zijn hoofd vlak onder het rieten dak.

Hij keek naar het patroon van het vlechtwerk boven zijn hoofd, dat hem vaag bekend voorkwam (hoewel de herinnering te zwaar was om hem op de wind achterna te worden gedragen: ronde hut in Kokrobité, nog geen uur van deze boomhut, het dak van die hut, ook riet, veel, veel hoger dan dit, ontworpen door een excentriekeling die niet zo heel anders was dan Lamptey, afwezige vader, piepende zus: zware herinnering, te traag).

Een tweede briesje, met de geur van een brandstapel.

Iemand die ergens iets verbrandde.

Kweku voelde zich opeens moe. ‘Als u het kunt bouwen, is het uw project, zonder meer.’

‘Ik kan het,’ zei Lamptey eenvoudig, ‘en ik doe het.’

En hij deed het, in twee jaar tijd. Hij kwam elke morgen om vier uur, geen minuut eerder of later, als de hemel nog donker was, om de zonnegroet te brengen op het nog lege perceel, een minuut of zestig achtereen, tot de zon opkwam.

Kweku – bang dat zijn bouwmaterialen gestolen zouden worden, op bestelling als hij een nachtwaker in de arm nam, of lukraak als hij dat niet deed (en het waren kostbare materialen, geïmporteerd marmer, platen leisteen; het was niet goedkoop om orde te scheppen in opgeschoten en verwilderd gras) – sliep in die tijd in een tent, de tent die Olu had laten liggen, terwijl de taaie Kofi de wacht hield met hun geadopteerde zwerfhond. Rond kwart over vijf werden ze opgeschrikt door de herrie: gezang, een hamer die een spijker op zijn kop sloeg, een handzaag die door hout ging – beide vlugger dan waar iemand van zeventig toe in staat zou moeten zijn, en sierlijker dan enig stuk gereedschap dat hij zelf ooit had gehanteerd. Na een halfjaar nam hij zelfs de gewoonte aan om Lamptey een keer per week, een uur lang, te schaduwen, terwijl hij van zijn koffie nipte en op de achtergrond bleef. Lamptey, die zong bij zijn werk maar nooit een woord zei, vond het best dat er naar hem werd gekeken maar weigerde zich te laten helpen. Kweku bleef op de achtergrond met zijn thermoskan, een en al aandacht van achter zijn bril, zonder te helpen en slechts toekijkend met toenemende jaloezie en ontzag – en probeerde te leren wat hij kon van de kalmte waarmee de man, met half geloken ogen, inkervingen maakte. ‘U had chirurg moeten worden,’ zei hij dan.

Lamptey zoog op zijn tanden, spuugde op de grond, antwoordde onduidelijk, zonder met zagen op te houden om een hijs van zijn joint te nemen. ‘Ik had moeten worden waar ik voor bestemd ben. Ik zou moeten zijn wat ik ben’, en zo verder. Maar hij bouwde het huis perfect, dat wil zeggen, precies volgens de instructies, iets wat voor Kweku in Ghana ongehoord was. Hij had nog nooit een Ghanees voor wat dan ook ingehuurd (of althans voor wat voor esthetisch karweitje dan ook) zonder dat die Ghanees zijn instructies op een of andere manier anders interpreteerde. ‘Geen stijfsel in mijn overhemden, alstublieft,’ waarop de man van de wasserette ze steef en zonder een spoor van berouw volhield: ‘Het is beter zo.’ Of: ‘schilder de deuren wit’, waarop Kofi ze blauw schilderde. ‘Sa, is mooi, o, te mooi,’ met die onvermoeibare glimlach. Lamptey veranderde niets, had geen bezwaren, kwam niet met allerlei suggesties en liep op geen enkele manier de kantjes eraf.

Tot de laatste week.

Het geschilpunt betrof de landschappelijke inrichting, voor zover daar sprake van was, want er was nog geen duizend vierkante meter over om ‘landschappelijk in te richten’. Het grootste deel van het perceel was gekapt en bouwrijp gemaakt voor het huis, alleen bij de zonnekamer was nog een stukje jungle over.

