Fabrice Humbert

Het lot van Sila

Roman

Vertaald door Marianne Kaas

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

De vertaalster ontving voor deze vertaling een projectwerkbeurs

van het Nederlands Letterenfonds.

Zij bedankt het Collège International des Traducteurs Littéraires voor zijn bijdrage aan het totstandkomen van deze vertaling.

==

© 2010 Le Passage Paris-New York Editions

© 2013 Nederlandse vertaling Marianne Kaas

Oorspronkelijke titel La fortune de Sila

Oorspronkelijke uitgeverij Le Passage, Parijs

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagbeeld © Robert Jones/Arcangel Images

Foto van de auteur Jean Grisoni

Typografie binnenwerk Perfect Service, Schoonhoven

Drukkerij Koninklijke Wöhrmann, Zutphen

==

ISBN 978 90 254 4248 4

D/2013/0108/741

NUR 302

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013

==

www.atlascontact.nl

Proloog

Parijs, hôtel Cane, juni 1995

De man at. Het ene gerecht na het andere kwam op tafel, omkranst door zelden gehoorde namen die door de obers werden gedeclameerd: murex, thon rouge et gambas obsiblues, ventrèche laquée, courgette serpent, main de bouddha, merinda et herbes insolites, goujonnettes de sole voilées de farine de maïs, truffes blanches d’été... Een exquis gedicht. En de aroma’s waarin die verfijnde ingrediënten zich vermengden tot een divers maar harmonisch geheel, spatten uiteen tegen het gehemelte in voortdurende smaakexplosies waarbij steeds nieuwe nuances vrijkwamen.

Maar de man, een dertiger, breedgeschouderd en met een massief bovenlichaam, was ongevoelig voor zowel de woorden als de smaken. Onbewogen nam hij de hemelse gerechten tot zich. Soms wisselde hij een paar woorden met zijn gezellin, een jonge vrouw die er vermoeid uitzag, of keek hij even naar zijn zoon, een kind van een jaar of zes, zeven, dat een petje droeg en moeite had om stil op zijn plaats te blijven zitten.

In het restaurant van het hotel stonden een stuk of twintig tafels. De inrichting was sober, alle esthetiek concentreerde zich op de borden, en misschien ook in het ballet van de obers, die de dientafels verplaatsten om er de schotels op neer te zetten.

De gasten vielen niet uit de toon in deze deftige soberheid. Een internationaal gezelschap met een goede smaak dat in het hotel logeerde of een van de beste restaurants van de wereld uitprobeerde. Enkele paren, een paar gezinnen, een tafel met twee elegante jongemannen, in pak, de een met een wat donkere huidskleur, de andere blond en bleek. Wat verderop vier mannen, duidelijk een zakendiner. Aan een andere tafel een man van een jaar of veertig, vijfenveertig met een hard gezicht, tegenover een mooie donkerharige vrouw. De maître d’hôtel sprak Russisch met hen.

De enige dissonant in de kalme atmosfeer: de jongen met het petje. Omdat hij zich dood verveelde had hij besloten op te staan en de obers voor de voeten te lopen. Die, in de beperkte ruimte, niet wetend wat te doen, bleven staan, naar hem keken, om hem heen liepen. Ze wierpen een nadrukkelijke blik op de vader, die bleef dooreten. Misschien drong het niet tot hem door dat zijn zoon in de weg liep, of misschien vond hij dat van geen belang. In elk geval deed hij niets om hem terug te krijgen aan tafel. Een ober, een schotel in de hand, was bijna gestruikeld.

‘Zou je weer aan tafel willen gaan zitten?’ zei hij tegen het kind.

Verbaasd sloeg de jongen hem gade. De vader keek om naar de ober.

Deze herhaalde de zin, dit keer in het Engels. Er verscheen een koppige uitdrukking op het gezicht van de jongen en hij deed zijn armen over elkaar, met rechte rug, zonder van zijn plaats te komen. Toen pakte de ober, een jonge zwarte man, hem bij zijn arm en bracht hem terug naar zijn tafel. De vader, zijn gezicht duister, stond op, deed een stap naar voren en haalde uit met zijn vuist, recht in het gezicht van de ober.

‘Don’t touch my son!’ schreeuwde hij.

De ober slaakte een gesmoorde kreet, zijn dienblad vloog door de lucht en belandde op de grond, terwijl hijzelf zijn gezicht verborg in zijn handen om het bloed dat uit zijn gebroken neus stroomde tegen te houden.

Het werd stil, iedereen was verbijsterd en was opgehouden met eten om te zien wat er gebeurde. De vader, één brok bruutheid, was weer gaan zitten en had zijn zoon weer aan tafel gezet.

Het gezicht van de Rus drukte afstandelijkheid en minachting uit en daarnaast een lichte weerzin. De jongeman met de wat donkere gelaatskleur wekte de indruk dat hij iets wilde doen, evenals trouwens de vrouw van de Rus, maar een soort nerveuze schroom weerhield hem, terwijl zijn buurman gefascineerd, met strakke blik en trillende mond, naar de afloop van de krachtmeting keek. De jongeman maakte aanstalten om van tafel op te staan, maar toen hij merkte dat niemand zijn voorbeeld volgde en dat de ober een zakdoek tevoorschijn haalde en wegliep, terwijl een van zijn collega’s toesnelde om de op de grond gevallen schalen op te rapen, ging hij weer zitten.

Eerst ging er een gemurmel op in de zaal, toen kwamen de gesprekken weer op gang. De vader had zijn maaltijd voortgezet. Hij at, onverschillig voor wat er achter zijn rug gebeurde.

DEEL EEN

1

Sila, het linker been wat hoger dan het rechter, hield zich in wankel evenwicht staande op de hoek van een stenen muur. Daar, met een brede glimlach om de lippen, stond hij te pissen, in de zon. En in die tijd had niemand kunnen bedenken dat hij ooit als ober, aan het andere einde van de wereld, met een gebroken neus in de keukens zou wachten tot hij naar de spoedeisende hulp zou worden gebracht.

Hij lachte toen de urine het gezicht van een man in een daar achtergelaten krant bespatte. Een donkere plek uitgelopen zwarte drukinkt vrat een gedeelte van zijn wang aan. Het brede gezicht leek er nog strenger door.

Sila sprong van de muur. Uit nieuwsgierigheid pakte hij met behoedzame vingers zijn doelwit op. Een dikke blanke man van een jaar of vijftig, met wit haar. Sila stond op het punt hem weer te laten vallen toen een getal zijn aandacht trok: twee miljard dollar. Met zijn vinger volgde hij de regels en ontcijferde het artikel. Hij meende te begrijpen dat dat het door de man in één jaar verdiende bedrag was. Maar hij was er niet zeker van of hij het goed had gelezen. Vroeger kon hij goed leren, maar de school was ermee opgehouden.

