Melania Mazzucco

Limbo

==

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2012 Melania G. Mazzucco

© 2013 Nederlandse vertaling Manon Smits

Oorspronkelijke titel Limbo

Oorspronkelijke uitgever Giulio Einaudi editor S.p.A., Turijn

Omslagontwerp Nanja Toebak

Omslagbeeld © Phish Photography / shutterstock

==

ISBN 978 90 254 4196 8

NUR 302

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013

==

www.atlascontact.nl

Het einde van de zwarte nacht is wit.

==

AFGHAANS SPREEKWOORD

Live

In deze stad gebeurt nooit wat. Op de avond dat Manuela Paris naar huis terugkeert ontstaat er een koortsachtige drukte, alsof de paus zelf op bezoek komt. Iedereen wil haar zien. Het is kerstavond. De marktkramen op het plein zijn al afgebroken en ook de draaimolens zijn aan het sluiten. De cafés doen hun rolluiken omlaag, de obers wensen de serveersters prettige feestdagen en halen de stroom eraf, de lichtreclames doven een voor een. De belangstellende buurtgenoten drommen samen voor het gebouw waar Manuela woont, tegen het hekje dat als afrastering dient voor een smal grindpaadje. Ze turen naar het kruispunt, twee straten die elkaar loodrecht kruisen als een tekening op millimeterpapier van een landmeter in opleiding. Afgezien van de versieringen, bogen van gekleurde lichtjes opgehangen tussen de gebouwen, valt er niets te bekijken. Het is geen bijster kunstzinnige plek. De enige monumenten die er staan, ter ere van de gevallenen van de Eerste Wereldoorlog, zijn ondoorgrondelijk: van veraf lijken het gedrochten van schrootijzer, overgebleven van een of andere bouwplaats; het mooiste wat het plein te bieden heeft zijn de bomen en de bankjes, de huizen maken geen indruk, omdat ze niets bijzonders hebben. Zelfs de jugendstilbungalows aan zee, gebouwd aan het begin van de twintigste eeuw toen een dromerige prins van plan was deze kale kuststreek, waar destijds nog niets was, om te toveren tot het chique vakantieoord van Rome, worden steeds meer aangetast door de zon en de zilte lucht. In de straat waar de familie van Manuela Paris woont hadden de juffen tegen de kinderen gezegd dat ze de Italiaanse driekleur aan hun balkons moesten hangen. Maar de scholen zijn al twee dagen dicht en er zijn er maar een paar die eraan gedacht hebben, of er zijn er maar een paar die een vlag in huis hadden, want er zijn er maar drie uitgehangen. Verschoten vlaggen, want de laatste keer dat ze van zolder zijn gehaald was voor het WK voetbal, en zo haveloos en solitair maken ze een wat armzalige indruk en was het misschien beter geweest als er helemaal geen waren uitgehangen. De grootste van allemaal hangt ook nog eens aan het balkon van de familie Paris zelf, dus eigenlijk zijn het er verder maar twee. Twee vlaggen in een straat met minstens vijftig gebouwen en vierhonderd appartementen.

Vandaar dat de cameraman maar besluit ze uit beeld te houden, om niet de indruk te wekken dat het de Italiaanse bevolking geen reet interesseert. De voormalige klasgenoten – de meiden die met Manuela Paris op de opleiding Toerisme hebben gezeten, of daar in elk geval prat op gaan, ook al zaten ze in een andere klas en hebben ze haar misschien hooguit drie keer gesproken – proberen de aandacht te trekken en verdringen elkaar om in beeld te komen. Dat wordt echter gedomineerd door de verslaggever van het regionale nieuws, die zijn best doet om uit te leggen – in een paar woorden, want het item mag niet langer dan één minuut en dertig seconden duren – dat hij hier voor het huis van Manuela Paris staat in het gezelschap van de burgemeester. Maar hij moet zijn zin meerdere keren herhalen vanwege het kabaal van de claxons, ingedrukt door de bestuurders van auto’s die vastzitten in de verkeersopstopping. De verslaggever is een invaller, de vaste streekcorrespondent is op vakantie; hij is jong, heeft een rechthoekig brilletje en een blond sikje, en niemand kent hem. Maar er staat toch een best grote menigte, en ze zullen haar een waardige ontvangst bezorgen.

Maar dan begint er een venijnige, boosaardige motregen neer te dalen, en Manuela Paris is verlaat, en het is niet bekend of ze met de trein vanuit Rome zal komen of met de auto vanaf de luchthaven Fiumicino, en niemand weet iets, het is koud, het wordt al laat en het spontane welkomstcomité lost op. Een mevrouw met een beverbontjas laat een bos rozen achter onder de bellen van de intercom, maar de buurvrouw gooit ze weg met de bewering dat ze ongeluk brengen: het lijken net van die treurige bloemen die in de berm van de weg of bij een lantaarnpaal worden neergelegd na een ongeluk, en Manuela Paris is toch zeker niet dood? De burgemeester is de enige die achterblijft, want zij is ook een vrouw, en ze wil Manuela graag een geschenk aanbieden, een beeldje dat in opdracht is gemaakt door een plaatselijke kunstenaar en dat het typische product van de streek voorstelt. Dat wil zeggen een gouden artisjok, want al sinds de jaren dertig zijn artisjokken de trots van de stad, en je zou haast denken dat de veertigduizend mensen die hier wonen zich puur en alleen met artisjokken bezighouden; hoewel ze enkel worden gekweekt door een paar bedrijven buiten de stad, en de rest van de mensen in een fabriek of een winkel werkt, heel ergens anders in elk geval. Hoe dan ook, uitgedost met haar driekleurige sjerp zal de burgemeester deze gouden artisjok, symbool van de inheemse zegeningen, overhandigen aan de beroemde plaatsgenote die de naam Ladispoli op de voorpagina’s van alle kranten heeft gebracht. Normaal gesproken komt de stad immers alleen maar ter sprake in april, ter gelegenheid van het artisjokkenfeest. Of wanneer twee dronken Bulgaren elkaar hebben neergestoken bij een vechtpartij. Of als er een bejaarde verdrinkt op de eerste zondag van juni. Hoe dan ook, de burgemeester moet haar deze symbolische gouden artisjok overhandigen, met de complimenten van het college van B en W en de gemeenteraad, unaniem, want ook al verschillen meerderheid en oppositie over alles van mening, ze waren het er wel over eens dat het terecht was om een blijk van erkenning op te dragen aan de inwoonster die een toonbeeld is van de ijverige Italiaanse jeugd en uiteindelijk ook hoop biedt voor de toekomst van ons land.

De burgemeester staat onder een paraplu te wachten naast de zus van Manuela Paris, en iedereen is verbluft om hen zo samen te zien, want Vanessa Paris is om verschillende redenen altijd behoorlijk over de tong gegaan – en nou ja, de burgemeester zou nooit een woord tegen haar gezegd hebben als ze niet Manuela’s zus was. Met haar platinablonde pagekopje, asymmetrische pony, groene oogschaduw, wimperextensions en fuchsia lippenstift op een overdreven mond laat Vanessa zich interviewen door de verslaggever van de televisie: ze gedraagt zich heel ongedwongen, alsof ze haar hele leven al interviews geeft. Mijn zus is een heel normale meid – zegt ze, terwijl ze haar kattenogen recht in de camera en vervolgens in die van de toeschouwers boort – mijn zus heeft een hekel aan holle frasen en ze wil niet beschouwd worden als een heldin, en ook niet als een slachtoffer, ze is als een metselaar die van de steiger is gevallen of een arbeider die zich heeft verbrand aan een spetter zoutzuur, ze deed gewoon haar werk, ze heeft zelf voor dat leven gekozen, ze wist wat de risico’s waren, en ze heeft zich niet laten ontmoedigen door de moeilijkheden, en daarom is het volgens mij terecht om over Manuela Paris te praten, want de Italiaanse meiden van tegenwoordig zijn geen achterlijke grieten zonder normen en zonder hersens die alleen maar aan geld denken, het zijn ook meiden zoals Manuela, met hun dromen en idealen en vooral met de moed om te proberen die te verwezenlijken. Zodra de geluidstechnicus de microfoon uitzet, vraagt de verslaggever of hij haar mobiele nummer mag.

Wanneer het item morgen op tv wordt uitgezonden zal Vanessa Paris behoorlijk indruk maken, want eerlijk gezegd is ze nog altijd een stuk, ook nu ze de dertig al gepasseerd is. Knapper dan Manuela Paris die zich nooit opmaakt en erbij loopt als een bouwvakker, tenminste, dat zegt iedereen, al hebben ze haar niet meer gezien sinds ze is weggegaan, en toen was ze nog maar een jong ding, en misschien is ze na al die tijd veranderd.

Langzaam maar zeker worden de huizen verlicht, achter de gordijnen glinsteren de lampjes in de kerstbomen, en vanuit de keukens komt de geur van vis. Het is een vreemde gewaarwording om de huizen zo vol mensen te zien. ’s Ochtends, als iedereen naar zijn werk gaat, loopt Ladispoli leeg als een hotel aan het eind van de vakantieperiode. Zeven maanden lang, tot de strandtenten weer opengaan, zie je er overdag alleen maar kinderen, bejaarden en werkloze immigranten. Het huis waar Manuela Paris woont is het laatste van de straat, tegenover Hotel Bellavista aan de boulevard. ‘Boulevard’ is nogal een groot woord voor dat korte stukje straat ingeklemd tussen de twee inhammen die het centrum markeren en belaagd door de flatgebouwen erachter die dreigend neerkijken op de oude villaatjes, alsof ze van plan zijn die te verpletteren. Van de zee is maar af en toe een glimp te zien, want de muren en de kleedhokjes van de strandtenten belemmeren het uitzicht. Ze is echter wel te horen. Hier buldert de zee. Het is een open zee, gegeseld door de wind, altijd roerig. Mensen die gereisd hebben zeggen dat het net de oceaan lijkt. Krijg nu niet de verkeerde indruk, want deze plek heeft wel degelijk zijn charme, ook al is het nooit het hippe strand van Rome geworden: Manuela vond het er perfect en had nergens anders geboren willen zijn. Maar als eindelijk de auto komt voorrijden, na achten pas, en Manuela Paris uitstapt, kijkt ze verward om zich heen – en eerlijk gezegd lijkt ze helemaal niet blij om thuis te zijn.

==

We zijn trots om u weer in ons midden te hebben, zegt de burgemeester alleen maar, terwijl ze haar de hand drukt. Haar kiezers zouden het niet op prijs stellen als er te veel poespas omheen werd gemaakt, ze zijn allemaal fel tegen. Vandaar ook dat ze geen bijeenkomst op het gemeentehuis wilde, maar wel toestemming heeft gegeven voor deze kleine informele ontvangst: ze leeft als een evenwichtskunstenaar. Manuela Paris vindt het niet erg – sterker nog, ze had haar moeder verzocht om niemand te vertellen van haar thuiskomst. Maar nu is ze tegen wil en dank toch een beroemdheid geworden en moet ze zich de ceremonie van de uitreiking van de gouden artisjok en het vaantje van de stad laten welgevallen. De verslaggever heeft al zijn vragen al gesteld aan Vanessa Paris, en nu vraagt hij alleen nog aan Manuela wat er op dit moment door haar heen gaat. Het is fijn om thuis te zijn, maar ik kan niet wachten tot ik weer terug kan, er is daarginds nog heel veel te doen, zegt Manuela. Een paar woorden, haastig uitgesproken met neergeslagen ogen, zonder een zweem van een glimlach. Ze is altijd al stug geweest tegen onbekenden. Dan omhelst ze haar moeder, die een kop kleiner is dan zij, en de kleine, magere Cinzia Colella verdwijnt helemaal in de groene overjas van haar dochter. Wanneer laat je je haar weer groeien? vraagt ze terwijl ze over Manuela’s voorhoofd wrijft. Ze zegt niet: Wat heb ik je gemist, of zoiets. Alleen die ene misplaatste vraag, die eigenlijk een andere vraag inhoudt: Moet je nu nog een keer aan je hoofd geopereerd worden? Van het lange haar van haar dochter, zwart glanzend als dat van een indiaan, is geen spoor meer te bekennen. Ze heeft nu een kortgeschoren koppie, als een jongen. In haar naakte gezicht lijken haar chocoladekleurige ogen te groot. Maar de gedachte die bij haar moeder opkwam was dat een meisje zonder lang haar geen vrouw is, maar een gekkin uit het gesticht, of een vijand in de oorlog, of een terminale patiënt, en toen kon ze zich niet inhouden. Vervolgens barst er een heel kabaal los, de buren en familieleden beginnen trots voor haar te klappen, ze verdringen zich om haar, een kus op de wang, een klopje op haar schouder, zelfs haar neven Claudio en Pietro zijn gekomen, met hun kinderen, en haar oom Vincenzo, die met de snor die een ijzerwarenzaak heeft achter de Piazza della Vittoria, allemaal willen ze haar kussen, de vrouwen van haar oom en haar neven willen beslist niet achterblijven, ook al weten ze niet zeker of Manuela hen wel herkent, en allemaal vergeten ze de instructies die ze hebben gekregen van haar moeder die aan iedereen had gevraagd om geen enkele toespeling te maken op wat er gebeurd is; met een passende, meelevende uitdrukking op hun gezicht vragen ze Manuela: Hoe is het, hoe is het? Zij antwoordt onverschillig, bijna geërgerd: Goed, goed, ik ben weer beter.

Maar ze is helemaal niet beter. Ze loopt nog onzeker, steunend op haar stalen krukken, hinkend op haar gezonde voet alsof ze de andere niet durft neer te zetten. Om haar zo te zien strompelen is voor hen allemaal een schok waar ze stil van worden, en die ervoor zorgt dat alle complimenten, vragen en felicitaties in hun keel blijven steken. Niemand had begrepen dat ze zo ernstig gewond was geraakt en dat haar revalidatie nog niet voltooid is. Als de jonge verslaggever het niet zou zeggen in de reportage die morgenmiddag zal worden uitgezonden, zou niemand ooit geweten hebben dat Manuela Paris vier operaties aan haar voet en haar knie heeft ondergaan, drie aan haar ruggenwervel en twee aan haar hoofd. Het was geruststellender om te geloven dat ze volledig hersteld was en dat Manuela gewoon kwam om de kerstdagen door te brengen met haar familie, zoals iedereen.