Lamptey keek naar de simplistische bouwtekening. ‘Hmm. Wat zijn dat voor bomen?’

‘Maakt niet uit,’ prevelde Kweku, in gedachten bij de afmetingen van het perceel. Het zwembad zou kleiner moeten worden dan hij het in het ziekenhuis getekend had, maar er waren vier zwemmers minder om er gebruik van te maken, dus dat was niet erg. Ze hoefden alleen maar de mangoboom om te hakken, of hem met wortel en al uit te graven. Dat ding stond met zijn weelde aan takken pontificaal in beeld.

Lamptey moest vreselijk lachen. Dat was hij echt niet van plan. Had die mangoboom hun ooit kwaad gedaan, hun ooit wat voor onrecht dan ook aangedaan? Die boom omhakken zou net zoiets zijn als zijn grootmoeder de keel afsnijden. ‘Dat lijkt me wat overdreven,’ zei Kweku.

‘Ik ga die boom geen kwaad doen.’

‘Jezus, u bent een timmerman. U wérkt met omgehakte bomen…’

‘Jezus was een timmerman…’

‘Dat heeft er niks mee te maken.’

‘U begon over Jezus…’

‘Godsamme, man, hou op! Hou op!’

Lamptey staarde Kweku aan, verbaasd over deze uitbarsting. Kweku staarde terug, verbaasd over zichzelf. Maar vastbesloten, stelde hij zich voor, om toch iets van gezag te doen gelden. Feit was dat hij zijn visioen langzaam uit zijn handen voelde glippen. Geen kinderen die vredig in bed lagen, geen Fola die glinsterend in het zwembad lag, en als die mangoboom bleef staan, geen strand van gebleekt wit. Die boom moest weg. ‘Dan huur ik gewoon iemand anders in.’

‘Dat doet u niet.’ Lamptey ging zitten en zei niets meer.

Drie dagen en twee nachten zat hij in kleermakerszit en lendendoek onder de mangoboom, hasj te roken, de wacht te houden, bij het ochtendgloren overeind komend voor zijn yoga, maar verder roerloos, en zelfvoldaan. Kofi bracht hem stiekem kokosnoten zodat hij iets te drinken had. Hij at niets gedurende zijn sit-in, afgezien van de mango’s die naast hem neervielen, klaar om op te eten, en het zachte vochtige witte vruchtvlees van de jonge harde groene kokosnoten.

Dat hij er met smaak uit lepelde.

‘U kunt hier niet voor eeuwig blijven zitten,’ sneerde Kweku door opeengeklemde kaken toen hij zich op de tweede dag van het protest voor Lamptey had geposteerd. Die trok aan zijn joint, deed zijn ogen dicht, zei niets. Kweku zoog op zijn tanden en stormde weg. Op de derde dag dreigde hij de politie te bellen om de timmerman van zijn grond te laten verwijderen wegens huisvredebreuk. Maar toen hij zo naar de man keek – tweeënzeventig inmiddels, halfnaakt, met een rood koord om zijn nek waar een belletje aan hing – kon hij dat niet. Hij stelde zich zijn cameraman voor die de scène filmde: Ghanese sadhoe wordt weggesleept door gewapende, met smeergeld gespekte agenten terwijl Grondbezitter er bij zijn tent rustig naar staat te kijken. ‘Dit is belachelijk,’ zei hij uiteindelijk, terwijl hij de tent openritste. Opeens miste hij het geluid van hamer en zaag. De slaapvleugel was al maanden geschikt voor bewoning, maar hij gaf de voorkeur aan de tent van Olu, met zijn plastic dakraam. ‘We zijn bijna klaar, man. Laten we nou gewoon afmaken waar we aan begonnen zijn.’

‘Met de boom,’ zei Lamptey.

‘Nou, kom op dan.’

Lamptey pakte een takje en begon in de aarde te tekenen.

Zijn idee voor het uitzicht uit de zonnekamer.

Een tuin.

