JEANETTE WINTERSON

Vuurtorenwachten

Vertaald door Maarten Polman

Uitgeverij Contact

Voor Deborah Warner

Veel dank aan Caroline Michel en Marcella Edwards en iedereen van HarperPress. En aan Philippa Brewster, Henri Llewelyn Davies, Rachel Holmes en Zoe Silver.

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van Stichting Fonds voor de Letteren.

© 2004, 2009 Jeanette Winterson

© Nederlandse vertaling 2004, 2009 Maarten Polman

Oorspronkelijke titel Lighthousekeeping

Omslagontwerp Via Vermeulen/Rick Vermeulen

NUR 302

E-ISBN 978 90 254 4171 5

Deze digitale editie is gemaakt naar de 4e druk 2009 met ISBN 978 90 254 2972 0

www.atlascontact.nl

‘Onthoud dat je moet sterven’

MURIEL SPARK

‘Onthoud dat je moet leven’

ALI SMITH

TWEE OCEANEN

Mijn moeder noemde me Silver. Ik ben half als edel metaal, half als piraat geboren.

Ik heb geen vader. Daar is niets ongewoons aan – zelfs kinderen die wel een vader hebben, zijn dikwijls verbaasd hem te zien. Mijn eigen vader kwam uit zee en ging daar weer naar terug. Hij was bemanningslid op een vissersboot die op een avond bij ons aanmeerde toen de golven te pletter sloegen als donker glas. Zijn versplinterde romp bracht hem lang genoeg aan de wal om het anker uit te werpen in mijn moeder.

Scholen baby’s dongen naar het leven.

Ik won.

Ik woonde in een huis dat steil was uitgehakt in de wal. De stoelen moesten aan de vloer worden vastgespijkerd, en we mochten nooit spaghetti eten. We aten voedsel dat aan het bord bleef plakken: gehaktschotel, goulash, risotto, roerei. Eén keer probeerden we erwten – wat een ramp! – en soms vinden we die nog steeds, stoffig en groen in de hoeken van de kamer.

Sommige mensen groeien op op een heuvel, andere in het dal. De meesten van ons worden grootgebracht in een flat. Ik kwam in een scheve hoek ter wereld, en sindsdien heb ik altijd zo geleefd.

’s Avonds stopte mijn moeder mij in in een hangmat die kruiselings tegen de helling was opgehangen. Zachtjes gewiegd door de nacht, droomde ik van een plek waar ik niet met mijn eigen lichaamsgewicht tegen de zwaartekracht zou vechten. Mijn moeder en ik moesten ons als een stel bergbeklimmers aan elkaar vastbinden, alleen om bij onze eigen voordeur te komen. Eén misstap, en we lagen op de spoorbaan bij de konijnen.

‘Jij bent geen uitgaanstype,’ zei ze tegen mij, hoewel dat misschien veel te maken had met het feit dat het zo’n inspanning vergde om naar buiten te gaan. Terwijl van andere kinderen afscheid werd genomen met een terloops ‘Heb je aan je handschoenen gedacht?’, kreeg ik te horen: ‘Heb je alle gespen op je klimgordel vastgemaakt?’

Waarom verhuisden we dan niet?

Mijn moeder was een alleenstaande ouder, en ze was buitenechtelijk zwanger geraakt. Er was geen slot op haar deur geweest, die avond toen mijn vader op bezoek kwam. Dus werd ze de heuvel op gestuurd, van het dorp vandaan, met als curieus gevolg dat ze erop neerkeek.

Salts. Mijn geboorteplaats. Een in zee neergekwakt, door rotsen belaagd, door zand omringd dorp als een schelp. O ja, en een vuurtoren.

Ze zeggen dat je iets over iemands leven kunt zeggen door naar zijn lichaam te kijken. Dat geldt zeker voor mijn hond. De achterpoten van mijn hond zijn korter dan zijn voorpoten, vanwege het feit dat hij zich aan het ene uiteinde altijd ingraaft en aan het andere uiteinde altijd opkrabbelt. Op vlak terrein loopt hij met een soort huppeltje dat bijdraagt tot zijn vrolijkheid. Hij weet niet dat de poten van andere honden overal even lang zijn. Als hij al denkt, denkt hij dat elke hond net is als hij, en dus heeft hij geen last van de morbide zelfbeschouwing van de menselijke soort, die elke afwijking van de norm angstig of bestraffend opmerkt.

