Het is 2007. In een arme buitenwijk van Helsinki bezoekt de vijftienjarige Leila haar oudere zus in het ziekenhuis. Samira ligt in coma sinds ze van de trap is gevallen. Heeft iemand haar geduwd? Of is ze zelf gesprongen, een ‘asfaltengel’ geworden, zoals zoveel meisjes uit haar omgeving?

Keer op keer spijbelt Leila om naar haar zus te gaan en ontvlucht ze de school waar ze vanwege haar donkere huidskleur onder aan een wrede tienerpikorde staat. Thuis overheerst hun diepgelovige moeder, een Finse bekeerling die zichzelf en haar dochters vol overgave aan islamitische tradities onderwerpt. Terwijl Leila worstelt met de onderdrukking op school en thuis, probeert ze de ware toedracht van Samira’s ongeluk te achterhalen.

==

Johanna Holmström (1981) groeide op in het Zweedstalige gedeelte van Finland en woont nu in Helsinki. Ze studeerde journalistiek en Arabisch. Als journalist heeft ze veel Finse vrouwen geïnterviewd die zich bekeerd hadden tot de islam.

==

De Finse en Zweedse pers over Asfaltengelen:

==

‘Een van de belangrijkste en meest betrokken boeken die ik in tijden heb gelezen. Het is literatuur met een hoofdletter l.’ – Vasabladet

==

‘Zeer goed geschreven [...], raakt een urgent thema op een eerlijke, ontwapenende manier.’ – Svenska Dagbladet

==

‘Cynische, eerlijke, en ondanks alles zelfs hoopvolle roman [...]. Deze auteur is een ster.’ – Dagens Nyheter

Johanna Holmström

Asfaltengelen

Uit het Zweeds vertaald door Janny Middelbeek-Oortgiesen

Roman

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

Dit boek kwam mede tot stand dankzij een subsidie van het FILI – Finnish Literature Exchange

==

==

==

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

==

==

==

© 2013 Johanna Holmström

© 2015 Nederlandse vertaling Janny Middelbeek-Oortgiesen

Oorspronkelijke titel Asfaltsänglar

Oorspronkelijke uitgave Schildts & Söderströms, Helsingfors

Omslagontwerp Marry van Baar

Omslagbeeld © Dan Mountford

E-book Perfect Service, Schoonhoven

==

ISBN 978 90 254 4254 5

NUR 302

==

www.atlascontact.nl

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 254 4229 3

Voor alle meiden die ooit in een veel te kort rokje de straat op zijn gegaan

Only God can judge me, is that right?

Nobody else, nobody else

All you other motherfuckers get out my business

==

– 2 PAC

oktober 2005
Samira

Hoofdstuk 1
Samira in de Jungfrugränden

Elke getrouwde vrouw is een hoer.

Dat zei Samira voor ze haar tas over haar schouder slingerde en met resolute stappen uit de Jungfrugränden verdween, haar handen in de zakken van haar korte zwarte leren jack en haar kin diep begraven in een blauwe sjaal. Haar donkere, wild krullende haar hing losgeschud over haar schouders. Haar hoge hakken ketsten tegen het asfalt.

Herfst. Stil gloeiende esdoorns, lijsterbessen en leugens, en ’s ochtends dampende linten van rijp op het gras.

Achter café Valkeat Yöt, waar de hobbyalcoholisten in hun eerste glas van die dag zaten te staren, stond de taxi al te wachten.

Ze ging sneller lopen. Legde het laatste stukje op een drafje af. Wurmde haar tas op de achterbank en zichzelf op de bijrijdersstoel. De taxi rolde weg, eerst langzaam, maar na de verkeersdrempel bij de bushalte accelereerde hij en verdween.

oktober 2007
Leila

Hoofdstuk 2
Hoe de overblijfselen van Samira’s leven worden verborgen en weer gevonden

Als ik op een nacht niet kan slapen begraaf ik Samira’s leven in het gras onder ons balkon. Het metalen blad van de spade hakt zich diep de grond in en ik zweet in mijn donsjack wanneer ik de zak in het gat laat vallen. Dat vul ik daarna met een dikke laag aarde.

Aan de hemel zijn geen sterren te zien. Wel glimmen tv-schermen me tegemoet vanuit de in duisternis gehulde woonkamers van de rijtjeshuizen waar de gelukkige gezinnen wonen.

Bij de familie Jotunen is de luxaflex naar beneden, maar ik weet nog hoe Samira en ik altijd voor hun raam stonden te kijken naar talentenjachten zonder geluid. Haar wang zo dicht tegen de mijne dat onze adem zich vermengde.

De nacht is koel en de straatlantaarns zijn al vroeg aangegaan. Ik schop wat in de omgewoelde plek om die er niet verdacht te laten uitzien en klim langs dezelfde weg naar binnen als ik naar buiten gekomen ben. Via het balkon.

In mijn moeders kamer brandt licht. Ik hoor hoe ze op het toetsenbord van de computer zit te tikken, terwijl ze met haar zusters in de Finse oemma het halal en haram van het geloof bediscussieert. Zij kan ook niet slapen. Daarom blijft ze zolang ze het kan volhouden op om het Qijam al-lejl te bidden, een van de vrijwillige nachtgebeden. Om de tijd te verdrijven roddelt ze op internet.

Later hoor ik haar in de keuken rondlopen om alle messen en andere scherpe voorwerpen weg te halen die er voor het grijpen liggen. Ze bergt ze voor de nacht veilig op in de lades, want de profeet Mohammed heeft gezegd dat je dat moet doen.

==

De volgende ochtend is de grasmat onder ons balkon afgezet. Tussen de esdoorns zijn gele plastic linten gespannen waar POLITIE op staat. De bewoners van onze flat en de rijtjeshuizen ernaast staan rond het gat in de grond, een beetje zoals bij een begrafenis. Er wordt gefluisterd dat er in de buurt spullen zijn verdwenen, stereo-installaties, autobanden, een enkele hond, en de mensen verwachten dat ze zo meteen een pootje of een stuk rubber zullen zien.

Maar in plaats daarvan: een slappe witte plastic tas van Ali’s Halal onder een dikke laag aarde. Verrast gemompel, geklik van aanstekers. De tabaksrook vlecht spiralen in de lucht. Terwijl ik aan de rand van de kring sta en in de capuchon van mijn jack probeer te verdwijnen, krijg ik de plastic zak aangereikt. Ik neem hem aan. Mijn hoofd gepast gebogen. Ontvanger van de overblijfselen van Samira en van de strenge vermaning dit niet weer te doen.

De herfst hangt al om de hoek en blaast kou op mijn huid. Net als mijn moeder, in een lange witte badjas die tot haar enkels reikt en met een tulband van een badlaken op haar hoofd. Ze staart de politieagenten aan met een gezicht waardoor die hun ogen neerslaan, ook al doen ze gewoon hun werk. Alsof zij degenen zijn die iets hebben gedaan wat niet mag, en niet ik.