Het artikel stopte hij in zijn zak, bij het stalen lemmet van een mes, een scherpe steen en een stuk ijzerdraad die hij op zijn omzwervingen had gevonden. Toen vervolgde hij zijn weg, nu eens lopend dan weer rennend, op zijn springerige manier, en zonder doel. Soms leek hij te aarzelen, zich behoedzamer voort te bewegen in bepaalde wijken van de stad waar de vergeten mijnen van de laatste oorlog onder de grond verborgen lagen. Ooit was een van zijn vrienden tijdens een voetbalwedstrijd op zo’n mijn getrapt. Zijn oog was gericht op de grond, alert op de sporen, hij was op zijn hoede. En daarna, of omdat hij de gevaarlijke zone was gepasseerd, of alleen maar omdat hij vertrouwde op de onsterfelijkheid van de jeugd, was hij weer gaan rennen, een beetje huppelend, zoals een gazelle.

Hij kwam door de verwoeste wijken, door het oker van het omgewoelde zand, langs de opengereten gebouwen, en hield alleen even stil om te spelen met een ezel met een grijze baard, een smerige vacht. Hij klopte hem op zijn snuit, praatte tegen het dier, ging op zijn rug zitten. Al balkend maakte de ezel een sprong opzij. Gevaarlijk slingerend klampte Sila zich vast aan zijn manen, al half gevallen, zich nog maar met één been vasthoudend, waarna hij losliet en op de grond belandde, argwanend gadegeslagen door een zwerfhond. En toen bleven ze alle drie – de hond, de ezel en de man – roerloos staan.

Een uur later voegde hij zich op het strand bij zijn neef Falba. Een magere man van een jaar of dertig, met uitstekende ribben die, alleen gekleed in een om zijn heupen geknoopte doek, visnetten aan het boeten was. Even stond Sila naar hem te kijken, nadenkend, toen ging hij aan het werk zonder iets te zeggen, met dezelfde gelaten geduldigheid als zijn neef. Om hen heen waren andere vissers bezig met hetzelfde.

Toen ze klaar waren met hun taak, kwamen ze overeind. De man reikte nauwelijks tot Sila’s borst. Zijn koperkleurige lichaam met de enorme knieën en de magere benen leek misvormd. Over zijn buik liep een breed litteken, het spoor nagelaten door een kogel die zijn ingewanden had geperforeerd en een lastige operatie in een opvangcentrum tot gevolg had gehad. Sila stopte zijn handen in de zakken van zijn spijkerbroek. Onder zijn vingers voelde hij het artikel uit de krant.

‘Kun jij me misschien vertellen wat hier staat, jij kunt toch lezen?’ zei hij en hij reikte hem het blad met de gedrukte tekst aan.

Wantrouwig keek Falba naar het artikel.

‘Vraag maar aan Oom. Ik ben er niet zo goed in.’

Sila knikte. Oom. Ja, natuurlijk. Oom wist alles.

Deze was thuis, bezig met het bereiden van een mengsel van maïspap en vis waarin hij, met witte handschoenen aan, roerde met een lange lepel. De vraag van Sila leek hem te ergeren, maar hij pakte zijn kapotte bril waarin nog één gebarsten glas zat, en las het artikel aandachtig.

‘Waar heb je dat gevonden?’ vroeg hij.

‘In de stad, het lag op de grond.’

‘En je vond het interessant?’

‘Eigenlijk wel. Ik heb het opgeraapt.’

‘Vanwege het gezicht van die man?’

‘Nee. Vanwege een getal.’

‘Twee miljard dollar?’ vroeg Oom.

‘Ja.’

‘Dat is het geld dat die man, een Amerikaanse bankier, het afgelopen jaar heeft verdiend.’

‘Dat dacht ik al,’ zei Sila, met een zweem van trots.

‘En waarom is die mededeling je opgevallen?’

‘Omdat dat bedrag...’

‘Dat gebeurt ver weg. In de Verenigde Staten. Het is niet onze wereld.’

‘Toch wordt er hier over hem geschreven. Tussen dit allemaal...’

En Sila wees in de richting van de stad. De stad van de duizend rampen. De stad van de sloppenwijken, de stad zonder stad, want er was geen centrum, geen stadsrand, niets dan een egale verlatenheid.

Oom haalde zijn schouders op.

‘Wat doet het ertoe,’ zei hij.

En hij concentreerde zich weer op zijn werk.

Sila ging de keuken uit, die ook woonkamer was en eetkamer, die misschien ook een slaapkamer was, niet bij gebrek aan ruimte, want het hele flatgebouw, of tenminste wat ervan over was, stond leeg, maar gewoon omdat al die vertrekken eender waren, allemaal waren ze ruim, verwoest en aangevreten door het zand dat kwam opzetten zoals de zee. Overal zand dat binnendrong door alle openingen, door gaten en kieren. De uitgestrekte zee van zand die de stad verstikte en die haar ooit, als een droombeeld van het verleden, als een door zijn illusies verlaten woonplaats één zou maken met de woestijn. Toen hij weer begon te lopen, maar minder doelbewust, dromerig haast, dacht hij terug aan wat Oom had gezegd: ‘Wat doet het ertoe.’ En misschien voor het eerst van zijn leven kwamen Ooms woorden hem ongeloofwaardig voor. Niet dat hij kon beredeneren waarom hij ze niet geloofde, en hij kon geen woorden vinden voor het gevoel van verwarring, het lichte onbehagen dat zich van hem meester maakte, maar Sila voelde zich ongemakkelijk. Geld had nooit een rol gespeeld in zijn leven – het simpele feit dagelijks iets te eten te vinden was van levensbelang geweest –, maar dat fabelachtige, kolossale bedrag bracht hem aan het wankelen. Hij vond het ordinair. Hij herinnerde zich de vermaningen van zijn moeder wanneer hij, als kind, onbeleefd was geweest. Ja, die Amerikaan was heel onbeleefd. Het was best mogelijk dat alle mannen van het land in een jaar niet zoveel hadden verdiend, zelfs die in het noorden niet die in auto’s rondreden. Wie weet? Misschien zouden ze zelfs allemaal samen hun leven lang niet dat bedrag verdienen. En toch vormden zij een enorme menigte, en de Amerikaan was alleen. Twee miljard dollar. Hoe kon iemand zoveel geld verdienen? Had hij miljoenen vissen gevangen? Had hij kleren gemaakt, een stapel die tot aan de maan reikte? Had hij duizenden jaren dag en nacht gewerkt, gebouwen opgetrokken, baksteen na baksteen?

Sila ging op de grond zitten en sloeg zijn armen om zijn knieën. Hij wachtte op het invallen van de nacht. En hij viel in slaap, op het zand, als een kind dat aan zijn lot is overgelaten, een jongen die te snel groot is geworden, aarzelend tussen kind-zijn en prille volwassenheid.

In de nacht werd hij rillend wakker. Het kostte hem geen enkele moeite de weg terug te vinden. Oom beweerde dat hij kon zien in het donker, net zoals de dieren. En inderdaad leek zijn verende, soepele tred met zijn onverstoorbaar ritme op de gang van een dier. Een uur later rolde Sila zich in een deken na wat van Ooms pap te hebben gegeten, en zette zijn nacht voort.