‘Jij bent anders dan andere kinderen,’ zei mijn moeder. ‘En als je je in deze wereld niet staande kunt houden, kun je maar beter je eigen wereld maken.’

De zonderlinge gedragingen die ze mij toeschreef, waren eigenlijk die van haar. Zij was degene die een hekel aan uitgaan had. Zij was degene die niet kon leven in de wereld die haar was gegeven. Ze wilde graag dat ik vrij was, en deed alles wat ze kon om ervoor te zorgen dat dat nooit zou gebeuren.

We zaten aan elkaar vastgesnoerd, of we wilden of niet. We waren klimpartners.

En toen viel ze.

Het gebeurde als volgt.

De wind was krachtig genoeg om de vinnen van een vis weg te blazen. Het was Vastenavond, en we waren bloem en eieren wezen kopen om pannenkoeken te bakken. Ooit hadden we zelf kippen gehouden, maar de eieren rolden weg en we hadden de enige kippen ter wereld die aan hun snavel moesten hangen terwijl ze probeerden te broeden.

Ik was die dag opgewonden, omdat pannenkoeken opgooien iets was wat je in ons huis heel goed kon doen – het sterk hellende vlak onder het fornuis maakte het ritueel van losschudden en opgooien tot een soort jazz. Mijn moeder danste onder het bakken omdat het, naar ze zei, haar hielp haar evenwicht te bewaren.

Ze liep de heuvel op met de boodschappen terwijl ze mij als een nabeschouwing achter zich aan trok. Toen moet de een of andere nieuwe gedachte haar geest hebben vertroebeld, want plotseling stond ze stil en draaide zich half om, en op dat moment woei de wind als een gil, en haar eigen gil vervloog terwijl ze uitgleed.

In een oogwenk was ze voor mij langs naar beneden gevallen en hing ik aan één van onze doornstruiken – ik geloof dat het een heester was, een zilte struik die de zee en de windstoten kon weerstaan. Ik kon de wortels langzaam omhoog voelen komen als een graf dat zich opent. Ik schopte met de punten van mijn schoenen tegen de zanderige wal, maar de grond gaf niet mee. We zouden allebei vanaf de klifwand naar beneden vallen, een verduisterde wereld tegemoet.

Ik kon niet langer blijven hangen. Mijn vingers bloedden. Toen ik vervolgens mijn ogen dicht deed, klaar om de diepte in te vallen, leek heel het gewicht achter mij omhoog te komen. De struik bewoog niet meer. Ik hees me eraan op en klauterde erachteraan.

Ik keek omlaag.

Mijn moeder was weg. Het touw hing doelloos tegen de rots. Ik haalde het over mijn arm heen op, onderwijl ‘Mammie! Mammie!’ roepend.

Het touw kwam steeds sneller en schroeide de bovenkant van mijn pols terwijl ik het naast mij oprolde. Toen kwam de dubbele gesp. Toen de klimgordel. Ze had de klimgordel afgedaan om mij te redden.

Tien jaar eerder had ik mij door de ruimte gestort om haar lichaamsopening te vinden en ter wereld te komen. Nu had zij zich door haar eigen ruimte gestort en kon ik haar niet volgen.

Ze was weg.

Salts heeft zo zijn gewoonten. Toen ontdekt werd dat mijn moeder dood en ik alleen was, werd erover gesproken wat men met mij aan moest. Ik had geen familie en geen vader. Mij was geen geld nagelaten, en ik bezat niets dat ik het mijne kon noemen, op een scheef huis en een hond met scheve poten na.

Bij stemming werd overeengekomen dat de onderwijzeres, juffrouw Pinch, de zaak in handen zou nemen. Zij was eraan gewend met kinderen om te gaan.

Op mijn eerste ellendige dag alleen ging juffrouw Pinch met mij mee om mijn spullen in het huis op te halen. Er was niet veel – voornamelijk hondenbakken en hondenbrokken en een Collins Wereldatlas. Ik wilde ook wat spullen van mijn moeder meenemen, maar juffrouw Pinch vond dat onverstandig, al zei ze niet waarom het onverstandig was of waar het goed voor was om verstandig te zijn. Toen deed ze de deur achter ons op slot en liet de sleutel in haar handtas vallen, die de vorm van een doodkist had.