Manuela begint zich de trap op te slepen, want in het flatgebouw waar de dames Paris wonen is nooit een lift geweest en die zal er ook nooit komen omdat het trapgat te nauw is. Het akelige getik van de krukken op de treden is deerniswekkend, en haar moeder begint onwillekeurig te huilen. De tranen biggelen in stilte over haar wangen, ze snuift en droogt haar ogen met de mouw van haar jas. Cinzia Colella heeft zich nooit kunnen neerleggen bij het idee dat haar dochter zich ooit nog eens zal laten afmaken voor een armzalig loontje, terwijl ze ook advocaat had kunnen worden, of notaris, of astrofysicus. Maar ze is zelf degene geweest die haar dochter van kleins af aan heeft voorgehouden dat onafhankelijkheid alles is, en dat een vrouw zich moet ontplooien in haar leven, een beroep moet kiezen dat ze leuk vindt, en nooit afhankelijk moet zijn van een man, en uiteindelijk is het dus ook aan haar te wijten dat Manuela Paris is opgegroeid met dat soort ideeën in haar hoofd.

Op de eerste verdieping stopt Manuela, want vanaf haar gewonde been schieten er pijnscheuten naar haar hersenen en ze moet even pauzeren. Vanessa wil haar helpen naar boven te komen en biedt haar arm aan. Maar Manuela houdt haar op afstand, zwaaiend met haar kruk alsof het een geweer is. Ze mompelt koppig: Ik kan het zelf wel, ik kan het wel. Vanessa bedenkt dat het ondanks alles misschien toch wel beter gaat met haar zus.

==

Bij het avondeten zit Manuela aan het hoofd van de tafel. Ze hebben haar de ereplaats gegeven, met het gezicht naar het balkon. In de donkere avond is de zee een loden plaat, talloze schilfers licht, verbrijzeld door de golven. Het neonreclamebord van Hotel Bellavista is aan, maar de rolluiken van de kamers zijn allemaal omlaag en het hotel is zo te zien gesloten. In het restaurant brandt geen licht. En waarom zou er ook iemand kerstavond komen doorbrengen in Hotel Bellavista? In de winter heeft Manuela daar nog nooit iemand gezien. Buiten het seizoen komen er alleen gasten in het weekend. Meestal clandestiene stelletjes, getrouwde ondernemers met hun jonge vriendin. Manuela proeft wat van alle antipasti – wilde zalm, paddenstoelen op olie, babyartisjokken, huzarensalade, ansjovisrolletjes met een kappertje erin, ganzenleverpaté, paling – want die ongewone overvloed zegt haar dat haar moeder de hele dag in de keuken heeft gestaan om ze klaar te maken, en dat zij de enige persoon ter wereld is voor wie ze dat heeft gedaan. Het is allemaal heerlijk, maar Manuela houdt er een bittere nasmaak aan over, van zout, van verspilling. Lusteloos neemt ze wat happen van de linguine met venusschelpen, de zeebaars met kappertjes, de artisjokken, gelaten aanvaardt ze de traditionele plak kerstcake. Wanneer Vanessa heupwiegend op haar hoge hakken naar de keuken loopt, gevolgd door de schaapachtige blikken van de drie heren Colella, ziet Manuela ineens tot haar verbazing dat er aan de overkant, achter het half neergelaten rolluik van een raam op de tweede verdieping, een lamp is aangegaan. Er is daar iemand. Op kerstavond, in Hotel Bellavista.

Haar oom, haar neven en haar moeder maken een enorm kabaal, zo voelt het voor haar tenminste, want ze is zoveel drukte niet meer gewend. In een ziekenhuis zijn de voetstappen zacht, de stemmen gedempt, de geluiden afgezwakt. Je kunt er het gekraak van de stilte horen, als de ademhaling van de tijd. En zij heeft maandenlang niets anders gedaan dan kijken naar de rechthoek van het raam – waarin een magnolia prijkte – en luisteren naar de ruisende blaadjes en de kwetterende vogeltjes verscholen tussen de takken. Die glimmende groene boom, die keuvelende vogeltjes waren zo onwerkelijk, zo absurd, dat ze zich soms wel eens afvroeg of ze echt nog leefde. De blaadjes waren groen in de herfst en groen in de winter: het leek of de tijd stilstond.

Kom anders een keer bij me langs in de winkel, zegt haar neef Claudio nu tegen haar. Dan mag je een hondje uitzoeken. Dat kan je mooi gezelschap houden tot je weer teruggaat in dienst. Wat nu heel erg in is zijn die Russische toy-terriërs, piepklein, ze zijn heel lief en nergens bang voor. Ik heb er eentje die echt geweldig is, raszuiver, weegt nog geen drie kilo, hij past zo in je handtas. Je hoeft er niet voor te betalen, je krijgt hem van mij. Manuela kauwt op een stuk witte noga zo hard als beton en staart hem bevreemd aan. Ze heeft niet geluisterd. Ze wenste dat ze heel ergens anders was. Ze had helemaal geen zin om iemand te zien, ze had nog zo gevraagd of ze haar komst stil wilden houden, maar haar moeder is de afspraak niet nagekomen en nu zit ze noodgedwongen aan een stampvol, luidruchtig familiediner, even afmattend als een mars met bepakking. Ze heeft geen zin om een gesprek te voeren, en al helemaal niet om naar de verhalen van anderen te luisteren. De mensen praten gewoon om het praten, en Manuela heeft geen zin meer om haar tijd te verdoen met flauwekul. Ze heeft zichzelf onderworpen aan een therapie om af te kicken van alle overbodige dingen. Maand na maand bleken er steeds minder dingen te zijn die echt belangrijk waren. Uiteindelijk was het enige wat overbleef haar gezondheid, haar vrijheid, haar leven.

Laat haar maar met rust, fluistert Vanessa in het oor van de neef, ze is moe. Vanessa heeft de hele avond op haar zus gelet, die apathische blik baarde haar zorgen – en daardoor is ze te veel gaan eten, ze heeft zich zitten volproppen om haar onrust de kop in te drukken, en nu heeft ze last van brandend maagzuur, alsof ze een zee-egel met stekels en al heeft doorgeslikt. Ze heeft haar zus ontzettend gemist. Maar ze weet niet hoe ze dat tegen haar moet zeggen, ze weet ook niet of de hechte band die er vroeger tussen hen was ooit weer hersteld zal worden of dat die voorgoed ten einde is, en ze weet vooral niet of zij eigenlijk nog wel iets betekent voor Manuela. Die meid met het kortgeschoren haar aan het hoofd van de tafel, ineengedoken op de te grote stoel, kijkt verdwaasd om zich heen en naar de anderen, alsof ze een vreemde is die per ongeluk op kerstavond in dit appartement is beland.

Vanessa peutert met haar nagels het zilverpapier van de fles bubbels open, ze schudt met de fles en laat de kurk eruit schieten. Want hoe harder de knal, hoe meer geluk het brengt. Ze denkt er niet eens bij na. Manuela schrikt zich rot en wordt lijkbleek. Een lichtflits beneemt haar het zicht, een enorme explosie verdooft haar oren. Haar hart begint als een razende te bonken, het zweet staat op haar voorhoofd. Haar benen trillen, bezwijken. Ze wankelt voorover, zwaaiend met haar armen om niet te vallen, en ze maait de kristallen vaas van tafel die met een klap op de vloer in gruzelementen valt, waarbij haar spijkerbroek en haar blouse worden bedolven onder een regen van water, blad en bloemen. Mooie vaas, die heeft ze nog nooit gezien, het enige nieuwe voorwerp in een woonkamer die voor de rest volkomen identiek is gebleven, precies zoals ze hem jaren geleden heeft achtergelaten. Identiek, maar wel een soort van verouderd. Op de een of andere manier krijgt Manuela het voor elkaar om weer te gaan zitten.

Sukkel die je bent, sist hun moeder in Vanessa’s oor, de dokter heeft het nog zo gezegd, geen knallen, geen plotselinge geluiden, want Manuela’s hersenen zijn heel gevoelig. Dat zegt Cinzia Colella, maar in feite heeft ze geen idee met wat voor kwaal haar dochter te kampen heeft. Ze weet alleen dat het erop neerkomt dat ze niet herinnerd moet worden aan die gebeurtenis. Sinds haar repatriëring heeft Manuela elke keer als haar moeder bij haar in het ziekenhuis op bezoek kwam gezegd dat ze er niet over wilde praten, dat het nog te vroeg was. Maar nu is het al meer dan een halfjaar geleden en Manuela wil er niet alleen niet over praten, ze raakt ook nog eens totaal van de kaart als de kurk van een fles bubbels knalt.

Amò, amò, niks aan de hand, fluistert Vanessa terwijl ze zachtjes aan haar schouder schudt. Hé? Ben je daar? Het was alleen maar die klotekurk, sorry. Ze raapt de kristalscherven van de vloer op en legt ze achteloos op het doorweekte tafellaken. Jammer van die vaas. Hij was heel mooi en misschien ook best wel duur. Zou dit misschien een boodschap zijn? Het was een cadeau geweest van Youssef voor Cinzia Colella, vorig jaar kerst. Vorig jaar kerst zat Manuela in Afghanistan, en was Vanessa’s vriend hun moeder fijne feestdagen komen wensen. Aangezien hij niet wist wat hij moest meebrengen voor een vrouw die hij nog nooit had gezien en van wie hij vermoedde dat ze hem ongunstig gezind was, had hij die Swarovski-vaas gekocht, want met zoiets schitterends kwam hij goed voor de dag. Vanessa vindt het jammer dat Manuela niet de kans krijgt om Youssef te leren kennen. Manuela heeft meer mensenkennis dan zij, ze is gewend om mensen meteen te doorgronden, door hen heen te kijken alsof ze een röntgenfoto van hun hart maakt, en Vanessa is benieuwd wat ze van hem zou vinden. Of ze denkt dat hij bij haar past, of hun relatie bestendig zal zijn – want vorig jaar kerst was ze daarvan overtuigd, anders had ze hem echt niet aan haar moeder voorgesteld, maar daarna kregen ze al vanaf oudejaarsavond om de haverklap ruzie om het minste of geringste, en nu weet ze allang niet meer zo zeker of Youssef wel de ware is voor haar. Ervan uitgaand dat die bestaat tenminste, en dat het er maar één is. Maar Youssef komt pas in februari terug uit Marokko, en dan is Manuela al niet meer thuis.

Misschien kunnen wij maar beter gaan, fluistert oom Vincenzo met een medelijdende blik op zijn zus. Cinzia Colella stamelt wat over het feit dat Manuela nog niet hersteld is, flink trauma opgelopen, vergt tijd, dat soort dingen heeft een flinke nasleep, het is niet alleen maar een kwestie van verwondingen en gebroken botten... Maar ze vraagt haar familie niet om nog langer te blijven. De kerstsfeer is verdwenen. De neven en hun vrouwen komen gegeneerd overeind, ze nemen afscheid van oma Leda en vermijden het om naar Manuela te kijken, en om de aandacht te trekken, alsof ze zich schamen voor hun hinderlijke lichamen en voor het geluid van hun piepende schoenen op de geboende vloer. Als de televisie er niet was, die op de achtergrond al de hele tijd aanstaat zonder dat er iemand naar heeft gekeken, zou het nu akelig stil zijn in de woonkamer, alsof er iemand gestorven was. Ze schrikken op door het schelle geluid van een telefoon. De ringtone is de muziek van de douchescène uit Psycho, het volume wordt telkens hoger; het klinkt angstaanjagend. Vanessa vist haar mobiel onder het kussen van de bank vandaan, kijkt op het display en neemt niet op. Is het Youssef? plaagt Alessia. Nee, schatje, antwoordt Vanessa verrast, het is niet Youssef.

Bedankt voor alles, heerlijk gegeten, ik heb je altijd al gezegd dat je een restaurant zou moeten beginnen, fijne feestdagen nog, fluistert tante Pina tegen haar schoonzus, terwijl de vrouw van Pietro haar tasje pakt en hun dochtertje Carlotta haar jas aantrekt, en de kleine Jonathan maar naar die lijkbleke vrouw staat te staren, die daar hijgend zit, met starre ogen, de mond open, een roos die met een doorn aan de mouw van haar blouse hangt en haar blouse kletsnat zodat je alles kunt zien. Nicht Manuela draagt geen beha. Er valt niets te ondersteunen, ze is plat als een bezemsteel. Maar ze heeft toch een soort borstjes. Zijn vader trekt hem met een ruk mee. De familie Colella vertrekt in een stoet, rouwmoedig fijne kerstdagen, fijne kerstdagen herhalend, zonder zich om te draaien, alsof ze het eigenlijk niet mochten zien of weten, alsof ze een verboden waarheid hebben bespied.

Gaat het weer een beetje, amò? fluistert Vanessa, en Manuela knikt. Het gedreun in haar oren is verdwenen. Ook de misselijkmakende geur van verbrand vlees ebt langzaam weg. Haar hartslag wordt rustiger, het getintel in haar benen neemt af. Ze kijkt haar zus aan met een pijnlijk lachje, maar in van plaats van dat Vanessa daardoor gerustgesteld wordt krijgt ze een steek in haar hart. Wat hebben ze je aangedaan, verdomme! zou ze willen schreeuwen. Ze haalt de roos van Manuela’s mouw af, maar kan geen woord uitbrengen. Toen Manuela zich vrijwillig had aangemeld om in dienst te gaan, was Vanessa zwanger. Op de dag dat haar zus de militaire eed aflegde, moest zij net bevallen. Hun moeder had moeten kiezen. Ze kon niet tegelijkertijd in de kazerne zijn en in het ziekenhuis. Uiteraard had ze voor het ziekenhuis gekozen. Manuela had het niet leuk gevonden. Tweehonderdvijftig vrouwelijke soldaten van het derde echelon legden hun eed af op de wapenplaats van de kazerne in Ascoli Piceno. De stafchef van het leger was erbij aanwezig, de generaals waren erbij, de autoriteiten, de verwanten met tranen in de ogen. Manuela was de enige zonder familieleden om haar te feliciteren en ze had haar kaartjes voor gereserveerde plaatsen aan de andere meiden gegeven. Zelfs haar opa had niet kunnen komen, want niemand kon hem brengen en Vittorio Paris leed toen al aan parkinson, vel over been, broos als een uitgedroogde spin, hij woog nog maar veertig kilo, hij kon niet meer autorijden en evenmin op de bus stappen. Maar Vanessa kon er niets aan doen dat Alessia was geboren met een keizersnee die allang van tevoren gepland stond, de artsen gaan een keizersnee echt niet verzetten omdat je zus die dag haar eed op de vlag aflegt. Vanessa had het zichzelf nooit vergeven dat ze er die dag niet bij was geweest. Ze had er gewoon moeten zijn. Zij had als eerste te horen gekregen dat Manuela het verzoek had ingediend om bij het leger te gaan, en in tegenstelling tot hun moeder, vrienden en andere familieleden had Vanessa het een goede beslissing gevonden – ook al waren er destijds nog maar weinig vrouwelijke militairen en vond iedereen dat het iets onnatuurlijks was, omdat de vrouw biologisch gezien geschapen was om léven te geven, in plaats van de dood. Maar Manuela wierp tegen dat de mens zich heeft verlost van de stompzinnige, wrede tirannie van de natuur, de mens is geen zebra of kangoeroe die enkel wordt gedreven door zijn instinct, en hij volgt ook niet noodgedwongen een vast spoor: mensen hebben niet maar één weg voor zich – ze zijn vrij. Vanessa had haar zus geholpen bij het invullen van het aanmeldingsformulier als beroepsmilitair voor een jaar, en later was ze met haar meegegaan naar het Selectiecentrum en toen Manuela bij de kazerne over de drempel was gestapt had ze tranen met tuiten staan huilen.

