GERWIN VAN DER WERF

LUCHTVISSERS

Roman

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

Das Paradies ist eine Insel

Die Hölle auch

JUDITH SCHALANSKY, Atlas der abgelegenen Inseln

Elk nieuw leven dat een mens begint is een voortzetting van het oude leven!

Ik daag het hele Leger des Heils uit mij het tegendeel te bewijzen!

W.F. HERMANS, Nooit meer slapen

1

Ik ga het redden, verdomd, ik ga het redden, ik durf het niet alleen te denken maar nu ook te fluisteren. Nog een uur, hooguit, en dan ben ik alleen. Hoe lang ik hier al sta – verscholen achter het muffe gordijntje – ik heb er geen benul meer van, maar het kan me niet schelen, want het wachten zal niet tevergeefs zijn. Soms doe ik mijn ogen dicht, duw mijn wang tegen het kozijn, dan voel ik de hoofdpijn kloppen tegen mijn linkeroog. Ik probeer al een tijdje onverschilligheid bij mijzelf op te roepen, als een kind dat verstoppertje speelt – ‘wat maakt het uit, als ze je vinden, dan ben je erbij, nou en?’ – maar ik slaag er niet meer in. Ik ben ten prooi gevallen aan dit heilig willen. Het moet lukken. Het moet.

Twee stalen bedden en een tafeltje, dat is al het meubilair in deze kamer. Als ik het vaalrode gordijn opzijduw kan ik de westelijke zijde van het eiland overzien, tot de vuurtoren, die zo’n twee kilometer verderop staat. Bij het transformatorhuisje zijn werklui bezig, weldra zal er geen stroom meer zijn. Daarachter zie ik het begin van de lange betonnen trap die omlaag naar de pier leidt. Vanochtend heb ik die beklommen, traag, opzichtig om mij heen speurend, in een poging zo veel mogelijk te lijken op de andere vier of vijf toeristen die lucht hadden gekregen van deze laatste trip naar Lundines.

Straks, als de veerboot uit zicht is, dan ga ik het eiland verkennen. Mijn eiland.

Eerst heb ik een poos op bed gelegen, uitgeput maar niet in staat te slapen. Het is die eeuwige hoofdpijn die mij in staat stelt te geloven dat alles echt gebeurd is. ‘Je bent er,’ zegt de hoofdpijn, ‘je bent er nog steeds.’ Maar niet geklaagd, de pijn is draaglijk, zij wordt gewiegd in de armen van Ibuprofen, mijn lief, die zo goed voor mij zorgt. De hele tijd hoorde ik voetstappen langs het huis gaan, het piepen van karretjes en steekwagens. De geluiden maakten me zo nerveus dat het me beter leek gewoon toe te kijken, verscholen achter het gordijn, als een uitgerangeerde acteur die stiekem in de coulissen wacht tot het toneel leeg is en het publiek naar huis. Iets wat ik werkelijk niet verwacht had: ik heb een bed met een schoon laken.

Wat is dat voor gerommel achter het huis? Gebonk op de muren, het hele huis trilt mee en versterkt het geluid, zodat ik niet kan bepalen waar het vandaan komt. Een klap, alsof er een deur dichtgesmeten wordt. Een scheut hoofdpijn jaagt door mijn kop, mijn ogen lopen vol met traanvocht, niet braken, diep ademen. De pijn zakt terug. Net als ik onder het bed wil kruipen is alles alweer voorbij. Niets aan de hand, niemand is binnengekomen. Rustig wacht ik tot de misselijkheid is weggezakt. Acht pakken Sultana’s heb ik in mijn rugzak zitten, één daarvan maak ik open. Twee koekjes, tegen het lege, misselijke gevoel. De kruimels klop ik van het bed, met de neus van mijn schoen duw ik ze tussen de kieren in de plankenvloer. Een mens moet het een beetje netjes houden in zijn nieuwe huis, in zijn nieuwe leven. In mijn rugzak zitten ook vier pakken gedroogde bruine bonen en twintig doosjes Ibuprofen van 400 milligram. Buiten gebeurt er weinig, er sloffen nog wat mensen richting de pier – hun laatste gang over dit eiland. De meeste zijn stil, sommige praten overdreven hard, maar ik kan niets verstaan. Misschien snijden ze op over hun nieuwe huis, hun nieuwe baan in de hoofdstad, om de angst en de weemoed over de evacuatie te verjagen. Maar goed, wat weet ik van hun verwachtingen en angsten? De mijne ken ik al nauwelijks. Een vrouw heeft haar arm om haar zoon geslagen, het blonde joch lijkt wel zwakzinnig, hij beweegt woest met zijn hoofd en slaat met zijn vrije arm om zich heen, alsof hij vogels verjaagt.

Om iets te doen te hebben snijd ik met mijn zakmes in de houten wand, net naast het raam. De letter N.

Daarna de letter O.

Het helpt tegen de zenuwen.

‘Olavshus’, zo heet dit houten huis, een gastenverblijf voor toeristen die langer dan een dag op Lundines blijven. Er zijn vier kamers, er is een douche en een klein keukenblok. Ik ben binnengekomen door de achterdeur, die aan de kant van het riviertje ligt. Goddank was hij open. Niemand heeft mij binnen zien gaan.

