Van Kazuo Ishiguro verschenen eveneens bij Uitgeverij Atlas:

De troostelozen
Toen wij wezen waren
De rest van de dag
Nocturnes

Kazuo Ishiguro

Laat me nooit alleen

Vertaling Bartho Kriek

Uitgeverij Atlas – Amsterdam/Antwerpen

© 2005, 2011 Kazuo Ishiguro
© 2005, 2011 Nederlandse vertaling: Bartho Kriek
Oorspronkelijke titel: Never Let Me Go
Oorspronkelijke uitgave: Faber and Faber, Londen

Omslag: Zeno

Deze digitale editie is gemaakt naar de 3e druk; ISBN 9789045018676
ISBN 9789025442415
D/2011/0108/534
NUR 302

www.uitgeverijatlas.nl

Engeland, eind jaren negentig

DEEL EEN

HOOFDSTUK EEN

Mijn naam is Kathy H. Ik ben eenendertig jaar en al meer dan elf jaar verzorger. Dat lijkt erg lang, ik weet het, maar ze willen zelfs dat ik het nog acht maanden blijf doen, tot eind dit jaar. Dan ben ik het bijna exact twaalf jaar. Ik weet dat het feit dat ik het al zo lang ben niet per se betekent dat ze geweldig tevreden over mijn werk zijn. Een paar heel goede verzorgers kregen na twee, drie jaar te horen dat ze ermee moesten stoppen. En ik ken minstens één iemand die niet minder dan veertien jaar verzorger is geweest en er helemaal niets van terechtbracht. Dus ik zit niet op te scheppen, al weet ik toevallig dat ze altijd tevreden over mijn werk geweest zijn, ikzelf over het algemeen trouwens ook. Mijn donors hebben het meestal veel beter gedaan dan verwacht. Ze herstelden opzienbarend snel, en bijna geen één is aangemerkt als ‘van streek’, zelfs niet voorafgaand aan een vierde donatie. Goed, dit is misschien wél opschepperij. Maar het is belangrijk voor me dat ik goed in mijn werk ben, vooral als het erom gaat donors ‘kalm’ te laten blijven. Ik heb wat betreft donors een soort intuïtie ontwikkeld. Ik weet wanneer ik moet blijven om ze te troosten en wanneer ik ze met rust moet laten, wanneer ik moet luisteren naar alles wat ze kwijt willen en wanneer ik m’n schouders moet ophalen en zeggen dat ze eens moeten ophouden.

Ik klop mezelf in elk geval helemaal niet op de borst. Ik ken verzorgers, momenteel nog actief, die even goed zijn als ik, maar lang niet zo gewaardeerd worden. Als jij een van hen bent dan kan ik het begrijpen als je afgunst voelt – vanwege mijn zitslaapkamer, mijn auto, en vooral het feit dat ik in de gelegenheid ben te kiezen wie ik verzorg. En ik kom van Hailsham – wat op zich soms al genoeg is om mensen tegen je te krijgen. Kathy H., zeggen ze, die kan kieskeurig zijn, en ze kiest altijd voor haar eigen soort: mensen van Hailsham of een van de andere bevoorrechte huizen. Geen wonder dat ze zo’n fraaie staat van dienst heeft. Ik heb het vaak genoeg moeten horen, dus ik weet zeker dat jij het nog veel vaker hebt gehoord, en misschien zit er ook wat in. Maar ik ben niet de eerste die mag kiezen, en ik betwijfel of ik de laatste ben. En trouwens, ik heb genoeg donors onder mijn hoede gehad die in allerlei andere tehuizen waren grootgebracht. Vergeet niet dat ik er twaalf jaar op heb zitten als ik ermee stop, en dat ze me pas de laatste zes jaar hebben laten kiezen.

En waarom ook niet? Verzorgers zijn geen machines. Je doet voor elke donor je uiterste best, maar op het laatst gaat het zijn tol eisen. En als je dan de kans krijgt te kiezen, dan kies je natuurlijk voor je eigen soort mensen. Dat is logisch. Ik had dit werk onmogelijk zo lang kunnen doen als ik opgehouden was het hele traject lang met mijn donors mee te leven. Bovendien, als ik niet zelf was gaan kiezen, hoe had ik dan ooit de banden met Ruth en Tommy na al die jaren weer kunnen aanhalen?

Maar de laatste tijd zijn er steeds minder donors die ik nog ken, en in de praktijk kies ik dus niet meer zo vaak. Het werk is zoals gezegd veel zwaarder als je met de donor niet die diepere band hebt, en hoewel ik mijn werk als verzorger zal missen, lijkt het me een goede zaak om er eind dit jaar eindelijk mee op te houden.

Ruth was overigens de derde of vierde donor die ik mocht kiezen. Ze had al een verzorger toegewezen gekregen, en ik weet nog dat er de nodige brutaliteit van mijn kant voor kwam kijken. Maar uiteindelijk lukte het me, en op het moment dat ik haar in dat herstelcentrum in Dover terugzag, leken al onze geschillen – hoewel ze niet direct vergeten waren – bij lange na niet meer zo belangrijk als al die andere dingen: het feit dat we samen in Hailsham opgegroeid waren, het feit dat er dingen waren die wij als enigen wisten en ons herinnerden. Sindsdien, geloof ik, probeer ik mensen uit mijn verleden als donor te kiezen, en als het even kan mensen van Hailsham.

In de loop der jaren zijn er tijden geweest dat ik Hailsham achter me probeerde te laten, dat ik mezelf voorhield dat ik niet zoveel terug moest kijken. Maar er kwam een moment dat ik mijn verzet ertegen staakte. Dat had te maken met een bepaalde donor die ik verzorgd heb in mijn derde jaar als verzorger. Het kwam door zijn reactie toen ik vertelde dat ik van Hailsham kwam. Hij had net zijn derde donatie achter de rug, die was niet goed verlopen, en hij moet hebben geweten dat hij het niet zou redden. Hij kon amper meer ademhalen, maar hij keek mijn kant op en zei: ‘Hailsham. Dat was vast een mooi oord.’ En toen ik de volgende morgen ter afleiding met hem aan het praten was en hem vroeg waar híj dan opgegroeid was, noemde hij een of ander huis in Dorset en vertrok zijn gezicht, dat onder de uitslag zat, in een voor mij geheel nieuw soort grimas. Ik besefte toen dat hij er absoluut niet aan herinnerd wilde worden. Hij wilde juist dingen horen over Hailsham.

Dus de volgende vijf, zes dagen vertelde ik hem wat hij maar wilde horen, en hij lag daar met al die slangetjes, een milde glimlach op z’n gezicht. Hij vroeg me naar grote dingen en kleine dingetjes. Over onze begeleiders, of we allemaal onze eigen verzamelingkist onder ons bed hadden, het voetballen, het slagballen, het kleine pad dat helemaal om het hoofdgebouw heen liep, rond alle hoeken en gaten, en over de eendenvijver, het eten, het uitzicht vanuit het creativiteitlokaal over de landerijen op nevelige ochtenden. Soms liet hij me dingen telkens opnieuw zeggen, soms vroeg hij over dingen alsof ik hem er de dag daarvoor helemaal niet over verteld had terwijl dat wel zo was. ‘Hadden jullie een sportpaviljoen?’ ‘Welke begeleider vond jij het aardigst?’ Eerst dacht ik dat het alleen door de medicijnen kwam, maar toen besefte ik dat zijn geest heel helder was. Wat hij wilde was niet alleen over Hailsham horen, maar ook zich Hailsham herínneren, alsof het zijn eigen jeugd was geweest. Hij wist dat hij bijna uitgedoneerd was en dus deed hij het volgende: mij alles zo laten beschrijven dat het diep tot hem doordrong zodat, mede door de medicijnen, de pijn en de uitputting tijdens de slapeloze nachten, de grens zou vervagen tussen mijn herinneringen en de zijne. Toen begreep ik voor het eerst pas goed wat een geluk wij hadden gehad – Tommy, Ruth, ik en de anderen.

