JEANETTE WINTERSON

De passie

Vertaald door Geertje Lammers

Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

Met dank aan Don en Ruth Rendel, wier gastvrijheid mij de ruimte gaf om te werken. Aan iedereen bij Bloomsbury, vooral Liz Calder en aan Philippa Brewster voor haar geduld.

© 1987 Jeanette Winterson

© 1988 Nederlandse vertaling Geertje Lammers

Oorspronkelijke titel The Passion

Omslagontwerp Rick Vermeulen

NUR 302

E-ISBN 978 90 254 4170 8

Deze digitale editie is gemaakt naar de 12e druk 2004 met ISBN 90 254 1734 5

www.atlascontact.nl

Met onstuimig gemoed koos je zee en voer weg van

het ouderlijk huis, voorbij de dubbele klip

en thans bewoon je een vreemd gebied.

Medea

1

DE KEIZER

Het was Napoleon die zo’n passie voor kip had dat hij zijn koks continu aan het werk hield. Wat een keuken was dat, met vogels in allerlei stadia van bereiding. Sommige bungelden nog koud aan een haak, sommige draaiden langzaam aan het spit, maar de meeste lagen onaangeroerd op een hoop omdat de keizer bezig was.

Vreemd om zo beheerst te worden door een bepaalde voorkeur.

Het was mijn eerste aanstelling. In het begin deed ik niets anders dan ze de nek omdraaien, maar al gauw was ik het die de schotel door de modder naar zijn tent bracht. Hij vond mij aardig omdat ik klein van stuk ben. Ik vlei mezelf. Hij vond mij niet onaardig. Hij vond niemand aardig behalve Josephine en van haar hield hij zoals hij van kip hield.

De keizer werd nooit bediend door iemand die langer was dan een meter vijfenvijftig. Hij had kleine bedienden en grote paarden. Zijn lievelingspaard was een meter zeventig hoog, met een staart die drie maal om een man heen kon terwijl er nog een pruik voor zijn vrouw overbleef. Dat paard had het boze oog en er hebben bijna evenveel dode rijknechten in de stal gelegen als kippen op tafel. Degenen die het beest zelf niet in een keer doodtrapte, werden wel door zijn meester weggestuurd omdat zijn vacht niet glom of het bit groen was.

‘Een nieuw bestuur moet verblinden en verbijsteren,’ zei hij. Brood en spelen, geloof ik dat hij zei. Geen wonder dus dat de stalknecht die we ten slotte vonden, zelf uit een circus afkomstig was en nauwelijks boven de flank van het paard uit kwam. Als hij het dier borstelde, gebruikte hij een trapleer met een stevige onderkant en een driehoekige bovenkant, maar als hij ermee ging rijden nam hij een fikse sprong en belandde keurig op de glanzende rug, terwijl het paard steigerde en snoof maar hem er niet af kreeg, zelfs niet met zijn neus in het zand en zijn achterbenen richting God. Ze verdwenen dan in een gordijn van stof, mijlenver, terwijl de dwerg zich vastklemde aan de manen, schreeuwend in dat rare taaltje van hem dat wij geen van allen verstonden.

Maar hij verstond alles.

Hij maakte de keizer aan het lachen en het paard kreeg hem niet klein, dus hij bleef. En ik bleef. En we werden vrienden.

Op een avond zaten we in de keukentent en de bel begint te rinkelen alsof de duivel zelf aan de andere kant zit. We schoten allemaal overeind en de een snelde naar het spit, de ander spoog op het zilver, terwijl ik eerst mijn laarzen aan moest trekken voor de tocht over de bevroren karrensporen. De lilliputter lachte en zei dat hij nog liever met het paard te maken had dan met de meester, maar wij lachten niet.

Daar komt hij aan, in een krans van peterselie die de kok liefdevol in de helm van een gesneuvelde kweekt. Buiten zijn de vlokken zo dicht dat ik me als het kleine figuurtje in een kindersneeuwstorm voel. Ik moet mijn ogen half dichtknijpen om het gele vlekje niet kwijt te raken dat Napoleons tent verlicht. Niemand anders mag op dit uur van de avond licht aan hebben.

Brandstof is schaars. Niet het hele leger heeft tenten.