Ik kerf de letter A in het hout.

Alleen nog mannen in overalls. Er komt een handkar langs, vol gasflessen. Natuurlijk, vandaar die herrie! Ze ontkoppelen de gasflessen, ook die hier achter het huis stonden. Ik eet nog een Sultana, en snijd dan de letter H uit. Nu ben ik klaar.

Naar buiten, god wat zou ik graag naar buiten gaan, maar het kan nog niet. Er lopen nog steeds eilanders en werklui naar de pier.

Uit de rugzak vis ik mijn paspoort.

Joshua Lohman, Leiden 1977. Een meter vijfentachtig. Die foto, als je goed kijkt vertelt die foto de rest. Donkerblond haar, speciaal voor de foto achter zijn oor geduwd. Spitse neus, norse blik, alsof hij zojuist heeft ontdekt dat hij werkelijk niets kan. Woonde tot vorig jaar samen met Jenny de la Court, een mooie vrouw met een zoontje uit een eerdere relatie. De vader, het stuk uitschot, voelde zich nadat hij haar had gedumpt niet verplicht ooit nog iets voor dat kind te doen. Joshua Lohman daarentegen…

Ik scheur de kaft van het paspoort, en trek in één keer alle bladzijden los.

… nam na zijn studie Engels een baantje als leraar op de havo. Geen succes. Was eigenaar van een Toyota Corolla uit 1985. Ook geen succes. Volledig in de prak gereden terwijl het zojuist genoemde kind naast hem zat, gekleed in een ruitjesblouse en blauwe All Stars, op een tijdstip dat het een pyjama had moeten dragen en in bed had moeten liggen. Hij was tien en hij heette…

Zo is het wel weer genoeg. Ik verscheur het papier, dat is leuk om te doen, want het lijkt onherroepelijker dan de enkele reis met de boot van vanmorgen. De snippers laat ik op de grond vallen. Die harde plastic pagina met mijn persoonsgegevens is niet kapot te krijgen, ik vouw hem dubbel, en weer terug, tot het plastic wit wordt op de vouw. Het breekt niet. Met een achteloze polsbeweging laat ik het stukje plastic onder het tegenoverliggende bed zeilen.

Geen mens meer te zien. Het is acht uur in de avond. Ik laat mij op bed vallen en ga met mijn wijsvinger door de groeven van de letters die ik zojuist gemaakt heb.

Nu niet gaan liggen somberen, je zou jezelf moeten feliciteren! Zo ver ben je al gekomen, ze zijn weg, die boot is nu uitgevaren. De laatste veerboot. Hoe is het mogelijk. Het is je gelukt, nog nooit ben je ergens in geslaagd, Joshua Lohman, maar deze verbanning heb je moeiteloos voor jezelf georganiseerd. In een paar dagen tijd, met een vliegticket, een kaartje voor de boot en een paar kilo bonen, op een plek waar je absoluut niet thuishoort, een volmaakte rariteit.

Lundines, mijn purgatorium, mijn zelfontstoken vagevuur, hier ben ik dan, dit is de daad die ik heb gesteld.

2

Het eerste zonlicht streek over het gras van Lundines, zacht licht dat leek te aarzelen, alsof het speciaal voor het eiland was gekomen, maar niet zeker wist of het gelegen kwam. Een uithoek is het immers, een weggekeilde steen. In het noorden steken de hoge rotsen verticaal uit zee, niets groeit daar en niets lijkt er mogelijk dan schipbreuk. Desondanks barst het er van het leven. Reusachtige kolonies zeevogels kleven tegen de rotswand, cirkelen boven zee. Ooit was er een schilder die het eiland afbeeldde als een gekapseisd schip, met een hoog oprijzende romp en een hellend dek in zachte tinten groen. Er is een handvol mensen op het schilderij te zien, ze hebben hun armen gestrekt naar de hemel, hun benen stevig op de grond. Ze reiken niet, hun houding is wilskrachtig, zij vragen niet om redding, maar laten de hemel weten dat hij met grotere beproevingen moet komen dan een paar luizige herfststormen. Zij laten weten dat zij daar niet weg te krijgen zijn. Maar dat was lang geleden.

Ook leefde er ooit een dichter op Lundines. Hij beschreef het eiland als een plek waar de zee kan voelen hoe sterk zij is, waar zij aan kracht wint omdat zij weet dat de overwinning nabij is. Aan alle andere kusten op aarde had de zee nog veel werk, dat was om moedeloos van te worden, maar hier vatte de zee moed. De golven klommen soms tot vijftig meter boven het schuimende oppervlak, kom maar, zei de zee, kom maar bij mij, je bent immers verloren. Maar de rots was weerbarstig. De dichter roemde de mensen op het eiland om hun standvastigheid, want terwijl de wind de benen onder hun romp wegblies bleven zij omhoogkijken. Zij keken omhoog, niet uit trots, maar uit lijfsbehoud, om te zoeken naar vogels, naar papegaaiduikers, die zij lundar noemden, en die zij met meterslange schepnetten probeerden te vangen. De dichter noemde de bewoners ‘Himmelfiskeri’. Luchtvissers.