Als ik door het land rij, zie ik nog steeds wel dingen die me aan Hailsham doen terugdenken. Als ik bijvoorbeeld een mistig weiland passeer, of als ik een dal in kom en in de verte een deel zie van een groot buitenhuis, zelfs bij het zien van enkele populieren in een bepaald patroon op een helling, kan ik bij mezelf denken: Wie weet is dat het! Ik heb het gevonden! Dat ís echt Hailsham! Dan besef ik dat dat niet kan en rij ik verder, mijn gedachten elders. Het sterkst heb ik het met die paviljoenen. Ik stuit er overal in het land op, aan de overzijde van sportvelden: kleine witte prefab gebouwen met een onnatuurlijk hoge rij ramen, weggestopt vlak onder de dakgoten. Volgens mij hebben ze er een heleboel neergezet in de jaren vijftig en zestig, waarschijnlijk ook die van ons. Als ik er een passeer blijf ik er altijd zo lang mogelijk naar kijken, en ik krijg zo vast een keer een botsing, maar ik blijf het doen. Kortgeleden reed ik door een leeg deel van Worchester en zag ik er een bij een cricketterrein dat zo op dat van ons in Hailsham leek dat ik zelfs keerde en terugreed om nog eens te kijken.

We waren dol op ons sportpaviljoen, misschien omdat het ons deed denken aan die schattige cottages die we altijd in prentenboeken hadden gezien toen we klein waren. Ik zie ons nog bij de junioren de begeleiders smeken om de volgende les in het paviljoen te geven in plaats van in het gebruikelijke lokaal. En later, in senioren 2 – toen we twaalf waren, net dertien – was het paviljoen de plek waar je je met je beste vriendinnen kon afzonderen als je even genoeg had van de rest van Hailsham.

Het paviljoen was groot genoeg voor twee groepjes zonder dat die last van elkaar hadden – ’s zomers kon er een derde groepje buiten op de veranda rondhangen. Maar het liefst hadden jij en je vriendinnen er het rijk alleen, dus er was vaak geharrewar over en geruzie. De begeleiders zeiden altijd dat we het fatsoenlijk met elkaar moesten regelen, maar je had een paar sterke persoonlijkheden in je groepje nodig wilde je kans maken het paviljoen te krijgen in een pauze of tijdens vrije uren. Zelf was ik niet bepaald een doetje, maar ik denk toch dat het door Ruth kwam dat wij er zo vaak heen mochten.

Meestal verspreidden we ons over de stoelen en banken – we waren altijd met z’n vijven, met z’n zessen als Jenny B. er ook bij was – en kletsten erop los. We hadden het soort gesprekken dat je alleen kon hebben als je je in het paviljoen afgezonderd had. We konden dan praten over iets wat ons dwarszat, of het draaide uit op lachen en gieren, of op een felle ruzie. Op die manier kon je met je beste vriendinnen af en toe stoom afblazen.

Op de middag waar ik nu aan denk stonden we allemaal dicht opeen op krukken en banken bij de hoge ramen. Zo hadden we goed zicht op het noordveld, waar een stuk of tien jongens uit ons jaar en van senioren 3 aan het voetballen waren. Het was heel zonnig, maar eerder op de dag moet het geregend hebben want ik weet nog dat het zonlicht schitterde op de modderige gedeelten van het grasveld.

Iemand zei dat we veel te opzichtig aan het kijken waren, maar we gingen amper achteruit. Toen zei Ruth: ‘Hij heeft niks door. Moet je hem zien. Hij heeft helemaal niks door.’

Toen ze dat zei, keek ik naar haar, zoekend naar een teken van afkeuring vanwege wat de jongens met Tommy gingen uithalen. Maar vlak daarop liet Ruth een lachje horen en zei: ‘De idioot!’

Wat de jongens ook zouden doen, zo besefte ik, Ruth en de anderen zagen het als iets wat voor ons niet zo belangrijk was. Of wij het goedkeurden of niet deed er niet toe. We hadden ons niet bij de ramen verzameld omdat we genoten van het vooruitzicht Tommy weer eens vernederd te zien worden, maar alleen maar omdat we gehoord hadden over deze nieuwe streek en we wel een beetje benieuwd waren hoe het zou aflopen. Ik geloof niet dat wat de jongens onder elkaar deden in die periode dieper ging bij ons. Zo afstandelijk keken Ruth en de anderen ernaar, en het kan best zijn dat dat ook voor mij gold.

Maar misschien herinner ik het me allemaal verkeerd. Misschien dat ik, toen al, een steek van pijn door me heen voelde gaan toen ik zag hoe Tommy over dat veld rende, een onverbloemde blijdschap op z’n gezicht omdat hij er weer bij hoorde en mee ging doen aan de sport waarin hij zo uitblonk. Ik herinner me in elk geval dat het me opviel dat Tommy het lichtblauwe poloshirt aanhad dat hij de maand daarvoor op de bazaar had gekocht – het shirt waar hij zo trots op was. Ik weet nog dat ik dacht: Wat stom van hem om daarin te gaan voetballen. Straks verpest hij het, en hoe zal hij zich dan voelen? En hardop zei ik, tegen niemand in het bijzonder: ‘Tommy heeft zijn shirt aan. Zijn lievelingspolo.’

Ik denk dat niemand me hoorde, want ze lachten allemaal om Laura – de clown van ons groepje – die alle uitdrukkingen nadeed die op Tommy’s gezicht verschenen terwijl hij holde, zwaaide, riep en tackelde. De andere jongens bewogen allemaal over het veld op die bewust lusteloze manier die nou eenmaal bij een warming-up hoort, maar Tommy leek in zijn enthousiasme alle remmen al los te gooien. Wat harder zei ik: ‘Wat zal hij balen als dat shirt helemaal smerig is.’ Ditmaal hoorde Ruth me, maar ze moet gedacht hebben dat ik het voor de grap zei want ze lachte er een beetje om en maakte zelf een hatelijke opmerking.

Toen waren de jongens opgehouden met overschieten, ze stonden op een kluitje in de modder, de borstkassen op en neer gaand terwijl ze wachtten tot het kiezen van de partijen begon. De twee aanvoerders bleken van senioren 3 te zijn, al wist iedereen dat Tommy beter kon voetballen dan wie ook uit dat jaar. Ze tosten wie mocht beginnen met kiezen, en degene die won staarde naar de groep.

‘Moet je hem zien,’ zei iemand achter me. ‘Hij is ervan overtuigd dat hij als eerste wordt gekozen. Moet je hem zien.’

Tommy had inderdaad iets komisch op dat moment, iets waardoor je dacht: Nou, ja, als hij zo stom is, dan verdient hij ook wat er gaat komen. De andere jongens deden allemaal net of ze niet bezig waren met het kiesgebeuren, alsof het ze niet interesseerde wanneer zij werden gekozen. Sommigen praatten kalm met elkaar, anderen maakten hun veters opnieuw vast, weer anderen staarden naar hun voeten terwijl ze trappelden in de modder. Maar Tommy keek gretig naar de senioren 3-jongen, alsof zijn naam al genoemd was.

Laura bleef tijdens het kiezen maar toneelspelen en alle uitdrukkingen nadoen die over Tommy’s gezicht trokken: de opgewektheid en geestdrift aan het begin, de mengeling van verbazing en bezorgdheid toen er al vier jongens gekozen waren en hij nog steeds niet, de gekwetstheid en paniek toen het hem begon te dagen wat er bezig was te gebeuren. Ik keek niet de hele tijd om naar Laura want ik hield Tommy in de gaten, ik wist alleen maar wat ze deed doordat de anderen aldoor lachten en haar aanmoedigden. Toen Tommy als enige overbleef en de jongens allemaal begonnen te grinniken, hoorde ik Ruth zeggen: ‘Nou komt het. Let op. Zeven seconden. Zeven, zes, vijf…’

Verder kwam ze niet. Tommy stootte een enorm gebrul uit, en de anderen, nu openlijk lachend, renden de kant op van het zuidveld. Tommy deed een paar passen achter ze aan – het viel niet uit te maken of hij ze in zijn kwaadheid wilde achtervolgen of dat hij in paniek was omdat ze hem achterlieten. In elk geval stopte hij al gauw en bleef ze woedend staan nakijken, zijn gezicht paars aangelopen. Toen begon hij een absurde stortvloed van geschreeuwde vloeken en scheldwoorden uit te braken.