Die was van korte duur. Voor het aanbreken van de dag wekte zijn neef Falba hem met een goedmoedig schopje. Sila gromde, maar een paar seconden later stond hij overeind, wakkerde het vuur aan. Ze aten hun pap en gingen toen naar de oceaan, zonder een woord. Hun voeten betraden het zand van het strand. Ze duwden de boot af. Op andere plekken langs het water werd geduwd, strekten andere lichamen zich en zetten zich schrap. De eerste bootjes passeerden de muur van golven al, de witte inzinking een meter of honderd verderop die aangaf waar zich de zandbanken bevonden. Daarachter begon de vrijheid, lag de oceaan open.

Sila rilde toen zijn buik in contact kwam met het koude water. Toen sprong hij in de boot en peddelde, wat Falba, voorin, al aan het doen was met een, mager als hij was, verbazingwekkende kracht en regelmaat. De golven duwden de boot terug naar het strand en van het moment dat ze terugstroomden moesten ze gebruikmaken om vooruit te komen.

‘Kom op!’ riep Falba.

Dat was het teken. Sila duwde uit alle macht tegen de riem. De donkere kano dook het witte, ruisende schuim in, aarzelde even, leek teruggeworpen te worden voordat de twee mannen met een kolossale ruk aan de peddels het dode punt achter zich lieten, schommelde op de top van de hoge golf waarna het bootje terugviel op de gladde uitgestrektheid. Ze haastten zich naar de open zee terwijl ze de netten lieten zakken, op weg naar de visrijke plekken. Falba klaagde steeds dat er veel minder vis was dan in zijn jeugd. Toen hij nog een kind was, zei hij, sprongen ze zo de boot in, zoveel waren er. Nu waren de scholen uitgedund, de vangsten waren afgenomen. Falba meende dat de vissen bang waren voor de oorlog en zich daarom waarschijnlijk allemaal hadden teruggetrokken in een geheim rijk midden in de oceaan.

‘Het geluid van de explosies heeft ze op de vlucht gejaagd,’ zei hij dan.

Ooms gezicht stond altijd treurig als hij dat beweerde.

‘Vissen zijn doof. Ze hebben geen oren maar kieuwen.’

‘Hoe komt het dan volgens jou dat ze weg zijn gegaan?’ antwoordde Falba, de handen in zijn zij. ‘Denk eens aan onze vangsten van vroeger...’

Maar die dag was de vangst goed. Zich voegend naar de bodem van de zee, zoals een platte haai zich aanpast aan de rotsen en de algen, haalde Sila drie grote langoesten naar boven die hij, toen hij weer aan de oppervlakte kwam, triomfantelijk aan zijn uitgestrekte armen omhoog hield.

Op de markt konden ze er een goede prijs voor krijgen. Een vrouw, jong en fijn gebouwd, kwam naderbij. Ze strekte haar hand uit omdat ze de langoesten wilde kopen toen de wrakke Mercedes van de commandant zoals gewoonlijk met loeiende claxon en in hoge snelheid aankwam en bij ontstentenis van remmen het mulle zand in reed om te stoppen. De commandant, in uniform, stapte uit en liep op hen toe, met krijgshaftige tred. Elke week kocht hij de mooiste vissen waarvoor hij een redelijke prijs betaalde zonder al te veel af te dingen.

‘Wilt u langoesten, commandant?’ riep Falba hem van verre toe.

De jonge vrouw keerde zich om naar de commandant, zonder iets te zeggen.

‘Ik neem ze allemaal,’ zei de commandant. ‘Ik ben dol op langoest.’

‘Ze zijn al verkocht,’ fluisterde Sila tegen zijn neef. ‘Het meisje heeft ze...’

‘De commandant heeft voorrang,’ antwoordde Falba.

Sila kwam overeind.

‘We zouden ze graag allemaal aan u verkopen, commandant, maar de jonge vrouw hier was er eerder dan u. U zult moeten delen.’

Bruusk rechtte de commandant zijn rug, overdonderd. Sila reikte hem twee langoesten aan en hield er een apart voor het meisje. De eer was gered: twee langoesten, dat moest voldoende zijn. Niettemin liet de commandant, om duidelijk te laten merken dat hij het er niet mee eens was, zijn geldstukken op de grond vallen en liep zonder een woord weg, stapte weer in zijn auto en reed weg met zijn loeiende claxon.

‘Bedankt,’ zei het meisje.

Sila knikte.

‘Ben je niet goed bij je hoofd?’ voer Falba uit toen ze weg was. ‘Je weigert de commandant langoesten te geven?’

‘Ik heb niks geweigerd, het meisje was alleen eerder. En bovendien heeft hij zijn twee langoesten gekregen.’

‘Hij wilde ze allemaal. Hij is onze beste klant en het is de commandant.’

‘De oorlog is afgelopen. Hij is nergens meer commandant van.’

‘Maar nu komt hij niet meer terug. En eenmaal commandant, altijd commandant.’

Toen Sila aan het eind van de ochtend naar de munten en de biljetten keek die hij in zijn hand hield, de opbrengst van hun hele vangst van die dag, bedacht hij dat hij enkele honderdduizenden jaren nodig zou hebben, met elke dag een zo rijke vangst, om net zoveel geld te verdienen als de Amerikaan. En weer overviel hem een onaangenaam gevoel, een gevoel dat hij niet kon benoemen en dat afgunst noch haat was, eerder een soort onbestemde afkeuring.

Ze gingen terug om Oom het geld te overhandigen. Daarna hervatte Sila zoals steeds zijn zwerftocht door de stad. Een voetbalwedstrijd waaraan hij meedeed, nam zijn gedachten even in beslag. Hij rende, verdedigde, maakte twee doelpunten, schreeuwde. De bal van papier en plastic, die de spelers zo goed en zo kwaad als het ging op een voetbal probeerden te laten lijken, begaf het uiteindelijk zodat ze de wedstrijd staakten. De jongens verspreidden zich in groepjes terwijl ze commentaar leverden op hun prestaties, tot het moment waarop Sila, aan de rand van de stad, weer alleen was. Het waaide. Ruïnes, als verlaten vestingen, verrezen er tegenover de woestijn. Sporen van de verwoesting. Nog een paar jaar en het zand zou ze bedekken, de spookstad nog wat meer opslokken. Oom zei altijd dat ze allemaal in een tussenperiode verkeerden. Dat ze niet leefden maar overleefden, als dwalenden door het zand, en dat zelfs het feit dat ze overleefden een kwestie van herinneren was: ze bestonden om zich de oorlog te herinneren. En omdat die herinnering weggleed in de afgrond van het vergeten, gleden zij langzaam weg in het stuifzand van Afrika.

Een stad van kinderen en oude mannen. Een stad waarvan de vrouwen waren verdwenen, verkracht, ontvoerd, gedood, waarvan de mannen waren gefolterd, van wie de keel was doorgesneden, die gevangen waren genomen. De kinderen waren groot geworden, waren jonge mensen geworden, en hun leven zou voorbijgaan als een droom. Een zuchtje wind waardoor het zand wordt opgewaaid.

Toen hij achter de huizen langs liep, meende Sila een honderdtal meters verderop het silhouet te zien van een giraf die zich traag voortbewoog, met de vreemde, milde onverschilligheid wilde dieren eigen. En toen verdween het visioen. De Stad van de Dromen. De Nergensstad. Een witte wereld overmeesterd door zand en vergeten, waar de mensen zich verplaatsten zoals in een trage, steeds terugkerende droom, waar de contouren langzamerhand vervaagden.