Alles even weelderig, zacht, te groen, strak noch steriel, grillig liefdegras en waaierpalmen zo groot als een kind en her en der bananenplanten als palmbomen zonder stam en hibiscus in struiken en vlammende gloriosa en van die magentaroze bloesems (Kweku vergeet altijd hoe ze heten) die uitbundig bloeien op bodembedekkers die tot over het hek woekeren. Een wirwar van kleuren. Een groene revolte. ‘En hier een fontein,’ besloot Lamptey.

‘Waar is dat goed voor?’

Een lang, verbijsterend antwoord over de indeling van een heilige ruimte, de noodzaak van water, juiste proporties, blauw, groen. Kweku kon het allemaal niet volgen. Hij wreef over zijn voorhoofd en zuchtte. ‘Bah! Dat kan ik niet onderhouden.’

‘Dat kan ik wel, en dat zal ik doen ook.’

‘U bent timmerman. Geen tuinman.’

‘Ik ben een kunstenaar. Net als u…’

‘Laat ook maar. Leg uw tuin maar aan…’

‘Úw tuin.’

‘Ook goed.’

Lamptey wachtte of Kweku nog iets te zeggen had. Kweku wendde zijn blik af, trapte tegen een steen, een witte kiezelsteen. Toen hij weer opkeek liep Lamptey, een tikkeltje hooghartig, naar de half afgebouwde zonnekamer. Kweku keek en bedacht dat ze de grote ramen zouden moeten schrappen (om de kosten van de airco te drukken, waar waren ze goed voor zonder zwembad). Hij haalde de blauwdruk tevoorschijn en keek er mismoedig naar.

Getekende poppetjes op een servet.

Het ene: zwaaiend, drijfnat.

Het andere: zit elke maandag in deze kleine zonnekamer, leest de Graphic tot hij wordt afgeleid en min of meer toevallig opkijkt, en schrikt elke keer als hij iemand in zijn tuin ziet staan, want hij vergeet telkens weer dat het maandag is, maandag tuindag, en hij morst met zijn koffie. Dan hun dans: de blik van de man op hem gericht, wachtend op zijn groet, terwijl hij zijn broekspijpen dept, en de boel een beetje kregelig ophoudt, tot hij het maar opgeeft, waarna hij opkijkt, een zucht slaakt en een glimlach forceert. En even met zijn servet zwaait, bij wijze van groet en erkenning van zijn nederlaag.

Daar in zijn swamikleren, met tuinhandschoenen aan, staat Lamptey.

Die glimlacht, de heg snoeit en terugzwaait.

7

Maar als hij nu naar de mangoboom pontificaal midden in de tuin kijkt, volop in bloei, ruige kruin hoog geheven, kan hij zich met de beste wil van de wereld niet voorstellen dat die boom er niet meer zou zijn – hoewel hij jaren geleden waarschijnlijk hetzelfde van zichzelf gezegd zou hebben. Toen hij Sadie in de kom van zijn handen hield, haar hele wezen bevend van inspanning om in leven te blijven, had hij zich ingebeeld dat hij een vaste waarde was, een ondeelbaar geheel met zijn omgeving. Intrinsiek aan het hele plaatje. Op een of andere manier maakte hij er de kern van uit. Hij had het zich toen met de beste wil van de wereld niet voor de geest kunnen halen: zijn afwezigheid in het leven waar hij voor vocht. Zijn omgeving zonder hem. Een totaal ander plaatje. Met wortel en al uitgegraven en vervangen door een gat.

Toch, hij denkt er nu aan en hij schrikt ervan, net als eerder, toen Taiwo bij de deur van de woonvleugel stilletjes in het niets oploste: met een pijnscheut, maar beduidend scherper, zodat hij voorover begint te vallen en naar de deurpost grijpt om zijn evenwicht te bewaren. Hij schudt lichtjes het hoofd, om de gedachte los te wrikken, die weliswaar heen en weer rolt, maar overeind blijft, niet onderuitgaat. Daarom gaat hij op zoek naar een andere gedachte om deze gedachte omver te kegelen, iets bots, dat meer gewicht in de schaal werpt dan zijn afwezigheid. Hij denkt:

wat sta je hier naar de tuin te staren?