We hadden toen al heel wat woedeaanvallen van Tommy meegemaakt en dus stapten we van onze krukken en verspreidden ons door de ruimte. We probeerden een gesprek over iets anders te beginnen, maar op de achtergrond bleef Tommy maar tekeergaan, en hoewel we eerst alleen onze ogen lieten rollen en het probeerden te negeren, stonden we op het laatst weer bij de ramen – waarschijnlijk een dikke tien minuten nadat we ervandaan waren gegaan.

De andere jongens waren uit het zicht verdwenen, en Tommy richtte zijn woorden niet meer tot iemand in het bijzonder. Hij was gewoon aan het raaskallen, wild bewegend met zijn ledematen, tegen de hemel, tegen de wind, tegen de dichtstbijzijnde paal. Laura zei dat hij misschien bezig was ‘Shakespeare te repeteren’. Een ander merkte op dat hij bij elke kreet één been naar opzij omhoog bracht, ‘als een hond die een plas doet’. Ik had ook wel gezien dat hij die beenbeweging maakte, maar mij was daarbij opgevallen dat er modderspetters rond zijn benen omhoog vlogen telkens als zijn voet weer op de grond stampte. Ik moest weer aan zijn mooie shirt denken, maar hij was te ver weg om te zien of er veel modder op zat.

‘Het is eigenlijk wel een beetje gemeen,’ zei Ruth, ‘zoals ze hem altijd op stang jagen. Maar het is zijn eigen schuld. Als hij zou leren kalm te blijven, zouden ze hem met rust laten.’

‘Dan zouden ze hem nog blijven pesten,’ zei Hannah. ‘Graham K. is even driftig, maar daarom zijn ze juist extra voorzichtig met hem. De reden dat ze Tommy moeten hebben, is dat hij een nietsnut is.’

Toen begon iedereen door elkaar te praten, over dat Tommy niet eens probeerde creatief te zijn, dat hij zelfs niets had ingeleverd voor de voorjaarsbeurs. Ik denk dat we in dat stadium allemaal heimelijk hoopten dat er een begeleider het huis uit zou komen om hem mee te nemen. Al hadden we part noch deel gehad aan dit nieuwe complot om Tommy op te juinen, we hadden wel degelijk als toeschouwers op de eerste rang gezeten, en we begonnen ons schuldig te voelen. Maar er was nergens een begeleider te bekennen, en dus bleven we redenen uitwisselen waarom het Tommy zijn verdiende loon was. Maar toen Ruth op haar horloge keek en zei dat we nog wel wat tijd hadden maar toch beter terug konden gaan naar het hoofdgebouw, ging niemand daartegenin.

Tommy was nog steeds tekeer aan het gaan toen we het paviljoen uit kwamen. Het hoofdgebouw was links van ons, en aangezien Tommy op het veld recht voor ons stond hoefden we niet vlak langs hem. Hij stond trouwens met zijn rug naar ons toe en leek ons helemaal niet op te merken. Maar terwijl de anderen langs het veld richting hoofdgebouw liepen, zwenkte ik zijn kant op. Ik wist dat de anderen het raar zouden vinden, maar ik liep toch door – zelfs toen ik Ruth hoorde sissen dat ik terug moest komen.

Volgens mij was Tommy niet gewend gestoord te worden tijden zijn woedeaanvallen want het eerste wat hij deed toen ik bij hem kwam, was me een seconde strak aankijken en vervolgens gewoon doorgaan. Het was inderdaad alsof hij Shakespeare repeteerde en ik midden in zijn optreden het toneel op was gekomen. Toen ik zei: ‘Tommy, je mooie shirt. Je maakt het helemaal vies’, wees zelfs niets erop dat hij me hoorde.

En dus kwam ik nog dichterbij en legde een hand op zijn arm. Naderhand zeiden de anderen dat hij het expres had gedaan, maar ik wist bijna zeker dat het onbewust gebeurd was. Zijn armen zwaaiden nog in het rond, en hij kon niet weten dat ik mijn hand ging uitsteken. Hoe dan ook, terwijl zijn arm omhoog vloog, sloeg hij mijn hand weg en raakte mijn gezicht van opzij. Het deed helemaal geen pijn, maar mijn adem stokte, en die van de meeste meisjes achter me ook.

En toen leek Tommy zich eindelijk bewust te worden van mij, de anderen, zichzelf, en van het feit dat hij daar op dat veld al die tijd al zo bezig was, en hij staarde me een beetje dommig aan.

‘Tommy,’ zei ik, behoorlijk streng. ‘Je shirt zit helemaal onder de modder.’

‘Nou en?’ mompelde hij. Maar terwijl hij dat zei keek hij al omlaag, zag de bruine vlekken en kon nog maar net een uitroep van ontsteltenis inhouden. En toen zag ik verbazing op zijn gezicht verschijnen over dat ik wist hoe belangrijk dat poloshirt voor hem was.

‘Maak je er geen zorgen over,’ zei ik, voor de stilte vernederend voor hem werd. ‘Dat gaat er wel uit. Als je het er zelf niet uit krijgt, geef het dan gewoon aan juf Jody.’

Hij bleef zijn shirt bekijken en zei nors: ‘Dat maak ik zelf wel uit.’

Hij leek die laatste opmerking meteen te betreuren en keek me schaapachtig aan, alsof hij verwachtte dat ik iets troostends terug zou zeggen. Maar ik had er onderhand genoeg van, vooral ook omdat de meisjes toekeken – evenals wie weet hoeveel anderen van achter de ramen in het hoofdgebouw. Dus wendde ik me met een schouderophalen af en voegde me bij mijn vriendinnen.

Ruth sloeg een arm om mijn schouders terwijl we wegliepen. ‘Je hebt hem in elk geval een toontje lager laten zingen,’ zei ze. ‘Gaat het? Die dolleman.’

HOOFDSTUK TWEE

Het is allemaal lang geleden, dus ik kan sommige dingen verkeerd hebben, maar dat ik die middag naar Tommy toe ging, was in mijn herinnering onderdeel van een fase waarin ik indertijd zat – een tijd dat ik mezelf telkens weer moeilijke taken oplegde – en ik was het voorval hoegenaamd vergeten toen Tommy me een paar dagen later aanklampte.

Ik weet niet hoe het was waar jij gezeten hebt, maar in Hailsham moesten we bijna elke week een soort medisch onderzoek ondergaan – meestal in lokaal 18, boven in het gebouw – bij de strenge zuster Trisha, of Kraaienkop, zoals we haar noemden. Op die zonnige morgen liepen we met een heel stel de trappen bij de hal op om ons door haar te laten onderzoeken, terwijl een andere groep waarmee ze net klaar was op weg was naar beneden. Het trappenhuis galmde dus van het rumoer, en ik liep met gebogen hoofd de trap op, de voorste op de voet volgend, toen een stem vlakbij riep: ‘Kath!’

Tommy, in de stroom die de trap af ging, was stokstijf blijven staan met een brede grijns die me meteen irriteerde. Misschien dat we een paar jaar eerder zo’n soort gezicht trokken als we blij waren iemand tegen te komen. Maar we waren toen dertien, en hij was een jongen die een meisje tegenkwam met allerlei anderen erbij. Ik had zin om te zeggen: ‘Tommy, doe niet zo kinderachtig.’ Maar ik hield me in en zei in plaats daarvan: ‘Tommy, je houdt iedereen op. En ik ook.’