‘Die krijg je terug als je eenentwintig bent,’ zei ze. Ze sprak altijd als een verzekeringspolis.

‘Waar moet ik wonen tot het zover is?’

‘Ik zal navraag doen,’ zei juffrouw Pinch. ‘Je mag vannacht bij mij logeren in Railings Row.’

Railings Row was een huizenblok dat iets van de weg af lag. In zwarte baksteen en uitgebeten door het zout rezen de huizen op; de verf bladderde af, het koper zag groen. Ooit waren het de huizen van welvarende kooplieden geweest, maar het was lang geleden dat wie dan ook in Salts welvarend was geweest, en nu waren alle huizen dichtgespijkerd.

Het huis van juffrouw Pinch was eveneens dichtgespijkerd omdat ze, naar ze zei, geen inbrekers wilde aantrekken.

Ze trok het door de regen doorweekte scheepsdoek weg dat voor de voordeur hing en opende de driedubbele sloten waarmee die beveiligd was. Toen liet ze ons binnen in een sombere vestibule en vergrendelde de deur achter zich.

We gingen haar keuken binnen, en zonder mij te vragen of ik iets wilde eten, zette ze een bord met rolmops voor me neer, terwijl ze voor zichzelf een ei bakte. We aten zonder een woord te zeggen.

‘Jij slaapt hier,’ zei ze na het eten. Ze zette twee keukenstoelen tegen elkaar, met op één daarvan een kussen. Toen haalde ze een donzen dekbed uit de kast – een van die donzen dekbedden die meer veren van buiten dan van binnen hebben, en een van die donzen dekbedden die maar met één eend waren gevuld. Dit dekbed bevatte de eend in zijn geheel, geloof ik, te oordelen naar de bobbels.

Dus ging ik onder de eendenveren en eendenpoten en eendenbek en glazige eendenogen en besnuffelde eendenstaart liggen wachten tot het licht werd.

We mogen van geluk spreken, zelfs de ergsten onder ons, dat het licht wordt.

Er zat niets anders op dan een advertentie te plaatsen.

Juffrouw Pinch schreef al mijn bijzonderheden op een groot stuk papier en prikte dat op het mededelingenbord van de gemeente. Elke zorgzame eigenaar, wiens referenties door de gemeenteraad zorgvuldig zouden worden nagetrokken, mocht over mij beschikken.

Ik ging de mededeling lezen. Het regende, en er was niemand in de buurt. Er stond niets in over mijn hond, dus maakte ik er zelf een omschrijving van en prikte die eronder:

PLUS HOND. BRUIN-WITTE RUIGBEHAARDE TERRIËR. VOORPOTEN 20 CM LANG. ACHTERPOTEN 15 CM LANG.

ONAFSCHEIDELIJK.

Toen maakte ik mij zorgen dat iemand per ongeluk zou denken dat de hondenpoten onafscheidelijk waren in plaats van hij en ik.

‘Je kunt die hond aan niemand opdringen,’ zei juffrouw Pinch, die achter mij stond, haar lange lijf als een paraplu ingeklapt.

‘Het is mijn hond.’

‘Ja, maar van wie ben jij? Dat weten we niet, en niet iedereen houdt van honden.’

Juffrouw Pinch was een directe nazaat van de Eerwaarde Dark. Er waren twee Darks – degene die hier woonde, dat was de Eerwaarde, en degene die liever dood zou zijn dan dat hij hier woonde, dat was zijn vader. Hier maakt u kennis met de eerste, en de tweede komt straks.

De Eerwaarde Dark was de beroemdste persoon die Salts ooit heeft voortgebracht. In 1859, honderd jaar vóór mijn geboorte, publiceerde Charles Darwin zijn The Origin of Species, en kwam naar Salts om een bezoek te brengen aan Dark. Het was een lang verhaal, dat net als de meeste verhalen in de wereld nooit was afgelopen. Er was wel een einde – dat is er altijd – maar het verhaal ging als altijd na het einde door.