Op de terugweg naar huis pakte Falba, die hem in een naburige straat stond op te wachten, hem bij zijn arm.

‘Je kunt niet naar huis,’ zei hij. ‘De mannen van de commandant zoeken je. Ze gaan je vermoorden. Ze zeggen dat je hem hebt vernederd. Je moet weg.’

In de Nergensstad telde het leven niet. De lichamen bewogen zoals algen heen en weer wiegen op de stromingen van de zee, in de diepte.

De alg Sila maakte zich los. Ongezien sloop hij aan boord van een vrachtschip dat op het punt stond om af te varen – een van de onwaarschijnlijke schepen van aan metaalmoeheid onderhevig plaatijzer die op miraculeuze wijze in de vaart blijven –, zonder te weten waar het naartoe ging. Een- of tweemaal in de week lagen er zulke schepen. Wat ze vervoerden wist niemand precies. Wat vonden ze, in de Nergensstad? Niettemin, ze bestonden, bij hun aankomst en bij hun vertrek klonken hun sirenes op in de stad. Koopwaar tussen de koopwaar. Een hele nacht en een hele dag bleef Sila in het ruim, maar aan het eind van de eerste dag ontdekte een matroos hem. Hij werd naar de brug gebracht. De kapitein zei dat ze hem overboord zouden gooien. Sila kende de wet. Verstekelingen waren voer voor de haaien. Dat was een wet die bij iedereen bekend was. Hij protesteerde niet.

De kok bemoeide zich ermee. Hij had een hulpje nodig en bovendien, dat joch was te jong om te sterven. Zijn kinderjaren waren al een hel geweest, nu gingen zij hem toch niet naar de andere wereld helpen, terwijl hij een kans had het er levend vanaf te brengen.

‘Als wij het leven van een verstekeling sparen, is dat een signaal aan alle anderen,’ zei de kapitein.

‘Er komen geen anderen. Hij is alleen. Ik let wel op hem.’

De kok heette Fos. Voorafgaand aan dit voorval was hij niet goed en niet slecht. Die dag haalde hij zijn brevet van goedheid. Waarschijnlijk kon hij wel een hulpje gebruiken, waarschijnlijk had hij er genoeg van om in zijn eentje in de keuken te werken. Dat neemt niet weg dat hij Sila’s leven redde. Die werkte zo hard als hij kon, om hem te bedanken. Nog nooit was de keuken zo schoon geweest, waren de schalen met zoveel zorg gewreven. Terugdenkend aan Oom bediende Sila de kapitein aan tafel met witte handschoenen – al was er enige fantasie voor nodig om te zien dat ze echt wit waren.

‘We hebben er goed aan gedaan om je in leven te laten,’ dat erkende op een avond zelfs de kapitein.

Door toedoen van Sila, die zelf de vis ving, werden de dagelijkse maaltijden beter. Soms kreeg hij opeens zin om in het glinsterende water te springen. Hij miste het licht. Om het licht in te duiken. Het zonlicht in dat door de oceaan werd weerkaatst. Maar het vrachtschip ging te snel, het dek was te hoog, hij zou het schip niet kunnen inhalen.

Fos was heel spraakzaam. Hij discussieerde met Sila, vroeg hem van alles over zijn leven. Sila antwoordde met enige tegenzin. Hij kwam uit de Nergensstad, uit de verzwolgen stad. Die misschien al niet meer bestond, misschien was ze weggevaagd toen de boot vertrok, die de betovering had verbroken.

‘Natuurlijk bestaat ze niet meer,’ zei Fos tijdens een van die gesprekken. ‘Ze heeft trouwens nooit bestaan en je moet haar vergeten. Je bent nu een andere man, je bent niet meer in je stad die buiten de tijd staat. De oorlog is afgelopen.’

De kok vroeg wie hem al die jaren had grootgebracht. Sila beschreef zijn neef en zijn oom.

‘En je ouders? Je moeder, je vader?’

‘Die zijn er niet meer.’

De kok schudde het hoofd.

‘Ze zeggen dat de rebellen de helft van de bevolking hebben uitgemoord.’

Zijn vrije uren bracht Sila door met het lezen van de enige twee boeken die aan boord waren: een atlas en een boek met recepten. Zo ontdekte hij de twee pijlers van zijn bestaan, koken en reizen.

Met zijn vinger doorkruiste hij de wereld, hield hij stil bij elk werelddeel. Het waren duistere en sprookjesachtige namen waarvan sommige herinneringen opriepen, in flarden. Oom had die continenten beschreven als wonderbaarlijke regionen, landen van melk en goud, Europa, Amerika.

Op een avond haalde Sila het stukje krant, dat hij had bewaard, uit zijn zak.

‘Die man komt uit Amerika,’ zei hij.

Fos las het artikel, sloeg toen de bijbehorende bladzij in de atlas op.

‘Hij woont in de Verenigde Staten. Dat is een land in Noord-Amerika. En de stad waar hij woont heet New York.’

En hij wees een grote rode stip op de kaart aan.

‘Dat is een stad dicht bij zee, net als mijn stad.’

Fos begon te lachen.

‘Net als jouw stad, inderdaad. Wil je naar de Verenigde Staten? Ik maak je erop attent dat wij op weg zijn naar Marokko, waarna we van boord gaan in Frankrijk, in Marseille.’

Frankrijk. Het land waarvan ze allemaal de naam kenden. Het land waarvan ze allemaal de taal spraken, in de Nergensstad.

‘Het is niet zo groot als de Verenigde Staten,’ voegde Fos eraan toe. ‘Maar nou ja, wel groter dan jouw stad.’

Dankzij het kookboek kwamen er verrassende namen over Sila’s lippen: oeufs fino de Boffet, palette du peintre, roses des sables, poularde pochée à la crème de lentilles, rouleaux d’araignée de mer Atlantide, soupe de riz aux kumquats, tournedos Rossini. De aanhef was altijd dezelfde: kooktijd, ingrediënten. En dan, daarna, kwamen er elegant gekozen formuleringen: ‘Verwijder de steel, blancheren op hoog vuur.’ ‘Alvorens u de kip gaat braden: haar schroeien, ontweien en in acht stukken verdelen.’ ‘Het sjalotje fijnhakken en glazig laten worden in boter.’ ‘De spinazie blancheren, laten afkoelen en het overtollige vocht eruit drukken.’ Is het mogelijk zich in te denken hoe poëtisch die zinnen waren voor een bewoner van de Nergensstad? ‘In een pan met dikke bodem de julienne gesneden wortel en ui op laag vuur in olie laten garen totdat ze zacht zijn. De verse tomaat en de tomatenpuree toevoegen, evenals de selderijstengel, het toefje peterselie en de bruine fond.’

‘Ik lees woorden zonder ooit te weten waar ze bij horen,’ zei Sila op een dag geërgerd. ‘Dat is vervelend.’

‘Je denkt toch zeker niet dat ik dat allemaal ga klaarmaken op de boot?’