Er is een tip binnengekomen, zegt de ene agent, er was iets aan de hand bij de afgezette rechthoek van half verdord gras.

‘En dat is natuurlijk niet het enige. In de buurt zijn spullen verdwenen,’ vervolgt de agent, nu met meer gezag. ‘Autobanden en...’

‘Autobanden! Het kind is nog niet eens vijftien, dat rent toch niet rond om autobanden te stelen!’ roept mijn moeder.

‘En ook andere dingen, roerend goed... dat kun je nooit zeker weten.’

‘Nou, daar kunt u volkomen zeker van zijn, dat ik geen autodief heb opgevoed,’ reageert mijn moeder.

‘Zo ziet de situatie er momenteel uit,’ constateert de agent.

Mijn moeder zwijgt even en zegt dan: ‘Ik zou dolgraag willen weten wie jullie getipt heeft.’

‘Ja... dat kunnen we helaas niet zeggen...’ antwoordt de agent, maar mijn moeder heeft in haar ooghoek al een beweging waargenomen.

Markku Jotunen doet een paar stappen naar achteren en steekt een sigaret op. Mijn moeders ogen vernauwen zich.

‘Als ik het niet dacht,’ mompelt ze, terwijl ze zich omdraait om blikken als oorvijgen uit te delen aan de kring van buren die rond de verlepte rododendronstruik staan. Die is door de gemeente in de zomer geplant om de buurt wat gezelliger te maken, maar zal de winter nauwelijks overleven.

Dan gaat ze naar binnen. Ik loop achter haar aan. De plastic zak slaat tegen mijn benen. De verboden inhoud begint aan zijn laatste tocht de trap op en de keuken in.

==

‘Ik dacht dat we deze hadden weggedaan,’ zegt mijn moeder, terwijl ze de stapel foto’s in haar armen laat zakken.

Onze lachende gezichten grijnzen ons tegemoet. Samira en ik, twee kinderen met bruine ogen, een regelmatig gebit en toegeknepen ogen. De zon slokt onze gezichten op in de donkere schaduwen.

Mijn moeder kijkt me aan met een blik die zich tot in mijn nafs lijkt uit te strekken.

‘Jij weet net zo goed als ik dat we ze niet kunnen bewaren.’

‘Maar ze zij...’

‘Haram, Leila. Ze zijn haram. Hoelang heb je ze al?’

‘Samira heeft ze gepakt. Toen jij ze had weggegooid. Ze ging ermee naar de vuilcontainer, maar ze kon het niet... Ze lagen bij haar totdat...’

Ik zit op mijn handen en ontwijk haar blik. Haar duim op mijn gezicht. Hij bedekt mijn gele badpak met blauwe stippen, de opblaasbare zwembandjes, mijn stokjes van beentjes die afgeknipt zijn waar het water ze inslikt.

Ik knijp mijn lippen op elkaar. Dan, de klik van een aansteker en een bleke vlam die langs de randen van onze kleurrijke kodak moments likt.

Samira in een balletpakje: verkoold. Ik op een dikke pony tegen een zomers groene achtergrond: as. Onze wangen tegen elkaar geperst, met een glimlach zo breed dat het pijn doet aan de kaken: verteerd door het vuur. Samira wuivend, een felrood sleetje in de hand, met een want zo zwaar van sneeuw dat hij er bijna afvalt, haar haren los over haar schouders en een bruin manchester jasje met capuchon en teddybont, ik, misschien een jaar oud, zittend met een bont pakketje in mijn armen, Samira die net heeft leren lopen, haar ronde gezicht met donkere ogen die naar de camera omhoogstaren, en mama en papa, een keer gelukkig, voor een glinsterende kerstboom met rode ballen.

Wanneer ik naar haar opkijk, zie ik dat zij haar lippen ook op elkaar knijpt, maar ze wendt zich af en laat onze herinneringen door het vuur in de gootsteen tot rook transformeren.

==

Zonder dat ze het tegen me hoeft te zeggen ga ik naar mijn kamer. Ik doe de kast open die eerst in de woonkamer stond. Daar stond de tv in voordat mijn moeder erachter kwam dat ook de beelden binnen in de tv verboden waren en dat het toestel daarom weg moest.

‘Haram!’ zegt mijn moeder. ‘Verboden. De engelen betreden geen huis waarin afbeeldingen aanwezig zijn!’

En een huis dat door engelen verlaten is...

Mijn vader en ik probeerden te bepleiten dat de afbeeldingen in zekere zin niet ín de tv zaten, maar dat ze door het heelal zeilden en niet eens bestonden, maar mijn moeder antwoordde dat dat niet uitmaakte, aangezien de meeste beelden in de tv toch veel te zondig waren. Tamponreclames in de taal van de profeet zelf en Turkse popliedjes die allemaal alleen maar over zinaa gingen. Apen en leeuwen in natuurprogramma’s die verboden dingen deden en gevloek in tv-series. Mannen die in slaap vielen tijdens de pelgrimsgebeden bij de heilige steen Kaäba in Mekka en sportbeoefenaars in spandex die meer liet zien dan bedekte. Dus was het beter om helemaal niets te zien, maar in plaats daarvan aan God te denken, je te wijden aan dzikr. Zo oordeelde mijn moeder en ze bracht de tv vervolgens voor de laatste keer naar de kelder.

Wanneer mijn moeder iets besluit, verandert ze niet meer van gedachten en daarom is de plek waar de tv ooit stond nu leeg. In de kast liggen stapels foto’s, die ik doorzoek totdat ik met eentje waarvan ik het bestaan bijna was vergeten in mijn hand blijf zitten.

Mijn vader en moeder op een strand, zowel wat tijd als plaats betreft ver weg. De lucht is lichtblauw. Paars aan de horizon. Ze hebben zich door de nacht heen geruzied en hun ogen staan chagrijnig en slaperig, zanderig van alles wat ze elkaar voor de voeten hebben gegooid sinds ze begonnen te schreeuwen.

Nu kruisen hun blikken elkaar. Ze hebben het er die nacht zonder kleerscheuren afgebracht en het licht keert terug. Het duurt niet lang meer of iedereen wordt wakker, de vogels tussen de bloesem in de kastanjebomen en daarna de taxichauffeurs die in hun wagens hebben zitten dutten. Maar nu is het nog of ze de enige mensen in de hele wereld zijn.

Om hen heen klinkt Stevie Wonders ‘Ribbon in the Sky’ en hun handen komen samen, houden elkaar even vast. Daarna glijden ze uiteen tot alleen de vingertoppen elkaar nog beroeren. Stevie valt in, maar heel zacht: ‘If allowed, may I touch your hand, and if pleased, may I once again, so that you too will understand, there’s a ribbon in the sky for our love.’