Maanden later had Vanessa de video-opname gezien van de eedafleggingsceremonie in Ascoli, gefilmd door de ouders van Angelica Scianna, en ook al waren alle meiden keurig in uniform – allemaal met lipgloss en transparante nagellak op, de enige make-up die reglementair was toegestaan – toch kwam Manuela, zonder lipgloss en zonder nagellak, haar zwarte paardenstaart onder de baret en een ernstige blik, een stuk geloofwaardiger over als soldaat. Op het filmpje riepen de meiden in koor: Ik zweer het! en daarna zetten ze luidkeels het ‘Fratelli d’Italia’ in; Vanessa had kippenvel gekregen toen ze al die vrouwenstemmen het door Goffredo Mameli geschreven volkslied had horen zingen.

==

Een kwartier na middernacht ligt Alessia al te slapen op de wankele stretcher die bij Vanessa op de slaapkamer is neergezet; Cinzia Colella is met de vaatwasser bezig en Vanessa staat voor het badkamerraam met haar mobiel tegen haar oor gedrukt, terwijl ze met haar bovenlichaam naar buiten hangt om meer bereik te hebben, want om de een of andere reden houdt het gebouw van Hotel Bellavista de ontvangst tegen in huize Paris. Ze fluistert; Manuela is nog wakker en ze wil niet dat die haar hoort praten met een kerel die ze amper tien minuten heeft gesproken en die haar nu al meteen belt, op kerstavond nog wel. Manuela is best wel streng. Ze zegt dat een militair net een priester is: je bent niet alleen in de kerk religieus. En daarom gedraagt ze zich ook als ze geen uniform aanheeft alsof ze er wel een draagt. Het gevoelsleven van Manuela is – voor zover Vanessa weet tenminste – van een bijna deprimerende monogamie. Er is maar één jongen geweest die ze mee naar huis nam, Giovanni Bocca, en ook al vond Vanessa hem saai en onbetrouwbaar, ze had zich neergelegd bij het idee dat Manuela met hem zou trouwen. Manuela had haar al gevraagd als haar getuige. Ze hadden erover gesproken met de pastoor van de Santa Maria del Rosario-kerk, ze hadden ook al informatie ingewonnen over hoe ze konden worden vrijgesteld van het bijwonen van de prehuwelijkscursus. Maar vorig jaar, voordat ze naar Afghanistan vertrok, had Manuela het ineens uitgemaakt. Ze had niemand uitgelegd waarom.

De jonge verslaggever met het blonde sikje heet Lapo. Zijn stem klinkt echt overdreven euforisch. Misschien heeft hij gedronken of een pilletje geslikt, of misschien doet hij alleen maar zo omdat hij ongedwongen wil overkomen. Hij vraagt of ze overmorgen iets te doen heeft. Hij popelt om haar weer te zien. Ik kan niet, aarzelt Vanessa, ik moet bij mijn zus blijven, ik wil haar niet alleen laten, het gaat niet goed met Manuela, en ze is ook al lang geleden naar het Noorden verhuisd, ze kent hier niemand meer. En als ik dan een vriend meeneem? vraagt Lapo.

Als alle lampen in huis uit zijn, en niemand haar meer zou kunnen betrappen, gaat Manuela naar het balkon en steekt een sigaret op. Het balkon loopt voor de woonkamer langs, maakt een rechte hoek en stopt voor de keuken. Het is leeg, afgezien van Alessia’s fietsje en een roestig droogrek. Haar moeder houdt niet van bloemen en Vanessa is te warrig om eraan te denken dat de planten nog water moeten hebben. De geraniums staan te kwijnen in hun plastic bakken, de basilicum is een dor zwart takje en de jasmijn heeft al zijn blaadjes verloren. De nicotine doet haar hoofd duizelen. De eerste sigaret van haar leven heeft ze gerookt op de binnenplaats van het militaire ziekenhuis, een paar maanden geleden. Zevenentwintig jaar zonder ook maar het verlangen naar één trekje, zelfs niet op school, zelfs niet in de kazerne, zelfs niet op de basis, waar alle soldaten rookten, en nu kan ze niet meer zonder. Sukkel die ze is. Ze leunt op de balustrade en kijkt naar het Bellavista. In de kamer tegenover haar, op de tweede verdieping van het hotel, is het licht uit. De gordijnen dicht. Maar op het balkon, in het donker, staat iemand. Iemand die rookt. Alleen het gloeiende puntje van de sigaret verraadt dat er iemand is – anders zou haar in het donker niets zijn opgevallen. Een donkere gedaante, leunend tegen de balustrade, in dezelfde houding als zij. Het is een man.

De mistral blaast een vage geur van aromatische tabak in haar gezicht. Manuela tikt de as in de plantenbak en vraagt zich af wat hij daar doet, in zijn eentje in een leeg hotel, in de kerstnacht. Misschien lijdt hij ook aan slapeloosheid, en is hij bang om naar bed te gaan. Bang dat er uit de duisternis beelden, geuren, geluiden en stemmen zullen opdoemen die hij wil vergeten. Geluiden, díé vooral. Dat geluid. Voor haar is het tenminste wel zo. Het ergste moment van de dag is het allerlaatste, wanneer ze het licht uitdoet en haar hoofd op het kussen legt. In het donker voelt ze zich breekbaar, weerloos tegen haar nachtmerries – of zelfs alleen maar tegen haar herinneringen. Al zes maanden doet ze geen oog dicht zonder slaapmiddel. Ze stelt de afspraak met haar bed uit tot de kunstmatige slaperigheid haar geest begint te benevelen. Maar nu blijft ze ondanks de druppeltjes hardnekkig waakzaam. En ook wanneer ze in de klamme aarde van de plantenbak haar peuk uitdrukt, en die vervolgens in haar zak stopt om geen sporen achter te laten, blijft ze tegen de balustrade geleund staan kijken naar die man aan de overkant, met donkere kleren aan, en een wat lichtere sjaal om zijn hals. De man staart naar de straat onder hem – waar echter nog geen auto voorbijkomt. Vandaaruit kan hij de driekleur van de familie Paris zien, die bij elke windvlaag tegen de balustrade wappert. In de stilte van de kerstnacht klinkt alleen de zee die zich op het strand werpt, monotoon, boosaardig, woest, en het geklapper van de vlag. Maar zodra de man merkt dat Manuela naar hem staat te kijken krijgt hij een schok, hij gooit zijn peuk op straat, schuift het gordijn aan de kant en verdwijnt in zijn kamer. Hij doet geen licht aan.

Live

Op eerste kerstdag gaat Manuela ’s ochtends naar het strand. De dokter heeft haar op het hart gedrukt dat ze elke dag moet wandelen. Cinzia Colella wil graag met haar mee, want ze heeft sinds haar dochter thuis is nog geen twee woorden met haar kunnen wisselen. Ze krijgt bijna het idee dat Manuela haar ontwijkt. Maar waarom zou ze? Haar moeder wil haar alleen maar beschermen. Ze wil dat ze weer beter wordt. Sterker nog, ze denkt dat de dokter haar daarom naar huis heeft gestuurd, en dat het haar taak is om haar dochter beter te maken. Manuela zegt kortaf dat ze dat liever niet wil. Ze wil ervan profiteren. Waarvan? vraagt haar moeder verbouwereerd. Van de eenzaamheid, antwoordt Manuela terwijl ze haar jas dichtknoopt. Ik weet niet meer wat dat is. Dan trekt ze de deur achter zich dicht en strompelt de trap af. Het soldatenleven is in meervoud. Op missie had ze gedurende bijna zes maanden geen enkele privacy meer gekend. Zelfs haar ondergoed hing open en bloot aan de waslijn. Er was weinig ruimte en ze zaten meer op elkaars lip dan ze in de kazerne gewend was. Maar toch had die opgelegde gemeenschappelijkheid iets meeslepends gehad. Wakker worden om dezelfde tijd, je gezicht wassen bij dezelfde verstopte wasbak, last hebben van dezelfde ongemakken, net zo praten als de anderen, hetzelfde jargon en dezelfde woorden gebruiken, bang zijn voor dezelfde dingen, dezelfde ervaringen delen en alle kleine dagelijkse bezigheden, dezelfde herinneringen opslaan, het is tegelijkertijd een uitoefening van geduld en van expansie. Je wordt een cel van een levend organisme dat niet zonder jou kan maar dat jou ook ontstijgt, en dat heeft iets geruststellends. Maar nu, verdreven uit de cocon van een collectief leven waarvan ze niet eens weet of ze er ooit nog in zal terugkeren, opnieuw in deze stad die vroeger de hare was maar nu niet meer, is ze heel alleen met haar stalen krukken en haar schaduw.

’s Winters wordt het strand een tapijt van brokstukken die zijn uitgespuugd door de golven. Oude, nutteloze spullen die jarenlang over zee zwerven, duizenden kilometers lang heen en weer worden geslingerd om uiteindelijk door een gril van de stromingen op dit stukje kust te eindigen. Plastic flessen, piepschuimen bakken, bierdoppen, wattenstaafjes, zelfs luiers. Het zou verspilde moeite zijn om al die dingen op te ruimen. Vroeg of laat zal de branding ze weer meenemen. Spullen gaan nooit dood. Manuela loopt langzaam, ze ontwijkt een pantoffel, een verdorde palmtak, een boa bedekt met een groenige donslaag. Een korte wandeling, van Hotel Bellavista tot aan eethuis Tahiti, een houten bouwwerk met een rieten dak – donkere balken, aan de wanden foto’s van tiara’s en kano’s – dat de eigenaars hebben bedoeld als een Polynesisch eethuis, of dat een Polynesische sfeer moet oproepen voor de mensen uit Rome die hier op zondag gefrituurde vis komen eten en die nooit naar Tahiti zullen gaan. Wanneer ze om op adem te komen even gaat zitten op het muurtje bij de strandtenten en omkijkt om te zien hoe ver ze gelopen is, zijn haar voetafdrukken duidelijk te zien in het zand. De dikke, gegroefde zool van het legerkistje aan haar ene voet, de gladde onderkant van de orthopedische schoen aan haar andere voet en een hele reeks ronde gaten, als krabbenholen. Ze krijgt zin om die krukken in zee te smijten.

Het strand van haar stad heeft ze altijd geweldig gevonden. Niet dat ze enig vergelijkingsmateriaal had. Haar vakanties heeft ze altijd hier doorgebracht, want wij hebben de zee nou eenmaal gratis, zei haar moeder altijd, en dan is het onzin om ergens anders ons geld te gaan vergooien. Aan haar collega-mountainleaders die waren opgegroeid in de mist en de kou van een troosteloze plaats in het binnenland vertelde ze altijd over het zwarte, ijzerhoudende zand van Ladispoli, ontstaan uit het pyroclastisch materiaal van uitbarstingen van de vulkanen van het Sabatinigebergte, dat beroemd is om zijn heilzame eigenschappen. Als je een magneet bij de zandkorrels houdt zie je dat het magnetiet en het groene pyroxeen worden gescheiden. ’s Zomers in de zon wordt het zand bloedheet en het is een soort kuur voor je botten, maar ook voor je geest – omdat het je leert over hete kolen te lopen. Manuela was eraan gewend, net als een fakir, en daarom had ze helemaal geen last van het hete zand van de woestijn waar de anderen helemaal gek van werden. De soldaten klaagden dat ze dat zand overal terugvonden, tussen hun tanden terwijl ze zaten te eten, in hun haar, in hun neus, in hun ogen, zelfs in hun anus, maar haar deed het knarsende zand tussen haar tanden en op haar huid juist denken aan de gelukkigste dagen uit haar jeugd, het bezorgde haar het gevoel dat de wereld één is, de afstand tussen plekken en continenten bijna een optische illusie, en haar huidige leven een logische voortzetting van het vorige. Want de militair Manuela was nog dezelfde als het meisje dat na school in de brandende zon speelde, zonder acht te slaan op het geschreeuw van haar oma die haar door het raam toeriep dat ze in elk geval iets op haar hoofd moest doen.

Haar eerste wandeling is aan de korte kant, maar het strand loopt nog kilometers ver door – je kunt de sloot tegenwoordig oversteken via een houten voetgangersbrug – om de baaien heen die zijn ontstaan nadat er enorme grijze betonblokken in het water waren gegooid om de erosie van de kust tegen te gaan. Kunstmatige, maar toch lieflijke en geruststellende inhammen zover je kunt kijken, tot de zilte stoom de kust doet vervagen en in een zilverachtige nevel hult. De betonblokken hebben echter weinig geholpen; de golven beuken nog steeds op het strand en elke winter snoepen ze er weer een stuk af zodat er nu nog maar een dunne strook van over is. Als klein meisje dribbelde Manuela ’s zondags urenlang achter haar opa aan langs de vloedlijn, wanneer de zee kalm was, vanaf het ochtendgloren totdat de zon hoog aan de hemel stond. Vittorio Paris zocht naar platschelpen, die hij van het zand schraapte met een handharkje. Dat had hij geleerd van de mensen uit Minturno net boven Napels, die in de jaren vijftig hun fortuin waren komen zoeken op de stranden helemaal in het noorden van de regio Lazio. Later waren de schelpen vrijwel uitgestorven door de waterverontreiniging en de zandsuppletie, haar opa had er steeds minder kunnen vinden en was er uiteindelijk mee opgehouden.