Fos was eenenvijftig, en hij was een van de mensen die nooit hun draai hebben gevonden en die het ene leven na het andere hebben geleefd: hongerlijder in Liberia, daarna kunstenaar in Parijs, student en werkloze in Duitsland, bouwvakker in Brazilië, vervolgens kok in een schoolkantine in de Verenigde Staten, waarna hij had aangemonsterd op deze vrachtboot. Hij brabbelde verschillende talen, had verstand van alles en niets, had door alle landen gezworven en in alle grote steden van de wereld gefantaseerd.

Hij hield van Sila als van een zoon omdat hij hem mysterieus vond. Zijn zwijgzame momenten, alsof hij zich voortdurend terugtrok in zichzelf, maakten hem bijzonder. En dat de jongen zo mooi was, vervulde hem met trots, alsof het zijn werk was. Zijn gezicht straalde kracht en levendigheid uit, met ogen die wonderlijk donker waren en een glimlach waarvan een aanstekelijk soort vreugde uitging. En wat zijn lichaam betrof, dat was subliem, werkelijk subliem; gezien zijn leeftijd was Sila niet zo breed als een volgroeid man, maar hij was gespierd en rank, gemodelleerd als een beeldhouwwerk. En dat bestond allemaal dankzij hem, Fos, die hem het leven had gered!

Het schip legde aan in Marokko. Ze bleven er maar net een dag, de tijd die nodig was om de koopwaar te lossen en andere te laden. De matrozen werkten onafgebroken, met de hulp van een paar sjouwers, geplukt uit de menigte die zich verdrong in de haven, op zoek naar werk. Een van die hulpkrachten van één dag was verbazingwekkend sterk en de anderen vertelden dat hij een weerwolf was. In nachten met volle maan keelde hij vrouwen en kinderen. Sila vond dat hij er, voor een weerwolf, goedig uitzag.

Toen zette de boot zijn reis voort.

Op de Marokkaanse markt had Fos wat pittige ingrediënten ingeslagen om de kapitein een genoegen te doen. En zo werd Sila hulpkok. Voor een zeeduivel waarvan hij medaillons sneed en waaraan hij tot slot, na tien minuten kooktijd die Fos argwanend in de gaten hield, kokosnootpuree toevoegde, een zeeduivel die in de annalen van de armzalige roestbak zou worden vermeld. Zeeduivel geserveerd, uiteraard, met witte handschoenen.

Uiteindelijk bereikte het schip zijn bestemming.

2

De ene heette Simon Judal, wat tot gevolg had dat hij soms Djude of Judas werd genoemd, een minder toepasselijke bijnaam was nauwelijks denkbaar, de andere had de naam Matthieu Brunel gekregen maar was niet van plan dat zo te laten, Brunel was te gewoontjes. Zij waren de twee jongemannen die zo verschillend hadden gereageerd in het restaurant.

Nu liepen ze op straat, in de buurt van de Champs-Élysées. Ze verkeerden in een soort jolige stemming waartoe hun maaltijd had bijgedragen, de geslonken beurs van Simon, die zijn nieuwe baan had gevierd in gezelschap van zijn beste vriend, evenals hun jeugd en de juninacht. Door de airco was het wat aan de kille kant geweest in het restaurant en ze genoten van hun wandeling in de warme nacht. De wereld lag aan hun voeten.

‘Toch, als ik die ober was geweest, had ik die vent op z’n bek getimmerd,’ zei Matthieu.

‘Lastig, om met een gast op de vuist te gaan als je ober bent in het beste restaurant van de wereld,’ antwoordde Simon.

‘Is het dan het beste restaurant van de wereld?’

‘Ik kon je moeilijk ergens anders mee naartoe nemen. Geen andere keus mogelijk.’

‘Toch had ik hem op z’n bek geslagen!’

Ze kwamen uit op de Champs-Élysées. In de zomernacht wierpen de lichten van de stad zachtpaarse schijnsels, waardoor zich kringen aftekenden in de lucht. De bomen op de avenue glansden. Stromen licht straalden af van de auto’s die, toch merkwaardig geruisloos, geduldig wachtten tot de langgerekte massa glinsterend metaal, die zich uitstrekte tot aan de place de la Concorde, zich weer in beweging zou zetten.

De twee vrienden liepen de Champs-Élysées af, waarna ze, op het plein aangekomen, een taxi aanhielden. Ze deden de raampjes open en gaven zich, zonder nog iets te zeggen, over aan de beweging van de auto.

In het 11de arrondissement hielden ze stil, aan de voet van een groot bakstenen flatgebouw, en namen toen de lift naar de negende en hoogste verdieping. Simon deed de deur open met zijn sleutel. Ze gingen het appartement binnen. Een gang met een glanzend gewreven parketvloer leidde naar een zitkamer met erachter een in oosterse stijl gemeubileerd terras dat een onbelemmerd uitzicht bood. Ze gingen zitten.

‘Die vent die die klap uitdeelde...’ zette Matthieu het gesprek voort.

‘Daar gaan we weer!’ onderbrak Simon hem.

‘Dat is niet normaal, toch, om een man een klap te verkopen die een jochie bij zijn arm pakte, niet meer dan dat?’

‘Voor een idioot is dat normaal.’

‘Zelfs dan! Daar moet je wel een speciaal soort idioot voor zijn.’

‘Dat zal wel,’ zei Simon, met een gaap.

‘Je moet wel geobsedeerd zijn door macht en bezit. Mijn zoontje is van mij en niemand raakt hem met een vinger aan.’

‘Je had het niet beter kunnen zeggen.’

‘Heb jij die obsessie?’ vroeg Matthieu.

‘Nee.’

‘Ik ook niet, en aan de andere kant, misschien zou het goed voor ons zijn als we die wel hadden. Die nietsontziende geldingsdrang. Die absolute wil om je territorium af te bakenen.’

‘Zoals een dier bedoel je?’

‘Ja, zoals een dier. Om minder mens te zijn en meer dier. Ik vraag me af of daar het geheim niet ligt. Je meer laten leiden door je instincten, je driften.’

‘Een roofdier te zijn, dus eigenlijk? Fraai programma. De geschiedenis van de mens in omgekeerde richting afleggen en terugkeren naar de staat van beest.’

‘Die man, die idioot, is bezig een oorlog uit te vechten, zoveel is wel duidelijk. En ik denk dat de mensen die een oorlog voeren, iets voor hebben op de anderen.’

Simon knikte.

‘Misschien. Maar ook omdat ze al verloren hebben. Iemand die in oorlog is, is voor mij iemand voor wie de nederlaag al een feit is. Alles wat ons misschien menselijk maakt maar ook het geluk heeft het onderspit gedolven.’

Een beetje verwonderd over zijn eigen wijze woorden en vrezend op snediger wijze van repliek te worden gediend, ging Simon naar bed. Nog even bleef Matthieu peinzend achter, toen zocht ook hij zijn slaapkamer op.