Markus had zijn hele leven op het eiland gewoond, en had nergens spijt van, behalve dat hij nooit had leren autorijden. Een open auto, Porsche of Aston Martin, de handen losjes op het stuur, wind door de haren. Niet de wind die hier altijd gierde, maar wind die je zelf maakte. Even was dit verlangen wakker gekust, toen vorig jaar het bericht kwam dat ze moesten verhuizen naar de hoofdstad. Maar het gevoel dat er nog dingen zouden kunnen veranderen had hij snel verdrongen. Hij was vierenzeventig, en hij had geen rijbewijs. Marthe had hij niet eens durven vertellen dat er een evacuatie ophanden was. Althans, hij had het een jaar geleden, toen het nieuws kwam, niet meteen verteld, en daarna werd het steeds moeilijker. Marthe zou zich geen raad weten als hij het haar zou zeggen, ze zou hem de schuld geven, schelden, vloeken, haar kleren onderschijten. Iedere dag duwde Markus haar in haar rolstoel over het karrenspoor naar de zuidelijke baai, waar ze op vijftig meter hoogte kon uitkijken over de zee. Vaak liet hij haar daar een tijdje staan.

Met de ruim drie meter lange fleigestok op de schouder stapte Markus de loopbrug op. De smalle brug van staalkabels verbond het eiland met de holm, de vogelrots. Vroeger liep Markus dagelijks over die brug, met een lichte, gretige pas op de heenweg, en terug met een zware doch fiere tred. Toen was de brug nog van hout en touw, en danste hij onder het gewicht van de tientallen papegaaiduikers die om zijn middel hingen, een krans van dode vogels. Hij was de beste.

Wie het roepen van papegaaiduikers voor het eerst hoort gelooft niet dat het geluid van een vogel komt, eerder van een koe of een schaap, of een zeurderig, penetrant blaasinstrument. Soms, als de vrouwtjes het zingen laag inzetten, en dan een uithaal produceren, lijkt het geluid precies op het uiterst traag opengaan van een krakende deur. Als je een hele kolonie hoort toeteren slaat de angst je om het hart. Voor Markus was het de muziek van zijn jeugd. Het was trouwens de enige muziek, want in die tijd was er op Lundines niemand die orgel kon spelen. Ze zongen in de kerk zonder begeleiding, een enorme chaos. Het leek ook alsof iedereen ter plekke zijn eigen melodie verzon, in schril contrast met de papegaaiduikers, die met tienduizenden behoorlijk unisono klonken. Jaren later leerde Markus orgel spelen van een organist uit de stad, die men had laten overkomen toen de nieuwe dominee werd beëdigd. Markus was uitgekozen omdat hij de enige was die een voorgezongen toon correct kon nazingen.

Hij bereikte het hoogste punt van de holm, een meter of honderd van de vuurtoren. Van hieruit liepen de rotsen bijna loodrecht de zee in. Er waren enkele smalle plateaus, iets lager gelegen, waar nog gras groeide. Dit waren de beste stekken om te vissen, het waren door de natuur gevormde zadels, sessen, waar je uren kon loeren, en toeslaan als je de kans kreeg. Markus liet zich op zijn buik van de klif zakken. Zijn voeten schraapten langs de rots, even hingen zijn benen in het luchtledige. Geen nood, hij wist precies wanneer hij de grond weer onder zich zou voelen, wanneer het taaie gras van het rotsplateau hem steun zou geven. Desondanks was hij heel even bang dat zijn stramme benen mis zouden tasten, of dat het kleine plateau zou afbreken, als straf voor zijn lange afwezigheid. Hij stond, zakte door zijn knieën, draaide en ging zitten in kleermakerszit, met de fleigestok horizontaal over zijn benen. Onder hem de zee, tamelijk kalm, want er stond weinig wind. Hij zag genoeg nesten van papegaaiduikers, maar zou moeten wachten tot ze langs kwamen vliegen. Hij was vierenzeventig en zat op de ses waar hij als kind al had gezeten, een stuk steen dat was afgesleten door zijn eigen achterwerk. Het was stil, en zijn gemoed stroomde vol, want dit was de plek waar hij zich vroeger veilig voelde, waar hij alleen zichzélf iets kon aandoen. De papegaaiduikers begonnen weer leven te maken. Het waren er veel minder dan vroeger. Markus oefende een paar keer de beweging, een soepele zwaai, de vlucht van de vogel volgend, dan een korte, snelle draai, waarmee hij de stok en het net meteen omhoogduwde in tegengestelde richting, zodat het beest verrast werd, recht in het net vloog en er geen ontsnappen meer mogelijk was.

Het duurde lang, maar dat hinderde niet. Markus keek zonder gedachten naar het schouwspel van de zee, de zwarte rotsen, hier en daar wit geverfd door vogelpoep, de geur, het geluid van de vogels. Zijn knieën en bovenbenen werden stijf van de kou. Kou was je grootste vijand bij het vissen. Kou in je lijf maakte je houterig, je kon door je eigen bruuske bewegingen verrast worden. Een val in de diepte, die onherroepelijk de dood tot gevolg zou hebben, werd altijd veroorzaakt door koude en door wind. Markus oefende de zwaaibeweging nog een paar maal, om warm te blijven. Hij zat er al bijna een halfuur toen een kans zich aandiende.