Ik neem aan dat het verhaal begint in 1814, toen de Noordelijke Dienst Vuurtorens door een parlementaire wet gemachtigd werd ‘op zoveel plaatsen langs de kust en op de Schotse eilanden zoveel extra vuurtorens op te richten en in stand te houden als men noodzakelijk acht.’

Op het noordwestelijke puntje van het Schotse vasteland is een woeste, lege plek, in het Gaelic Am Parbh genaamd – het Keerpunt. Waar het naartoe of vanaf is gekeerd, is onduidelijk, of misschien keert zich er van alles, met inbegrip van iemands lot.

De Pentland Firth kruist de Minch, en in het westen is het Isle of Lewis te zien, in het oosten de Orkney’s, maar noordwaarts is er alleen de Atlantische Oceaan. Ik zeg alleen, maar wat betekent dat? Van alles, met inbegrip van iemands lot.

Het verhaal begint nu – of misschien begint het in 1802, toen een vreselijke schipbreuk mannen als pluimballen met een boog de zee inwierp. Een tijdje bleven ze met de kurk naar boven drijven, hun hoofden net zichtbaar boven de waterlijn, maar weldra zonken ze, opgezet als kurk, hun rijke vracht net zo nutteloos als hun gebeden.

De volgende dag kwam de zon op en scheen op het scheepswrak.

Engeland was een maritieme natie, en invloedrijke zakelijke belangen in Londen, Liverpool en Bristol eisten dat hier een vuurtoren zou worden gebouwd. Maar de kosten en de schaal waren enorm. Om het Keerpunt te beschermen moest op Cape Wrath een vuurtoren worden gebouwd.

Cape Wrath. Positie op de zeekaart: 58 graden en 37,5 minuten noorderbreedte, 5 graden westerlengte.

Kijk er eens naar: de kaap is ruim honderd meter hoog, woest, groots, ongenaakbaar. Domein van zeemeeuwen en dromen.

Er was eens een man, Josiah Dark genaamd – daar is hij dan – een rijke, befaamde koopman uit Bristol. Dark was een kleine, actieve, heetgebakerde man, die nog nooit van zijn leven in Salts was geweest, en op de dag dat hij er kwam, zwoer hij er nooit meer terug te komen. Hij gaf de voorkeur aan de koffiehuizen en gesprekken in het ongedwongen, welvarende Bristol. Maar Salts was de plaats die het voedsel en de brandstof zou leveren voor de vuurtorenwachter en zijn gezin, en Salts zou de arbeidskracht moeten leveren om de vuurtoren te bouwen.

Dus met veel geklaag en nog meer tegenzin nam Dark voor een week zijn intrek in de enige herberg, De Alk.

Het was een ongerieflijke plek; de wind gierde tegen de ruiten, een hangmat was de helft van de prijs van een bed, en een bed was twee keer de prijs van een goede nachtrust. Het eten was bergschaap dat smaakte naar hekwerk, of kip zo taai als leer, die heftig kakelend kwam binnengevlogen, achter de kok aan, die fluks haar nek brak.

Elke morgen dronk Josiah zijn biertje, want ze hadden geen koffie op deze ruige plek, waarna hij zich als een geheim zo stevig inpakte en zich naar Cape Wrath begaf.

De kaap, en de Clo Mor-kliffen daarachter, waren bezaaid met drieteenmeeuwen, zeekoeten, stormvogels en papegaaiduikers. Hij dacht aan zijn schip, het trotse vaartuig dat zonk in de zwarte zee, en herinnerde zich weer dat hij geen erfgenaam had. Zijn vrouw en hij hadden geen kinderen gekregen, en de dokters betreurden dat dat nooit zou gebeuren. Maar hij verlangde naar een zoon, zoals hij ooit naar rijkdom had verlangd. Waarom was geld alles waard wanneer je geen cent bezat, en niets wanneer je te veel had?

Dus begint het verhaal in 1802, of begint het eigenlijk in 1789, toen een jongeman die even vurig als klein was musketten over het kanaal van Bristol naar het eiland Lundy smokkelde, waar aanhangers van de revolutie in Frankrijk ze konden ophalen?