Het is veel te vet aangezet om waar te zijn. Mijn moeder. Mijn vader. Het strand, en de ochtend die nooit aanbreekt. Zo heeft mijn vader het me verteld.

De foto is belangrijk. Die betekent dat mijn vader en moeder ooit gelukkig zijn geweest. Om je dat te herinneren heb je fotografisch bewijsmateriaal nodig. Ik heb er verschillende. Ze liggen veilig weggeborgen achter in de kast, waarin het zo’n zootje is dat zelfs mijn moeder, die normaal alles overdreven in de gaten houdt, het niet kan opbrengen die op te ruimen. Ze blijft er altijd zuchtend voor zitten en zegt dan maar: ‘Leila...’

En ik antwoord: ‘Ja, ja, ik zal het doen.’

En daar blijft het dan bij, tot ze weer in zo’n bui is.

‘Geen engelen in een huis waarin afbeeldingen aanwezig zijn,’ zegt mijn moeder.

Ik vraag haar of dat voor de hele flat geldt en hoe ze de mensen zover wil krijgen dat ze hun schotelantennes weghalen, die zo’n beetje bij elk balkon over de reling steken, of de buren gaat dwingen hun abonnement op de krant op te zeggen, wat ze zelf lang geleden al heeft gedaan. Ik vraag haar of de engelen het alleen niet naar hun zin hebben in kámers waarin afbeeldingen zijn, en zo ja, of dat dan betekent dat de engelen, die altijd op mijn schouders moeten zitten om mijn slechte en goede daden te noteren, niet in een kamer kunnen komen als daar afbeeldingen zijn. Ik vraag ook hoe ze dan, met hun notitieblokjes in de aanslag, bij elke mens kunnen zijn, moslim en niet-moslim, aangezien er in de meeste kamers namelijk wel afbeeldingen zijn. Ik herinner mijn moeder eraan dat ze zelf ook tijd in zulke ruimtes doorbrengt, in elk geval in de metro, waar op elke vrije zitplaats gratis kranten liggen, en op haar werk achter de computer, met alle cruisefolders in stapels op het bureau bij de klantenservice.

Maar mijn moeder laat zich niet verleiden in details te treden. Ze constateert gewoon dat ik me niet druk hoef te maken over het hoe, waar en waarom, want God ziet en hoort alles, vooral brutale vragen en meisjes die een grote mond opzetten tegen hun ouders.

==

Samira leerde me dat je alles wat je op straat vindt moet oppakken, omdat je nooit weet wanneer je het kunt gebruiken. Daarom liep zij altijd met een neergeslagen blik rond, gericht op haar zwarte gymschoenen, waarmee ze de ene straat na de andere af sjokte.

Spullen die op straat liggen hebben mensen altijd laten vallen, dus zijn het dingen die anderen nodig hebben en daarom zijn ze noodzakelijk, zei ze. Vervolgens pakte ze triomfantelijk een bruingele plastic kam op die half onder een hoop gele ritselende verdorde esdoornbladeren had gelegen en hield hem tegen het licht. Hij was maar een klein beetje beschadigd en er ontbraken geen tanden aan zoals bij andere kammen die je vindt vaak het geval is.

Net als Samira pak ik spullen die ik vind altijd op. Haarelastieken, zowel dikke als die heel mooie dunne waar je goed staarten mee kunt maken. Samira had zeker honderd van die dunne elastieken, maar ook dikke en zachte. Om het haar af en toe rust te geven, zei ze.

Elke keer dat ik een haarelastiek vind, denk ik dat zij het heeft verloren. Dan slaat mijn hart helemaal op hol en ik sla snel de hoek om, zodat ik haar nog zal zien, maar wanneer ik daar aankom, is de straat erachter altijd even leeg.

De leegte die Samira heeft nagelaten. Die is overal. Langzaam verspreidt die haar zinloosheid over alle dingen en laat ze verdwijnen.

Maar op het trottoir liggen nog steeds spullen die er een rommel van maken. Kammen, sieraden (vooral oorbellen; ik heb de grootste verzameling eenzame oorbellen), sleutels, nepnagels met gelijmde steentjes, paperclips, vlakgummetjes, veiligheidsspelden, reflecterende plaatjes, wanten (mijn verzameling losse wanten is minstens de op een na grootste in de wereld) en zelfs schoenen. Ik vraag me af hoe dat in zijn werk gaat: een schoen verliezen. En dan nog zonder dat je het merkt.

Mijn collectie waardeloze spullen bevat ook dingen die ooit van Samira zijn geweest, maar nu niet meer. Soms weet ik niet of ik die voor haar bewaar of dat ik ze heb overgenomen. Maar één ding is zeker: ze zaten ook in de plastic zak die ik begraven had met de bedoeling dat hij voor altijd onder een halve meter aarde zou rusten, maar die de volgende dag al werd opgegraven en die nu op de vloer van mijn kamer ligt.

Bovenop ligt een bloederig slipje met een gebruikt maandverband. Dat bloederige slipje was van mij. Dat had ik in één moeite door weggegooid, omdat de zak toch begraven en vergeten zou worden, en dat was beter dan proberen of ik het stiekem in de vuilniszak kon stoppen, onttrokken aan mijn moeders waakzame blik. Maar het liep nu eenmaal anders en vanwege het maandverband gaf de jongste politieagent een gil. Hij wendde zich af alsof hij moest overgeven, terwijl de oudste zijn lippen op elkaar kneep. Eigenlijk behoorlijk fake, aangezien ze in hun loopbaan vermoedelijk hoofden en andere lichaamsdelen op God mag weten welke vuilstort hebben opgegraven.

In zekere zin snap ik hun reacties wel. Toen ze in ons grasveld nog naar autobanden en schotelantennes aan het zoeken waren, dachten ze dat ik een jongen was. Tot de inhoud van die zak het tegendeel bewees.

Er zijn trouwens veel mensen die denken dat ik een jongen ben. En op de meeste dagen heb ik daar niets op tegen. Als ik mijn capuchon opheb en mijn blik naar de grond heb gericht, kun je niet echt verschil zien. Soms ga ik naar de Angel Bar waar de skinheads komen en dan sta ik aan de bar of bij de jukebox en zet ik een lagere stem op en praat ik net als zij. Ze hebben geen idee dat ik een meisje ben met behoorlijk veel zwart haar op haar hoofd, en ik wil ook niet weten wat ze zouden doen als ze het wisten.

Een dag of wat later is het grasveld nog steeds afgezet. Volgens mij probeert de politie de mensen af te leiden door net te doen of ze met iets bezig zijn, ook al laten ze zich niet meer zien onder ons balkon.