Hij kwam overeind, voelde een pijnscheut door zijn rug gaan, zijn benen verkrampten. Tegelijk voelde hij een druk tegen zijn schedel die hem deed duizelen. Even werd alles zwart, maar de beweging maakte hij af, alsof hij bestuurd werd. De vogel spartelde in het net, trok hem even mee. Als hij twee stappen zou doen zou hij van de klif vallen. Hij zette er één, herstelde zich, wankelde, zette er nog één. Het is afgelopen, dacht hij. Hij liet zich op zijn zij tegen de rotswand vallen, probeerde het gewicht van de stok daar ook te krijgen. We gaan samen, lieve puffin, dacht hij, net als Olle. Ja, precies zoals Olle. Op een of andere manier wist hij de stok toch binnen te halen, in een moeilijke positie, zijn schouder tegen de rots gedrukt. Hij greep de vogel beet en brak het beest de nek. Toen zijn adem rustig geworden was haalde hij de vogel uit het net, pakte een vleugel beet en draaide die met kracht van de romp af. Door het gat dat ontstond trok hij de longen eruit. Met vingers rood van het bloed peuterde hij het hart van het dier tussen de longen vandaan, een zacht bolletje ter grootte van een flinke kers. Hij bracht het hart naar zijn mond. Hij beet, het bloed stroomde uit zijn mondhoeken, langs zijn vingers, warm en stroperig. De bittere metaalsmaak van het hart bracht de tranen in zijn ogen. De ziekte van Marthe, de droom van automobielen, de belofte van comfort op zijn oude dag – het bestond ineens niet meer. Dit, hier en nu, was het leven. Hij veegde zijn handen af aan de witte veren van de papegaaiduiker en gooide het dier in de diepte.

‘Ik ga hier niet weg,’ zei hij, alsof hij nog de keus had.

Toen hij terug de klif over was geklauterd was zijn hele lichaam volgelopen met pijn. Hij probeerde normaal te bewegen, maar het ging niet, zijn kuiten vol kramp, zijn borst zwaar, het ging al jaren niet meer, alleen vandaag kon het niet meer ontkend worden: hij was versleten. Vlak voor hij de loopbrug bereikte bleef hij staan. Hij keek naar de vuurtoren en de omliggende gebouwen, ineens bekroop hem het gevoel dat iemand hem in de gaten hield. Een bekend gevoel, want dat was wat iedereen op het eiland altijd deed, kijken naar de ander, speuren naar iedere beweging die niet tot de dagelijkse routine behoorde, die eruit vissen, van alle kanten tegen het licht houden en dan te drogen hangen. Je wist nooit of zo’n observatie later nog voordeel kon opleveren. Op een eiland was alles wat je bewaarde wisselgeld. Maar de vuurtoren werkte al jaren automatisch, met computers, er kwam geen mens aan te pas. Hij draaide zich om en liep met trillende benen over de loopbrug, vurig hopend dat hij het zou redden tot zijn huis.

3

Het rode stinkgordijntje houdt het licht nauwelijks tegen, zodat het lijkt alsof ik in een hoerenkast lig. Volgens mijn telefoon is het 7:14, maar in werkelijkheid is het hier een uur vroeger. Als mijn telefoon straks uitvalt – hij geeft een flinterdun streepje batterijlading aan – dan zal ik langzaam verzuipen in een zee van tijd. Daar kijk ik naar uit, en tegelijk ben ik er bang voor. Nu ben ik verdwenen. Of ik ook vermist ben weet ik niet, je bent immers pas vermist als iemand je gaat zoeken. ‘Ik ga een tijdje op reis,’ heb ik tegen mijn moeder gezegd. ‘Dat is mooi, jongen,’ antwoordde ze. ‘Even eruit.’ ‘Ja, even eruit,’ zei ik, niet zeker of ze het als vraag bedoelde. Toen kneep ik in haar knokige hand en zei: ‘Dag mam.’ ‘Ja,’ zei ze. ‘Dag dan maar, m’n jongen.’ Dat is drie dagen geleden. Bijna moest ik huilen, maar ik liet het bij een snik toen ik alweer in de gang stond.

De hoofdpijn sluimert in mijn nek, hij lijkt niet bloeddorstig vandaag. Tijd om op de plankenvloer te gaan liggen voor mijn buikspieroefeningen. Honderd sit-ups. Het gaat goed. Pijn door belasting en zuurstofgebrek in mijn buikspieren, heerlijk, pijn waar je zelf voor kiest, die jij in je macht hebt en niet andersom. Daarna doe ik vijftig push-ups, terwijl mijn buikspieren nog verkrampt zijn. Hijgend val ik terug op bed. Er is maar één ding dat hoofdpijn tijdelijk kan verdringen: zware inspanning. De stress veroorzaakt door spieren die zonder zuurstof komen te zitten. Het is iets dat weinigen zullen geloven, maar het is waar, ik heb het vastgesteld. Met zware inspanningen verdring ik ook de beelden, de geuren, de geluiden, al weet ik dat ze direct daarna terugkomen. Kijk, daar zijn ze alweer, vergezeld van hoofdpijn. De Toyota begint te driften, het lijkt of we vliegen. De zijkant, waar Noah zit, boort zich in de vrachtwagen, een trailer voor autotransporten. Daar heb ik geen beeld bij, alleen geluid. Ik weet niet hoe ik ben uitgestapt. Een snerpend gefluit in mijn oor, alles blijft draaien. Het zijportier lijkt een groot in elkaar gefrommeld blikje bier. De geuren van verbrand rubber, rook, braaksel, ik geloof dat mijn nek gebroken is en denk de hele tijd: dit is het, dit is het dus, je bent nog niet op de helft van je leven, en aan dit moment zul je de rest van je leven iedere dag moeten denken. Ik wist nog niet dat ik vanaf dat moment iedere dag bezocht zou worden door hoofdpijn, en bij hevige hoofdpijn kun je eigenlijk alleen maar aan hoofdpijn denken.