Als ik binnenkom, zit hij daar alleen met een globe voor zich. Hij let niet op mij, hij blijft de globe in het rond draaien, terwijl hij hem met twee handen teder vasthoudt alsof het een borst is. Ik kuch even en opeens kijkt hij op met angst in zijn ogen.

‘Zet maar neer en verdwijn.’

‘Moet ik hem niet snijden, generaal?’

‘Ik red me wel. Goedenavond.’

Ik weet wat hij bedoelt. Hij vraagt me haast nooit meer om voor te snijden. Zodra ik weg ben tilt hij het deksel op, pakt hem beet en propt hem in zijn mond. Als het aan hem lag, was zijn gezicht een en al mond om een hele vogel in te proppen.

Ik mag van geluk spreken als ik ’s morgens het wensbotje vind.

Er is geen warmte, er zijn alleen gradaties van kou. Ik herinner me het gevoel van een vuur tegen mijn knieën niet meer. Zelfs in de keuken, in ieder kamp het warmste plekje, is de warmte te ijl om zich te verspreiden en de koperen pannen beslaan. Eenmaal in de week trek ik mijn sokken uit om mijn teennagels te knippen en de anderen noemen mij een ijdeltuit. We zien wit met rode neuzen en blauwe vingers.

De driekleur.

Dat doet hij om zijn kippen vers te houden.

Hij gebruikt de winter als provisiekamer.

Maar dat was lang geleden. In Rusland.

Tegenwoordig praten de mensen over de dingen die hij deed alsof ze zinvol waren. Alsof zelfs zijn rampzaligste vergissingen alleen maar te wijten waren aan pech of overmoed.

Het was een troep.

Woorden als verwoesting, verkrachting, slachting, bloedbad, verhongering zijn pasklare woorden om de pijn op afstand te houden. Woorden over oorlog die het oor strelen.

Ik kan u verhalen vertellen. Geloof me.

Ik wilde tamboer worden.

De rekruterende officier gaf me een walnoot en vroeg of ik die tussen duim en wijsvinger kon kraken. Dat kon ik niet en hij lachte en zei dat een tamboer sterke handen moest hebben. Ik stak mijn hand uit met de walnoot erop en daagde hem uit het voor te doen. Hij kreeg een kleur en liet mij door een luitenant naar de veldkeuken brengen. De kok nam mijn magere lijf op en concludeerde dat er in mij geen slager zat. Voor mij geen vieze bergen onbestemd vlees die voor de dagelijkse hachee moesten worden gesneden. Hij zei dat ik bofte, dat ik voor Bonaparte zelf zou werken en gedurende een korte optimistische seconde zag ik mezelf als leerling-banketbakker bezig met het bouwen van broze torens van suiker en room. We liepen naar een kleine tent met twee roerloze schildwachten naast de flappen.

De privé-voorraadkamer van Bonaparte, zei de kok.

De ruimte was van de bodem tot de nok van de tent volgestouwd met ruwhouten kooien van ongeveer dertig vierkante centimeter met een smal gangetje ertussen, nauwelijks de breedte van een mens. In elke kooi zaten twee of drie vogels, met afgeknipte snavels en poten, die met doffe identieke ogen door de kieren staarden. Ik ben geen lafaard en ik heb op onze boerderijen een hoop voor het gemak zien verminken, maar op de stilte was ik niet voorbereid. Zelfs geen geritsel. Ze hadden dood kunnen zijn, hadden dood moeten zijn, afgezien van de ogen. De kok draaide zich al weer om. ‘Het is jouw taak om ze leeg te halen en de nek om te draaien.’

Ik glipte weg naar de haven, en omdat de stenen zo vroeg in april warm waren en omdat ik dagenlang op pad was geweest, viel ik in slaap en droomde van trommels en een rood uniform. Ik werd gewekt door een laars, hard en glimmend en met een vertrouwde zadelgeur. Ik tilde mijn hoofd op en zag dat hij op mijn buik rustte zoals de walnoot op de palm van mijn hand had gerust. De officier keek mij niet aan, maar zei: ‘Je bent nu soldaat en je zult nog gelegenheid genoeg krijgen om in de openlucht te slapen. Opstaan.’

Hij tilde zijn voet op en terwijl ik overeind krabbelde gaf hij mij een harde schop en zei, nog steeds voor zich uit kijkend: ‘Stevige billen, dat is tenminste iets.’