Hoofdstuk 3
Alleen apen kunnen geen bus besturen

In ons gezin neem je de bus. Dat is niet omdat we zo ecologisch zijn of er een soort hippielevensstijl op na houden, maar we kunnen ons gewoon geen auto permitteren en die hebben we ook niet nodig. Mijn moeder zegt dat we ons gelukkig mogen prijzen dat we zo dicht bij zulk geweldig openbaar vervoer wonen, met de bushalte recht voor de deur en het metrostation op niet meer dan twintig steenworpen afstand, afhankelijk van hoe goed je kunt gooien.

Bovendien is mijn vader degene die de bus bestuurt. Vroeger was het wel eens leuk om te denken dat sommigen een lift naar school kregen van hun vader, terwijl mijn vader alle anderen een lift gaf. Nu mijn vader tegenwoordig bij Rashid op de bank slaapt en alleen maar ruzie met mijn moeder maakt en het verder ook allemaal ingewikkeld is, probeer ik als ik uit de metro kom meestal al van een afstand te kijken wie er rijdt. Als het mijn vader is, doe ik meestal net of ik ergens naartoe moet. Misschien naar de bieb. Of naar de kiosk aan de overkant van de straat. Wanneer de bus vertrokken is, neem ik gewoon de andere. De bus die aan de andere kant van de wijk stopt, zodat je een halve kilometer extra moet afleggen. Dan loop ik altijd via de winkel, om iets te kopen wat ik thuis kan laten zien om uit te leggen dat ik via de brood- of de koelafdeling ben gekomen of wat dan ook.

Maar op dagen dat de zon te laag staat of dat het regent zodat de voorruit van de bus helemaal streperig is, zie ik alleen maar een in het blauwzwart geklede arm met een opgenaaide reflecterende streep op de stof, of een pet die van iedereen zou kunnen zijn. Dan moet ik wel samen met de rest de straat oversteken en instappen.

Als mijn vader achter het stuur zit, kijk ik altijd heel lang naar mijn schoenen tot het tijd is om mijn pasje voor de kaartlezer te houden en dan gluur ik omhoog, heel snel, en knik ik en hij knikt haast ongemerkt terug. Soms pakt hij me bij mijn arm en fluistert hij iets wat ik aan mijn moeder moet doorgeven. Op zulke dagen probeer ik op een plek te gaan zitten waar hij me in zijn spiegel niet kan zien en vraag ik me af waarom hij nou uitgerekend op deze route moet rijden, terwijl hij weet dat mijn moeder me zodra ik thuis binnenstap zal vragen of papa de chauffeur was.

==

Maar het ergst is het toch om met mijn vader mee te rijden als hij kwaad is op de hele wereld en te hard rijdt. Dan kruip ik op mijn stoel in elkaar, span ik mijn buikspieren de hele weg aan en hou ik de stang zo stevig vast dat mijn hand er helemaal koud van wordt. Soms mompelt iemand iets over snelheidsmaniakken en verkeersregels, en dan zak ik nog dieper in mijn stoel en draai ik mijn hoofd naar de kant van de weg.

Op een keer bleef de bus op de rand van het trottoir steken en kon hij niet meer loskomen. Het was in de spits en de achterste deur kon niet meer dicht – die zat vast aan de stenen van de rand als een frambozenpit tussen je kiezen. De mensen hadden haast. Ze raakten geïrriteerd.

Eerst probeerden ze nog goede adviezen naar mijn vader te roepen, maar die werd algauw nerveus. Ik kon het aan zijn ogen zien; hij begon te zweten en prutste en manoeuvreerde, maar er gebeurde niets. De deur zat vast en de bus ging niet voor- of achteruit. Mijn vader trok zich niets aan van alle goede adviezen die met steeds nijdiger stemmen werden geroepen en zat te wurmen en beurtelings gas te geven en te remmen. De bus schoof naar voren en gleed weer terug. Gaf een decimeter mee en zakte daarna weer terug.

De minuten kropen voorbij. De stemming in de bus sloeg om. Je kon het aan de gezichten zien. Mensen grijnsden naar elkaar. Toen zei iemand: ‘Kutneger...’, en anderen lachten en knikten.

Moeders met kinderen, gepensioneerden, jonge mannen in pak, iedereen had zitten wachten tot iemand moedig genoeg was om dit te zeggen en toen waren ze het gezellig met elkaar eens.

‘Stomme aap. Rot op terug naar Afrika als je niet eens een bus kunt besturen.’

Iemand deed een aap na en ik wachtte af. Ik zag mijn vaders blik in de achteruitkijkspiegel. Heel even kruiste die de mijne en ik wist dat hij helemaal niets zou doen of zeggen. Niet wanneer ik erbij was. Ook al was dat wat ik het allerliefst wilde.

Toen de bus eindelijk loskwam en mijn vader met vals applaus en gefluit werd beloond, moest ik me verbijten om niet in huilen uit te barsten. Het was net als in het klaslokaal wanneer iemand de prullenbak omgekeerd op Anna’s hoofd zette en ze daar maar zat zonder hem weg te halen, en iedereen in zijn handen klapte en tekeerging.

Ik sloeg mijn hand voor mijn mond en staarde naar buiten, naar de weg die steeds sneller langsgleed, toen de bus bevrijd weggaloppeerde naar zijn doel. Toen ik uitstapte, liep ik niet zoals anders naar de voorste deur en ik keek ook niet op. Ik stapte uit alsof ik een willekeurige passagier was en terwijl ik naar huis liep, hoopte ik dat mijn moeder er niet zou zijn.

Hoofdstuk 4
Oma en Grizza

Als mijn moeder geen ruzie met mijn vader of met Samira maakt, doet ze het wel met oma. Ze maakte ook altijd ruzie met opa, maar die ging een paar jaar geleden in de zomer opeens dood en hun laatste ruzie bleef onbeëindigd. Toen opa doodging, had mijn moeder wekenlang een lege blik in haar ogen. Ze keek zoals ze kijkt wanneer mijn vader uit Dar El-Shams thuiskomt zonder het geld waarmee hij is vertrokken. Verneukt, op de een of andere manier, als ze naar de bankautomaat loopt en merkt dat de rekening is geplunderd.

Mijn moeder en opa hebben nooit de kans gekregen uitgeruzied te raken. Dat is met mijn moeder en oma wel anders. Die hebben veel tijd. Maar hoe ze ook ruziën, het is net of ze er nooit echt klaar mee zullen zijn. Elke keer dat we naar oma gaan, zegt mijn moeder dat deze keer... deze keer zal ze, Insha’allah,’ haar goede humeur niet verliezen. Deze keer zal het, als God wil, écht, écht gezéllig worden.