Ons zand is zwart – ze hoort het zichzelf nog zeggen tegen Zandonà. Als petroleum, en ook de zee is zwart. Op dat moment zaten ze vast op een zandheuvel, op een plek waarvan ze zich de naam niet meer herinnerde, of misschien had die geen naam. De chauffeur had een verkeerde manoeuvre uitgevoerd. Hij bestuurde een pantserwagen, geen gewone auto, maar af en toe vergat hij dat even. Zij had hem een berisping moeten geven, maar in plaats daarvan had ze de schuld op zich genomen voor de omweg waardoor ze vast waren komen te zitten. De soldaat moest weten dat ze hem zou verdedigen tegenover haar meerderen. Hij moest vertrouwen in haar hebben, en zij moest het zijne zien te verwerven, en dat van het hele peloton. Ze was niet kwaad en ook niet bezorgd. Ze liet het zand tussen haar vingers door glijden. Geel, bijna wit, dat zand. Ongrijpbaar, als talkpoeder. Zand zover het oog reikte. Nergens een bouwwerk. Nergens een teken van menselijk leven. Nergens een struik. Nergens dieren noch vogels noch insecten die door de droge, ijle lucht gonsden. In de absolute stilte alleen de ronkende motoren van de QRF die hen kwam ophalen, steeds dichterbij. Dat maagdelijke maanlandschap, van een hartverscheurende, absolute schoonheid, had iets deprimerends. Pas nu, nu ze de zilte lucht van de Tyrreense Zee opsnuift, begrijpt ze waarom. Wat er ontbrak was de zee. Het was een landschap dat aan alle kanten werd omstuwd door de horizon, zonder uitmondingen, zonder openingen. Zonder toekomst.

Een donkere schim in trainingspak, een spook met een wollen muts en een zonnebril op, schiet hardlopend voor haar langs terwijl zij op het muurtje zit uit te rusten. Even waait er een flard langs haar heen van de ijle muziek die hij op zijn iPod beluistert. Het is de stem van Thom Yorke. ‘Everything in Its Right Place’, van Radiohead. Ze herkent het omdat luitenant Russo in Afghanistan altijd naar Kid A luisterde. Door hem was ze Radiohead ook mooi gaan vinden. Hij zei dat die muziek een scheur in je geest maakt, een lege ruimte waarin je gedachten zich kunnen verstoppen. Een man die een donkere bril draagt op een loodgrijze, bewolkte winterdag, zonder een straaltje zon, is niet minder vreemd dan iemand die op kerstavond in Hotel Bellavista verblijft. Misschien is dit wel dezelfde persoon. Manuela heeft het idee dat hij haar gezien heeft. Het spook rent eethuis Tahiti voorbij, met maaiende benen, en wordt steeds kleiner, een blauw uitroepteken langs de vloedlijn omzoomd met schuim.

==

Teodora Gogean is te laat. Ze neemt nooit de moeite om aan te bellen via de intercom, ze heeft de gewoonte om drie keer te toeteren. Vanessa zegt dat ze een lompe boerin is, dat er in haar land sowieso nooit enige beschaving is doorgedrongen en dat ze voordat ze naar Italië emigreerde niet eens wist wat een intercom was. Manuela gaat er nooit op in als haar zus dat soort dingen zegt, ook omdat Vanessa op zich niks tegen Roemenen heeft, alleen maar tegen Teodora. Ze loopt voorzichtig de trap af, tree voor tree: eerst de krukken, dan haar gezonde voet, ten slotte de andere. De afstanden dijen uit. De ruimte verbreidt zich om haar heen. En ook de tijd is ontregeld. Ze is teruggekeerd naar het verleden, als een klein kind. Of ze proeft haar toekomst, hoe het is om oud te zijn.

Het restaurant van Hotel Bellavista is open, en door het keukenraam ziet ze het Egyptische gezicht van de kok. De gordijnen zijn echter allemaal gesloten. Vreemd, want de voornaamste aantrekkingskracht van het restaurant is het uitzicht op zee, en de mensen gaan er speciaal heen om naar de golven te kunnen kijken onder het eten. De tafel in de hoek is bezet. Er zit maar één iemand. Zijn gelaatstrekken worden afgeschermd door het gordijn, maar het is dezelfde man als die van de vorige avond, de hardloper op het strand. Ongetwijfeld een toerist. Maar wie komt er in vredesnaam eind december hier vakantie vieren?

Ladispoli heeft een slechte reputatie. Onverdiend, maar met een reputatie is het net als met eer, die kennen anderen je toe, en je kunt er bijna niets aan doen om die te corrigeren. Mensen, plekken, rassen, ze krijgen stuk voor stuk een oordeel opgeplakt, door god weet wie, en dat is blijvend. Volgens een stom cliché, dat Manuela pijnlijk vond maar waar ze altijd weer op werd gewezen wanneer ze moest vertellen waar ze was geboren, spant Ladispoli de kroon als lelijkste kustplaats van Lazio. Een kluwen flatgebouwen, allemaal verschillend, in de jaren zestig en zeventig haastig opgetrokken naast en bijna boven op het dorpje met jugendstilhuizen aan zee, zonder respect en zonder charme, verbouwd, opgekalefaterd met balkons en veranda’s maar evengoed hopeloos lelijk. Een wirwar van asfalt, auto’s en beton. Dan reageerde Manuela altijd verontwaardigd, beledigd. Er ontstonden felle discussies waaruit in elk geval was af te leiden dat die weinig benijdenswaardige eerste plaats te betwisten viel. Afgezien van een groot aantal stadjes ten zuiden van de Tiber was Civitavecchia wel de grootste concurrent. Maar vanuit Civitavecchia vertrekken de schepen naar Sardinië, terwijl hier geen haven is, hier heb je echt alleen maar artisjokken en de zee. De gast van Hotel Bellavista heeft er echter voor gekozen om juist in Ladispoli zijn vakantie door te brengen. En hij eet in zijn eentje in het restaurant, vergezeld van een stotterende ober van middelbare leeftijd en een fles mineraalwater.

Teodora Gogean omhelst haar langdurig. Onhandig klopt ze Manuela op de rug – de enige manier waarop ze kan laten blijken hoe fijn ze het vindt om haar weer te zien. Teodora is een onbeholpen, introverte vrouw, totaal niet in staat om uiting te geven aan haar gevoelens – als ze die tenminste heeft, wat nog niet gezegd is. Manuela vreest dat zij veel op haar lijkt. Komt Alessia ook niet mee? vraagt Teodora terwijl ze naar de eerste versnelling schakelt, maar ze vraagt het meer om maar iets te zeggen te hebben, want ze weet toch al dat Vanessa Traian nooit het plezier zou gunnen om zijn nichtje met Kerstmis te zien te krijgen. Sommige wraakacties worden koud voltrokken, wanneer ze helemaal niet meer van belang zijn en ook niemand meer voldoening schenken; het zijn verlate, zinloze wraakacties, maar ze worden evengoed nog voltrokken. Alessia gaat met mijn moeder eten bij mijn neef Pietro, legt Manuela uit. Dat vindt ze leuk, dan kan ze met Jonathan spelen. Ze zitten bij elkaar op school, in dezelfde klas. Maar evengoed bedankt voor de uitnodiging. Teodora haalt haar schouders op. Deze familie zal nooit meer een eenheid worden.

Het is maar een kort ritje naar huize Gogean. Tiberio Paris en Cinzia Colella hadden zich nooit meer verzoend, ook niet na hun scheiding, maar ze waren wel altijd op nog geen kilometer van elkaar blijven wonen – weliswaar zij in de rechthoek van de jugendstilhuizen en hij in de nieuwe wijk achter de rotonde. Ze liepen door dezelfde straten, deden bij dezelfde kramen op de markt boodschappen, dronken koffie bij dezelfde bar en soms kwamen ze elkaar toevallig tegen. Dan stak een van hen de weg over.

Hoe gaat het? vraagt Teodora. Het is zwaar, geeft Manuela toe. Ik ben niet gewend om niks te doen te hebben, ik verveel me. Traian had erbij willen zijn gisteravond, toen je thuiskwam – verandert Teodora meteen van onderwerp. We hebben er ruzie over gehad, hij is nu nog boos op me. Waarom heb je hem niet laten komen? vraagt Manuela verwijtend, dat had ik leuk gevonden. Teodora Gogean gaat er liever niet op in: ze wil de ex van haar man er niet van beschuldigen dat ze die jongen heeft verboden zijn zus te verwelkomen. Manuela zou niets begrijpen van die vuile, futiele oorlog tussen hen. Traian heeft de vlag aan de vensterbank van zijn raam gehangen en daar is Manuela blij mee.

Waarom kom je niet zolang bij ons in huis? zegt Teodora terwijl ze Manuela uit haar jas helpt. Bij je moeder is het maar behelpen, daar ben je meer een logee, je moet op de slaapkamer van je nichtje, het is onhandig, en vijf vrouwen in één huis is ook veel te veel. Maar hier is plaats zat, ik kan mijn strijkkamertje voor je inrichten, dan heb je een eigen plek. Als je alleen wilt zijn, hoef je de deur maar achter je dicht te trekken. Wij zullen je niet lastigvallen. Dat weet ik, dank je wel, zegt Manuela, maar ik blijf niet lang, na de kerstvakantie ga ik weer terug, mijn revalidatieperiode duurt maar tot 12 januari. Dat korte koppie staat je geweldig, merkt Teodora op, je lijkt net Demi Moore. Ze hebben me kaalgeschoren voor de operatie, antwoordt Manuela achteloos. En ik wilde het daarna niet meer laten aangroeien. Dat zou voor mij voelen als verraad, alsof ik het allemaal alweer was vergeten. Ik weet niet hoe ik dat moet uitleggen.

Je hebt het heel goed uitgelegd, zegt Teodora. En ik snap wat je bedoelt. Maar uiteindelijk zul je het toch wel vergeten. Je hoeft je niet schuldig te voelen omdat jij het hebt overleefd. De doden zijn dood. Ze moeten begraven worden. Maar het is niet de taak van de overlevenden om voortdurend hun graf te bewaken.

Teodora gaat gauw de rode kaarsen op tafel aansteken, ter verhoging van de kerstsfeer. Op het dressoir prijkt een groot houten doopkruis. Wat ga je nu doen, ga je bij de politie? vraagt ze zonder zich om te draaien. Waarom zou ik bij de politie moeten gaan? vraagt Manuela verbaasd. Je krijgt als soldaat toch voorrang bij de sollicitatieprocedure? zegt Teodora verwonderd, want voor haar is dat voorrangsrecht op een vaste baan bij de overheid juist de enige valide reden om bij het leger te gaan. Wat heeft dat ermee te maken? vraagt Manuela. Ik dacht dat je nu niet meer bij het leger zou willen blijven, zegt Teodora. Je kunt toch beter politieagent zijn dan soldaat? Dan verdedig je evengoed nog je land. Het is in principe net zo patriottisch. Het leger is iets totaal anders, zegt Manuela, blozend omdat de woorden van Teodora Gogean heel duidelijk uitdrukking hebben gegeven aan dat wat al haar familieleden en misschien ook wel haar superieuren denken, zonder dat ze het tegen haar durven te zeggen: dat zij niet meer in staat is om als militair aan de slag te gaan.

Maar hier ben je harder nodig, zegt Teodora. Sorry hoor, maar wat hebben wij nou met Afghanistan? Dat is zo ver weg. Italië heeft veel grotere problemen; de economische crisis die ons allemaal treft, Chinezen, illegalen, we worden erdoor overspoeld, je zult zien, na zonsondergang gaat hier niemand meer de deur uit, er geldt een avondklok. En dan nog de maffia, de camorra, we hebben hier zelf een oorlog, die hoef je echt niet twintigduizend kilometer verderop te gaan zoeken. Vierduizend vijfhonderd kilometer, preciseert Manuela, het is niet veel verder dan IJsland, maar IJsland hoort bij Europa, daarom lijkt het voor je gevoel dichterbij, aardrijkskunde is geen wiskunde. Oké, jij hebt gestudeerd, ik weet dat soort dingen niet, als jij het zegt zal het wel zo zijn, protesteert Teodora. Maar het komt op hetzelfde neer, twintigduizend kilometer of vierduizend vijfhonderd, je kunt Italië veel beter dienen als politieagent, Manuela.

Tiberio Paris zei altijd dat Teodora te veel praatte, en vooral ook dat ze praatte zonder een blad voor de mond te nemen, ruw als puimsteen en scherp als een scheermes. Hij zei dat het door een gebrek aan opvoeding kwam, of door een communistische opvoeding, zoiets. Maar Manuela heeft Teodora’s directheid altijd wel kunnen waarderen. Militaire opvoeding. Ze haalt haar schouders op en lacht haar toe. Maar ze geeft geen antwoord. Teodora zal toch nooit begrijpen wat die zwarte veer op de pet voor haar betekent.

Vorig jaar vierde Manuela kerst in de verwarmde tent, terwijl de wind het stof opblies dat neerdwarrelde op het tentzeil, op de camouflagepakken, op de huid, als een schurende streling. Een kerstlunch met bijna tweehonderd mensen, met een generaal van het RC West die vanuit Herat was gekomen, een kolonel van het TFS in Farah, de commandant van het 10e regiment en dat van de naburige Afghaanse brigade van de ANA, het nationale Afghaanse leger, een afgevaardigde van het Amerikaanse PRT en een verslaggever van een commerciële zender. De kapitein had haar opgedragen om bij de gewone soldaten te gaan zitten, zodat ze aan het andere uiterste van de eetzaal zat, ver van de lampen die het tafereel verlichtten als een filmset. De korporaal-chef-kok had zich uitgesloofd om te zorgen dat iedereen zich thuis voelde. De geur van knoflook, tomaat en Spaanse peper prikkelde hun neusgaten. Maar er was geen wijn en ook geen koffie, want de bevoorrading verliep hortend en stotend. Deze hoef ik niet, ik ben vegetariër, had Jodice gezegd terwijl hij een dode vlieg uit zijn mond haalde. Hij had hem op de spaghetti van Zandonà gelegd, die hem onoplettend naar binnen had gewerkt, onder het domme gegrinnik van de andere soldaten. Hun groep was pas sinds een paar dagen gearriveerd. Het enige wat Manuela van Afghanistan had gezien was een vliegveld, de weg die naar de stad voerde, een paar met sneeuw bepoederde bergen en de omtrek van de basis. Die twee jongens kende ze nog maar amper. Ze noemde hen nog bij de achternaam. Het was een vrolijke, studentikoze kerstlunch geweest. In dat gat aan het eind van de wereld, met haar hele groep. Met de hoop dat ze daar waren gekomen om iets te doen. Nu ze eraan terugdenkt, in het woonkamertje van Teodora, was dat de mooiste kerst van haar leven. Zo een zal er nooit meer komen. Dat is misschien wat het wil zeggen om je toekomst al achter de rug te hebben.