Hij keek omhoog en inderdaad kwam de hele troep leerlingen achter hem tot stilstand. Een tel keek hij paniekerig, toen drukte hij zich naast mij plat tegen de muur, zodat de anderen er net langs konden. Vervolgens zei hij: ‘Kath, ik heb je overal gezocht. Ik wilde mijn excuses aanbieden. Ik bedoel, het spijt me heel, heel erg. Het was echt niet mijn bedoeling je te slaan laatst. Ik zou het niet in mijn hoofd halen een meisje te slaan, en jij bent wel de laatste bij wie ik dat zou laten gebeuren. Het spijt me heel, heel erg.’

‘Het geeft niet. Het ging per ongeluk, punt uit.’ Met een knikje maakte ik aanstalten door te lopen, maar Tommy zei opgewekt: ‘Mijn shirt is weer keurig. Het is er allemaal uit.’

‘Dat is mooi.’

‘Het deed toch geen pijn, hè? Toen ik je sloeg?’

‘Reken maar. Schedelbasisfractuur. Hersenschudding, noem maar op. Misschien merkt zelfs Kraaienkop wel iets aan me. Als ik tenminste ooit boven kom.’

‘Even serieus, Kath. Je bent niet boos, hè? Het spijt me vreselijk. Eerlijk waar.’

Op het laatst lachte ik naar hem en zei zonder ironie: ‘Luister, Tommy, het ging per ongeluk en het is nu honderd procent vergeten. Ik neem het je echt totaal niet kwalijk.’

Hij keek nog steeds onzeker, maar oudere leerlingen stonden achter hem te duwen en zeiden dat hij moest doorlopen. Hij lachte vluchtig naar me, gaf me een klopje op mijn schouder, zoals hij bij een kleinere jongen zou doen, en wrong zich weer in de stroom. Terwijl ik verder naar boven begon te lopen, hoorde ik hem van beneden roepen: ‘Tot kijk, Kath!’

Ik vond de hele kwestie een tikje gênant, maar het leidde niet tot geplaag of geroddel, en ik moet erkennen dat ik me zonder die ontmoeting op de trap waarschijnlijk niet zo was gaan interesseren voor de problemen die Tommy de daaropvolgende weken ondervond.

Een paar van de voorvallen zag ik zelf, maar verder hoorde ik er vooral over, en telkens als dat gebeurde, hoorde ik anderen uit tot ik een min of meer volledig verslag had. Er waren meer driftaanvallen geweest, zoals de keer dat Tommy twee tafels in lokaal 14 zou hebben omgegooid, waarbij alles wat erin zat op de vloer terechtkwam, terwijl de rest van de klas naar de gang gevlucht was en de deur barricadeerde om te voorkomen dat hij het lokaal uit kwam. Er was die keer geweest dat meneer Christopher zijn armen op zijn rug had moeten klemmen om hem te beletten Reggie D. aan te vallen tijdens de voetbaltraining. Iedereen kon ook zien dat Tommy de enige was zonder loopmaatje als de senioren 2-jongens hun veldloop gingen doen. Hij kon goed hardlopen en sloeg zo een gat van tien, vijftien meter met de rest, misschien met de bijgedachte dat hij zo het feit kon verdoezelen dat niemand met hem wilde lopen. Bijna elke dag waren er geruchten over grappen die met hem waren uitgehaald. Vaak de welbekende streken – rare dingen in zijn bed, een wurm in zijn graanontbijt – maar sommige waren me wat al te akelig, zoals de keer dat iemand een wc had schoongemaakt met zijn tandenborstel zodat die op hem lag te wachten met poep aan de borstelharen. Zijn forse postuur en kracht – en volgens mij ook zijn drift – zorgden ervoor dat niemand hem fysiek probeerde te vernederen, maar het staat me bij dat dergelijke voorvallen zich zeker enkele maanden bleven voordoen. Ik dacht dat iemand vroeg of laat zou zeggen dat het te ver ging, maar het bleef maar doorgaan zonder dat iemand er iets van zei.

Ik probeerde er zelf een keer over te beginnen, in de slaapzaal toen de lichten uit waren. Bij de senioren zaten we met zijn zessen in een zaal, dus dat was gewoon ons groepje, en onze meest vertrouwelijke gesprekken hadden we vaak in het donker voor we in slaap vielen. Je kon daar over dingen praten waarover je nergens anders ook maar zou durven te beginnen, zelfs niet in het paviljoen. Dus op een avond begon ik over Tommy. Ik zei niet veel, ik somde alleen maar op wat hem was overkomen en zei dat het eigenlijk wel een beetje gemeen was. Toen ik uitgesproken was hing er een vreemde stilte in de duisternis, en ik besefte dat iedereen wachtte op Ruths reactie – wat meestal zo ging als er een enigszins netelige kwestie ter sprake kwam. Ik wachtte ook, tot ik een zucht in Ruths kant van de zaal hoorde en ze zei: ‘Daar zit wat in, Kathy. Het is niet leuk. Maar als hij wil dat het ophoudt moet hij wat aan zijn eigen houding gaan doen. Hij had niets voor de voorjaarsbeurs. En heeft hij iets voor volgende maand? Ik durf te wedden van niet.’

Ik moet hier wat uitleggen over de beurzen die we hadden op Hailsham. Vier keer per jaar – voorjaar, zomer, najaar, winter – hadden we een grote tentoonstelling annex verkoping van alles wat we in de drie maanden na de vorige beurs hadden gemaakt. Schilderijen, tekeningen, keramiek, allerlei soorten ‘sculpturen’ vervaardigd van wat toevallig de rage was – geplette blikjes bijvoorbeeld, of flessendoppen op karton. Voor elk ding dat je inleverde kreeg je beursfiches – de begeleiders bepaalden hoeveel jouw meesterwerk waard was – en op de dag van de beurs ging je er met je fiches heen en ‘kocht’ je de dingen die je mooi vond. Je mocht alleen maar werk van leerlingen uit je eigen jaar kopen, maar we hadden evengoed keus genoeg want de meesten konden in drie maanden tijd heel wat produceren.

Achteraf begrijp ik waarom de beurs zo belangrijk voor ons werd. Allereerst was het voor ons de enige manier, afgezien van de bazaars – de bazaars waren een verhaal apart, waar ik later op terugkom – om een verzameling persoonlijke bezittingen op te bouwen. Als je bijvoorbeeld iets bij je bed aan de muur wilde hangen of iets wilde hebben om in je tas mee te nemen en in elk lokaal op je tafel te zetten, dan kon je dat op de beurs vinden. Ik begrijp nu ook dat de beurs daarnaast een nog subtielere uitwerking op ons allemaal had. Het feit dat je van elkaar afhankelijk bent voor de spullen die je als schatten gaat koesteren – als je er goed over nadenkt, heeft dat bepaalde consequenties voor de onderlinge verhoudingen. De kwestie Tommy was kenmerkend. Hoe er in Hailsham tegen je aan werd gekeken, in hoeverre je populair was en aanzien genoot, had veelal te maken met hoe ‘creatief’ je was.

Ruth en ik zaten vaak herinneringen aan die dingen op te halen een paar jaar geleden, toen ik haar verzorgde in het herstelcentrum in Dover.

‘Het was een van de redenen waarom Hailsham zo bijzonder was,’ zei ze een keer. ‘Dat we zo werden gestimuleerd om elkaars werk naar waarde te schatten.’

‘Klopt,’ zei ik. ‘Maar soms als ik aan de beurzen terugdenk vind ik veel dingen best raar. Neem die poëzie. Ik weet nog dat we ook gedichten mochten inleveren in plaats van een tekening of schilderij. Het gekke was dat we dat allemaal prima vonden, alsof het een logische zaak was.’