En misschien gaat het ’t eerste halfuur ook goed, als ze gewoon in de tuin wandelen en oma Gunni met haar nordicwalkingstokken naar de krokussen wijst die hun verbaasde blauwe kopjes uit de koude grond steken om te zien wie hun slaap verstoort. Het vervolg is ook mooi, als mijn moeder de berken inspecteert in de hoop dat die al beginnen uit te botten en ze God met een Masja’allah dankt voor al dat moois, maar wel zo zachtjes dat oma het niet zal horen, want oma houdt er niet van dat mijn moeder Arabisch praat, ook al is het de taal van God. Maar zodra we aan de koffietafel zijn gaan zitten betreedt een van hen, ongetwijfeld de ander, afhankelijk van aan wie je het zou vragen, meteen gevaarlijk terrein, en daarna is het een kwestie van verdedigingsmaatregelen, offensieven en algauw een complete kernoorlog.

Later moet worden uitgezocht wie wat heeft gezegd en wat heeft gedaan, en zit je daar als bij het oorlogstribunaal in Den Haag om middellange straffen voor oorlogsmisdaden uit te delen, terwijl die twee elkaar nog steeds door de vizierkijker zitten te begluren, klaar om af te vuren bij de geringste verkeerde grimas.

==

Ik weet eigenlijk niet wat de achtergrond van die ruzies is, en als ik het mijn moeder vraag, schudt ze alleen haar hoofd en zegt ze: ‘Ze weet echt hoe ze iemand tot waanzin moet drijven. Ze weet precies wat ze moet zeggen om mij...’

Maar als je het aan oma vraagt, zegt ze: ‘Ze is altijd al zo geweest. Zo gevoelig. Van kinds af aan. Je kon gewoon niets tegen haar zeggen of ze zat al op de kast.’

En toen Samira er nog bij was, zei die: ‘Jemig! Ik wil hier niets mee te maken hebben! Snap dat dan!’

Mijn moeder zegt dat oma ‘lastig’ is. Dat ze jonger wil zijn dan ze in feite is. Dat ze het veel te leuk wil hebben op een helemaal verkeerde manier.

Oma is de zestig al gepasseerd, maar springt soms nog steeds, in de zomer vaker dan anders, met haar vriendinnen in een auto. Dan rijden ze met de wind in hun pas geverfde haren gillend en claxonnerend met z’n allen naar de stad om naar de kroeg te gaan. Ze drinken Mai Tai’s en dansen. Volgens mij werkt vooral dat dansen als een rode lap op mijn moeder.

Bijna elke keer dat ik naar de Trix ga, zie ik types als mijn oma en haar vriendinnen. Ze zijn altijd het meest aangeschoten van iedereen. Ze dragen altijd de strakste kleren, met glitter en luipaardmotieven, en ze stellen zich altijd het ergst aan van iedereen. Bovendien doen ze alles helemaal fout bij de Trix. Wanneer de dj van die oud Finse rotmuziek draait, zodat de mensen zullen stoppen met dansen om wat te gaan drinken, rennen types als oma Gunni juist naar het midden van de dansvloer. Ze priemen met hun vinger in de lucht, en terwijl ze op het nummer ‘Nahkatakkinen tyttö’ van Dingo op en neer springen, knikken ze zo hard met hun hoofd dat hun haren in hun gezicht vallen.

Daarna is het net of ze een elektrische schok van een van de kabels rond de dj-booth hebben gekregen. Ze beginnen met hun hele lichaam te shaken. De mensen trekken zich verschrikt terug. Wij zitten altijd te lachen en te wijzen en elkaar te porren wanneer ze opeens spelen dat ze naar beneden duiken, met hun vingers hun neus dichtknijpen, kronkelend bewegen en met hun kont schudden.

Ik snap best dat mijn moeder niet wil dat iemand oma uitlacht. Ze heeft ondanks alles toch drie kinderen gebaard en opgevoed, en daar is mijn moeder er eentje van. Zo iemand moet met respect behandeld worden, zegt de profeet Mohammed. Maar oma wil genieten van het leven. Ze wil haar grijze haren bedekken, maar die zie je een paar maanden later bij de scheiding toch weer opblinken, en ze wil soms dronken worden op een doordeweekse dag, zonder aanleiding, gewoon om te voelen dat het bruist in haar lichaam. Ze wil foute kleding dragen en uitgaan en dansen, en zo hard en lelijk lachen dat de mensen zich omdraaien en kijken. Ik weet dat mijn moeder en oma hier ruzie over maken, maar het is niet hun favoriete onderwerp. Hun favoriete onderwerp, waar ze altijd op terugkomen, is mijn moeder.

==

De mensen zeggen van mijn moeder dat ze gelovig geworden is. Wanneer ze dat zeggen, gaan ze zachter praten en kijken ze eerst met een steelse blik om zich heen. Daarna mompelen ze dat in vertrouwen tegen iemand, zoals mensen doen wanneer ze zeggen dat iemand gek geworden is of als er iemand is doodgegaan. Zelf haalt mijn moeder haar neus op als ze het hoort. Ze zegt dat ze ‘de weg terug naar God gevonden heeft’.

Ze zal in elk geval nooit zo worden als oma, en wanneer ik haar dat hoor zeggen, lach ik inwendig, want ik ken niemand die méér op oma lijkt dan mijn moeder op dat moment doet.

Iemand die gelovig wordt, neemt afstand van anderen. Die meet zich een omhulsel aan. In mijn moeders geval wordt dat omhulsel een hidjab genoemd.

Mijn moeder begon de hidjab te dragen toen ze een jaar met mijn vader in Dar El-Shams woonde, vlak na de geboorte van Samira.

‘Dat was gemakkelijker. Het respect dat je kreeg, het respect...’ verzucht ze.

En als je eenmaal de hidjab hebt aangetrokken moet je die niet weer uittrekken, laat mijn moeder niet na te benadrukken. Bekeren deed ze zich eigenlijk pas jaren later, maar toen ze naar Finland terugkeerde, bleef ze aan de hoofddoek vasthouden. Die is ook in de moeilijkste momenten haar steun en toeverlaat geweest, en hoe groter de weerstand waar ze tegenaan loopt, des te meer ze gesterkt wordt in haar overtuiging dat ze gelijk heeft. Het werk van mijn moeder komt tegenwoordig neer op het beantwoorden van telefoontjes van mensen die bellen om cruises te boeken naar Europese havensteden. Vroeger zat ze achter de balie en had ze rechtstreeks contact met de klanten, maar toen ze de hidjab begon te dragen wilde men niet meer dat de vrolijke reizigers haar zouden zien. Er werd van uitgegaan dat dat misschien een domper op de feestvreugde zou zetten, en daarna heeft ze zich moeten schikken in een lager loon en slechtere werktijden, maar dat compenseert ze door veel overuren te maken.

De eerste keer dat oma mijn moeder in de hidjab zag, bleef ze abrupt staan en stak ze vervolgens de straat over zonder te groeten.