Ik hoorde al gauw wat voor reputatie hij had, maar hij heeft mij nooit lastig gevallen. Ik denk dat de kippenlucht hem op afstand hield.

Ik had vanaf het begin heimwee. Ik miste mijn moeder. Ik miste de heuvel daar waar de zon schuin over de vallei valt.

Ik miste alle doodgewone dingen waar ik een hekel aan had gehad. In de lente zijn thuis de velden geel van de paardenbloemen en stroomt de rivier weer rustig na maanden van regen. Toen het leger kwam rekruteren had het hele stel praatjes voor tien, we lachten en zeiden dat het tijd werd dat we eens wat meer zagen dan de rode schuur en de koeien die we zelf op de wereld hadden gezet. We lieten ons meteen inschrijven en degenen onder ons die niet konden schrijven, zetten een onbezorgde krabbel op het formulier.

In ons dorp wordt ieder jaar aan het eind van de winter een vreugdevuur gehouden. Wekenlang hadden we eraan gebouwd, hoog als een kathedraal met een heiligschennende piek van kapotte snaren en smerige strozakken. Er zou volop wijn zijn en dansen en als het donker werd een schatje en omdat wij weggingen, mochten wij het aansteken. Toen de zon onderging staken wij onze vijf brandende fakkels in het hart van de brandstapel. Mijn mond werd droog toen ik het hout vlam hoorde vatten en knetteren tot de eerste vlam zich een weg naar buiten baande. Op dat moment had ik een godvruchtig man willen zijn met een engelbewaarder, zodat ik in het vuur zou kunnen springen en mijn zonden zien wegbranden. Ik ga wel biechten, maar het ware vuur ontbreekt. Je moet het van harte doen of helemaal niet.

Wij zijn een lauw volk ondanks al onze feestdagen en ons harde werken. Er is weinig dat ons treft, maar we willen graag getroffen worden. ’s Nachts liggen we wakker en hopen dat de duisternis zal wijken en ons een visioen zal tonen. We schrikken van de intimiteit van onze kinderen, maar zorgen er wel voor dat ze net zo opgroeien als wij. Lauw, net als wij. Op een avond als deze, als onze handen en gezichten gloeien, kunnen we geloven dat we morgen engelen op sterk water zullen zien en dat de bekende bossen opeens een nieuw pad zullen onthullen.

De vorige keer dat we een vreugdevuur hadden probeerde iemand uit de buurt de planken van zijn huis af te breken. Hij zei dat het toch maar een stinkende hoop mest, gedroogd vlees en luizen was. Hij zei dat hij de hele boel in de fik ging steken. Zijn vrouw stond aan zijn armen te trekken. Ze was een forse vrouw, gewend aan de karn en het land, maar ze kon hem niet tegenhouden. Hij beukte zijn vuist in het verweerde hout tot zijn hand eruitzag als de kop van een gevild lam. Daarna bleef hij de hele nacht bij het vuur liggen tot de vroege wind hem bedekte met afkoelende as. Hij sprak er nooit over. Wij spraken er nooit over. Hij komt niet meer naar het vreugdevuur.

Soms vraag ik me af waarom we geen van allen probeerden hem tegen te houden. Ik denk dat we graag wilden dat hij het zou doen, voor ons zou doen. Onze oude levens afbreken en ons opnieuw laten beginnen. Schoon en eenvoudig met open handen. Zo zou het niet zijn, net zomin als het zo had kunnen worden toen Bonaparte half Europa in brand stak.

Maar wat konden we anders?

Het werd ochtend en we marcheerden af met onze pakjes brood en rijpe kaas. Er waren tranen van de vrouwen en de mannen sloegen ons op de rug en zeiden dat het soldatenleven mooi was voor een jongen. Een klein meisje dat me altijd overal achternaliep, trok aan mijn hand, met een frons tussen haar wenkbrauwen van bezorgdheid.

‘Ga je mensen doodmaken, Henri?’

Ik hurkte naast haar neer. ‘Geen mensen, Louise, alleen de vijand.’

‘Wat is dat, vijand?’

‘Iemand die niet aan jouw kant staat.’