‘Waarom ook niet? Poëzie is belangrijk.’

‘We hebben het wel over dingen van negenjarigen, rare zinnetjes vol spelfouten, in schoolschriften. We besteedden onze kostbare fiches liever aan een schriftje vol met die onzin dan aan iets moois voor bij je bed. Als we zo tuk waren op iemands poëzie, waarom leenden we het dan niet gewoon om het over te schrijven op een achternamiddag? Je weet nog hoe het ging. Als er een beurs was, stonden we te dubben tussen Susie K.’s gedichten en die giraffen die Jackie altijd maakte.’

‘Jackies giraffen,’ zei Ruth met een lachje. ‘Wat waren die mooi. Ik heb er een gehad.’

We hadden dat gesprek op een mooie zomeravond, op het balkonnetje van haar ziekenkamer. Het was een paar maanden na haar eerste donatie, en omdat ze het ergste achter de rug had zocht ik haar ’s avonds steeds op een tijd op dat we daar een half uurtje buiten konden zitten terwijl de zon daalde boven de daken. Je zag allemaal antennes en satellietschotels, en soms heel in de verte de glinsterende lijn van de zee. Ik had altijd mineraalwater en biscuitjes bij me, en we zaten dan te praten over alles wat er maar in ons opkwam. Dat centrum waar Ruth toen zat, is volgens mij een van de beste, en ik zou het helemaal niet erg vinden als ik daar uiteindelijk terechtkwam. De ziekenkamers zijn klein maar goed ingedeeld en comfortabel. Alles – de muren en de vloer – is bedekt met glanzende witte tegels die zo goed schoon worden gehouden dat het net is of je een spiegeldoolhof betreedt als je er voor het eerst binnenkomt. Je ziet jezelf natuurlijk niet ontelbare keren weerspiegeld, maar je denkt bijna van wel. Als je een arm opheft, of als iemand rechtop in bed gaat zitten, dan voel je overal rondom in de tegels vage schaduwen bewegen. Ruths kamer in dat centrum had ook nog van die grote glazen schuiframen, zodat ze vanuit bed goed naar buiten kon kijken. Zelfs met haar hoofd op haar kussen zag ze een groot stuk van de hemel, en als het warm genoeg was kon ze zoveel frisse lucht krijgen als ze maar wilde door het balkon op te gaan. Ik vond het heerlijk haar daar te bezoeken, vond de wijdlopige gesprekken die we de hele zomer tot het begin van de herfst daar samen op dat balkon voerden heerlijk, over Hailsham, de Cottages en wat er verder maar bij ons kwam bovendrijven.

‘Wat ik bedoel,’ ging ik verder, ‘is dat wij op die leeftijd, we waren een jaar of elf, helemaal niet geïnteresseerd waren in elkaars gedichten. Weet je nog van Christy? We dachten dat Christy zo goed kon dichten, en daarom keken we allemaal tegen haar op. Zelfs jij, Ruth, durfde Christy niet te koeioneren. Alleen maar omdat we dachten dat ze goed kon dichten. Maar we wisten helemaal niets van poëzie af. Het liet ons koud. Vreemd toch.’

Maar Ruth begreep niet wat ik bedoelde – of misschien wilde ze me gewoon niet begrijpen. Misschien wilde ze zich ons per se als wereldwijzer herinneren dan we waren. Of misschien voelde ze waar mijn gepraat heen leidde en wilde ze die kant niet op. Hoe het ook zij, ze slaakte een lange zucht en zei: ‘We vonden Christy’s gedichten allemaal zo goed. Maar ik vraag me af hoe we ze nu zouden vinden. Hadden we er nog maar een paar, ik zou graag weten hoe we ze zouden vinden.’ Toen lachte ze en zei: ‘Ik heb nog steeds een paar gedichten van Peter B. Maar die zijn van veel later, toen we in senioren 4 zaten. Ik moet hem leuk hebben gevonden. Ik zou anders niet weten waarom ik zijn gedichten gekocht heb. Ze waren echt ongelooflijk krankjorum. Neemt zichzelf zo serieus. Maar Christy, die was goed, dat weet ik nog wel. Gek is dat, ze hield meteen op met gedichten schrijven toen ze begon te schilderen. En daar was ze bij lange na niet zo goed in.’

Maar ik had het over Tommy. Wat Ruth die keer in onze slaapzaal in het donker zei, over dat Tommy alle problemen aan zichzelf te danken had, gaf waarschijnlijk weer wat de meesten op Hailsham toen vonden. Maar op het moment dat ze dat toen zei, kwam bij mij daar in bed de gedachte op dat dat hele idee, dat hij expres zijn best niet deed, al onder ons leefde toen we nog junioren waren. En ik besefte toen ook, met iets als een koude rilling, dat Tommy al die dingen die hij onderging niet pas weken of maanden onderging maar al jaren.

Tommy en ik hebben hier kortgeleden over gepraat, en zijn kijk op hoe zijn moeilijkheden begonnen bevestigde wat ik die avond dacht. Volgens hem was het allemaal ontstaan in een van juf Geraldines lessen creativiteit. Tot die dag, zei Tommy, had hij schilderen altijd leuk gevonden. Maar die dag bij juf Geraldine in de les had Tommy die bewuste aquarel gemaakt – met een olifant die in hoog gras stond – en daarmee was het allemaal begonnen. Hij had hem gemaakt, beweerde hij, als een soort grap. Ik heb hem hier vaak over uitgehoord en ik denk dat het ermee was zoals met veel dingen op die leeftijd: je hebt er geen duidelijke reden voor, je doet het gewoon. Je doet het omdat je denkt dat erom gelachen zal worden, of omdat je wil kijken of er ophef door ontstaat. En als je naderhand moet vertellen waarom, dan lijkt het opeens iets onzinnigs. We hebben allemaal wel eens zoiets gedaan. Tommy zei het niet met zoveel woorden, maar ik weet zeker dat het zo is gegaan.

Maar hij maakte toen die olifant, en dat was echt het soort aquarel dat een drie jaar jonger kind gemaakt zou kunnen hebben. Hij deed er amper twintig minuten over en er werd inderdaad om gelachen, maar niet op de manier die hij had verwacht. En toch had het misschien geen gevolgen gehad – en dat is wel heel gek eigenlijk – als juf Geraldine die dag niet voor de klas had gestaan.

Juf Geraldine was in die tijd iedereen zijn lievelingsbegeleider. Ze was vriendelijk, praatte zachtjes en troostte je als dat nodig was, zelfs als je iets gedaan had wat niet mocht of berispt was door een andere begeleider. Als ze je zelf had moeten berispen, dan gaf ze je daarna dagen lang extra aandacht, alsof ze je iets verschuldigd was. Tommy had pech dat juf Geraldine die dag creativiteit gaf en niet bijvoorbeeld meneer Robert of juf Emily zelf – de hoofdbegeleider – die vaak creativiteit gaf. Als het een van die twee geweest was, was Tommy berispend toegesproken, hij had zijn grijns laten zien, en de anderen zouden het hooguit een flauwe grap hebben gevonden. Misschien waren er zelfs leerlingen geweest die hem een echte clown hadden gevonden. Maar juf Geraldine was juf Geraldine en dus ging het anders. Zij deed namelijk haar best de aquarel vriendelijk en vol begrip te bekijken. Waarschijnlijk besefte ze dat Tommy kans op de hoon van de anderen had en sloeg ze door naar de andere kant, vond ze in de aquarel zelfs dingen om te prijzen en wees ze de klas daar ook op. En zo was er wrok ontstaan.

‘Toen we dat lokaal uit waren,’ herinnerde Tommy zich, ‘toen hoorde ik ze voor het eerst over me praten. En het kon ze niet schelen dat ik het hoorde.’