Een paar dagen later ontving mijn moeder een ansichtkaart met het motief van een donkere, vormloze gedaante met een grijnzende mond en ronde oogjes. Op de kaart stond: ‘Nu heeft het gevaar de Moeminvallei bereikt. Gefeliciteerd.’

Op de kaart stond Grizza afgebeeld, een van de Moemins. Mijn moeder scheurde de kaart in stukjes en gooide die in de prullenbak.

Mijn moeder zegt dat als je de hidjab draagt, je je niet meer druk hoeft te maken over hoe je eruitziet. Ze vertelt dat ze enorme bedragen bespaart sinds ze geen onnodige chemicaliën meer koopt die ook nog eens schadelijk zijn voor je gezondheid. Oma haalt haar neus op.

‘Binnenkort kom je zeker in zo’n tent aan, en dan zie je er helemaal niet meer uit.’

Oma beweert dat mijn moeder altijd al iemand nodig had achter wie ze aan kon lopen. Eerst was het opa, die haar met de riem opvoedde, daarna was het mijn vader, en toen ze mijn vader niet meer kon volgen verzon ze gewoon dat ze God kon volgen. Mijn moeder antwoordt dat ze zich voor het eerst in haar leven helemaal vrij voelt.

Oma noemt mijn moeder een landverrader en ze zegt dat de suffragettes zich voor de paarden wierpen zodat geen vrouw ter wereld zich op die manier zou hoeven toetakelen. Ze gaat tekeer alsof mijn moeder de schuld is van zo’n beetje alle problemen die vrouwen in hun leven allemaal kunnen overkomen: verkrachting, ongelijke betaling, discriminatie op de werkvloer, kinderhuwelijken. Mijn moeder houdt haar sjaal voor oma op en schreeuwt dat het maar een stuk stof is.

‘Een stuk stof dat je rond je hoofd wikkelt en dat vervolgens alle gedachten op hun plaats houdt,’ zegt ze.

‘Als het alleen maar een stuk stof is, zou je het net zo goed niet kunnen dragen,’ antwoordt oma.

Mijn moeder vindt dat de hidjab de enige manier is waarop vrouwen zoals zij, degenen die toevallig niet tot de categorie ‘zeer neukbaar’ behoren, zich kunnen beschermen tegen al die rotblikken die hun vertellen dat ze er niet uitzien als die geretoucheerde veertienjarige modellen in de Elle en de Vogue, en dat God Zijn grote begrip en genade voor het vrouwelijke dilemma toont door te bepalen dat iedereen, jong en oud, zich van top tot teen moet bedekken. Een vrouw die kiest wat ze een man toestaat te zien en wat ze aan zijn blik onttrekt, is een revolutionair die de controle over haar eigen lichaam heeft genomen.

‘Jullie verbrandden je bh en wij knopen doeken om ons hoofd. Om precies dezelfde reden. En nooit,’ zegt ze, ‘heb ik zo’n woede van mannen ondervonden als sinds ik begon te bepalen wat zij niet mogen zien.’

Oma daarentegen is van mening dat vrouwen in het leven, onder andere op de arbeidsmarkt, net zo goed een opmars kunnen maken door hun borsten naar voren te duwen, met hun nepwimpers te knipperen en hun roklengte nog wat meer omhoog te laten gaan. Mijn moeder briest en zegt dat ze liever haar hersens gebruikt, als dat tenminste geen privilege is dat alleen aan mannen is voorbehouden. Bovendien weet oma Gunni heel goed dat mijn moeders baas een vrouw is en die is vast niet bijzonder onder de indruk van een decolleté.

Soms wordt oma zo boos dat ze naar het balkon gaat om te roken, totdat de buren beginnen te klagen en zeggen dat ze chronisch moeten hoesten van alle rook die door hun ramen naar binnen komt. Oma schreeuwt dan dat ze toch zeker zelf ook roken, dus wat mankeert hun, verdomme!

Mijn moeder en oma kunnen echter nog zoveel ruziemaken, mijn moeder blijft haar hidjab dragen.

‘Er zijn al genoeg naakte lijven in deze wereld. Ik vind niet dat ze dat van mij hoeven te zien,’ zegt ze.

Toen ik jonger was, zat mijn moeder soms in van die reclamefolders te bladeren die vroeger altijd in de brievenbus in de hal vielen. Wanneer ze bij de bladzijden met ondergoed was aanbeland, schudde ze briesend haar hoofd. Als ik naast haar zat om over haar arm te gluren, keek ze me aan en terwijl ze mijn haar achter mijn oor streek, zei ze: ‘Er zijn meerdere manieren om vrouw te zijn. Onthoud dat.’

Maar op een dag plakte ze een briefje op de brievenbus en toen kwamen er ook geen folders meer.

Hoofdstuk 5
De toren van Babel

We wonen in de toren van Babel, de enige flat in een wijk met rijtjeshuizen. Mijn vader zegt dat de autoriteiten de mensen die het minder goed hebben daar plaatsen, zodat degelijke belastingbetalers met eigen ogen kunnen zien dat hun geld goed gebruikt wordt.

Op onze etage worden zeven verschillende talen gesproken. De politie surveilleert regelmatig in de buurt en één keer was er op onze etage een razzia. Toen renden de Somalische gezinnen gillend rond met klepperende sandalen en zwaaiend met hun paspoorten, maar de politie voerde ze toch af. Later mochten ze terugkeren en toen vertelde Fayzad van 42B aan mijn moeder dat ze niet eens de tijd hadden gekregen om in lades naar hun papieren te zoeken of ze werden al weggesleept.

Ons balkon kijkt uit op een kalig, vierkant stukje gras en de rijtjeshuizen tegenover ons. Daar wonen de gelukkigen. De gepensioneerden die er bijna in geslaagd zijn genoeg geld bij elkaar te sparen voor het geluk van een vrijstaand huis, maar die zijn blijven steken in een rijtjeshuis. De gezinnen die nog steeds een eenheid vormen, met een vader, moeder, hond, nieuwe auto en twee komma vijf kind.

Precies tegenover ons woont de familie Jotunen, maar vooral de auto van de familie Jotunen, een spiksplinternieuwe, waar Markku elke zaterdagochtend naar staat te koekeloeren. Daarna bespreekt hij zijn auto met de buren iets verderop, terwijl hij hem oppoetst met een droge doek en Windex uit een sprayflacon, die hij groetend opsteekt als Eerika en Sami van de Peltonens, die altijd identieke vrijetijdskleding dragen, joggend de deur uitkomen.