Met twee vingers volg ik de kerven in de muur. Ik pulk een paar splinters uit de N. De O is bijna vierkant. De A is kleiner dan de andere letters, de H is goed gelukt, het is een makkelijke letter om uit te snijden. Zal ik ook ‘Jenny’ in het hout kerven? Die jongen hoort toch bij zijn moeder? De dag voor het ongeluk had ik nog ruzie gekregen met Jenny. Noah vroeg tijdens het eten: ‘Josh, wat is een hoer?’ Ik schrok en zei: ‘Vraag dat maar aan je moeder, jongen.’ Jenny vatte het verkeerd op, en ik had geen zin excuses te maken voor een onschuldig bedoelde opmerking. Met de zwemspullen onder haar arm beende ze het huis uit, zonder gedag te zeggen.

Nu ja, laat maar, ik hoef haar er niet bij. Hier mag ik toch wel doen alsof die jongen van mij was, tegenover wie zou ik mij daarvoor moeten verantwoorden? Tegenover de mieren?

De eerste maanden na het ongeluk stelde ik mij de hoofdpijn voor als een wild dier, een beest met een rotkarakter dat kwaad werd als ik zijn slaap verstoorde. Het was in mijn kop gekropen om mij voortdurend in staat van beschuldiging te stellen. Op een of andere manier kwam ik uit op een vleermuis met tanden als scheermesjes en weerhaakjes aan zijn poten. Later leek die voorstelling mij te simpel, of zij voldeed domweg niet meer omdat ik er te veel aan gewend was geraakt. Ik vergeleek de binnenkant van mijn hoofd met een schilderij van Rothko, peilloos zwart en dieprood, en met de hel van Jeroen Bosch, volgepropt met afzichtelijke duivels, zondaars en martelwerktuigjes. Hoe dan ook, de pijn bleef een grootheid op zichzelf, een uitzettend en weer krimpend lichaam diep in de hersenstam. Dagenlang kon hij slapen, soms zat ik dan uren stil op de bank te luisteren of ik hem kon horen ruisen, of hij nog bestond. Hoofdpijn is als een rivier die uiteindelijk braaf de loop volgt die hij zelf heeft uitgesleten. De mijne stroomt omhoog vanuit de nek, duwt zich door vernauwingen in mijn hersenen en mondt uit in mijn voorhoofdsholte, met een lichte voorkeur voor links. Daar blijft hij zitten. Soms duwt hij mijn linkeroog dicht, dan dwingt hij mij de wereld te bekijken door mijn tot een spleet getrokken rechteroog, alsof ik stiekem door een kier in de schutting kijk.

En elke dag begint het weer van voor af aan.

Opstaan.

Vier Sultana’s, hop daar gaan ze, of het niets is. Het hongergevoel verdwijnt niet. Ik heb ook nog een paar energierepen in mijn rugzak gestopt, van die taaie plakken die niets wegen en per stuk genoeg calorieën bevatten om een wielerpeloton de Pyreneeën over te krijgen. In de smaken banaan en bosvruchten. Voor noodgevallen.

Na het opentrekken van het gordijntje is het nauwelijks lichter in de kamer. Bewolkt, rustig weer. Mijn uitzicht: zee, de baai, de asfaltweg naar het haventje, het vogeleiland – Lundinesholm – met heel in de verte de vuurtoren.

Schoenen aan, fleecevest, we gaan maar eens naar buiten.

Op de gang hangt een verhaaltje in het Engels over waarom dit gebouwtje het Olavshus heet. Olav is een Viking uit de elfde eeuw, die hier op de eilanden nogal zijn eigen gang ging, zogenaamd horig aan de Noorse koning. Een paar jaar later bleek hij ingelijfd bij de Engelsen. ‘Het maakt mij niet uit,’ waren zijn woorden, ‘of ik aan de Engelse of de Noorse koning ongehoorzaam ben.’ Verder staat er op het gelamineerde, desondanks door vocht aangetaste briefje dat deze uitspraak de mentaliteit van de eilander weergeeft. Daaronder staan de huisregels van het Olavshus, wat mij dan weer merkwaardig voorkomt, gezien die mentaliteit. Ze zijn door de gele vochtkringen onleesbaar, de huisregels.