Hij had er allemaal in geloofd, ergens deed hij dat nog steeds, maar zijn idealisme had hem rijk gemaakt, wat niet zijn bedoeling was geweest. Het was zijn bedoeling geweest met zijn maîtresse naar Frankrijk te ontsnappen en in de nieuwe vrije republiek te gaan wonen. Ze zouden rijk worden omdat iedereen in Frankrijk rijk zou worden.

Toen de slachtpartij begon, was hij er ziek van. Hij was niet bang voor oorlog, maar de grote woorden en hoge verwachtingen waren niet bedoeld geweest voor deze kolkende zee van bloed.

Om te ontsnappen aan zijn eigen gevoelens, monsterde hij aan op een schip dat de West-Indische Eilanden als bestemming had en keerde terug met een aandeel van tien procent in de schat. Nadien vergrootte alles wat hij deed zijn rijkdom.

Nu had hij het mooiste huis van Bristol en een schattige vrouw en geen kinderen.

Terwijl hij daar zo roerloos als een stenen zuil stond, landde er een enorme zwarte zeemeeuw op zijn schouder, die zich met zijn poten aan zijn wollen jas vastgreep. De man dorst zich niet te verroeren. Hij had de wilde gedachte dat de vogel hem mee zou voeren, als in de legende van de arend en het kind. Plotseling spreidde de vogel zijn enorme vleugels en vloog weg, regelrecht over de zee, met zijn poten in een punt achter zich aan.

Toen de man in de herberg kwam, was hij tijdens het eten heel stil, zozeer dat de bazin van het etablissement hem vragen begon te stellen. Hij vertelde haar over de vogel, en ze zei tegen hem: ‘De vogel is een voorteken. U moet hier uw vuurtoren bouwen zoals anderen een kerk zouden bouwen.’

Maar eerst moest de parlementaire wet worden verkregen, toen ging zijn vrouw dood, daarna ging hij twee jaar varen om zijn hart te laten helen, toen ontmoette hij een jonge vrouw en beminde haar, en er verstreek zo veel tijd dat het zesentwintig jaar duurde voordat de laatste steen was gelegd.

De vuurtoren werd in 1828 voltooid – hetzelfde jaar als waarin Josiah Darks tweede vrouw hun eerste kind baarde.

Nou ja, om de waarheid te zeggen: het was dezelfde dag.

De witte toren van met de hand uitgehakte steen en graniet was twintig meter hoog en stond ruim honderdvijftig meter boven de zeespiegel op Cape Wrath. Hij had 14.000 pond gekost.

‘Op mijn zoon!’ zei Josiah Dark toen het licht voor de eerste keer werd ontstoken, en op dat moment voelde mevrouw Dark in Bristol haar vliezen breken en floepte er een blauw jongetje te voorschijn met ogen zo zwart als een zeemeeuw. Ze noemden hem Babel, naar de eerste toren die er ooit geweest was, hoewel sommigen zeiden dat het een vreemde naam was voor een kind.

De Pews zijn sinds de dag van de geboorte vuurtorenwachters op Cape Wrath geweest. De baan werd van generatie op generatie doorgegeven, hoewel de huidige meneer Pew eruitziet alsof hij er altijd al was. Hij is zo oud als een eenhoorn, en de mensen zijn bang voor hem omdat hij anders is dan zij. Eender en aardig gaan samen. Eender zijn is aardig vinden, wat ze ook zeggen over tegendelen.

Maar sommige mensen zijn anders, dat is alles.

Ik lijk op mijn hond. Ik heb een puntneus en krulhaar. Mijn voorpoten, dat wil zeggen: mijn armen, zijn korter dan mijn achterpoten, dat wil zeggen: mijn benen, wat een zekere symmetrie met mijn hond tot stand brengt, die precies hetzelfde is, maar dan andersom.

Zijn naam is DogJim.

Ik prikte een foto van hem naast die van mij op het mededelingenbord en verstopte me achter een bosje terwijl ze allemaal langskwamen om onze personalia te lezen. Het speet hun allemaal, maar ze schudden allemaal hun hoofd en zeiden: ‘Tja, wat zouden we met haar aanmoeten?’

Het leek erop dat niemand iets kon bedenken waarvoor ik gebruikt kon worden, en toen ik terugging naar het mededelingenbord om er iets bemoedigends aan toe te voegen, ontdekte ik dat ik zelf niets kon bedenken waarvoor ik bruikbaar was.