Het AOW’ers-geluk wordt in eerste instantie vertegenwoordigd door de oude hond van Harjula en door Harjula zelf. De hond houdt haar aangelijnd wanneer ze met haar grijze permanent en haar paarse donsjack bij haar tulpenbed staat. Soms is Harjula’s haar ook paars, als ze het door de leerlingen van de kappersvakschool heeft laten doen. Dan zit ze er altijd aan te voelen, doet ze net of ze het met haar vingertoppen een beetje meer volume geeft en zegt ze: ‘Ach ja, deze keer is het zo uitgepakt. Een beetje afwisseling kan nooit kwaad.’

Ook al is het altijd hetzelfde paars in hetzelfde permanent.

In de rijtjeshuizen woont ook het samengestelde gezin van Huopala, met zeven kinderen van verschillende leeftijd en nationaliteit. In hun gezin worden vier verschillende talen gesproken. In de weekenden komen er zowel vaders als moeders kinderen halen en brengen, dus het is moeilijk precies te zeggen wie bij welke ouders hoort, en welke broers en zussen halve en hele zijn. Wanneer ze scheiden, wordt er verhuisd.

In het rijtjeshuizengeluk verhuist er vaak iemand. Ik sta meestal voor het raam en zie ze verdwijnen. Moeder met de kinderhelften in een stevige greep en vader die met zijn handen in de zakken, hangend hoofd en gespannen kaken achter hen staat, de blik gevestigd op de kinderen, op de hond die zijn lijf helemaal slap houdt, en op de verhuiswagen die wegrolt met alles wat gisteren nog helemaal van hen samen was.

Mijn vader is bijna even vaak weggegaan als dat hij weer bij ons is ingetrokken. Momenteel overnacht hij, zoals hij het noemt, bij Rashid, maar deze keer blijft hij langer weg dan anders.

Wanneer mijn vader verhuist, verliezen we meestal het contact. Soms belt hij, maar de stilte aan de telefoon is vaak lang en moeizaam. Rashid woont in Espoo en ik ben niet de persoon die dure regionale ritjes gaat zitten maken alleen om mijn vader op te zoeken. Ik mag Rashid best, hoor, maar ik heb geen tijd en die heeft mijn vader ook niet. Hij moet natuurlijk gewoon aldoor werken, en dan ook nog op volslagen onmogelijke tijden. Om de haverklap zit hij op de nachtbus, om nog meer geld bij elkaar te schrapen dat hij naar de familie thuis kan sturen.

Elke keer dat mijn vader verdwijnt, bel ik Samira om verslag uit te brengen, en elke keer zegt ze: ‘Geloof me, het is maar tijdelijk. Die twee zullen elkaar nooit met rust kunnen laten.’

En dat is in zekere zin best een geruststellende gedachte.

oktober 2005
Samira

Hoofdstuk 6
De weggelopen bruid

Twee weken nadat Samira uit de Jungfrugränden was vertrokken verhuisde ze van de vrouwenopvang naar de flat die maatschappelijk werk voor haar geregeld had. Uitzicht op een geasfalteerde binnenplaats met rekken waarop de vloerkleden konden worden uitgeklopt, een hekwerk van kippengaas, een zandbak en een paar schommels. Een klein keukentje, niet groter dan een kookhoek. Een bad met brede randen waarop je brandende kaarsen kon zetten. Een magnetron en een afzuigkap. Twee kamers, ingebouwde kasten, een winkeltje beneden op de hoek en een geheim adres.

Ze liep door de kamers en bekeek de muren, de gladde, lichtgele, koele muren van een meter dik die geen enkel geluid doorlieten. Het was een oud gebouw. Een vesting waarin haar toekomst lag besloten. De situatie kwam haar maar al te bekend voor.

Achteraf leek het misschien wat overdreven, dat van dat opvanghuis voor vrouwen, dat moest Samira toegeven, maar ze wilde niet langer thuis wonen en zag geen andere uitweg. Toen ze haar vader had gevraagd of ze op zichzelf mocht gaan wonen, had hij dat geweigerd. Ze zei dat ze achttien was, dat je in Finland het huis uitging als je achttien werd. Maar toen had hij naar de deur gewezen en gezegd: ‘Buiten is het Finland. Hier is het de Maghreb! Als je absoluut huur wilt betalen, dan kun je dat aan mij doen.’

Daar moest ze het mee doen.

Tijdens eenzame avonden voerde het verkeer beneden op straat haar in gedachten ver weg. Als ze naar het getoeter van de auto’s luisterde, volgde ze het geluid helemaal tot in Dar El-Shams en kwamen er herinneringen boven.

In haar vaders buurt werd het startsein voor een bruiloft gegeven en iedereen was uitgenodigd. Honderden gasten, hele gezinnen en families. Over de weg was een tentzeil gespannen, met daaronder stoelen en lange tafels. Het maakte niet uit dat de straten achter de witte huizen met de platte daken geblokkeerd werden, want iedereen zou toch bij de bruiloft zijn. Toen de stoet met de bruid kwam aanrijden, glimmende gehuurde Mercedessen en een witte limousine, klonken de trommels al. De pulserende muziek zou drie dagen en drie nachten onafgebroken doorgaan, en het luide gegil van de vrouwen trilde boven het krankzinnige getoeter van de claxons uit. Er werd gedanst. Er werd met geweren in de lucht geschoten.

Eerder die dag waren de bruid en de bruidegom door een imam in de echt verbonden, zonder in dezelfde ruimte te verblijven of zelfs maar in dezelfde wijk. De vrouwen en mannen hadden hun eigen, gescheiden feesten. Nu zag het bruidspaar elkaar, niet voor het eerst. Ze hadden toestemming gekregen elkaar onder het waakzame oog van familieleden te ontmoeten. Maar toch. Twee mensen die elkaar nauwelijks kenden. Twee mensen die zeven, acht keer met elkaar hadden gepraat zouden nu aan een heel leven samen beginnen. Was zij nog maagd? In het beste geval. Was hij het? Waarschijnlijk niet. Wist hij iets van vrouwen? Niet meer dan zijn vader en diens vader vóór hem.

De muziek bonkte door en het zou niet lang meer duren of iedereen danste. Er was een bruiloft in de Maghreb en niemand kon gelukkiger zijn dan de bruid en haar bruidegom. Nog even.

Met knipperende ogen stond Samira over de straat uit te staren door de mist die het zicht belemmerde.

Er was geen dreiging geweest. Niet echt. Maar toen Samira zestien werd, was er iets veranderd in de manier waarop haar vader naar haar keek. Al die sluipende, speelse vragen waar hij haar altijd mee plaagde toen ze klein was.

‘Heb je al een vriendje, Samira?’

En zij antwoordde opgewekt ‘Natuurlijk!’ en somde alle jongens in de klas op.

Toen ze wat ouder werd en begreep wat een vriendje was, moest ze altijd giechelen en wendde ze zich af als hij het vroeg.

Met de jaren kreeg ‘Heb je al een vriendje, Samira?’ een andere klank, gravend, aftastend, in afwachting van de dag waarop ze vuurrood zou worden.