We waren op weg naar Boulogne om de strijd aan te gaan met het leger van Engeland. Boulogne, een suffe haven van niets met een handvol hoerenkasten, werd opeens de springplank van het keizerrijk. Op een afstand van niet meer dan twintig mijl, gemakkelijk te zien op een heldere dag, lag Engeland met zijn verwaandheid. We wisten hoe ze waren, de Engelsen. Dat ze hun kinderen opaten en niets van de Heilige Maagd wilden weten. Dat ze zelfmoord pleegden met ongepaste blijmoedigheid. De Engelsen hebben het hoogste percentage zelfmoorden van Europa. Dat had ik zo uit de mond van een priester. De Engelsen met hun John Bull-vlees en hun schuimende bier. De Engelsen die zelfs nu nog tot hun middel in het water boven Kent staan om te oefenen hoe ze het beste leger van de wereld zullen verdrinken.

Wij moeten Engeland binnenvallen.

Zo nodig wordt heel Frankrijk gerekruteerd. Bonaparte zal zijn land oppakken als een spons en er de laatste druppel uit knijpen.

We zijn verliefd op hem.

In Boulogne ben ik nog steeds behoorlijk enthousiast, mijn hoop om als tamboer fier aan het hoofd te lopen van een trotse colonne is weliswaar vervlogen, maar ik weet dat ik Bonaparte zelf te zien zal krijgen. Regelmatig komt hij in vliegende vaart uit de Tuilerieën en speurt de zee af zoals een gewoon mens zijn regenton inspecteert. Domino, de lilliputter, zegt dat zijn nabijheid je het gevoel geeft van een stevige bries om je oren. Hij zegt dat Madame de Stael het zo heeft uitgedrukt en zij is beroemd genoeg om het bij het rechte eind te hebben. Ze woont momenteel niet in Frankrijk. Bonaparte heeft haar verbannen omdat het haar niet beviel dat hij het theater censureerde en de kranten verbood. Ik heb eens een boek van haar gekocht bij een reizende marskramer, die het van een aan lagerwal geraakte edelman had. Ik begreep er niet veel van, maar ik heb het woord ‘intellectueel’ geleerd, zo zou ik mijzelf graag willen noemen.

Domino lacht me uit.

’s Nachts droom ik van paardenbloemen.

De kok greep boven zijn hoofd een kip van de haak en schepte een hand vulling uit de koperen kom.

Hij glimlachte.

‘Vanavond gaan we stappen, jongens, en het zal een onvergetelijke avond worden, reken maar.’ Hij propte de vogel vol met een ronddraaiende beweging van zijn hand om een gelijkmatig effect te krijgen.

‘Ik neem aan dat jullie allemaal al eens een vrouw hebben gehad?’

De meesten van ons bloosden en sommigen giechelden.

‘Zo niet, dan is er niets lekkerders en zo ja, bedenk dan dat Bonaparte zelf dag in dag uit niet genoeg krijgt van hetzelfde.’

Hij hield de kip omhoog zodat wij hem konden bekijken.

Ik had gehoopt te kunnen achterblijven met mijn zakbijbeltje, dat ik bij mijn vertrek van mijn moeder had gekregen. Mijn moeder hield van God, ze zei dat God en de Heilige Maagd de enigen waren die ze nodig had, al was ze dankbaar voor haar gezin. Ik heb gezien hoe ze knielde voor zonsopgang, voor het melken, voor de dikke pap en hoe ze hardop zong voor God, die ze nooit heeft gezien. We zijn wel min of meer godsdienstig bij ons in het dorp en we hebben eerbied voor de pastoor die ruim tien kilometer moet lopen om ons de ouwel te brengen, maar het raakt ons niet in ons hart.

De heilige Paulus heeft gezegd dat het beter is om te trouwen dan te branden, maar mijn moeder leerde mij dat het beter is om te branden dan te trouwen. Ze had non willen worden. Ze hoopte dat ik priester zou worden en spaarde om mij te laten leren terwijl mijn vriendjes touw vlochten en achter de ploeg liepen.

Ik kan geen priester worden, want hoewel mijn hart even luidruchtig is als het hare, kan ik niet doen alsof de reactie oorverdovend is. Ik heb geroepen tot God en de Maagd, maar ze riepen niet terug en ik ben niet geïnteresseerd in het stille stemmetje. Een god kan toch zeker wel passie met passie beantwoorden?

Zij zegt van wel.

Dan moet hij dat ook doen.