Ik vermoed dat Tommy al enige tijd voor die olifant het gevoel had dat hij achterliep – dat wat hij schilderde leek op werk van leerlingen die veel jonger waren dan hij – en dat hij zijn best gedaan had dat te verdoezelen door expres kinderlijke dingen te maken. Maar na de aquarel van de olifant was hij als het ware ontmaskerd, en nu keek iedereen uit naar zijn volgende werkstuk. Het schijnt dat hij nog een poosje zijn best heeft gedaan, maar hij kon amper aan iets beginnen of overal om hem heen hoorde je spottende opmerkingen en gegrinnik. Ja, hoe meer hij zijn best deed, hoe lachwekkender zijn pogingen werden. Dus al gauw was Tommy weer overgegaan op zijn eerdere strategie: werk produceren dat opzettelijk kinderlijk leek en waar totale onverschilligheid uit sprak. En daarna was het geplaag almaar erger geworden.

Een poos lang werd hij alleen gepest in de lessen creativiteit – maar dat was vaak meer dan genoeg, want we deden veel aan creativiteit bij de junioren. Maar daarna nam het toe. Hij mocht niet meedoen met spelletjes, jongens weigerden naast hem te zitten met eten of deden of ze niks hoorden als hij wat zei in de slaapzaal als de lichten uit waren. Eerst gebeurde het ook niet aldoor. Er konden maanden voorbijgaan zonder plagerij, hij dacht dan dat de hele kwestie achter hem lag, en dan ineens, door iets wat hij deed – of door een van zijn vijanden, zoals Arthur H. – kwam het allemaal weer op gang.

Ik weet niet precies wanneer Tommy’s grote driftaanvallen begonnen. Mij staat bij dat hij altijd al bekendstond om zijn drift, zelfs bij de kleuters, maar tegen mij beweerde hij dat ze pas begonnen toen het pesten echt erg werd. In elk geval joegen die driftaanvallen de boel aan, deden alles escaleren, en rond de tijd waar ik het nu over heb – de zomer dat we in senioren 2 zaten, dertien waren we toen – bereikten de pesterijen een hoogtepunt.

Daarna hield het helemaal op, niet van de ene op de andere dag, maar wel snel. Ik hield de situatie rond hem zoals gezegd goed in de gaten, dus ik zag het eerder dan de anderen. Het begon met een periode – mogelijk een maand, misschien langer – waarin de streken zich met regelmaat voordeden, maar zonder dat Tommy zijn zelfbeheersing verloor. Soms zag ik dat hij er tegenaan zat maar zich op een of andere manier beheerste, andere keren haalde hij kalm zijn schouders op of deed alsof hem niets opgevallen was. Eerst brachten die reacties teleurstelling teweeg, en misschien dat de anderen zelfs boos waren, alsof hij het liet afweten. Maar langzamerhand begon het de anderen te vervelen en de streken werden minder overtuigend, tot ik me op een dag realiseerde dat er al meer dan een week niets was gebeurd.

Dat zou op zich nog niet zoveel gezegd hebben, maar ik signaleerde ook andere veranderingen. Kleine dingetjes, zoals dat Alexander J. en Peter N. met hem over het plein naar de velden liepen, heel gewoon met elkaar kletsend, verder een subtiel maar duidelijk verschil in de toon waarop anderen zijn naam noemden. En een keer aan het eind van een pauze ’s middags zaten we met een groepje in het gras vlak bij het zuidveld, waar de jongens zoals gewoonlijk aan het voetballen waren. Ik nam deel aan ons gesprek, maar hield ook Tommy in het oog, die zoals ik zag een hoofdrol speelde in de wedstrijd. Op zeker moment werd hij getackeld, en hij stond op en legde de bal klaar om de vrije schop zelf te nemen. Terwijl de anderen zich alvast verspreidden, zag ik dat Arthur H. – een van Tommy’s ergste kwelgeesten – een paar meter achter hem, hem begon na te doen, een idiote imitatie weggaf van de manier waarop Tommy bij de bal stond, handen in zijn zij. Ik lette er extra op, maar geen van de anderen ging erop in. Ze moeten het allemaal gezien hebben want alle ogen waren gericht op Tommy die klaarstond voor de vrije trap, en Arthur stond vlak achter hem – maar het interesseerde niemand. Tommy liet de bal over het gras zeilen, het spel ging verder, en Arthur H. probeerde verder niets meer.

Ik was blij met die ontwikkelingen, maar begreep ze niet. Er was geen merkbare verandering in Tommy’s werk gekomen – wat ‘creativiteit’ betreft werd hij nog steeds gezien als iemand die niks kon. Ik zag wel in dat het uitblijven van woedeaanvallen veel scheelde, maar de eigenlijke oorzaak was moeilijker te traceren. Er was iets aan Tommy zelf – zijn manier van doen, hoe hij anderen aankeek en op die openhartige, goedmoedige manier van hem praatte – dat anders was dan daarvoor, en waardoor de houding van de anderen om hem heen was veranderd. Maar waardoor dat gekomen was, werd niet duidelijk.

Het was me een raadsel, en ik besloot hem een beetje uit te horen als we weer eens met zijn tweeën konden praten. Die gelegenheid deed zich al gauw voor toen ik voor de lunch in de rij stond en hem een paar plaatsen voor me in de rij ontdekte.

Dit zal wel raar klinken, maar in Hailsham was de lunchrij inderdaad een van de beste plekken voor een vertrouwelijk gesprekje. Dat had te maken met de akoestiek in de grote zaal. Met al het kabaal en de hoge plafonds hoefde je alleen maar je stem te dempen, vlak bij elkaar te gaan staan en erop te letten of je buren wel helemaal in hun eigen gesprekken opgingen, dan had je een goede kans niet gehoord te worden. Er was niet wat je noemt keus in overvloed. ‘Stille’ plekken waren meestal het ergst, want daar kon altijd iemand binnen gehoorsafstand passeren. En zodra je de indruk wekte dat je ertussenuit wilde knijpen voor een heimelijk gesprek, leek iedereen dat binnen een mum van tijd door te hebben en kon je het wel vergeten.

Dus toen ik Tommy een paar plaatsen voor me in de rij zag staan, wenkte ik hem – je mocht niet in de rij naar voren gaan maar uiteraard wel naar achteren. Hij kwam met een stralende lach naar me toe, en even stonden we bij elkaar zonder veel te zeggen – niet uit onwennigheid maar om de eventuele belangstelling vanwege Tommy’s opschuiven naar achteren te laten wegebben. Toen zei ik tegen hem: ‘Je lijkt veel gelukkiger de laatste tijd, Tommy. Het gaat kennelijk veel beter met je.’

‘Jij ziet ook alles, hè Kath?’ Hij zei het zonder enig sarcasme. ‘Ja, het gaat prima met me. Alles is prima.’

‘Hoe komt dat opeens? Heb je God gevonden of zo?’

‘God?’ Tommy was even van zijn apropos. Toen lachte hij en zei: ‘O, ik begrijp het. Je bedoelt dat ik niet meer… zo boos word.’

‘Dat niet alleen, Tommy. Je hebt de kwestie op een of andere manier opgelost. Ik heb op je gelet. Dus daarom vroeg ik het.’

Tommy haalde zijn schouders op. ‘Ik zal wat volwassener geworden zijn. Misschien alle anderen ook wel. Je kunt niet eeuwig in iets blijven hangen. Wordt saai.’

Ik zei niets, maar bleef hem recht aankijken, tot hij weer een lachje liet horen en zei: ‘Kath, wat ben je toch bemoeizuchtig. Goed, er ís iets. Iets wat is gebeurd. Als je wilt vertel ik het je.’

‘Nou, doe dan maar.’

‘Ik vertel het je, Kath, maar je mag het niet doorvertellen, goed? Een paar maanden geleden heb ik een gesprek gehad met juf Lucy. En dat heeft me erg goed gedaan. Het is moeilijk uit te leggen. Ze zei iets, en meteen voelde ik me veel beter.’

‘Wat zei ze dan?’