Sinds een jaar deelden ze het appartement. Ze hadden elkaar ontmoet op een bal, hadden sympathie voor elkaar opgevat terwijl ze, ogenschijnlijk althans, niets met elkaar gemeen hadden, en een halfjaar daarna trok Matthieu bij Simon in. Het was een driekamerflat. Met een merkwaardig soort halsstarrigheid, die soms over hem kwam, had Simon zijn zinnen gezet op een flat met terrassen. In het meervoud. ‘In welke wijk zoekt u?’ had de makelaar gevraagd. ‘De wijk is niet van belang. Ik wil terrassen.’ ‘Wat is uw budget?’ ‘Ik heb geen budget, ik heb een project: terrassen.’ Of dat is op z’n minst zoals hij het gesprek weergaf. Toch was hij destijds niet rijk. Hij werkte als onderzoeker in een wiskundelaboratorium.

Achter de makelaar aan was Simon de flat binnengegaan. Een eerste terras lag achter de keuken, een tweede in het verlengde van het woonvertrek. Bij elk terras nam de opwinding van Simon toe en bij het derde tekende hij. Dat terras kwam na de grootste slaapkamer, het was iets verhoogd en eromheen stonden verdorde heesters. Het was niet luxueus, evenmin als het gebouw of de flat trouwens, die uitgewoond waren, ingesuft tussen de heuvels van het 11de arrondissement, met rondom bochtige, onaantrekkelijke straten. Maar het beantwoordde aan zijn wens: het keek uit over heel Parijs. Het had allemaal niets opzienbarends maar desondanks was het een bijzondere plek, hoog boven alles verheven, als los van het dagelijks leven en van de stad, zoals de uitkijkpost op een schip.

‘U kunt zelfs op het dak komen, als u wilt. Het is een plat dak, dus dat betekent een vierde terras. U bent de enige die de sleutel heeft, u bent eigenaar van de toegang.’

Simon betrok de flat. In de winter kwam het grijs overal binnen. Het grijs van de wolken, van de stad. Een niet onprettige, soms wat kille melancholie. In de zomer scheen de zon tot in de verste hoeken van de vertrekken. Simon zonderde zich af op zijn hoge terras, in onderbroek, en buitte geduldig de loop van de zon uit, van de ochtend tot aan de avond, waardoor zijn lichtbruine huidskleur zich nog verdiepte. Op deze plek voelde hij zich volkomen op zijn gemak. Alleen en rustig, zoals hij dat graag had.

Toch kwam het voorstel om de flat te delen van hem. Eén slaapkamer was altijd ongebruikt. Misschien was dat voor zijn gevoel niet logisch. Maar zijn voorstel was ook het gevolg van de explosie die zijn ontmoeting met Matthieu teweeg had gebracht.

Simon was verlegen en gereserveerd van aard. Na de dood van zijn ouders ten gevolge van een auto-ongeluk was hij grootgebracht door zijn tante, de oudste zuster van zijn moeder. Als zesjarig kind was hij plotseling wees geworden, na een noodlottige gebeurtenis die hij niet kon verklaren maar waarin hij zich schikte. Net zoals hij was geboren, zo waren zijn ouders gestorven. Dat was een feit en het gaf geen pas je daar vragen over te stellen. Hij huilde niet, was niet verdrietig maar leefde in een wereld waaruit alle kleur was weggetrokken, in een kom waaruit al het leven was verbannen. Doorgaans deed hij niets, zonder belangstelling voor lezen of televisie, geïsoleerd van zijn klasgenootjes, die hem zagen als een speciaal en kwetsbaar kind, vooral ook doordat hij vaak ziek was en overal buiten stond. Door dat teruggetrokken bestaan was bij hem, door welke kronkel van het brein dan ook, een fenomenaal geheugen tot ontwikkeling gekomen. Een onverklaarbaar verschijnsel maakte hem tot een soort mnemonisch supertalent, en als hij blijk had gegeven van ook maar de geringste intellectuele nieuwsgierigheid, was zijn kennis opzienbarend geweest. Maar de goudvissen in hun kom zijn niet nieuwsgierig. Hij bleef in zijn bed liggen nadenken, en terugkijken op de gebeurtenissen in zijn leven – dat wil zeggen op de futiliteit van zijn leven. De peer die hij had geschild bij het avondeten, de vulpen die op de grond was gevallen tijdens de les, de hond die vlak voor hem de straat was overgestoken. De coltrui van een vriendje, het kraagje van een jurk, de textuur van een huid.

Op zijn kleine collège in de provincie was Simon een goede leerling. Hij hoefde niet te leren want hij onthield alles, tot in de kleinste details. Trouwens, door zijn talent alles te kunnen reproduceren viel hij op, in de eerste klas. Tot in die klas was hij niet bijzonder geliefd geweest. Zijn kwetsbaarheid maakte zijn omgeving ongemakkelijk. Met hem spelen kon niet, geen enkel spel. Ruzie met hem maken kon niet en trouwens, iemand hoefde maar een beetje bits tegen hem te praten of hij bleef staan met de armen slap langs zijn lichaam, en op de rand van tranen. Dit in aanmerking genomen was het nog het verbazingwekkendst dat hij met rust werd gelaten, niet werd gepest, wat alleen verklaard kon worden door de bevoorrechte situatie van zijn schooltje in het stadscentrum met leerlingen die niet echt gemeen waren en die kort werden gehouden door hun gezin, en alle gezinnen kenden elkaar. Hem niet lastig te vallen en hem zijn gang te laten gaan, dat was dus het consigne geweest, wat er vaak toe had geleid dat hij tijdens de pauzes in het lokaal bleef, een voortzetting van de kom waarin hij leefde in zijn kamer.

Het feit dat er in de eerste klas van de middelbare school allemaal verschillende leraren waren die met hun allen deden wat mevrouw André, de oude onderwijzeres, in haar eentje voor elkaar kreeg, maakte de jongen een trimester lang bang. Hij raakte volledig van de wijs door het wisselen van lokalen en personen dat de in zijn wereld heersende routine overhoophaalde. Hij moest zijn spullen wegbergen, het lokaal verlaten, de trappen op en af rennen naar een andere verdieping, niet de verkeerde deur nemen, de andere leraar goedendag zeggen... En dat ging niet zonder moeite. Maar omdat het de zonderlinge Simon niet helemaal aan geestelijke reserves ontbrak, slaagde hij er desondanks in om zich aan te passen, wat wel inhield dat hij telkens weer als laatste het lokaal verliet, onhandig zijn spullen bij elkaar zocht terwijl de leraar ongedurig wachtte om de deur van de klas achter zich dicht te kunnen doen.

In het tweede trimester stond in de Franse les poëzie op het programma. Eerst de regels van versopbouw, daarna het bestuderen van teksten. Aan het eind van een les vroeg de leraar of ze het tijdens dat uur behandelde gedicht hadden onthouden. Het ging om Demain, dès l’aube van Victor Hugo. Iedereen ontkende luidruchtig. Behalve Simon, die zoals gewoonlijk zijn mond hield.

De Franse leraar, een man die hun allemaal ontzag inboezemde, richtte zich in een plotselinge ingeving tot Simon. Deze verstijfde, zweeg. Toen deed hij zijn ogen dicht en stak van wal. En hij zei het hele gedicht op.

‘Kende je het al?’ vroeg de leraar.