Teodora zet de dampende soepterrine op tafel, waaruit een indringende geur van lever, niertjes en varkensvet opstijgt. Alleen is Traian nog nergens te bekennen. Het eten is klaar! schreeuwt Teodora. Altijd hetzelfde liedje, ik moet hem wel tien keer roepen, ik gooi die computer van hem nog eens het raam uit! Manuela ontmoet de zachtmoedige blik van haar vader. De foto in het zilveren lijstje domineert het vitrinekastje in de woonkamer. Zijn lichte ogen verblind door de flits, in het zaaltje van de gemeente, op de dag dat hij met Teodora trouwde, zo te zien gelukkig. Maar zijn haar was behoorlijk dun geworden, er hingen alleen nog wat grijzige sliertjes aan weerszijden van zijn schedel, hij zag er futloos uit, niet als iemand die de strijd tegen kanker heeft gewonnen. Nu ze die foto zo ziet beseft Manuela dat hij er die dag al heel slecht aan toe was. Teodora daarentegen ziet er nu juist jonger uit. Met haar getoupeerde haar en een vormeloze blauwe rok tot op haar knieën leek ze destijds net een boerin van middelbare leeftijd. Maar jaar na jaar heeft ze de ballast van de tijd van zich afgeworpen. Op haar zevenendertigste verjaardag had Manuela haar opgebeld vanaf de basis. Gefeliciteerd, Teodora! had ze geschreeuwd. Je hebt eraan gedacht! had Teodora verrast uitgeroepen. Haar stem kwam en ging, aangevreten door de storingen op de lijn, vervormd door de afstand. Toen was de verbinding alweer verbroken.

Teodora Gogean werkte als verpleegster bij het ziekenhuis in Passo Oscuro en ze had Manuela’s vader leren kennen terwijl ze een katheter bij hem aanlegde, hem zijn medicijnen bracht en het dienblad met zijn maaltijd. Manuela had nooit begrepen wat Teodora toch had gezien in die depressieve man, met een lelijke uitstraling doordat hij zo ongelukkig was, uitgemergeld, kaal door de chemo, die alleen maar hield van zijn werk bij de elektriciteitscentrale en die een onzinnige hartstocht voor windsurfen had ontwikkeld. Het was niet eens bij Manuela opgekomen dat haar vader, ziek en angstig doordat de dood hem gezelschap hield, verkikkerd was geraakt op die lompe verpleegster, en dat hij vanwege een liefde die eigenlijk al bijna ten dode was opgeschreven zomaar, zonder al te veel wroeging, in staat was zijn eigen leven en dat van zijn gezin te gronde te richten. Zodra Tiberio Paris zijn chemocyclus achter de rug had en weer op krachten was gekomen, had hij zijn overhemden in een koffer gepropt en was hij bij Teodora ingetrokken. Manuela had hem niet zien weggaan. Toen zij en Vanessa thuiskwamen uit school was hun vader er niet meer. Hij heeft niet eens het lef gehad om het jullie te vertellen, had hun moeder gezegd. Toen was Traian geboren en uiteindelijk was Tiberio Paris met Teodora getrouwd in het zaaltje van de gemeente. Manuela en Vanessa waren er geen van beiden bij aanwezig.

Haar moeder heeft het Teodora nooit vergeven. Ze zegt dat dat mens Gogean puur op geld uit is, meedogenloos en hebzuchtig zoals al die Oost-Europeanen die zich in steeds grotere golven door de flatgebouwen van Ladispoli hebben verspreid, en die exorbitante huurprijzen betaalden voor de leegstaande vakantiehuizen van de Romeinen die nu voortaan zelf naar zee gaan op Sardinië of in Sharm-el-Sheikh. Eerst de Polen, toen de Russen, toen de Albanezen, ten slotte de Oekraïners en de Roemenen. Ze hadden de hele huizenmarkt kapotgemaakt. Het milieu kapotgemaakt. Zelfs gezinnen kapotgemaakt. Cinzia Colella beweert dat Teodora zich door een ongeneeslijk zieke kankerpatiënt heeft laten bezwangeren om zijn geld in te pikken. Ze bazuinde overal rond dat Teodora haar man had overgehaald om vóór zijn tweede chemocyclus zijn zaad te deponeren bij een spermabank en te laten invriezen. Vier keer hadden ze een poging gedaan, omdat de spermatozoïden te verzwakt waren, en uiteindelijk hadden ze ivf moeten doen. Manuela vond het vervelend dat haar moeder dat soort persoonlijke, treurige dingen rondvertelde, ook al wist ze dat het de waarheid was. Maar als Teodora werkelijk dacht dat een arbeider bij de elektriciteitscentrale over god weet wat voor fortuin beschikte, had ze het mis. Na de dood van Tiberio Paris bleken er op zijn bankrekening alleen maar schulden te staan. Dat mens van Gogean heeft hem helemaal uitgekleed, was het bittere commentaar van haar moeder, ze heeft hem niet eens genoeg geld overgelaten voor een fatsoenlijke uitvaart. Daarvoor was Cinzia opgedraaid. En zij had ook het geld opgehoest voor zijn crematie.

Toen Manuela had laten weten dat ze met Kerstmis bij Teodora en Traian wilde gaan eten, had haar moeder beledigd gereageerd. Manuela kon het haar niet uitleggen, maar zij had zich daarginds op de een of andere manier met haar vader verzoend. Ze was lang kwaad op hem geweest, ze had hem verboden om contact met haar op te nemen, om deelgenoot te zijn van de belangrijke gebeurtenissen in haar leven. Ze had hem niet uitgenodigd voor haar eedaflegging, hij had haar zelfs nooit in uniform gezien. Maar door de afstand waren haar wrokgevoelens afgezwakt en onbeduidend geworden: ver van haar gewoontes en van alles wat haar vertrouwd was geweest had ze het alleen met zichzelf moeten doen en had ze ontdekt dat ze nauwelijks meer wist wie ze was. Terwijl ze midden in de woestijn op een stretcher lag, mijlenver van huis, had ze zich al piekerend over het verleden uiteindelijk afgevraagd waarom ze eigenlijk zo kwaad op hem was geweest. Ze had het idee dat ze hem nu helemaal begreep. Het was eigenlijk heel simpel. In de paar jaar dat hij had samengeleefd met Teodora Gogean, was er iets veranderd bij de Tiberio Paris die zij had gekend – een altijd mokkende, nerveuze, ontevreden man. Haar vader was die laatste jaren gelukkig geweest. Daarginds, terwijl de sterren als brandende confetti aan de teerzwarte hemel gloeiden en de RPG-granaten tegen de verdedigingsmuren van de basis aan knalden en ontploften, had ze bij zichzelf gezegd dat er een eind moest komen aan haar privéoorlog tegen haar vader en zijn nieuwe gezin. Een oorlog kun je nooit winnen. De overwinning bestaat eruit dat je je doel bereikt. En zij had haar doel bereikt.

De kamer van Traian ruikt naar sneakers. Zijn voetbalkleren slingeren in het rond, het shirt hangt aan het raam, de kiksen liggen onder het bed, de scheenbeschermers op de stoel. Aan een kastdeur is met punaises een poster geprikt van Gigi Buffon, de keeper van het Italiaans elftal. De vaantjes van de eredivisieclubs kleuren de wanden rood, geel, zwart, blauw. Vanachter het computerscherm is er alleen maar een haarlok te zien van Traian. Zwart, glad, lang. Ze lijken op elkaar, zij tweeën. Manuela voelt zich op de een of andere manier verantwoordelijk voor dit extra broertje, dat ze pas heeft leren kennen op de dag dat ze hun vader wegbrachten. Een ventje met een snottebel en een petje van de Giants op zijn bol, opgewonden van alle drukte, zonder dat hij enig idee had wat hij in vredesnaam in deze onbekende kerk deed, luisterend naar een katholieke pastoor, voor een doodskist van donker hout waarop maar liefst twee bloemkransen lagen met een identieke tekst: VAN JE VROUW. Hij was toen vier jaar oud, Manuela had een 24 uursverlof gekregen. Ze had die dag haar uniform gedragen, zodat Tiberio Paris in elk geval op de dag van zijn laatste afscheid zou weten wie zijn dochter was geworden. Tijdens de mis draaide Manuela zich een paar keer om naar Traian. Hij keek verrukt terug. Toen ze haar tong naar hem uitstak, was hij in lachen uitgebarsten. Teodora had hem een draai om zijn oren gegeven.

Manuela loopt om het bureau heen naar hem toe en doet haar handen voor zijn ogen. Wanneer Traian opstaat om haar te omhelzen, merkt ze dat hij nu al groter is dan zij. Zeker tien centimeter langer dan vorig jaar. Hier en daar een pukkeltje op zijn wangen, de stem van een volwassen man. En de ogen van de familie Paris, knalblauw als vlasbloemen. Ik wilde je komen opzoeken in het ziekenhuis, verontschuldigt haar broer zich, maar mama vond het niet goed. Het was ook ver weg, en het was voor mij ingewikkeld om bezoek te ontvangen, zegt Manuela, het was beter zo, Traian. Nee, protesteert hij, ik moest de hele tijd aan je denken. Manuela is zijn idool. Dat vindt ze verheugend, maar tegelijkertijd betreurenswaardig. Ze heeft nooit iets gedaan om hem aan te moedigen. Ze beschouwt zichzelf niet als een voorbeeld, en die toewijding van haar broertje vindt ze verwarrend. Ze gaat door zijn haren. Kom aan tafel, toe, laat haar niet wachten, je moeder heeft bloedworst gebakken. Traian sluit zijn computer af, en zij vangt nog net een glimp op van een foto op zijn bureaublad die zij hem vanuit Afghanistan heeft gemaild. Ze is blij dat hij die mooi vindt. Er staat een meisje op van Traians leeftijd, dat met indringende, felle blik naar de soldaat kijkt die haar fotografeert. Ze lijkt hem te vragen wat hij daar doet, in haar dorp, maar ook lijkt het alsof ze iets van hem verwacht, bijna eist. Ontgoocheling en onschuld smelten samen in haar blik, en toen Lorenzo – die de foto had genomen in het dorp Qal’a-i-Shakhrak, tijdens een patrouille naar de in aanbouw zijnde meisjesschool – hem aan Manuela had laten zien, had zij er iets vertrouwds in herkend. Wanneer het scherm uitgaat, voelt Manuela een plotselinge opluchting, al snapt ze zelf niet waarom.

==

Na de lunch wil Teodora op deze kerstmiddag naar een komische film – even lekker lachen. In de megabioscoop van het nieuwbouwcomplex Parco Leonardo. Vierentwintig zalen, parkeergarage, winkels, een ultramoderne plek, je zou echt niet zeggen dat je in Fiumicino bent. Manuela ziet het nog niet zitten om onder de mensen te komen, stel je voor dat ze een paniekaanval krijgt. Ze zegt het ongedwongen, en ongedwongen verontschuldigt Teodora zich voor het feit dat ze daar niet aan gedacht heeft, en ze haast zich om te zeggen dat zij dan natuurlijk ook niet gaat. Het is toch maar een flauwe film. Maar Manuela weet dat Teodora naar de bioscoop wil ter nagedachtenis aan Tiberio Paris, want dat was zijn vaste gewoonte, het enige pleziertje dat hij zichzelf gunde. Haar vader ging één keer per jaar naar de film, en altijd op eerste kerstdag. Daar moet Teodora nu niet van afzien alleen omdat de dochter van de vader van haar zoon zes maanden na de aanslag nog niet in staat is om mensen om zich heen te verdragen. Dat is niet eerlijk. Ze praat op haar in, ze dringt aan, en uiteindelijk gaat Teodora Gogean in haar eentje de deur uit, met pas geknipt haar en een jasje van ecologisch bont, en ze gaat naar een komische film die ze niet eens leuk vindt, maar die Tiberio Paris wel leuk zou hebben gevonden, en dit is de enige manier om hem te laten weten dat ze van hem hield, en dat ze hem nog altijd
mist.

Manuela en Traian blijven thuis en gaan samen gamen. Hij laat haar het spel kiezen, zoals vroeger degene die voor een duel werd uitgedaagd het wapen mocht bepalen. Weifelend bestudeert ze de covers, vol grommende supermacho’s met een hoekige kaaklijn, tot de tanden toe bewapend. De namen, de ene nog dreigender dan de andere, luiden: Assassin’s Creed, Rage, Battlefield, Call of Duty Modern Warfare, Medal of Honor. Haar broer verzamelt de gruwelijkste schietspellen, waarin de gamer de held is die het ene na het andere menselijk wezen verdelgt, ze neermaaiend met zijn mitrailleur, ze verpulverend met een raket, ze verpletterend onder een tank. De meeste van die games spelen in Irak en Afghanistan. De hoofdpersoon is een rekruut of een marinier. Manuela heeft het idee dat al dat geweld een schadelijke aantrekkingskracht uitoefent op haar broer. Traian is gek van wapens. Teodora zegt dat hij extremistische sites bezoekt en dat hij zelfs een keer een kalasjnikov heeft besteld via internet. Gelukkig was het oplichterij en heeft het hem alleen maar geld gekost. Traian, zegt Manuela, ik heb gehoord dat je bent blijven zitten, dat je het eerste jaar moet overdoen. Die lerares had gewoon de pik op mij, antwoordt hij, dit jaar vind ik het een stuk leuker. Doe je goed je huiswerk? vraagt ze, maar daar heeft ze meteen spijt van, want nu klinkt ze net als zijn moeder. Kom je naar de finale van onze voetbalcompetitie? vraagt Traian terwijl hij een disk uit de hoes haalt. Ik sta geen reserve meer, ik was zo goed dat die andere jongen nu op de bank zit, we gaan de beker winnen, als ik scoor draag ik het doelpunt aan jou op. Uiteindelijk heeft ze haar keuze bepaald: Sniper. Het doel van het spel is dat je scherpschutter moet zien te worden. Manuela neemt zich opnieuw voor om tegen Teodora te zeggen dat ze hem in de gaten moet houden. Elke keer dat ze Traian ziet is hij nog meer opgeslokt door de virtuele wereld, onverschillig voor alles wat er om hem heen gebeurt. Maar toch doet ze het nooit, want in dat arrogante, ontregelde joch herkent ze zichzelf.