‘Nou… Het punt is dat het raar kan overkomen. Op mij eerst wel. Wat ze zei was dat als ik niet creatief wilde zijn, als ik daar echt geen zin in had, dan gaf dat helemaal niet. Daar is niets mis mee, zei ze.’

‘Zei ze dat tegen je?’

Tommy knikte, maar ik was me al aan het afwenden.

‘Dat is grote onzin, Tommy. Als je stomme spelletjes wil spelen, doe dat dan maar bij een ander.’

Ik was echt boos want ik dacht dat hij tegen me loog, terwijl ik het juist verdiende dat hij me in vertrouwen nam. Ik ontdekte een meisje dat ik kende een paar plaatsen achter me en liep naar haar, Tommy alleen achterlatend. Ik zag dat hij verbijsterd en beteuterd keek, maar na maanden over hem ingezeten te hebben voelde ik me verraden en lieten zijn gevoelens me koud. Ik kletste wat met dat vriendinnetje – het was meen ik Matilda – zo opgewekt als ik kon, en keek nauwelijks meer zijn kant op zolang we in de rij stonden.

Maar toen ik met mijn blad naar de tafels liep, kwam Tommy achter me aan lopen en zei snel: ‘Kath, ik probeerde je niet voor de gek te houden, als je dat soms dacht. Zo is het gegaan. Ik wil het je graag vertellen als je me tenminste de kans geeft.’

‘Praat geen onzin, Tommy.’

‘Kath, ik zal je alles vertellen. Ik ben bij de vijver na de lunch. Als je daarheen komt, vertel ik je alles.’

Ik wierp hem een verwijtende blik toe en liep zonder antwoord te geven weg, maar ik denk dat ik het toen al voor mogelijk begon te houden dat hij dat over juf Lucy toch niet had verzonnen. En toen ik eenmaal bij mijn vriendinnen zat probeerde ik uit te dokteren hoe ik later zou kunnen wegglippen naar de vijver zonder iedereen nieuwsgierig te maken.

HOOFDSTUK DRIE

De vijver bevond zich ten zuiden van het hoofdgebouw. Om er te komen moest je de achteruitgang nemen en het smalle kronkelige pad langs de woekerende varens, die zo vroeg in de herfst nog steeds de weg versperden. Als er geen begeleiders in de buurt waren kon je de weg afsnijden via het rabarberveld. Hoe dan ook, was je eenmaal bij de vijver, dan trof je daar altijd een kalme sfeer, met eenden, lisdodden en fonteinkruid. Maar het was geen goede plek voor een discreet gesprek – bij lange na niet zo goed als de lunchrij. Om te beginnen was je duidelijk te zien vanuit het hoofdgebouw. En hoe het geluid over het water droeg was moeilijk te voorspellen: als iemand je wilde afluisteren dan kon die zo het pad aflopen en neerhurken in de bosjes aan de overkant van de vijver. Maar omdat ik me in de lunchrij van hem had afgewend, vond ik dat ik dat allemaal maar voor lief moest nemen. Het was al ver in oktober, maar de zon scheen die dag en ik bedacht dat ik kon doen alsof ik daar zomaar wat was gaan wandelen en Tommy toevallig tegenkwam.

Misschien doordat ik erop gebrand was die indruk te wekken – al had ik geen idee of er eigenlijk wel iemand keek – maakte ik geen aanstalten te gaan zitten toen ik hem uiteindelijk vond, zittend op een grote platte steen vlak bij de waterkant. Het moet een vrijdag of in het weekend zijn geweest want ik weet nog dat we onze eigen kleren aanhadden. Ik weet niet precies meer wat Tommy aanhad – waarschijnlijk een van de sleetse voetbalshirts die hij ook droeg bij koud weer – maar ik had in elk geval het kastanjebruine trainingsjack aan met rits van voren dat ik op een bazaar in senioren 1 gekocht had. Ik liep om hem heen en stond met mijn rug naar het water, mijn gezicht richting hoofdgebouw, zodat ik het zou zien als er zich mensen achter de ramen verzamelden. Gedurende een paar minuten praatten we over niets in het bijzonder, net alsof er zich in de lunchrij niets had voorgedaan. Ik weet niet of ik het voor Tommy deed of vanwege eventuele kijkers, maar ik legde iets heel tijdelijks in mijn houding en deed op zeker moment zelfs alsof ik mijn wandelingetje wilde voortzetten. Op dat moment zag ik iets van paniek op Tommy’s gezicht verschijnen, en meteen had ik spijt hem gekweld te hebben, ook al was het onbedoeld. Dus zei ik, alsof het me net te binnen schoot: ‘O ja, wat zei je eerder eigenlijk? Over juf Lucy die iets tegen jou gezegd had?’

‘O…’ Tommy staarde langs mij naar de vijver, alsof dat een onderwerp was dat hem helemaal was ontschoten. ‘Juf Lucy. O, dat.’

Juf Lucy was de sportiefste van de begeleiders in Hailsham, al had je dat niet aan haar afgezien. Ze had een gedrongen, bijna buldogachtig figuur, en haar gekke zwarte haar groeide, als het dat al deed, omhoog zodat het nooit haar oren of korte nek bedekte. Maar ze was heel sterk en fit, en zelfs toen we groter waren konden de meesten – zelfs de jongens – haar niet bijhouden bij een veldloop. Ze was een fantastische hockeyster, en kon op het voetbalveld zelfs meekomen met de seniorenjongens. Ik herinner me dat ik een keer zag dat James B. haar wilde tackelen toen ze hem met de bal passeerde maar toen zelf een zwieper kreeg. Toen we nog bij de junioren zaten was ze nooit zo geweest als juf Geraldine, bij wie je aanklopte als je van streek was. Ze zei eigenlijk niet zoveel tegen ons toen we kleiner waren. Bij de senioren begonnen we haar kordate aanpak pas echt te waarderen.

‘Je was iets aan het vertellen,’ zei ik tegen Tommy. ‘Iets over dat juf Lucy tegen je zei dat het niet gaf als je niet creatief was.’

‘Ze heeft iets dergelijks gezegd. Ze zei dat ik me geen zorgen moest maken. Niet moest letten op wat anderen zeiden. Een paar maanden geleden. Misschien langer.’

In het hoofdgebouw stonden een paar junioren bij een van de ramen boven naar ons te kijken. Maar ik hurkte voor Tommy neer en liet alle veinzerij varen.

‘Tommy, het is heel gek dat zij dat zei. Heb je het wel goed begrepen?’

‘Natuurlijk heb ik het goed begrepen.’ Hij dempte opeens zijn stem. ‘Ze heeft het meermalen gezegd. We waren in haar kamer en ze bleef er maar over doorgaan.’

Toen ze hem verzocht had mee te komen naar haar werkkamer na kunstkritiek, legde Tommy uit, had hij een zoveelste preek verwacht over dat hij meer zijn best moest doen – het soort dingen dat hij al van diverse andere begeleiders te horen had gekregen, waaronder ook juf Emily. Maar onderweg van het hoofdgebouw naar de orangerie – waar de begeleiders hun onderkomen hadden – begon Tommy te bevroeden dat het om iets anders ging. En toen hij eenmaal in juf Lucy’s leunstoel zat – zij was bij het raam blijven staan – vroeg ze hem haar alles te vertellen, zoals hij het zag, over wat hem allemaal was overkomen. En Tommy was begonnen alles te vertellen. Maar voor hij halverwege was, had ze hem plotseling onderbroken en begon ze zelf te praten. Ze had veel leerlingen meegemaakt, had ze gezegd, die het lange tijd heel moeilijk gevonden hadden om creatief te zijn: schilderen, tekenen, poëzie, jarenlang wilde het allemaal niet. En op een dag ging er een knop bij ze om en bloeiden ze op. Het kon best zijn dat Tommy ook zo in elkaar zat.