‘Nee,’ antwoordde Simon verlegen.

‘Goed zo. Je hebt het dus onthouden.’

Daarna gaf hij hun een ander gedicht op om uit het hoofd te keren, Le Dormeur du val van Rimbaud. Simon las het gedicht. Toen kende hij het. Hij leunde achterover op zijn stoel.

‘Simon, leer je gedicht!’ zei de leraar. ‘Ga niet op je lauweren rusten!’

Simon kreeg een kleur. Weer boog hij zich over zijn tekst, maar kon hij het helpen? Hij kende het al vanbuiten. Zijn blik verloor zich in de verte.

Geërgerd sprak de leraar hem aan: ‘Zeg op wat je hebt geleerd.’

En Simon reciteerde het hele gedicht zonder zich één enkele keer te vergissen, zelfs zonder te haperen.

‘Kende je het al, dat gedicht?’

Weer kreeg de jongen een kleur.

‘Nee.’

‘Ga me niet vertellen dat je het in de twee minuten die net voorbij zijn hebt geleerd!’

Bedroefd haalde Simon zijn schouders op.

‘Ik kan er ook niks aan doen.’

De leraar bladerde zijn handboek door en legde hem toen Le Bateau ivre voor, het ellenlange gedicht van Rimbaud.

‘Probeer dat te leren terwijl de anderen aan het andere gedicht werken.’

Simon las de tekst. De flamboyante beelden verwonderden hem, in zijn steriele wereld, en hielden zijn aandacht vast.

Een paar minuten later begon de leraar de leerlingen te overhoren die zich hadden aangeboden om Le Dormeur du val op te zeggen. Niemand kende het hele gedicht.

‘En jij, Simon? Hoeveel heb je van Le Bateau ivre uit je hoofd kunnen leren?’

En toen kwamen de beelden naar boven, in over elkaar tuimelende woorden. Foutloos, en zelfs bezield droeg de goudvis het gedicht in zijn geheel voor, verbijsterd gadegeslagen door de klas, alsof een andere Simon, een getransfigureerde Simon, zich openbaarde in zijn licht.

En nooit meer trad hij volledig terug in zijn duisternis. Het hele jaar door bleef hij de jongen van Le Bateau ivre, zodat Simon, veel later, had moeten erkennen dat Rimbaud zijn puberjaren had gered. Niet alleen zagen zijn leraren hem niet langer als dat moedeloos makende joch dat er zelfs niet in slaagde zijn spullen weg te bergen en dat rood aanliep of wit wegtrok zodra iemand het woord tot hem richtte, bovendien verwierf hij zich een zekere uitstraling in de ogen van zijn klasgenoten. Ze zouden hem niet als klassenvertegenwoordiger hebben gekozen, dat zeker niet, maar hij werd degene-met-het-fantastische-geheugen, de jongen-die-nooit-iets-vergat, die-zijn-lessen-niet-eens-hoefde-te-leren, waar ze hem om benijdden op een vriendschappelijke manier, want voor de rest was hij volkomen belachelijk, met zijn gebloos, zijn verlegenheid en zijn onmodieuze kleren die hij van zijn tante kreeg.

In feite belette die gebeurtenis iedereen om te zien waar het ware talent van Simon lag, het wiskundig talent dat hij aan de dag legde. In Frans was hij in wezen niet zo goed. Het zwijgen vond zijn oorsprong in de dood van zijn ouders, die was als een woordeloze en nooit opdrogende bron waardoor hij voor altijd sprakeloos zou worden gemaakt. Hij overleefde dankzij zijn zwijgen en nooit zouden woorden de wereld voor hem open kunnen leggen. Brokstukken van zinnen kwamen uit zijn mond, antwoorden als afgeknotte ledematen, altijd te bars, te kort, onderwerp-gezegde-bepaling-zinnen die niet vloeiden omdat niets in zijn wezen vloeiend was.

Bij het zwijgen van de wiskunde daarentegen voelde hij zich als een vis in het water. Voor hem was dat de ware vorm van poëzie, en al beseften de leraren het nog niet ten volle omdat de opgaven nog steeds te eenvoudig waren, ze begonnen te vermoeden dat Simon wiskunde begreep zoals in de muziek sommige mensen een absoluut gehoor hebben, een gave die een zuivere en ongrijpbare schoonheid bezit, zoals alle door de natuur geschonken gaven.

Rond die gave kreeg Simons identiteit gestalte. In de geruststellende wereld van de wiskunde, een materie waarin gevoelens, die hij vreesde, niet doordringen, vormde Simon zich de persoonlijkheid die later de zijne zou zijn en die dat waarschijnlijk gebleven was als de gebeurtenissen niet zijn ondergang hadden bewerkstelligd. Onopvallend bewoog hij zich te midden van zijn gelijken zonder nog bang te zijn, onzichtbaar en stil, waarschijnlijk, genegeerd door de meisjes (waarom hij zich gelukkig prees, ze maakten hem te angstig), maar uiteindelijk behoed voor rampen en gevaren. Hij leefde in zijn kamertje en in zijn formules, in een klein appartement waar op vaste uren werd gegeten, waar een zachtaardige en vriendelijke oud geworden schim om elf uur zei dat het bedtijd was en waar je om zeven uur werd gewekt voor het ontbijt met de chocolademelk die al dampend op tafel stond, en met twee boterhammen met boter.

Zijn schooltijd verliep zoals het hoorde. Alleen maar formules en sommen, tot misselijk makens toe. Hij werd toegelaten tot de École polytechnique, wat betekende dat hij uit zijn kamertje wegging en een ander betrok dat nauwelijks groter was, in de buurt van Parijs, op een kaal plateau, waar hij van zelfvoldane studiegenoten te horen kreeg dat hij was toegelaten tot de beste onderwijsinstelling van de wereld en dat hij nu ‘carrière’ moest maken, een vooruitzicht dat hem beangstigde. Als ‘carrière maken’ betekende directeur van een bedrijf worden, het was overduidelijk dat hij daar niet toe in staat was. Hij kon zich daarentegen heel goed voorstellen een non-carrière te maken in een laboratorium. En de minst scherpzinnige beroepskeuzeadviseur had de slungelige jongeman die zijn jeugdpuistjes nog niet was ontgroeid en die je nauwelijks recht durfde aan te kijken, geen ander advies kunnen geven dan die richting te volgen. Helaas, er kwam een tijd waarin zelfs beroepskeuzeadviseurs, weggezakt in hun luie stoel, schitterden door onwetendheid en nergens meer iets van snapten. Vooral niet wanneer die adviseur de vervaarlijke gedaante aannam van Matthieu Brunel.

De École polytechnique organiseerde haar jaarlijkse bal. Simon le Djude, naamsverandering die hij te danken had aan zijn goed bedoelende studiegenoten, ging erheen in militair uniform, en voor één keer verleenden de epauletten wat kracht en postuur aan zijn schriele lichaam. In die periode van zijn leven, een paar jaar nadat hij de École polytechnique had verlaten, ging het spelen van zijn rol in het sociale leven hem wat gemakkelijker af dan vroeger en het vooruitzicht van een bezoek aan een Parijse feestzaal, te midden van enkele honderden mensen, boezemde hem minder angst in. Door zijn uniform was hij er op zijn plaats – en al met al was het vinden van een plaats in de wereld altijd zijn grootste probleem geweest.