Zij was op haar twaalfde een dun grietje met eeuwig geschaafde knieën, verwilderd lang haar, de ogen altijd verborgen achter haar pony, vuile nagels, een uitgelubberd shirt, vieze sokken. Ook zij had twee levens. In het eerste was ze de dochter van een arbeidster die was gescheiden van haar man – of beter gezegd, die was verlaten door haar man –, een onopgevoed meisje dat met tegenzin naar de middenschool ging. Ze vroeg zich af waarom ze haar tijd zou moeten verdoen aan vergelijkingen en meetkunde terwijl zij misschien ook – net als dat gewone Japanse meisje uit de tekenfilm, dat erachter kwam dat ze de strijdster Sailor Moon was – zou kunnen ontdekken dat ze eigenlijk de aanvoerder van een troep soldaten was die ze moest voorgaan op heldhaftige expedities. Tijdens de lessen dwaalde ze af, ze krabbelde ruimteschepen en roterende messen in haar schriften, weggedoken achter de gebogen rug van het klasgenootje voor haar. Niemand wist wat er in haar hoofd omging. Ze vertrouwde haar fantasieën en haar dromen aan niemand toe, zelfs niet aan haar opa, terwijl hij ze vast zou hebben gerespecteerd. Sterker nog, hoe belangrijker die fantasieën voor haar werden in de loop der jaren, hoe meer ze ze wegstopte en geheimhield. Ze was bang dat de anderen er lacherig of denigrerend over zouden doen. Zo werkte het nu eenmaal bij haar in de familie en op school. Als iemand ergens voor ging, waren de anderen er als de kippen bij om datgene op alle mogelijke manieren belachelijk te maken en te bezoedelen. Haar moeder deed dat opdat ze zou leren haar eigen denkbeelden te verdedigen, de anderen deden het gewoon uit bekrompenheid: iemand die zelf geen dromen heeft is jaloers op die van anderen.

Haar lerares Italiaans liet Manuela’s moeder drie keer per jaar bij zich komen. Manuela is ongemotiveerd, ze heeft veel meer in haar mars, ze is slim en intelligent, maar ze toont geen inzet. Probeer haar aan te moedigen. Ze wordt blijkbaar niet genoeg gestimuleerd thuis. Haar moeder was niet zo’n type dat haar kinderen bij voorbaat tegen de hele wereld verdedigt. Ze liet de verwijten over zich heen komen en kwam gekwetst thuis van het gesprek. Met het gevoel dat zij medeverantwoordelijk was voor de teleurstellende schoolprestaties van haar jongste dochter, ook al zou ze niet kunnen zeggen in welk opzicht. Ze werkte zich kapot om Manuela en Vanessa een fatsoenlijk leven te kunnen bieden, en dat lukte haar. Ze zorgde ervoor dat het hun aan niets ontbrak, behalve dan misschien aan haar gezelschap; ze was immers nooit thuis. Uiteindelijk liep het steevast af met een ruzie aan de keukentafel, terwijl het eten koud lag te worden op de borden; met aansporingen en aanmoedigingen die Manuela zuchtend aanhoorde. Het kon haar geen bal schelen. Dit was een schijnleven, zij was hier niet echt.

In haar tweede leven, het enige waar het werkelijk om ging, het denkbeeldige, reisde ze door ruimte en tijd, door het Melkwegstelsel en over de aarde, naar de toekomst en naar het verleden: ze doodde buitenaardse vijanden om het rijk van het Zilveren Millennium te herstellen, ze galoppeerde met Napoleon over de Russische steppen, ze hield bajonetgevechten in de woestijn van Libië; of ze was een soldaat onder Alexander de Grote, en volgde hem op de slagvelden terwijl hij de wereld veroverde. Terwijl de lerares Italiaans uitleg gaf over de grammatica bevond zij zich soms in de vlammen van Babylon, en sloeg ze tussen de instortende gebouwen op de vlucht in het zadel van een olifant die was beladen met het goud en de sieraden die ze had afgepakt van degenen die ze had verslagen.

En wanneer ze zich niet liet gaan in die fantastische gevechten van haar, bracht ze haar middagen door op het strand, ook ’s winters, met de andere kinderen uit de nieuwe flats. Ze waren een luidruchtige, ongeleide, losgeslagen bende. Ze gingen op onderzoek uit in de nazibunkers die hier en daar langs de kust waren achtergebleven en waren omgeturnd tot slaapholen, waardoor ze bezaaid lagen met pornoblaadjes en gebruikte condooms; ze scheurden rond op de brommers van hun oudere broers en doken in de golven wanneer bij de strandtenten de rode vlag wapperde. Ze waren tegen alle anderen; tegen degenen die in de villa’s woonden, tegen de hippe leerlingen van het lyceum, tegen de Russen die relikwieën van de Sovjet-Unie verkochten op de rommelmarkt, tegen de zwarten die artisjokken plukten, tegen de Macedoniërs die de schapen hoedden voor de Sardijnen van de landbouwbedrijven. Om te sarren bekrasten ze met een roestige spijker de auto’s van de types uit Rome die kwamen eten in de restaurantjes aan zee. Ze kozen de nieuwste modellen, met de grootste cilinderinhoud. Manuela was er een meester in, haar krassen prijkten in de lak als heuse littekens. Van de akkers van de coöperatie gingen ze meloenen jatten, en die lieten ze vervolgens te pletter vallen door ze van het viaduct over de snelweg omlaag te gooien. Daarna fietsten ze er gauw vandoor, zich verspreidend over het web van onverharde weggetjes dat de vlakte bedekte. Zij was niet het enige meisje van de bende, en ze was ook zeker geen meeloper. Ze liet zich door niemand iets vertellen. Ze had een grote bek tegen haar moeder en negeerde haar, alsof ze het een straf vond dat haar moeder überhaupt bestond. Ze droomde ervan om vrij, sterk, onafhankelijk te zijn; haar tienertijd voelde als een gevangenis.

==

Manuela neemt het tegen Traian op in Sniper, Battlefield en Medal of Honor. Ze verslaat hem elke keer. Hij kan het niet hebben, hij wordt steeds fanatieker, telkens als de tekst GAME OVER op het scherm knippert vraagt hij om een revanche, dan verliest hij weer, dringt aan, wordt woest. Zij heeft geen medelijden. Ze kan hem alleen maar leren om te verliezen. Pas op het laatst – wanneer hij uitgeput en ongelovig om een pauze vraagt – legt ze hem uit dat er op de basis een soldaat was die in zijn vrije tijd voortdurend op zijn draagbare spelcomputer zat te spelen. Hij had al zijn maten uit het peloton verslagen, en uiteindelijk had hij de commandant uitgedaagd. Zij kon zich natuurlijk niet laten verslaan door een soldaat, hè? Dus had ze het spel geleerd, en ze had van hem gewonnen. Daarop zegt Traian dat ze die soldaat wel even een fijne kerst kan wensen als ze wil, en ze kan hem ook nog zien terwijl ze met hem praat, want Traian heeft nog altijd Skype, ook al doet hij er niets meer mee.

Tijdens de maanden dat Manuela was uitgezonden vormde het Skype-gesprek met zijn zus voor Traian de belangrijkste afspraak van de dag. En dat terwijl hij haar nauwelijks sprak wanneer ze in Italië was. Manuela kwam maar twee keer per jaar met verlof naar huis. Af en toe bracht ze dan een middag met hem door. In haar eentje, want Vanessa had altijd andere verplichtingen – tenminste, dat zei Manuela dan. Alsof hij dat jammer vond. Maar Vanessa kon hem gestolen worden. En andersom gold hetzelfde, trouwens. Manuela kwam hem dan altijd ophalen met haar motor, een waanzinnige Honda CBR 1000 RR Fireblade die ze op afbetaling had gekocht zodra ze haar eerste salaris binnen had, en dan gingen ze rondtoeren. Manuela had de rol op zich genomen van zijn opvoeder, zijn instructeur, of wat dan ook. Misschien had ze dat in het leger geleerd. Hoe dan ook, ze bekommerde zich om hem. Manuela was degene geweest die hem had meegenomen naar het museum van Romeinse schepen in Fiumicino, en naar Rome, naar het Forum van Trajanus. Ze had hem de veertig meter hoge marmeren zuil laten zien waarop een spiraalvormige fries vertelde over de veldtochten van Trajanus, en ze had hem verteld dat er vroeger een gouden urn in stond met daarin de as van de keizer die de naam van de zuil droeg (of beter gezegd andersom). Tijdens een middagje in Rome, vorig jaar, waren ze een soldaat van haar compagnie tegengekomen, en die droeg geen pet maar hij had haar evengoed de militaire groet gegeven, met zijn hand tegen zijn slaap. Traian was verbluft geweest dat die gespierde kerel zo’n ontzag had voor zijn zus, een sprietje dat hij met één klap zou kunnen vloeren.

Maar toen ze eenmaal in Bala Bayak zat had hij haar veel vaker gesproken. Wanneer hij met haar praatte had hij het idee dat zij de hoofdrolspeler in een schietspel was – een keiharde marinier die moet vechten terwijl hij onder vuur ligt van Afghaanse slechteriken. De verbinding kwam maar zelden tot stand, maar als het lukte wist hij gewoon niet wat hij tegen haar moest zeggen, omdat hij ervan uitging dat zijn onbenullige praatjes over school, cijfers, overhoringen en proefwerken doodsaai zouden zijn voor een vrouw die op een plek zit waar vliegtuigen met raketten strooien, waar vijanden met landmijnen strooien en waar elke dag mensen worden uiteengereten. Maar Manuela was wel degelijk geïnteresseerd in die onbenullige praatjes, of ze deed in elk geval alsof, en hij was blij dat ze de tijd vond om met hem te praten. Wist hij veel dat tijd het enige was waaraan ze geen gebrek had. Traian pronkte met zijn zus bij het leger. In de klas liet hij haar foto’s op zijn mobieltje aan zijn klasgenoten en zijn leraren zien: Manuela aan het machinegeweer in de koepel van een Lince-pantservoertuig, Manuela in uniform tussen tientallen haveloze kinderen bij een met kogels doorzeefde ruïne, Manuela met haar helm op en haar geweer in de aanslag. Sinds ze bij die explosie de lucht in was gevlogen en haar naam in alle journaals was genoemd, noemden zijn klasgenoten hem niet langer de Roemeen.

Bedankt voor het aanbod, zegt Manuela, maar denk aan het tijdverschil, het is daar drieënhalf uur later, bij hen is het al geen Kerstmis meer. Trouwens, de Spanjool is daar niet meer. Nou, bel de andere soldaten dan, dringt Traian aan. Het is al avond, ze zitten nu in de eetzaal, zegt Manuela. En trouwens, ik ken er niemand meer, mijn regiment is half juni teruggekeerd. Ook zij had half juni met hen moeten terugkeren. In plaats daarvan was ze teruggekeerd op een brancard, verdoofd door de pijnstillers.

Van de heenreis herinnert ze zich ieder eindeloos ogenblik. Het geronk van de motoren van de C-130, oorverdovend ondanks de oordopjes. De ijzige kou omdat er geen verwarming was, de ongemakkelijke stoel waardoor ze noodgedwongen tegen de wand aan was gekropen, het heen-en-weergeslinger waardoor haar maag van streek was geraakt, ook al was ze er in tegenstelling tot haar buurman in geslaagd om niet te kotsen. De gênante afwezigheid van toiletten – er was er maar eentje, geïmproviseerd, met een gordijn eromheen; de soldaten die in flessen urineerden en de paar vrouwen die zaten te wiebelen en uiteindelijk noodgedwongen neerhurkten, zich vastklampend aan die lap stof. De spanning van die trage nachtelijke vlucht in het donker, zonder iets te kunnen zien omdat het enige raampje ver van haar plek was, maar in het besef dat ze over een mysterieus, onbekend continent vlogen. Van boord gaan door de laaddeur, op de tast in een duisternis zo ondoordringbaar dat ze haast dacht dat ze blind was geworden, van het donker en het lawaai naar een etherische stilte, op de verlaten landingsbaan van het vliegveld van Herat. Afghanistan had zich pas drie dagen later aan haar geopenbaard, toen alle procedures waren afgerond, de laatste onderzoeken achter de rug, toen ze haar nieuwe ISAF-badge had ontvangen en de compagnie eindelijk toestemming had gekregen om naar de plaats van bestemming te worden vervoerd. Toen was de helikopter over een mosterdgele hoogvlakte gevlogen die roze kleurde in het eerste ochtendlicht, omzoomd met ontoegankelijke, eenzame bergen in de kleur van rook die leken te zweven, hangend boven de horizon. Een beeld dat haar de adem had benomen. De terugreis is een zwart gat. Misschien dat ze daarom soms het idee heeft dat ze nog daar is.

Wanneer ga je weer terug naar Afghanistan? vraagt Traian. Ik weet het niet, antwoordt Manuela. Ze haalt haar schouders op, veinst onverschilligheid. We moeten afwachten hoe de medische onderzoeken gaan. Er bestaat geen manke soldaat, laat staan een manke adjudant. Waarom is de oorlog nog niet afgelopen? vraagt Traian. Waarom hebben we nog steeds niet gewonnen? Manuela aarzelt. Ze staat op het punt te antwoorden dat volgens de laatste gegevens van de ICOS, de International Council on Security and Development, de taliban tachtig procent van Afghanistan in handen hebben. Maar die gegevens moet je wel op de juiste manier interpreteren; je moet er rekening mee houden dat de minder dan zeventigduizend soldaten van het internationale contingent verspreid zijn over een gebied zo groot als Duitsland waar dertig miljoen mensen wonen, en als je die overweldigende scheve numerieke verhouding in aanmerking neemt is het wel even wat anders; de situatie is gewoon te complex om met één getal de realiteit van het werkveld weer te geven. Maar Traian is pas twaalf, hij zou die nuances nooit begrijpen. Dus zegt ze alleen maar dat het nu eenmaal tijd vergt, de overgang moet nog worden voltooid, en dat het hoe dan ook helemaal geen oorlog is, dus kan er ook geen overwinning zijn. Traian kijkt haar teleurgesteld aan. Afgezien van haar doorzichtige huid en de witte streep van de hechting die over haar schedel loopt, van de slaap tot de nek, ziet zijn zus er niet zo heel ziek uit. Maar ze ziet er ook niet meer uit als de trotse, zelfverzekerde meid die hij vorig jaar heeft uitgezwaaid. Misschien hebben ze haar daarginds gehersenspoeld. Waarom heeft hij het eigenlijk gedaan? vraagt Traian.