Helemaal op mijn gemak voel ik mij niet als ik door de achterdeur het huis verlaat. Ik blijf een indringer. Het zal wel tijd nodig hebben. Ja, het zal tijd nodig hebben. Hoe vaak ik die woorden niet gehoord heb het afgelopen jaar! Wie heeft tijd nodig? Het enige wat je aan tijd hebt is dat niet alles tegelijk gebeurt, zodat het niet een nog grotere bende wordt. Hier op dit eiland gebeurt niks en is tijd net zo nutteloos als geld en een goed humeur.

Aan de achterzijde van het Olavshus stroomt het riviertje dat uit de heuvels komt. In een paar minuten kun je de rand van de klif bereiken. Ik schat dat de noordkant pakweg een halfuur lopen is. Daar ga ik eerst een kijkje nemen.

Nadat ik de asfaltweg over ben gestoken loop ik direct het grasland in, dat hier zo steil omhooggaat dat ik tegen de helling aan moet leunen, en soms in de grond moet klauwen om mij omhoog te trekken. De wind duwt mij verder. Het gras is hier afgegraasd en zit vol mos, het maakt de ondergrond zacht en verend. Bij het hoogste punt aangekomen ben ik volledig buiten adem. Het blijkt niet het hoogste punt te zijn. Ik sta op de rand van een enorm plateau, dat ook weer niet vlak is, maar schuin oploopt naar het noorden. Ik blijf staan om op adem te komen, en om te bedenken welke kant ik op zal lopen. Er zijn geen paden, zelfs geen sporen. Enkel taai, wild gras in lange pluimen. En heide, grillig gevormde struikjes, laag tegen de grond gedrukt door de wind. Nu sta ik mijzelf toe om te draaien, om het uitzicht over de baai en het dorp te bewonderen. Meteen waait de wind mijn ogen droog. Ze zeggen altijd dat een mens zich nietig gaat voelen als hij zo eenzaam is, omringd door woeste leegte. Ik voel niets van dien aard, ik voel mij juist alsof ik de schepper van dit alles ben, alles is precies zoals ik het zou bedenken. Behalve de wind dan. Ik kijk over het eiland uit alsof ik de baas ben, de baas die met een vingerknip alles zou kunnen veranderen, maar dat niet wil omdat het zo precies goed is. Door die daken van gras lijken de huisjes uit de grond te zijn opgeschoten. De zon schijnt door een gat in de lucht op de witte kerk. Op zee zijn tientallen soorten blauw en grijs te onderscheiden, door de lichtval en de wolken, en door de felle windvlagen die het oppervlak doen rimpelen. Er is hier boven geen geluid te horen dan het gejakker van de wind. Genoeg, ik draai terug naar het noorden, zodat de wind weer een tijdje in het andere oor kan brullen. Ik kan begrijpen dat eilanders krankzinnig werden van die wind. Soms zie ik vogels boven de klif verschijnen, meeuwen geloof ik, maar ik hoor ze niet krijsen door het gebulder van de wind. Verder maar weer, in de richting van de kliffen. Het dal en de baai kan ik niet meer zien, er is alleen een gigantisch geel veld met plukjes hei en keien. Als ik zo naar het noorden kijk lijkt de hoogvlakte op een versleten tapijt dat op de wolken ligt.

Voor mijn vertrek heb ik een paar keer naar een film met Tom Hanks gekeken, die film waarin hij moet overleven op een tropisch eiland. Hij ontwikkelt er een lange baard en bewaart zijn geestelijke gezondheid dankzij een volleybal die hij menselijke eigenschappen toeschrijft. Tom Hanks had belangrijke voordelen: altijd mooi weer en dagen die even lang duren. Hij had geen last van hoofdpijn. Ik heb andere voordelen: ik heb bagage mee kunnen nemen, en ik woon in een huis. In mijn rugzak met handbagage heb ik schone T-shirts gestopt, onderbroeken, de pakken bonen, Sultana’s, en een pluchen beest. Sentimenteel en kinderachtig, zeker, maar dat beest was licht en gemakkelijk mee te nemen. Gemakkelijker dan een volleybal in ieder geval. Het is een kleine witte uil en hij heet Meneer Jacques. Hij was van Noah, en ik weet iets van die uil wat Jenny niet weet. Iets dat alleen Noah en ik weten: dat hij voetbaluitslagen kan voorspellen, net als die octopus op het vorige voetbalkampioenschap. Je schrijft de namen van de clubs of de landen op een papiertje, legt die op de grond, en zet Meneer Jacques tussen die briefjes in. De kant die hij op valt wijst de winnaar aan. Als hij blijft staan (wat soms gebeurde) is het gelijkspel. Meneer Jacques heeft er maar twee keer naast gezeten, alle andere keren klopte het. Je kunt hem ook andere dingen vragen, al wordt zijn foutpercentage dan hoger. Jenny weet daar allemaal niets van, ze weet niet eens dat de uil Meneer Jacques heet. Tom Hanks had trouwens nog een ander voordeel: hij bezat de wil naar huis terug te keren.

Mijn schoenen zijn zeiknat van het gras en de lage struikjes, het water kruipt bij iedere stap verder mijn sokken in. Waarom heb ik alleen gymschoenen meegenomen? Ver lopen is het trouwens niet, ik denk nog geen kilometer. Het eiland is nog kleiner dan ik mij had voorgesteld.