Met een terneergeslagen gevoel nam ik de hond mee voor een lange, lange wandeling langs de steile rotskaap naar de vuurtoren.

Juffrouw Pinch was een kei in aardrijkskunde – hoewel ze Salts haar hele leven nog nooit had verlaten. Zoals zij de wereld beschreef, zou je die niet eens willen bereizen. Ik zei in mezelf op wat ze ons geleerd had over de Atlantische Oceaan...

De Atlantische Oceaan is een gevaarlijke en onvoorspelbare oceaan. Het is de op één na grootste oceaan ter wereld, die zich in een S-vorm van het noordpool- tot het zuidpoolgebied uitstrekt, en begrensd wordt door Noord- en Zuid-Amerika in het Westen, en Europa en Afrika in het Oosten.

De Noord-Atlantische Oceaan is gescheiden van de Zuid-Atlantische Oceaan door de equatoriale tegenstroom. Op de Grote Zandbank voor de kust van Newfoundland vormen zich zware nevels op de plaats waar de warme golfstroom de koude Labradorstroom ontmoet. In de Noord-Westelijke Oceaan vormen ijsbergen een bedreiging van mei tot december.

Gevaarlijk. Onvoorspelbaar. Bedreiging.

De wereld volgens juffrouw Pinch.

Maar langs de kusten en op de landtongen van deze verraderlijke oceaan werd in de loop van ruim driehonderd jaar een lint van vuurtorens gebouwd.

Kijk eens naar deze. Gemaakt van graniet, even hard en onveranderlijk als de zee vloeiend en vluchtig is. De zee is voortdurend in beweging, de vuurtoren nooit. Er is geen schommeling, geen deining, niets van de beweging van schip en oceaan.

Pew staarde uit het door de regen gestriemde raam – een stille zwijgzame oester van een man.

Een paar dagen later, toen we zaten te ontbijten op Railings Row – ik toast zonder boter, juffrouw Pinch gerookte haring met thee – zei juffrouw Pinch dat ik me snel moest wassen en aankleden en al mijn spullen moest pakken.

‘Ga ik naar huis?’

‘Natuurlijk niet – je hebt geen huis.’

‘Maar blijf ik niet hier?’

‘Nee. Mijn huis is niet geschikt voor kinderen.’

Je moest het juffrouw Pinch nageven: ze loog nooit.

‘Wat gaat er dan met me gebeuren?’

‘Meneer Pew heeft een voorstel gedaan. Hij zal je in de leer nemen als vuurtorenwachter.’

‘Wat moet ik dan doen?’

‘Ik heb geen idee.’

‘Als ik het niet leuk vind, mag ik dan terugkomen?’

‘Nee.’

‘Mag ik DogJim meenemen?’

‘Ja.’

Ze had een hekel aan ja zeggen. Ze was een van die mensen voor wie ja altijd de erkenning van schuld of falen inhoudt. Nee betekende macht.

Een paar uur later stond ik op de verwaaide aanlegsteiger te wachten tot Pew mij zou komen oppikken in zijn opgelapte en geteerde makreelvissersboot. Ik was nooit eerder in de vuurtoren geweest en had Pew alleen gezien wanneer hij het pad afkloste om zijn voorraden op te halen. Het dorp had niet zo veel meer met de vuurtoren te maken. Salts was geen zeehaven meer, met schepen en matrozen die aanmeerden voor vuur en voedsel en gezelschap. Salts was een hol dorp geworden, waaruit het leven was weggeschraapt. Het had zijn rituelen en zijn gebruiken en zijn verleden, maar er was niets levends meer. Jaren geleden had Charles Darwin het Fossieldorp genoemd, maar om andere redenen. Het wás ook een fossiel, ingezouten en geconserveerd door de zee, die ook zijn ondergang was geweest.

Pew kwam naderbij in zijn boot. Zijn vormeloze hoed was over zijn gezicht getrokken. Zijn mond was een streep met tanden. Zijn handen waren bloot en paars. Verder was er niets te zien. Hij was de ruwe gedaante van een mens.

DogJim gromde. Pew greep hem bij zijn nekvel en gooide hem in de boot; toen gebaarde hij mij mijn tas erin te gooien en ook in te stappen.