Meteen toen hij de zaal binnenkwam, zocht zijn blik vertrouwde gezichten. Het was nog vrij vroeg, hoewel hij wist dat het bij het spel hoorde om pas laat te komen, een manier om te laten merken dat je wist hoe het op feesten toeging, en hij kende niemand. Dus ging hij naar het buffet, waar al een aanzienlijke menigte samendromde – gewone burgers die naar het bal waren gekomen om zich te vermaken. Hij ging in de rij staan. Toen hij aan de beurt was bestelde hij champagne. De ober reikte hem een coupe aan en hij wilde net afrekenen toen iemand een hand op zijn schouder legde.

‘Hé, jij daar, pinguïn, zou je misschien een coupe kunnen bemachtigen voor de jongedame en voor mij?’

En hij hoorde een schaterlach die de angel uit de belediging haalde.

Simon keek om en zag degene die hij niet had moeten zien. En zonder die ontmoeting zou hij waarschijnlijk niet zijn toegetreden tot een milieu dat zijn leven zou vernietigen, en tegelijk ook de economie van de moderne wereld.

Achter hem stond een zeer elegante, lange jongeman die heel goed wist dat hij knap was, in gezelschap van een tenger blond meisje.

‘Rustig maar, ik betaal. En ik betaal zelfs jouw glas als ik niet in de rij hoef te staan.’

Simon stemde toe, helaas. En zo verliep zijn kennismaking met Matthieu Brunel, die precies zijn tegendeel was en uiteraard ook, want ze zouden de beste vrienden van de wereld worden, zijn alter ego.

3

Kort na Matthieu en Simon kwam het Russische paar het restaurant uit. De man was klein van stuk, zijn haar was zwart en glanzend en hij had iets schuinstaande ogen. Hij beweerde dat zijn familie afkomstig was van de steppen, de onafzienbare uitgestrektheid waarop twee millennia lang nomadenrijken vanaf de vlakten van Mantsjoerije tot aan die van Hongarije elkaar opvolgden. Lachend voegde hij er dan aan toe dat zijn voorvader wel een luitenant van Attila moest zijn die oorlog voerde tot aan de muren van Rome. Maar het was duidelijk voelbaar dat het lachen hem niet van harte afging en dat zijn genealogische fantasieën daar lagen, waar het Romeinse Rijk en dat van Attila elkaar ontmoetten, in de alomheersende vernietiging.

De vrouw die hem vergezelde was mooi, ze had een blanke huid en, ook zij, heel donker haar. Meer nog dan haar man trok ze de aandacht naar zich toe, en niet alleen door haar schoonheid. Ze was groot, en straalde gezag uit. En die avond leek ze nerveus.

De twee Russen liepen in de buurt van het Parc Monceau. Ze probeerden het park in te gaan maar alle toegangshekken waren dicht. Ze wandelden eromheen, langzaam, zonder iets te zeggen, zonder elkaar ook maar even aan te raken.

Toen keerden ze om en gingen door de enorme deur een duur hotel binnen. De man haalde de sleutel op bij de receptie en ze namen de lift naar hun suite op de bovenste etage. Het uitzicht was er weids en misschien kruiste in de immense ruimte de blik van Lev Kravtsjenko die van Simon Judal, die door het grote raam van het winterterras uitkeek over de stad.

De vrouw zat op het bed.

‘Je had iets moeten doen, daarnet,’ zei ze.

‘Naar aanleiding van wat?’

‘Toen de ober die klap kreeg.’

‘Dat waren mijn zaken niet, Jelena.’

‘Dat zou je vroeger niet hebben gezegd.’

‘Ik weet het niet.’

‘Je zou je er wel mee hebben bemoeid.’

‘Misschien.’

‘En ik had in elk geval iets moeten doen.’

‘En waarom heb je dat dan niet gedaan?’

‘Dat wilde ik ook. Ik was gechoqueerd door die bruutheid, die... stompzinnigheid, ik wilde opstaan en toen... niets. Niemand leek te reageren, jij deed niets, je had alleen die verachtelijke trek om je mond en ik weet het niet, het was of de moed me ontzonk, vooral ook doordat die ober niet in verzet kwam. Hij probeerde er alleen voor te zorgen dat er geen bloedvlekken op het tapijt zouden komen, of zoiets.’

‘Ja ja! De vervreemding van het proletariaat. Daar hebben we wel genoeg over gehoord,’ zei Lev, en zijn gezicht drukte spot uit.

‘Maak er geen grappen over. Ik vond dat vreselijk.’

‘Die vent had zich alleen maar hoeven verdedigen. Hij leek stevig genoeg. Tenger maar kwiek, gespierd. Ik heb goed naar hem gekeken.’

‘Terwijl die ander, dat vette varken...’

‘Vet maar sterk.’

‘Was je dan bang voor hem?’

‘Nee, dat weet je best.’

Jelena knikte.

‘Ja, dat weet ik wel. Er is meer aan de hand. Je had niet eens de neiging om je ermee te bemoeien. Je sloeg het gade met een soort vage nieuwsgierigheid, het soort verveling dat je steeds vaker vertoont. Vroeger had je je niet zo gedragen, Lev, neem dat maar van me aan. Of je iets had gedaan, dat weet ik niet... ik ga er graag van uit dat dat wel zo geweest zou zijn... maar in elk geval had je nooit als een passieve getuige gekeken naar wat er gebeurde, als een nieuwsgierige omstander op straat.’

Lev haalde zijn schouders op.

‘Best mogelijk. Maar vroeger is vroeger en ik ben niet meer degene die ik geweest ben. Vergeef me die banaliteit.’

‘Het is geen banaliteit, het is een tragedie.’

Zwijgend keken ze naar elkaar.

Lev Kravtsjenko was de professor van Jelena Matis geweest aan de universiteit van Moskou. Hij was onderzoeker aan het Economisch Instituut, in een omgeving bruisend van ideeën, te midden van een paar vrienden die in die tijd nog onbekend waren en die zich intensief bezighielden met ingrijpende plannen voor economische hervormingen, maar hij gaf ook college, terwijl Jelena zowel politicologie als literatuur studeerde. Ze bewonderde hem, zoals alle studentes hem destijds bewonderden, om zijn welsprekendheid en intelligentie, maar ook vanwege zijn energie, een energie zoals ze die bij de andere docenten maar zelden aantroffen.

Op een avond waren ze elkaar tegengekomen in de stad en hij had haar uitgenodigd iets met hem te gaan drinken. De conversatie van Lev was even boeiend als zijn colleges. Dezelfde energie, dezelfde overredingskracht. Ze was verliefd geworden. Drie maanden daarna woonden ze samen, een jaar ging voorbij en ze trouwden, op de dag dat in Berlijn de Muur viel. Het samenvallen van die twee gebeurtenissen zagen ze als komisch; het enige adequate antwoord op de lamentabele ineenstorting van het Sovjetrijk was voor hen immers om erom te lachen.