==

Traian heeft alle artikelen over de aanslag van internet gedownload, het zijn er niet zo heel veel eerlijk gezegd, en voornamelijk in de eerste drie dagen erna, want daarna was het nieuws verdwenen en was er niet meer over gesproken. Er werd alleen maar over de missie gesproken als er iemand omkwam – waar bloed is, is nieuws, luidt de gulden regel van de journalistiek – en aangezien er een maand later weer een soldaat was omgekomen, was de voorgaande aanslag niet langer interessant. Traian had de voornaamste zoekmachines geraadpleegd en gekeken hoe vaak de naam ‘Manuela Paris’ voorkwam. Honderdzestigduizend sites. Hij had alle pagina’s waarop iets nieuws werd gemeld bewaard (maar de meeste waren enkel een herhaling van het eerste persbericht). Hij had ze allemaal gelezen, zonder een antwoord te krijgen op de enige vraag die hij zou hebben gesteld als hij er de kans voor had gekregen: Waarom hebben ze zo’n hekel aan jullie? Hoezo leggen ze al die mijnen om jullie te vermoorden? Waarom is het verkeerd om een waterput te graven, een weg te repareren of een school te bouwen? Of zelfs om een moordenaar te arresteren? Wat is daar verkeerd aan? Vervolgens had hij alles op een USB-stick gezet, en die had hij in een hemelsblauwe envelop gestopt.

Manuela had de kranten nooit willen lezen, en afgezien van de rapportage die ze aan haar meerderen had gedaan en de getuigenis die ze had moeten afleggen voor het onderzoek dat het Openbaar Ministerie had ingesteld, had ze er niets meer over willen horen. Het was alsof het iemand anders was overkomen. Iemand die ze had gekend, voor wie ze het ellendig vond, met wie ze meeleefde, maar op wie ze toch niet echt kon focussen. Ze herinnerde zich niets van die ochtend, en dat had ze ook gezegd tegen de man die haar had ondervraagd. Ze herinnerde zich niets van haar laatste trip naar Qal’a-i-Shakhrak. Het dorp noch de school, noch de vervallen huizen of de ingestorte minaret waar ook hij het meerdere keren over had. Alleen het lawaai. Een gebulder dat vanuit het midden van de aarde leek te komen, vanuit haar eigen ingewanden.

De psychiater van het ziekenhuis bij wie ze in behandeling was zei dat haar drang om de gebeurtenis te vermijden – in psychiatrisch jargon dan ook ‘vermijding’ genoemd – een strategie was, een teken dat ze het nog niet verwerkt had en in feite een symptoom van PTSS, en dat ze haar best moest doen om daaroverheen te komen als ze niet wilde dat de stoornis chronisch zou worden en haar voorgoed ongeschikt voor het leger zou maken. Hij had haar zelfs de opdracht gegeven om een verslag te schrijven over haar ervaringen in dienst en over het trauma – homework noemde hij dat; daar moest Manuela zich tijdens de kerstvakantie aan wijden en dan in januari bij hem inleveren. Toen hij het zei had ze een lachje niet kunnen onderdrukken. Maar de psychiater had haar gewaarschuwd dat ze dat huiswerk niet moest onderschatten. Ondanks de schoolse, wat kinderachtige benaming was het homework een serieuze zaak, en misschien wel de enige therapie waarmee ze echt kon worden geholpen. Alleen als ze het voor elkaar kreeg om over haar pijn te praten, zou ze die van zich af kunnen zetten. Anders zou de pijn alleen maar groter worden, woekerend als onkruid, zijn wortels uitstrekkend in het donker, totdat zij eraan onderdoor ging. Manuela had beloofd dat ze haar best zou doen. Ze had een schriftje gekocht, maar ze had er nog geen regel in geschreven. Ze hield zich voor dat dat alleen maar kwam doordat ze het niet meer gewend was. Het enige wat ze tegenwoordig nog met de hand schreef waren coördinaten, codenamen, temperaturen. Maar om over jezelf te schrijven moet je nadenken, en dat wilde ze niet.

Er zijn ook foto’s van jou bij, zegt Traian terwijl hij de USB-stick in zijn computer stopt, ik weet niet hoe ze daaraan zijn gekomen, wij hebben de kranten geen foto’s willen geven omdat we jou niet om toestemming konden vragen en misschien vond je het niet goed. Wil je ze zien? Wat voor foto’s? vraagt Manuela met een schok. Haar handen tintelen, haar hart gaat sneller kloppen en alweer dat gevoel alsof er een scherpe spies haar nek binnen dringt. Van jou met een oude Afghaanse vrouw, zegt Traian, jullie staan dicht bij elkaar te praten. Die is vast gefotoshopt, zegt Manuela. De vrouwen daar lopen niet over straat, ze zijn onzichtbaar – in die zes maanden heeft ze er hooguit twee gezien. En ze laten zich al helemaal niet fotograferen. Oude mensen ook niet, die denken dat je hun ziel wilt stelen. Je staat er mooi op, houdt Traian vol terwijl hij op het icoontje van de afbeelding klikt. De envelop waar de USB-stick in zat ligt nog op het bureau. Met stift heeft haar broer er in zijn nette, kinderlijke handschrift op geschreven: ADJUDANT PARIS.

Het is een foto van een Afghaanse vrouw met een ingevallen gezicht en een kreukelige huid, als een gelooid blaadje, samen met Manuela bij iets wat op een grijze metalen kooi lijkt. Het zijn de prefab Hesco-modules gevuld met zand en puin die een ondoordringbare verdedigingsmuur vormen rond het kamp Sollum bij Bala Bayak. De vrouw draagt een donkere herenjas en de doek die ze om haar hoofd en haar hals draagt laat haar ogen, neus en mond vrij. De vrouw en Manuela kijken naar degene die hen fotografeert, allebei verrast en wat geïrriteerd door het onverwachte kiekje, en enigszins onscherp.

Dat beeld komt van eindeloos ver weg bovendrijven. Manuela is alles vergeten van dat gezicht, van de gelegenheid waarvoor de vrouw naar de FOB was gekomen, het korte moment waarop ze contact hadden en dat op de foto is vastgelegd. Maar door de foto komt de herinnering aan de herinnering in haar op. En de levendige, onuitwisbare indruk die die vrouw – de eerste en enige Afghaanse die ze van nabij had mogen meemaken – op haar had gemaakt. Ze kan zich niet meer herinneren hoe ze heette, al is ze ervan overtuigd dat ze het wel heeft geweten. De soldaten noemden haar wreed het Stinkdier. De soldaten zeiden dat alle Afghanen stinken, van de laagste herder tot de hoogste generaal. Geërgerd had zij hen erop gewezen dat ze zelf ook bepaald niet lekker roken, en dat terwijl ze nog maar een paar weken in de woestijn zaten. De trotse houding van die vrouw, de waardigheid van haar eeltige voeten, haar hoekige gezicht, de verticale groeven bij haar mondhoeken, haar woedende, zwijgende wanhoop, hadden Manuela doen denken aan haar moeder. Op een heel specifiek moment van haar leven: toen er voorlopig ontslag voor haar was aangevraagd bij de visfabriek. Het was de zomer van 1996. De economie stagneerde, de werkloosheid steeg, de fiscale druk was verstikkend en het bedrijf had de makreelbewerking naar Tunesië verplaatst. Manuela was dertien jaar, Vanessa zestien. Hun toekomst was beslist door de bedrijfsmanager, die nooit een voet in de fabriek had gezet, nooit had kennisgemaakt met de arbeidsters, waarschijnlijk nog nooit in zijn leven een makreel had gegeten. Die staan nooit op het menu in een restaurant. Makreel is de vis voor de armen.

Er was een schaduw gevallen over de ogen van haar moeder, bij haar mond waren die verticale groeven ontstaan – onuitwisbaar. Cinzia Colella had er altijd van gedroomd dat Manuela zou gaan studeren. De lerares Italiaans op de middenschool had tegen haar gezegd dat haar dochter echt een kind was om naar het lyceum te gaan en uiteindelijk te gaan studeren, dat ze beschikte over een zeldzaam correct taalgebruik en een authentieke intelligentie, die schuilt niet in het geheugen, maar in het vermogen om dingen met elkaar in verband te brengen. Ze was wel wat opstandig en haar schoolresultaten waren niet bijster goed, maar mevrouw Colella moest het niet opgeven en zich ook niet laten beliegen, ze moest haar dochter alleen maar de tijd gunnen om inzicht te krijgen, en zichzelf te leren kennen. De lerares drukte haar op het hart om de gave van haar dochter niet te verwaarlozen, om die te beschouwen als haar erfenis – een kapitaal, zeg maar. En om niet te luisteren naar de mensen die zeiden dat het nutteloos is om Grieks of filosofie te leren, dat Italië een heel ander land is dan Amerika en dat sociale mobiliteit hier niet bestaat. Manuela’s toekomst lag in haar hersenen. Cinzia Colella was er trots op – zelf was ze niet verder gekomen dan de middenschool, op haar vijftiende was ze in de fabriek gaan werken.

Met haar povere uitkering haalde ze het eind van de maand niet eens, en uiteindelijk was de fabriek dichtgegaan. Ze had de vernedering moeten ondergaan om een toelage van haar ex-man te accepteren. Toen had Manuela zich ingeschreven voor een middelbare beroepsopleiding met als specialisatie handel en toerisme, de school was in Palo Nuova, ze moest ernaartoe met een bus van de regionale vervoersmaatschappij Cotral, dat was een nuttig diploma waar je een baan mee kon krijgen. Haar moeder had wel door wat de achterliggende redenen van haar keuze waren, maar ze kon het haar niet verbieden. Af en toe bracht ze haar ’s ochtends zelf naar de opleiding Toerisme. Maar ze vroeg er nooit naar. In vijf jaar tijd was ze niet één keer wezen praten met de leraren. Kromgebogen, gespannen, altijd moe, nooit een glimlach. In die vrouw die op haar rubberslippers door het stof van de basis slofte, herkende Manuela dezelfde ontevredenheid, dezelfde woede en dezelfde schaamte omdat ze haar kinderen niets beters kon bieden, als die waardoor haar moeders gezicht was vertekend.

Dat was geen oude vrouw, Traian, zegt ze. Ik dacht het zelf eerst ook, maar ze was even oud als ik, zevenentwintig. Traian lijkt er niet van op te kijken. De foto van een tamelijk onaantrekkelijke bedelares boeit hem niet zo. Hij ziet liever die van de oorlogsvoertuigen, de Freccia-pantserwagens of de Dardo-gevechtstanks. Maar nu is hij op zoek naar een andere foto. Moet je deze zien, in de Lince, zegt hij geestdriftig terwijl hij de laatste jpeg van de reeks aanklikt, daarop kun je zien dat je in de radio zit te praten. Te laat wendt Manuela haar blik af. Het nieuws is op de voorpagina van alle kranten beland – landelijke, regionale en digitale bladen. Grote koppen. Naast de foto die haar broer haar wil laten zien, staat er nog een, in kleur: een hoop verschroeid metaal, banden, vodden, legerkistjes. Op de voorgrond een bebloede helm. Manuela trekt de muis uit de hand van haar broer en sluit het programma. Ze heeft een roestige smaak in haar mond. Traian wil per se dat ze de stick meeneemt, het is echt zijn cadeau voor haar. Hij heeft al die artikelen speciaal voor haar verzameld. Het is haar verhaal. Echt te gek om zo beroemd te zijn. Zelf wil hij later ook in de kranten en op tv komen, hij wil dat de mensen hem op straat nawijzen en zeggen: Kijk, daar heb je Traian Paris. Manuela zou hem moeten uitleggen dat beroemdheid geen verdienste is, dat het niets betekent, maar ze kan het niet opbrengen.

Terwijl ze de rest van de middag met Traian Sniper zit te spelen, totdat Vanessa haar weer zal komen ophalen, blijft Manuela zich voortdurend afvragen wie die foto van haar in de Lince gemaakt heeft. Elke soldaat had een fototoestel of een mobiel met camera. Ze legden alles vast. Maar op die momenten hadden ze wel wat anders aan hun hoofd. Dan waren ze volledig geconcentreerd, omdat een vergissing of een onoplettendheid levensbedreigend kon zijn. Gespannen, met droge mond en een knoop in hun buik. Het was nog geen weemoed, geen verlangen om ergens anders te zijn of om naar huis te gaan. Met hun ogen strak op de rechthoek van de voorruit gericht keken ze alleen maar naar de weg, die de hoogvlakte doorsneed – het verse spoor van de banden, een kaarsrechte, naakte streep in het gele, naakte zand, zonder referentiepunten, zonder een boom, een paal, helemaal niets. Ze keken naar die schijnvertoning van een straat die zich onveranderlijk voor hen uitstrekte, kilometers achter elkaar. Speurend naar obstakels, glinsteringen van metaal, onnatuurlijke kuilen, omgewoelde aarde, verlaten voertuigen, ongewone verhogingen, vlekken, schaduwen, kadavers. En nu is er van al die maanden die ze in Afghanistan heeft doorgebracht maar één beeld in haar herinnering achtergebleven. Die verblindende streep licht – gecalcineerd door de zon, weggevaagd door de wind. De stofwolk die op hen afkwam, die ze binnendrongen als een mistvlaag.