De familie van mijn moeder was niet rijk maar wel keurig. Ze was stemmig opgevoed met muziek en passende literatuur en er werd aan tafel nooit over politiek gepraat, zelfs niet toen de rebellen de deur intrapten. Haar familie was koningsgezind. Toen ze twaalf was liet ze hun weten dat ze non wilde worden, maar ze hadden een hekel aan overdrijving en verzekerden haar dat het huwelijk haar meer zou bevredigen. Zonder dat ze het merkten, vervreemdde ze van hen. Uiterlijk was ze volgzaam en aanhankelijk, maar vanbinnen stilde ze een honger waar ze van gewalgd zouden hebben als walging op zich niet een uitspatting was geweest. Ze las heiligenlevens en kende de bijbel grotendeels uit haar hoofd. Ze was ervan overtuigd dat de Heilige Maagd zelf haar zou helpen als het zover was.

Het was zover toen ze vijftien was, op een veemarkt. Bijna de hele stad was uitgelopen om naar de logge ossen en opgewonden schapen te kijken. Haar moeder en vader waren in een feestelijke stemming en op een onbezonnen moment wees haar papa in de richting van een stevige, goedgeklede man met een kind op zijn schouders. Een betere echtgenoot kon ze zich niet wensen, zei hij. Hij zou straks bij hen komen eten en hoopte vurig dat Georgette (mijn moeder) na het diner zou willen zingen. Toen het druk begon te worden, ontsnapte mijn moeder, zonder iets anders mee te nemen dan de kleren die ze aan had en haar bijbel die ze altijd bij zich droeg. Ze verstopte zich in een hooiwagen en reed die zondoorstoofde avond langzaam de stad uit over het rustige land tot de wagen in mijn geboortedorp aankwam. Zonder een zweem van angst, omdat ze geloofde in de macht van de Maagd, stelde mijn moeder zich voor aan Claude (mijn vader) en vroeg hem haar naar het dichtstbijzijnde klooster te brengen. Hij was vriendelijk, wat traag van begrip, tien jaar ouder dan zij en hij bood haar een bed aan voor de nacht, met de bedoeling haar de volgende dag naar huis te brengen en misschien een beloning op te strijken.

Ze is nooit naar huis gegaan en evenmin ooit in een klooster beland. De dagen regen zich aaneen tot weken en ze was bang voor haar vader die, hoorde ze, de hele streek doorkruiste en bij alle religieuze instellingen die hij passeerde steekpenningen achterliet. Drie maanden verstreken en ze ontdekte dat ze groene vingers had en schichtige dieren kon kalmeren. Claude zei zelden iets tegen haar en viel haar nooit lastig, maar soms betrapte ze hem er weleens op dat hij naar haar stond te kijken, doodstil, met zijn hand boven zijn ogen.

Op een avond laat, ze sliep al, hoorde ze op de deur kloppen en toen ze haar lamp hoog draaide zag ze Claude in de deuropening staan. Hij had zich geschoren, hij had zijn nachthemd aan en hij rook naar carbolzeep.

‘Wil je met me trouwen, Georgette?’

Ze schudde haar hoofd en hij ging weg. In de tijd die volgde kwam hij af en toe nog eens terug, maar bleef altijd bij de deur staan, fris geschoren en geurend naar zeep.

Ze zei ja. Ze kon niet naar huis terug. Ze kon niet naar een klooster zolang haar vader elke moeder-overste omkocht die wel zin had in een nieuw altaarstuk, maar ze kon ook niet bij die zwijgzame man met zijn spraakzame buren blijven wonen, tenzij hij met haar trouwde. Hij kwam naast haar in bed liggen en streelde haar gezicht en pakte haar hand en legde die tegen zijn eigen gezicht. Ze was niet bang. Ze geloofde in de macht van de Maagd.

Daarna klopte hij telkens als hij naar haar verlangde op dezelfde manier op de deur en wachtte tot ze ‘ja’ zei.

Toen werd ik geboren.

Ze vertelde me over mijn grootouders en hun huis en hun piano en haar ogen betrokken als ze bedacht dat ik hen nooit zou zien, maar ik vond het prettig anoniem te zijn. Alle anderen in het dorp hadden stoeten familieleden om ruzie mee te maken en zich mee te bemoeien. Ik verzon verhalen over de mijne. Ze waren precies zoals ik wilde, al naar gelang mijn stemming.