Als ik bij de kliffen aankom beneemt de hoogte mij de adem. Ik ga gehurkt zitten, om het lonken van die diepte te negeren, en om de wind geen kans te geven mij ervanaf te duwen. Nu zie ik veel meer vogels. Meeuwen, sternen, een enorme witte vogel, misschien een jan-van-gent. Ter linkerzijde van mij, aan de westkant, zie ik papegaaiduikers! Ik zie ook hun nesten, in de verte. Op onmogelijke plekken, als beeldhouwwerkjes in de gevel van een gotische kathedraal, zo zitten de beesten in kleine nissen en uitsparingen in de rots. Een wonderlijke aanblik. Plotseling vliegen er een stuk of tien, twintig meeuwen op. Nee, het zijn er veel meer! Een hele zwerm vult de lucht. Er lijkt een net over mij uitgeworpen te worden. Lucht en leegte krijgen ineens reliëf door al die opvliegende vogels. Alles lijkt groter, zee en lucht, alles behalve het stuk van het eiland waar ik sta. Dan buigen de vogels af naar het noorden en valt de zwerm uit elkaar. Sommige duiken bijna loodrecht het water in, van duizelingwekkende hoogte. Of ze vis vangen kan ik niet zien.

Verderop zie ik de holm liggen, zwaar hellend en donker als een scheepswrak. Het lijkt erop dat daar veel meer papegaaiduikers zitten. De wind brengt een geluid van die kant dat ik nog nooit gehoord heb. Een diep geknor, als krakend hout, tandengeknars uit de hel.

Ik kan hier de rest van de dag naar kijken, hoe die dikke zwarte stipjes in de verte tegen de rotsen kleven en met die korte vleugels cirkeltjes vliegen. Alleen als ze duiken, als ze zich pijlsnel in zee laten vallen, dan schudden ze alle onhandige sulligheid van zich af. Dan zijn ze gracieus en dodelijk efficiënt tegelijk. Een beetje zoals een mens zou willen zijn.

Op een uitgeversborrel hoorde ik een schrijver iets zeggen over vogels. ‘In mijn werk zal je geen enkele vogel aantreffen. Vogels zijn niet alleen vieze kutbeesten die ziektes verspreiden, ze zijn ook abject als metafoor. Schrijven over vogels is als componeren over seks.’ Deze schrijver staat erom bekend dat hij veel over seks schrijft. Of hij ook componeert weet ik niet. Er werd om gelachen, het klonk ook wel grappig zoals hij het zei, maar als ik die papegaaiduikers zie denk ik dat het niet waar is. Dat schijnt overigens niet zoveel uit te maken, of wat je zegt waar is, als je je gehoor amuseert worden je wel wat leugens vergeven. Het was trouwens de enige uitgeversborrel waar ik ooit ben geweest. Ik was uitgenodigd omdat ik met een vertaling bezig was van een boek van een jonge Britse schrijfster die op doorbreken stond. Het was mijn eerste grote vertaalopdracht. Op de borrel kende ik niemand, en om dat niet te veel te laten opvallen liep ik met twee glazen wijn rond om te kunnen doen alsof ik op zoek was naar mijn beste vriend. Op een goed moment liep ik op een andere eenzame figuur af, een kerel met droevige ogen en grijze stekeltjes. ‘Bent u ook vertaler?’ vroeg ik. Ik bood hem de wijn aan. ‘Nee,’ zei hij, ‘ik ben schrijver. Ik heb acht boeken gepubliceerd.’ Daarop dronk hij het glas wijn in één teug leeg. Ik haalde nog een stuk of wat hapjes van een schaal, iets met ei, en iets met vis. Ze smaakten precies hetzelfde, naar zout, en brachten een afschuwelijke smaak in mijn mond. Nog een paar glazen wijn erachteraan. Toen ben ik weggegaan, zodat ik veel vroeger thuis was dan ik had gezegd. Noah lag zacht te huilen in bed. Hij lag op zijn zij en hield Meneer Jacques tegen zijn oor gedrukt. ‘Waar is mama?’ vroeg ik. ‘Zwemmen,’ zei hij. Hij probeerde meteen op te houden met snikken. Ik maakte rechtsomkeert, beende de trap af, allemachtig wat was ik kwaad, ik belde haar mobiele nummer, buiten gehoorsafstand van de jongen. Ze nam niet op, zoals verwacht. Terug naar boven, met drie treden tegelijk. ‘Kleed je aan,’ zei ik. ‘Zo is het genoeg.’ Hij verroerde zich niet. ‘Kleed je aan, kom, we gaan wat leuks doen.’ Ik gaf hem de ruitjesblouse aan, gooide zijn spijkerbroek over de rand van het bed. Hij deed er lang over, omdat hij tijdens het aankleden Meneer Jacques geen moment losliet.

Ineens kunnen die vogels me niets meer schelen. De wind waait in mijn rechteroor en drukt mijn wang tegen mijn kaken. Getril tegen mijn bovenbeen. Vanuit mijn broekzak laat mijn telefoon weten dat de batterij nagenoeg leeg is, ik geef gehoor aan de oproep en haal het ding tevoorschijn. Het laatste sms-bericht dat ik heb ontvangen is van gisterochtend. Mijn laatste contact met de buitenwereld.