Samira herinnerde zich haar nichtjes thuis in Dar El-Shams. Hoe die elke keer dat ze in veel te korte rokken thuiskwamen oorvijgen hadden gekregen. Huilend waren ze naar hun kamers gerend. Hun vaders reden overdag langzaam langs de poort van de school en keken zoekend rond. Zagen ze hun dochters Masja en Amira in de kluwens leerlingen in vormeloze, roze overgooiers, die alle schoolmeisjes verplicht waren te dragen? Als ze hen niet zagen, werden ze later thuis aan een verhoor onderworpen over waar ze om die en die tijd hadden gezeten. Als ze het niet meer wisten, kregen ze slaag. Zo werden de meisjes thuis in Dar El-Shams opgevoed, en zo was Farid opgevoed. Hij had dat allemaal zien gebeuren. Hoe zou hij anders kunnen zijn?

‘Als het om dochters gaat, zijn alle mannen hetzelfde. Ze kunnen nog zo normaal overkomen, maar als het om meisjes gaat, krijgen ze kortsluiting in hun kop,’ zei Samira’s beste vriendin Jasmina.

En toch, ondanks dit alles hadden de nichtjes in Dar El-Shams het over niets anders dan over vriendjes. Ze waren al met de voorbereidingen voor hun bruiloft begonnen voordat ze hun eerste, enkellange khimar kregen, rond een jaar of twaalf, toen de jongens op de hoeken van de straten hen hoer begonnen te noemen. Toen ze eenmaal twintig jaar waren, waren ze duidelijk wanhopig. Wanneer Samira hen bezocht, pakten ze haar bij de armen en trokken ze haar mee naar hun kamer, ondertussen druk fluisterend over Abdel of Karim, die bij een telecommunicatiebedrijf in de stad werkte en die glimmende, dure schoenen droeg. Ze hielden haar polsen in een ijzeren greep. Met een ongeruste blik vroegen ze haar of zij al verloofd was of een vriendje had. Voor de nichtjes in Dar El-Shams was het huwelijk een vanzelfsprekendheid die je niet ter discussie stelde.

Maar Samira had nooit een vriendje. Ze stelde zich er niet eens eentje voor. Zolang ze zich kon herinneren had haar vader jongens als iets zo weerzinwekkends afgeschilderd dat ze zich moeilijk kon voorstellen dat hij er ooit zelf een was geweest. En zij, zij was een trotse en zelfstandige moslima. Om zich gewaardeerd te voelen had ze de aandacht van die minderwaardige wezens niet nodig. Ze had geen make-up of nieuwe kleren nodig als er weer eens een nieuwe wind waaide. Ze was goed zoals ze was, zei haar vader. En Samira geloofde hem.

Hij zei altijd dat hij blij was dat hij geen jongens had, maar alleen meisjes, net als de profeet. De kindertehuizen in de Maghreb puilden uit van de jongens die niemand wilde hebben. Jongens waren duur. Die moesten trouwen en een mahr, een bruidsschat, betalen. Vaak konden ze zich dat niet veroorloven en bleven ze thuis zitten. Hadden ze werk? Wat voor werk zou dat moeten zijn? Er waren geen banen, en een opleiding kreeg je alleen als je echt talent had, of connecties, zodat je een diploma kon kopen. Hun toekomst bestond dus uit de muren van het huis en een potje dammen, terwijl ze aan de hand van de sigarettenpeuken die om hen heen op de grond lagen de dagen telden.

‘Jongens rennen als honden op straat rond,’ zei Farid.

Maar dat rennen was nodig. Jongens die niet hadden rondgerend werden slechte echtgenoten voor goede moslimmeisjes. En ze vroeg niet: ‘Maar abi. Hoe zit het dan met meisjes die niet hebben rondgerend?’

Want aan rondrennen hoefden meisjes niet eens te denken. Er waren speciale woorden voor zulke meisjes en die woorden wilde Samira niet over zichzelf horen.

Toen ze achttien werd, veranderde alles opeens. Toen moest ze gaan nadenken over trouwen, maar ze kon er zich totaal geen voorstelling van maken met wie dat dan zou moeten zijn. Toch zeker niet met een van die jongens voor wie haar vader haar had gewaarschuwd en die inmiddels waren opgegroeid en donzige jongemannen waren geworden die ze elke dag in de stad zag en van wie ze echt alles wist?

‘Nee, natuurlijk niet,’ zei hij.

Met een goede moslim, zoals hijzelf. Daar had je er een heleboel van in de Maghreb.

Ze was in de war. Die werkloze honden in Dar El-Shams? Ze voelde hoe de strop langzaam om haar hals werd aangehaald en de verwachtingen toenamen.

Farid begon namen te noemen. De zonen van zijn collega’s, de neven van die zonen in de Maghreb.

‘Ik zeg altijd tegen ze: eerst zien, dan geloven. Mijn Samira is te jong om te trouwen. Ze moet eerst studeren. Ze moet een beroep hebben. Daarna kunnen we erover gaan nadenken.’

In zijn woorden zat een vraag verborgen. Een vraag die zij knikkend beantwoordde.

‘Zeker, eerst studeren. Daarna kunnen we erover nadenken.’

Ze wist dat ze de tijd aan haar kant had. Dat ze haar studie kon rekken zolang ze wilde. Dat ze veel sneller over haar houdbaarheidsdatum heen zou zijn dan Finse meisjes. De zonen van Farids goede vrienden en de neven van die zonen wilden namelijk geen echtgenote die al vijfentwintig was. Hoe ouder ze werd, hoe groter het risico dat ze al verbruikt was vóór het huwelijk. Ze wilden echtgenotes die nog geen twintig waren. Ze wilden echtgenotes die zo weinig mogelijk wisten. Een van haar neven zei dat een vrouw moest zijn als een jong poesje. Blind en hulpeloos.

‘Typisch, hè!’ brieste Jasmina toen ze dat hoorde. ‘Eerst willen ze een intelligente en goedopgeleide vrouw zodat ze kunnen opscheppen dat ze dokter of jurist is, maar vervolgens moet ze de rest van haar leven haar mond blijven houden om niet slimmer over te komen dan haar man.’

==

Toen Farid plannen begon te maken voor Samira’s huwelijk, kwamen de verhalen over de vrouwen in de familie in Dar El-Shams haar afgrijselijk helder voor de geest. Ze dacht aan Masja, de vrouw van opa’s broer Khaled, die tweeëntachtig jaar was geworden. In die tweeëntachtig jaar verliet ze haar huis twee keer. De eerste keer toen ze als bruid haar ouders verliet om naar haar man te gaan en de tweede keer toen ze in een kist naar buiten werd gedragen. Beide keren was ze van top tot teen bedekt.