Dankzij mijn moeders inspanning en de wat beschimmelde geleerdheid van onze pastoor leerde ik lezen in mijn eigen taal, Latijn en Engels, ik leerde rekenen, de grondbeginselen van eerste hulp en aangezien de pastoor zijn magere inkomen ook aanvulde met wedden en gokken leerde ik alle kaartspelen plus nog een paar foefjes. Ik heb mijn moeder nooit verteld dat de pastoor een holle bijbel had met een spel kaarten erin. Soms nam hij die per ongeluk mee naar de mis en dan las hij altijd voor uit het eerste hoofdstuk van Genesis. De dorpelingen dachten dat hij erg dol was op het scheppingsverhaal. Het was een goed mens, maar lauw. Ik had liever een felle jezuïet gehad, misschien had ik dan het vuur gevonden dat ik nodig heb om te geloven.

Ik vroeg hem waarom hij priester was en hij antwoordde dat als je dan toch voor iemand moest werken, je dat maar het beste voor een afwezige baas kon doen.

We gingen samen vissen en hij wees mij de meisjes aan waar hij wel zin in had en vroeg me het in zijn plaats te doen. Dat heb ik nooit gedaan. Ik was pas laat aan vrouwen toe, net als mijn vader.

Toen ik vertrok huilde moeder niet. Het was Claude die huilde. Ze gaf me haar bijbeltje, dat ze al zoveel jaar had, en ik beloofde haar dat ik erin zou lezen.

De kok zag mijn aarzeling en gaf me een por met een vleespen. ‘Nog groen achter de oren, jong? Wees maar niet bang. De meisjes die ik ken zijn zo proper als wat en ruim als het Franse land.’ Ik begon maar met me van top tot teen met carbolzeep te wassen.

Bonaparte, de Corsicaan. Geboren in 1769, een Leeuw.

Klein, bleek, humeurig, met een vooruitziende blik en een uniek concentratievermogen. In 1789 brak de Revolutie een gesloten wereld open en een tijdlang was de armste straatjongen meer te benijden dan welke aristocraat ook. Voor een jonge luitenant van de artillerie lagen de kansen gunstig en in een paar jaar maakte Bonaparte Italië tot Frans gebied.

‘Wat is geluk anders,’ zei hij, ‘dan het talent om ongeluk uit te buiten?’ Hij geloofde dat de hele wereld om hem draaide en lange tijd kon niets hem van dat geloof afbrengen. Zelfs John Bull niet. Hij was verliefd op zichzelf en Frankrijk sloot zich daarbij aan. Het was een romance. Misschien is elke romance wel zo. Geen contract tussen gelijkwaardige partijen maar een explosie van dromen en verlangens die geen uitlaatklep kunnen vinden in het leven van alledag. Dat kan alleen in een drama en zolang het vuurwerk duurt heeft de hemel een andere kleur. Hij werd een keizer. Hij liet de paus uit de Heilige Stad komen om hem te kronen, maar nam op het laatste moment de kroon in zijn eigen handen en zette hem op zijn eigen hoofd. Hij scheidde van de enige die hem begreep en de enige van wie hij ooit echt hield, omdat ze hem geen kind kon geven. Dat was het enige deel van de romance dat hij niet zelf in de hand had.

Hij is afwisselend weerzinwekkend en fascinerend.

Wat zou u doen als u keizer was? Zouden soldaten nummers worden? Zouden veldslagen schema’s worden? Zouden intellectuelen een bedreiging vormen? Zou u uw dagen slijten op een eiland waar het eten pittig is en het gezelschap flauw?

Hij was de machtigste man ter wereld en hij kon Josephine niet verslaan met biljarten.

Ik vertel u verhalen. Geloof me.

Het bordeel werd gedreven door een reuzin uit Zweden. Ze had haar zo geel als paardenbloemen, dat als een levend tapijt haar knieën bedekte. Haar armen waren bloot, de mouwen van de jurk die ze aanhad waren opgestroopt en werden op hun plaats gehouden door een paar kousenbanden. Om haar hals hing aan een leren veter een houten pop met een plat gezicht. Ze zag mij ernaar staren en terwijl ze mijn hoofd naar zich toe trok, zei ze dat ik eraan moest ruiken. Hij rook naar muskus en vreemde bloemen.