Welkom in Denemarken! In dit land gelden de volgende tarieven…

Dat zouden ze op borden bij de grens moeten zetten. Een beschaafd land heeft nette tarieven voor alles, zodat je niet voor nare verrassingen komt te staan. Dit eiland niet, dit eiland ligt in zee te wachten op het einde. Als ik in een melodramatische bui was geweest zou ik zeggen: het kent maar één tarief, het allerhoogste.

Staand aan de rand van de klif voel ik mij sterk, omdat alles behalve de hemel zich onder mij bevindt. Eerst lik ik het zout van mijn lippen, dan werp ik de telefoon bovenhands de klif af.

4

Dominee Quast trok zijn bef recht en schudde de valse plooien uit zijn toga. Hij ging zitten op het smalle groene bankje in de consistorie van de kerk, zijn witte, vlezige handen geklemd om het gebedenboek en de dubbelgevouwen blaadjes met de preek. Een consistorie was het eigenlijk niet te noemen, het hok waar hij in zat. Quast noemde het de voorkerk. Ook die naam was te veel eer. Het was eerder een flinke inbouwkast, met ruimte voor drie personen, mits zij op het bankje gingen zitten en niet bewogen. Vroeger zaten ze daar ook daadwerkelijk met z’n drieën, met hun gezichten naar de witte deur, de ingang tot de kerk, te wachten tot ze uit hun kist tevoorschijn mochten komen, als poppenkastpoppen. Ter rechterzijde zat nog een laag deurtje, dat via drie houten treden naar de kansel leidde. Die treden noemde hij Vader, Zoon en Heilige Geest, omdat ze kraakten en hem in de war brachten.

Zo zaten ze vroeger, de dominee en twee ouderlingen. Er waren al jaren geen ouderlingen meer. Quast zat alleen in zijn voorkerk, niemand die hem de hand schudde voor de dienst, geen enkel bemoedigend woord. Alleen de flessen avondmaalswijn gaven hem wat steun. Quast nam de laatste fles, waarvan hij nog een kwart bewaard had, en zette die aan zijn mond. Hij dronk, tot de fles leeg was. Ook op deze zondag sprak hij zelf het consistoriegebed uit:

‘Heer onze God, U danken wij

Dat Gij ons op deze dag

Geroepen hebt naar Uw huis

Als Uw gemeente – de een met blijdschap, de ander met verdriet

Om naar Uw stem te horen

Breng alle andere stemmen in ons tot zwijgen.

Amen.’

Breng ze tot zwijgen, mompelde hij, al die andere vervloekte stemmen. Hij stond op en legde het gebedenboek achter zich op het groene bankje. Dat smalle rotbankje waar zijn achterwerk niet op paste. Hij raapte het touw op, het dikke stuk touw met de strop aan het uiteinde.

Hij ging voor het trapje staan, ademde diep in. Hij was tegen de ochtend in slaap gevallen, en goddank op tijd wakker geworden. Zijn preek was af. Zijn preek was al weken af. Desondanks had hij gisternacht nog kleine wijzigingen aangebracht. Ik ben niet dronken, dacht hij, en nu is het tussen U en mij, tussen U en mij, Heer God. Laat deze preek nú voor mijn ogen in vlammen opgaan, en ik zal leven, en U loven.

God deed niets, zoals verwacht. Het was ook eigenlijk een grapje.

Eergisteren had hij Frida al zijn geld gegeven, voor haar zoon. De toekomst van de jongen die hem lief was, was zodoende veiliggesteld. Dominee Quast was tweeënzestig jaar oud, en hij hield van een debiele jongen van twaalf die hij nooit meer zou zien, en die gisteren was vertrokken met de laatste veerboot.

Quast besteeg de drie treden. De laatste, de Geest, kraakte het gevaarlijkst. Quast bukte voor het gat van de deur, trok het touw achter zich aan de preekstoel op, alsof hij zich ervoor schaamde. Hij vouwde de preek uit en streek hem glad op de grote bijbel, die opengeslagen lag op het Boek der Psalmen, en liet zijn blik door de kerk gaan. De groene kerkbanken met de genummerde deurtjes, rechts even, links oneven. Het lichtblauwe plafond, de witte muren, de donkerbruine dwarsbalken. Het doopvont met de fraaie koperen schaal, de smalle galerij met het traporgel. Schuin achter hem het altaar, een eenvoudige tafel met een wit kleed en een kandelaar, boven het altaar hing het schilderij van de kruisafneming. Hij stelde zich voor hoe men het touw zou losknopen en zijn lichaam van de dwarsbalk zou laten zakken, weken, misschien maanden van nu. Zoals Christus van het kruis werd getild, nee, zo zou het niet gaan, met zoveel eerbied en deernis. Quast had ruim dertig kilo overgewicht.

Hij streek de blaadjes met zijn preek nogmaals glad en kuchte. De lege kerk weerkaatste het gekuch, alsof hij wilde zeggen: ‘Kom maar op met je flauwekul.’

‘Gemeente van God,’ begon Quast.

Pauze.

‘God!’

Galm. Pauze.

‘God bestaat niet!’

Hij wachtte, luisterde naar de echo, de draai die de kerk aan de woorden gaf. Hij sprak de woorden nogmaals uit. Fermer, korter.