Tommy had dat allemaal al eerder gehoord, maar iets aan juf Lucy’s manier van doen maakte dat hij heel goed luisterde.

‘Ik kon merken,’ zei hij tegen me, ‘dat ze ergens heen wilde. Ergens anders heen.’

En weldra zei ze inderdaad dingen die Tommy maar moeilijk kon volgen. Maar ze bleef alles herhalen tot hij het uiteindelijk begon te begrijpen. Als Tommy het echt geprobeerd had, zei ze, maar gewoon niet heel creatief kon zijn, dan gaf dat helemaal niets en moest hij er niet mee zitten. Het was verkeerd dat wie dan ook, leerlingen of begeleiders, hem ervoor straften of op wat voor manier dan ook onder druk zetten. Hij kon er simpelweg niets aan doen. En toen Tommy tegenwierp dat juf Lucy dat allemaal wel kon zeggen, maar dat iedereen vond dat hij er wél wat aan kon doen, had ze een zucht geslaakt en uit het raam gekeken. Toen had ze gezegd: ‘Je hebt er misschien weinig aan, maar onthou dit maar goed. Er is minstens één persoon hier in Hailsham die er anders over denkt. Minstens één persoon die jou een heel goede leerling vindt, een van de beste die ze ooit heeft gehad, ongeacht je creativiteit.’

‘Ze hield je toch niet voor de gek, hè?’ vroeg ik Tommy. ‘Was het geen slimme manier om je op je donder te geven of zo?’

‘Helemaal niet, dat weet ik heel zeker. Trouwens…’ Voor het eerst leek hij bang door anderen gehoord te worden en keek om naar het hoofdgebouw. De junioren achter het raam hadden hun belangstelling verloren en waren verdwenen, een paar meisjes van ons jaar liepen de kant op van het paviljoen, maar ze waren nog een eind weg. Tommy wendde zich weer naar mij en zei bijna fluisterend: ‘Trouwens, terwijl ze dat allemaal zei, trilde ze.’

‘Hoe bedoel je “trilde ze”?’

‘Ze trilde. Van boosheid. Ik kon het zien. Ze was woedend. Woedend diep vanbinnen.’

‘Op wie?’

‘Dat werd niet duidelijk. Niet op mij in elk geval, dat was het allerbelangrijkste!’ Hij lachte en werd toen weer serieus. ‘Ik weet niet op wie ze boos was. Maar reken maar dat ze boos was.’

Ik stond weer op omdat mijn kuiten pijn deden. ‘Dat is wel maf, Tommy.’

‘Het gekke is dat dat gesprek met haar me echt hielp. Het hielp me enorm. Toen je eerder zei dat het beter met me ging en zo, nou, dat komt daardoor. Want daarna dacht ik na over wat ze had gezegd en besefte toen dat ze gelijk had, dat ik er niets aan kon doen. Oké, ik had het niet goed aangepakt. Maar in feite kon ik er niets aan doen. En dat deed het ’m. En telkens als ik me er onzeker over voelde, zag ik haar wel ergens rondlopen of zat ik in een van haar lessen, en ze zei helemaal niets over ons gesprek maar ik keek alleen maar naar haar, en soms zag ze me en knikte ze me toe. En meer had ik niet nodig. Maar Kath, geen woord hierover tegen anderen, hè?’

Ik knikte maar vroeg: ‘Heeft ze jou dat laten beloven?’

‘Nee, ze heeft me niets laten beloven. Maar je mag er niets van doorvertellen. Dat moet je me echt beloven.’

‘Goed.’ De meisjes die naar het paviljoen liepen hadden mij in het oog gekregen en zwaaiden en riepen. Ik zwaaide terug en zei tegen Tommy: ‘Ik moet maar eens gaan. We kunnen er binnenkort verder over praten.’

Maar Tommy negeerde die opmerking. ‘Er is nog iets anders,’ vervolgde hij. ‘Iets anders wat ze zei kan ik niet helemaal plaatsen. Ik wilde jouw mening erover vragen. Ze zei dat ons niet genoeg bijgebracht werd, iets dergelijks.’

‘Niet genoeg bijgebracht werd? Bedoel je dat ze vindt dat we nog harder moeten leren dan we al doen?’

‘Nee, dat bedoelde ze volgens mij niet. Waar ze het over had was, je weet wel, over óns. Wat er met ons later gaat gebeuren. Donaties en zo.’

‘Daar is ons álles over bijgebracht,’ zei ik. ‘Ik vraag me af wat ze bedoelde. Zijn er volgens haar dingen die wij niet te horen hebben gekregen?’

Tommy dacht even na, schudde toen met zijn hoofd. ‘Volgens mij bedoelde ze het zo niet. Ze vindt gewoon dat we er niet genoeg over te horen krijgen. Want ze zei dat ze veel zin had om er zelf met ons over te gaan praten.’

‘Waarover dan?’

‘Dat weet ik niet. Misschien heb ik het helemaal verkeerd, Kath, ik weet het niet. Misschien bedoelde ze iets heel anders, iets anders dat te maken had met mijn gebrek aan creativiteit. Ik begrijp het niet helemaal.’

Tommy keek me aan alsof hij verwachtte dat ik duidelijkheid zou scheppen. Ik dacht nog een paar seconden na en zei toen: ‘Tommy, denk even goed na. Je zei dat ze boos werd…’

‘Nou, daar leek het wel op. Ze zei weinig, maar ze trilde.’

‘Goed, maakt niet uit. Stel dat ze boos was geworden. Begon ze die andere dingen te zeggen toen ze boos werd? Over dat ons niet genoeg bijgebracht werd over donaties en noem maar op?’

‘Ik geloof van wel…’

‘Oké Tommy, luister. Waarom begon ze daarover? Ze heeft het over jou en dat je niet creatief bent. En opeens stapt ze over op die andere dingen. Wat is het verband? Waarom begon ze over donaties? Wat heeft dat te maken met jouw creativiteit?’

‘Ik weet het niet. Ze moet er haar redenen voor hebben gehad, neem ik aan. Misschien dat het één haar aan het ander deed denken. Kath, jij begint je er nu ook behoorlijk druk over te maken.’

Ik lachte want hij had gelijk: ik was met gefronst voorhoofd helemaal in mijn gedachten opgegaan. Het punt was dat mijn geest diverse kanten tegelijk op ging. En Tommy’s verslag van zijn gesprek met juf Lucy had me aan iets anders doen denken, misschien wel aan een hele rits dingen, kleine voorvalletjes uit het verleden rond juf Lucy die me indertijd hadden bevreemd.

‘Alleen…’ Ik zweeg en zuchtte. ‘Ik kan het niet helemaal plaatsen, zelfs niet voor mezelf. Maar al die dingen die je zegt kloppen min of meer met een hoop andere vreemde dingen. Ik denk almaar weer aan al die dingen. Zoals waarom Madame onze beste tekeningen en schilderijen altijd komt weghalen. Waarvoor eigenlijk?’

‘Voor de Galerie.’

‘Ja, maar wat ís die galerie van haar? Ze komt hier telkens weer onze beste dingen weghalen. Ze moet onderhand stapels werk van ons hebben. Ik vroeg juf Geraldine een keer hoe lang Madame hier al kwam en ze zei al zolang als Hailsham bestaat. Wat ís dat voor galerie? Waarom zou ze een galerie hebben met werk dat wij gemaakt hebben?’

‘Misschien verkoopt ze het. Buiten, in de buitenwereld, verkopen ze alles.’

Ik schudde mijn hoofd. ‘Dat kan gewoon niet. Het heeft iets te maken met wat juf Lucy tegen jou zei. Over ons, over dat we later gaan doneren. Ik weet niet waarom, maar ik heb al een tijd het gevoel dat het allemaal verband met elkaar houdt, al kom ik er niet achter hoe precies. Ik moet nu gaan, Tommy. Laten we nog niemand vertellen wat we elkaar hebben verteld.’