‘Uit Martinique, net als Bonapartes Josephine.’

Ik glimlachte en zei: ‘Vive notre dame des victoires’, maar de reuzin lachte en zei dat Josephine nooit in Westminster zou worden gekroond, zoals Bonaparte beloofd had. De kok zei scherp dat ze een beetje op haar woorden moest passen, maar ze was niet bang voor hem en ging ons voor naar een koud vertrek met een stenen vloer, gemeubileerd met strozakken en een lange tafel vol kruiken rode wijn. Ik had rood fluweel verwacht, zoals de pastoor deze oorden van vluchtig genot had beschreven, maar er was hier niets zachts, niets dat verbloemde waar het ons om ging. Toen de vrouwen binnenkwamen vond ik ze ouder dan ik gedacht had, ze leken niet op de plaatjes in het boek van de pastoor over zondige dingen. Niet slang- of Eva-achtig met borsten als appels, maar zwaar en gelaten, met haren die haastig waren opgestoken of die los rond hun schouders hingen. Mijn kameraden joelden en floten en goten de wijn zo uit de kruik in hun keelgat. Ik wilde een beker water maar wist niet hoe ik dat vragen moest.

De kok kwam het eerst in actie, hij sloeg een van de vrouwen op haar achterste terwijl hij een of andere grap maakte over haar korset. Hij had zijn vettige laarzen nog aan. De anderen zochten zich een partner, voor mij een lijdzame vrouw met zwarte tanden overlatend, die aan één vinger tien ringen had.

‘Ik ben pas in dienst,’ begon ik, in de hoop dat ze zou begrijpen dat ik niet wist wat ik moest doen. Ze kneep in mijn wang.

‘Dat zeggen ze allemaal, ze denken dat het de eerste keer wel goedkoper zal zijn. Maar ik noem het zwaar werk, net als leren biljarten zonder keu.’ Ze wierp een blik in de richting van de kok die op een van de strozakken gehurkt zat en probeerde zijn pik te voorschijn te halen. Voor hem knielde een vrouw met haar armen over elkaar. Opeens sloeg hij haar in het gezicht en de klap deed het gepraat even verstommen.

‘Zou je me niet eens helpen, trut, mankeert je soms iets aan je handen of ben je bang voor paling?’

Ik zag hoe ze haar lip optrok en dat de rode plek op haar wang gloeide ondanks haar ruwe huid. Ze gaf geen antwoord maar stak haar hand in zijn broek en trok hem als een fret bij zijn nekvel te voorschijn.

‘In je mond.’

Ik moest aan pap denken.

‘Frisse kerel, die vriend van je,’ zei de vrouw met wie ik was.

Ik wilde naar hem toe gaan en zijn gezicht in de deken rammen tot hij geen adem meer over had. Maar hij kwam net met een luide kreet klaar en liet zich achterover op zijn ellebogen zakken. De vrouw stond op en spoog heel nadrukkelijk in de kom op de grond en spoelde vervolgens haar mond met wijn die ze ook uitspoog. Ze deed het luidruchtig zodat de kok het hoorde en vroeg wat haar bezielde om zijn sperma in het riool van Frankrijk te gooien.

‘Wat zou ik er anders mee moeten doen?’

Met opgeheven vuist kwam hij op haar af, maar die kwam niet neer. De vrouw die met mij was liep erop af en sloeg hem met een wijnkruik op zijn achterhoofd. Ze drukte haar vriendin even tegen zich aan en kuste haar vluchtig op haar voorhoofd.

Dat zou ze met mij nooit doen.

Ik zei haar dat ik hoofdpijn had en ging buiten zitten.

We droegen onze leider naar huis door hem om beurten met z’n vieren als een doodkist op onze schouders te nemen, zijn gezicht naar beneden voor het geval hij moest braken. De volgende morgen liep hij hanig naar de officieren, pochend over die teef die hij een toontje lager had laten zingen en hoe haar wangen bol hadden gestaan als die van een rat toen ze hem in haar mond had.

‘Wat is er met je kop gebeurd?’

‘Gestruikeld op de terugweg,’ zei hij, terwijl hij mij aankeek.

Hij ging bijna iedere avond naar de hoeren, maar ik ben nooit meer met hem mee geweest. Behalve met Domino en Patrick, de ex-priester met de arendsblik, sprak ik bijna met niemand. Ik bracht mijn tijd door met leren hoe je een kip vult en heel langzaam gaar laat worden. Ik wachtte op Bonaparte.