==

De gast van Hotel Bellavista eet in zijn eentje in het restaurant en trekt zich om halftien terug op zijn kamer. Manuela begluurt hem vanachter het gordijn in de woonkamer, en ze blijft de hele avond het hotel in de gaten houden terwijl ze, naast Alessia op de bank, doet alsof ze naar een tekenfilm kijkt, een verhaal over betoverde kastelen, heksen en pratende vogelverschrikkers. Het is een mooie film, met prachtige beelden en verrassende, filosofische dialogen voor een tekenfilm, maar ze kan de plot niet volgen. Beelden die als flitsen op haar netvlies verschijnen schuiven voor de scènes waar ze naar kijkt, de stemmen in haar hoofd voor die van de personages. Ze zit in het woonkamertje bij haar moeder thuis, maar toch is ze daar niet. Ze grijpt zich vast aan de armleuning van de bank om niet het bewustzijn te verliezen, meegezogen in een duizeling, een wervelstroom die haar bij de benen grijpt en haar naar de bodem sleurt, naar de bodem van de bodem van god weet wat. Ze heeft het gevoel dat ze omlaagvalt, en ze heeft opnieuw geen gevoel in haar voet. Dat is de schuld van de amygdala, de endocriene klier onder aan de hersenen – dat heeft de arts haar uitgelegd. Die produceert een abnormale hoeveelheid hormonen, en ook de neurotransmitters die invloed uitoefenen op de hippocampus blijken te zijn veranderd, waardoor haar herinneringsvermogen is verslechterd. Een neurologisch verschijnsel, volledig verklaarbaar. Maar terwijl ze naar die film zit te kijken, is haar voet er niet meer. En haar schedel wordt samengeperst in een ijzeren tang.

Ook de gast van het Bellavista zit tv te kijken, want door de rolluiken die bijna tot aan de grond zijn neergelaten sijpelt een blauwig, knipperend licht. Te oordelen naar de weerschijn en de kleuren die op de muren geprojecteerd worden, kijkt hij naar dezelfde film. Hij komt niet naar buiten om te roken. Om elf uur doet hij het licht uit. Hij lijdt niet aan slapeloosheid.

==

Homework

De vooruitgeschoven operatiebasis bij Bala Bayak heette Sollum. Die naam diende de soldaten te herinneren aan een beroemde veldslag uit de Tweede Wereldoorlog, of moest hen besmetten met de moed van degenen die zeventig jaar eerder het front in de Libische woestijn hadden verdedigd. Mij deed deze omgeving echter vooral denken aan een zentuintje: een blik zonder deksel, een kattenbak vol zand, aangeharkt door de vrachtwagenbanden en door de rotorbladen van de helikopters die telkens wanneer ze landden of opstegen een wervelwind veroorzaakten. In het dagboek dat ik tijdens de missie heb bijgehouden, noteerde ik op 23 december, twee uur na aankomst, zittend op mijn rugzak omdat ik nog niet wist waar mijn plek was, op de allereerste pagina de volgende conclusie: ‘Aangekomen op FOB. We zitten in het niets, omgeven door leegte.’

De 9e compagnie van het 10e regiment werd geïnstalleerd op een rechthoekig eiland van driehonderd meter lang en een kleine vijftig meter breed, maar dan zonder zee eromheen, een omheining met om de zoveel meter een wachttoren, omringd door constatina’s – de grote rollen puntdraad – en hoge verdedigingsmuren die je het zicht benamen en je het onaangename gevoel bezorgden dat je belegerd werd. In het westen stak een berg met een scherpe kam af, met een vrouwelijk silhouet dat deed denken aan de Monte Circeo, zij het dat deze hier zonder enige begroeiing was. Kapitein Paggiarin, de commandant van Sollum, constateerde met enige voldoening dat deze FOB in de woestijn hem deed denken aan de kampementen van de Romeinen voor de stadsmuren van Massada: van bovenaf gezien, in het zand onder aan de rotsen, leken het net vierkantjes getekend in het niets, angstaanjagend kwetsbaar. Maar het Romeinse legioen was juist vanuit die kampementen ten strijde getrokken om de opstandige stad in te nemen. Ik kende het verhaal van Massada niet, dus ik zweeg. Waarschijnlijk kreeg je van boven af die indrukwekkende berg die de vlakte domineerde, en waar de opstandelingen op de loer lagen, inderdaad de indruk dat de FOB van de Italianen niet meer was dan dat: een klein fort getekend in het niets, en – ondanks de ongelooflijke hoeveelheid geavanceerde wapens daar aanwezig – angstaanjagend kwetsbaar.

De bevelhebbers sliepen in prefabbarakken of in de gammele bouwsels die resteerden van een voormalig Sovjetvliegveld en zo goed en zo kwaad als het ging waren opgelapt; de soldaten in opblaasbare tenten bestookt door de zon. De laatsten waren niet bijster enthousiast over hun nieuwe onderkomen. Ik hoorde ze onder elkaar mopperen. Als ik dichterbij kwam, hielden ze hun mond. Ik weet niet waar het meer aan doet denken, een scoutingkamp of een nomadenkamp, schamperde Rizzo. Wat had jij dan verwacht, dat je in een hotel terechtkwam? lachte Pieri. Wie heeft bepaald dat die van het 5e in Shindand zitten en wij van het 10e in dit gat aan het eind van de wereld? mompelde Schirru. Een vriend van hem die was uitgezonden naar de FOB Shaft had enthousiast verteld over de schoonheid van die uitgestrekte, vruchtbare vallei, en ook over de tapijten van een zekere Abdul die toestemming had gekregen een kraampje te openen binnen de basis van het Task Force Centre. Daar was elke zondag een marktje. Hier was alleen maar stof en woestijn. Het is wel duidelijk dat het 10e regiment geen belangrijke vriendjes heeft, zuchtte een korporaal wiens naam ik nog niet in mijn hoofd had zitten; ook in Bala Bayak diende de complottheorie als verklaring voor alle onrecht. In Somalië was het nog veel erger, verzekerde Masera, de adjudant van de QRF. Maar in Libanon is het beter, bromde Santapaola. Daar heb je zelfs de zee.

Ik pakte mijn spullen op en sleepte die – met geveinsd gemak, want alles bij elkaar woog mijn bagage wel vijfentwintig kilo – tot aan de plek naast de ziekenboeg. Het onderbrengen van de vrouwen was altijd een probleem, op de FOB’s. Degene die verantwoordelijk was voor de logistiek had de tenten en de namen in de registers geteld en ons vrouwen vervolgens bij elkaar in een hoek van de basis geplaatst, in een bouwcontainer van vijf bij twee. Aan de meest beschutte kant, rechts van mij, zat luitenant-arts Ghigo. Links van me, afgescheiden door een tentzeil opgehangen aan een waslijn, aan de kant die het meest blootstond aan het stof en de tocht, zat soldaat eerste klasse Giani, magazijnmedewerkster bij de logistieke dienst. Ik installeerde me in het midden. De verbindende schakel tussen officieren en soldaten: dat was mijn plek, mijn taak en in zekere zin ook mijn missie. Binnen heel Sollum, waar bijna tweehonderd personen huisden, waren we maar met drie vrouwen. Een mortierschutter was op het laatste moment vervangen vanwege een gaatje in haar kies. Onze medische dienst telde geen tandartsen en iemand die het risico liep op een gebitsontsteking mocht niet op missie.

Ik klopte het stof weg, rolde mijn slaapzak uit op de stretcher, borg mijn tas en rugzak op, pakte vervolgens mijn badjas en begaf me naar de douches. De soldaten stonden in de rij voor de plees. Er waren er maar twaalf, allemaal chemische hurktoiletten. Ook voor de douches stonden ze in de rij. Maar ik had de sleutel van die voor de vrouwen. Terwijl ik de rij voorbijliep, voelde ik de vijandige blikken van de soldaten in mijn nek priemen. Maar ik keek niet om, die lol gunde ik hun niet. Ik wist hoe ze dachten over de privileges van de vrouwen.

Zodra het donker werd kroop ik in mijn slaapzak. Ik was kapot van de reis, maar ik kon de slaap niet vatten. Het onophoudelijke gesputter van de generatoren en het rumoer van de manoeuvrerende voertuigen op het exercitieterrein hielden me wakker. Bovendien gierde de adrenaline door mijn lijf. Voor de eerste keer in mijn leven was ik precies op de plek waar ik wilde zijn. Hier had ik naar verlangd sinds een novemberavond in 1992. De Manuela Paris die ik herken als mezelf is op die avond ontstaan: toen startte de geschiedenis die me naar Bala Bayak zou voeren. Ik was negen jaar.

Ook al hield ik altijd meer van sporten en buiten spelen dan van prinsessen en minikeukentjes, het kwam in de verste verte niet bij me op dat ik soldaat zou kunnen worden. Hoe vreemd het misschien ook lijkt, dromen kunnen niet zonder de realiteit, je kunt niet dromen van iets wat je niet kent of wat je simpelweg niet kunt bedenken. En in mijn kindertijd was Italië het enige Europese land waar de krijgsmacht nog niet was opengesteld voor vrouwen. Zelfs Portugese vrouwen mochten in dienst. Inzake de burgerrechten komen de Italianen er altijd weer achteraanhobbelen. Die avond is mijn leven echt begonnen. Ik zat onderuitgezakt op de bank met een vettige kartonnen doos op schoot en nuttigde mijn avondeten bestaande uit pizza, cola en chips. In mijn eentje, want mijn moeder draaide weer eens overuren in de visfabriek, mijn vader lag in het ziekenhuis na een operatie waarbij er een kankergezwel was weggehaald uit zijn schouder, en in de aangrenzende slaapkamer lag Vanessa op het bed te rollebollen met een vriendje. Mijn zus had sinds kort ontdekt dat ze met haar prille vormen onweerstaanbaar was voor het mannelijk geslacht, en ze kreeg maar geen genoeg van al die aandacht. Ik had het geluid van de tv op zijn hardst gezet om hun gekreun niet te hoeven horen. Kortom, ik lag dus thuis op de bank, opgerold tussen de kussens, in mijn eentje, verward, verveeld zoals een meisje van negen kan zijn wanneer ze haar huiswerk voor school al af heeft en geen zin meer heeft om te spelen, en de dag is vergleden zonder dat er iets is gebeurd, net zoals de dag van gisteren en eergisteren en die van morgen – toen er plotseling breed lachende amazonen in beeld verschenen.

Maar het waren niet de amazonen van vroeger over wie mijn opa me wel eens vertelde, die strijdsters met een afgehakte borst die voor de muren van Troje hadden gevochten, en wier aanvoerster Penthesilea was afgemaakt door de snelvoetige Achilles. Dit waren moderne amazonen, sterker nog, zo modern dat ze mijn tijdgenoten waren. In het journaal werd een item gebracht over dertig jonge vrouwen die hadden deelgenomen aan een experiment genaamd ‘Italiaanse vrouw voor één dag soldaat’, of iets van die strekking. In het item werden beelden van deze dertig meisjes getoond terwijl ze in uniform door een kazerne in Rome marcheerden. Het waren heel gewone meiden, maar ze werden direct omgeven door een aureool van mythische proporties in de ogen van dat meisje in het woonkamertje van een flat in Ladispoli dat verbluft naar ze lag te staren. In werkelijkheid was het slechts een publiciteitsstunt, want het zou nog heel wat jaren duren voordat vrouwen daadwerkelijk zouden worden toegelaten tot de krijgsmacht. Maar dat wist ik destijds niet, en kijkend naar die meiden die vrolijk over het kazerneterrein marcheerden was ik eerst stomverbaasd, en vervolgens uitzinnig van blijdschap. Ik wist meteen dat ik daar thuishoorde. En voor het eerst kreeg ik het idee dat ik misschien toch niet zo volkomen uit de toon viel in deze wereld.

Vanaf dat moment ging ik regelmatig naar de gemeentelijke bibliotheek aan het grote plein, want bij ons thuis waren er geen boeken, behalve een selectie van Reader’s Digest die mijn moeder god weet wanneer had aangeschaft en die stof stond te vergaren op de hoogste plank van het wandmeubel in de woonkamer. Ik raakte verslaafd aan lezen. Ik verslond encyclopedieën op zoek naar verhalen over vrouwelijke strijdsters, blij om erachter te komen dat er heel wat waren geweest, in elk tijdperk en in elk deel van de wereld. Vlijtig schreef ik die verhalen over in een schriftje met op het omslag de welgevormde, onoverwinnelijke Sailor Moon, strijdster voor liefde en rechtvaardigheid die ik inmiddels had ontdekt tussen de tekenfilms op tv en met wie ik me volledig identificeerde. Sailor Moon was echter ontsproten aan het brein van een geniale Japanse schrijfster, terwijl de strijdsters wier heldendaden ik overschreef echt hadden geleefd – tenminste, dat wilden de boeken me doen geloven. Je had May Senta/Wolf Hauler, bijgenaamd Lupetto, die in 1917 als soldaat in het Oostenrijks-Hongaarse leger meevocht met een bataljon berginfanterie en de verslagen Italianen tot krijgsgevangenen maakte, en de amazonen van Matitina, een Caraïbisch eiland nabij Guadeloupe waarover Christoffel Columbus van de inboorlingen in zijn gevolg had gehoord dat er alleen maar vrouwen woonden, geweldige boogschutters, die daar met elkaar leefden en zich slechts één keer per jaar met de mannen verenigden, waarna ze hun ongetwijfeld de vrucht van hun verbintenis schonken, tenzij het een vrouwelijke vrucht betrof. De amazonen van Matitina hadden hevig gevochten tegen de Spanjaarden. Maar mijn favoriet was Onorata Rodiani, een Italiaanse net als ik, die op haar twintigste huursoldaat was geworden nadat ze een man had vermoord die haar probeerde te verkrachten. In de vijftiende eeuw had ze, verkleed als man, dertig jaar lang gevochten onder verschillende aanvoerders, totdat ze dodelijk gewond raakte in de strijd. Ik heb dat geheime schriftje nooit aan iemand laten zien, en later, op mijn twintigste, heb ik het in een vlaag van moedeloosheid weggegooid. Daar heb ik nog steeds spijt van. Maar ik ben de strijdlustige vriendinnen die me in mijn tienertijd vergezelden nooit vergeten. In wezen heb ik die jaren immers met hen doorgebracht, wachtend tot ik oud genoeg zou zijn om mezelf ook aan te melden bij de kazerne in Rome. De wereld moest nog veranderen, de wetten moesten nog worden hervormd, het Italiaanse leger moest nog worden gereorganiseerd, maar ik had geen haast. En het besef dat ik niet te vroeg en niet te laat was geboren, maar precies op het juiste moment, schonk me een bijzondere kracht – de overtuiging dat ik een toekomst had.