Eindelijk, op een warme ochtend, toen de zee zoutkraters tussen de havenstenen achterliet, kwam hij. Hij kwam met zijn generaals Murat en Bernadotte. Hij kwam met zijn nieuwe vlootadmiraal. Hij kwam met zijn vrouw, wier bevalligheid zelfs de grootste boer van het kamp zijn laarzen tweemaal deed poetsen. Maar ik zag alleen hem. Jarenlang had mijn mentor, de pastoor die achter de Revolutie stond, mij voorgehouden dat Bonaparte misschien wel de wedergekomen Zoon van God was. Ik leerde zijn oorlogen en veldtochten in plaats van geschiedenis en aardrijkskunde. Met de pastoor lag ik gebogen over een oude, vreselijk gekreukelde wereldkaart om te kijken naar de plaatsen waar hij geweest was en te zien hoe de grenzen van Frankrijk langzaam uitdijden. De pastoor droeg een tekening van Bonaparte bij zich samen met een tekening van de Heilige Maagd en ik groeide op met beiden, zonder medeweten van mijn moeder, die koningsgezind bleef en nog steeds voor de ziel van Marie Antoinette bad.

Ik was pas vijf toen Parijs door de Revolutie in een stad voor vrije burgers veranderde en Frankrijk in de gesel van Europa. Ons dorp lag niet ver van de Seine, maar we hadden evengoed op de maan kunnen wonen. Niemand wist eigenlijk wat er gebeurde, behalve dat de koning en de koningin gevangen waren genomen. We gingen op praatjes af, maar de pastoor reisde stiekem op en neer, vertrouwend dat zijn toga hem zou behoeden voor het kanon of het mes. Het dorp was verdeeld. De meesten stonden achter koning en koningin al lieten koning en koningin zich niets aan ons gelegen liggen, hooguit als het om inkomsten en decor ging. Maar dat zijn mijn woorden, mij geleerd door een schrandere man die geen respect voor mensen had. Het merendeel van mijn vrienden in het dorp kon zijn ongenoegen niet onder woorden brengen, maar ik zag het aan hun schouders als ze het vee bijeendreven, aan hun gezichten als ze in de kerk naar de pastoor luisterden. Wij waren altijd machteloos, wie er ook aan de macht was.

De pastoor zei dat wij de laatste dagen beleefden, dat de Revolutie een nieuwe Messias zou voortbrengen en het duizendjarig Godsrijk op aarde. Zover ging hij in de kerk nooit. Hij zei het tegen mij. Niet tegen de anderen. Niet tegen Claude met zijn emmers, niet tegen Jacques die stiekem bij zijn meisje was, niet tegen mijn moeder met haar gebeden. Hij nam mij op zijn knie en drukte mij tegen zijn zwarte gewaad dat naar eeuwigheid en hooi rook, terwijl hij me waarschuwde niet bang te zijn voor de kletspraatjes in ons dorp dat iedereen in Parijs of uitgehongerd of dood was. ‘Christus heeft gezegd dat hij niet kwam om vrede te brengen maar het zwaard, Henri, onthoud dat.’

Naarmate ik ouder werd en er een soort rust neerdaalde na de woelige tijden, begon Bonaparte naam te maken. Wij noemden hem al keizer lang voor hij zich die titel had toegeëigend. En als we ’s winters in de schemering terugliepen van de geïmproviseerde kerk naar huis, keek de pastoor naar de weg in de verte en kneep te hard in mijn arm. ‘Hij zal je roepen,’ fluisterde hij, ‘zoals God Samuel riep en je zult gaan.’

We waren niet op oefening, de dag dat hij kwam. Hij overviel ons, waarschijnlijk expres, en toen de eerste koerier doodmoe het kamp binnengaloppeerde om ons te waarschuwen dat Bonaparte in één ruk doorreed en voor de middag zou arriveren, lagen we languit in onze hemdsmouwen koffie te drinken en te dobbelen. De officieren raakten in paniek en begonnen hun manschappen op te trommelen alsof de Engelsen zelf waren geland. Er was niets voorbereid. In het speciaal voor hem ontworpen bivak stonden een paar kanonnen en de kok was stomdronken.