Spoetnikliefde

Van Haruki Murakami verschenen eveneens

Ten zuiden van de grens
De jacht op het verloren schaap
Hard-boiled Wonderland en het einde van de wereld
De opwindvogelkronieken
De olifant verdwijnt
After Dark
Kafka op het strand
Norwegian Wood
Na de aardbeving
Dans dans dans
Waarover ik praat als ik over hardlopen praat
Blinde wilg, slapende vrouw
1984
Slaap
Kangoeroecorrespondentie
De broodjesroofverhalen

Haruki Murakami

Spoetnikliefde

Vertaald uit het Japans door Elbrich Fennema

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 1999 Haruki Murakami
© 2004 Nederlandse vertaling Elbrich Fennema
Oorspronkelijke titel Supūtoniku no koibito
Oorspronkelijke uitgave Kodansha Ltd., Tokyo
Omslagontwerp Vruchtvlees
Verzorging e-book 358atwork te Almere

ISBN 978 90 254 4259 0
NUR 302

Deze digitale editie is gemaakt naar de elfde druk, september 2013

www.harukimurakami.nl
www.atlascontact.nl

Op 4 oktober 1957 lanceerde de Sovjet-Unie vanaf ruimtebasis Bajkonur in Kazachstan de eerste kunstmaan, de Spoetnik I. Zij had een doorsnee van 58 centimeter, woog 83,6 kilogram en legde haar baan om de aarde af in 96 minuten en 12 seconden.
Op 3 november van hetzelfde jaar werd ook Spoetnik II met succes gelanceerd met aan boord het hondje Laika. Hij was het eerste dier in de ruimte, maar aangezien de kunstmaan niet terugkeerde werd hij geofferd voor de biologische experimenten in de ruimte.

(uit: Kroniek van de wereldgeschiedenis van Kodansha)

1

Op haar tweeëntwintigste werd Sumire voor het eerst van haar leven verliefd. Het was een hevige verliefdheid, als een tornado die over de vlakte raast. Zo een die alles op zijn pad omverblaast, de lucht in slingert, aan stukken rijt en volkomen vernietigt. Zonder een moment aan intensiteit te verliezen steekt hij de oceaan over, ruïneert Angkor Wat, verbrandt de Indische jungle met de laatste bedreigde tijgers en al, in de Perzische Woestijn verandert hij in een zandstorm en bedelft een exotische citadel onder het zand. Een verliefdheid van waarlijk monumentale proporties. Het voorwerp van Sumires liefde was zeventien jaar ouder en getrouwd. En, moet ik erbij zeggen, het was een vrouw. Hier begon het allemaal, en hier eindigde het (bijna) ook.

Sumire was op dat moment letterlijk aan het worstelen om schrijfster te worden. Hoeveel mogelijkheden er in deze wereld ook openliggen voor een mens, er was voor haar maar één weg: schrijver worden. Haar voornemen was zo onwrikbaar als de rotsen van Chitose en liet geen ruimte voor twijfel. Niets kwam tussen haar en haar toewijding aan de literatuur.

Na haar eindexamen op de middelbare school in Kanagawa was Sumire gaan studeren aan de letterenfaculteit van een kleine, particuliere universiteit in Tokio. Maar de opleiding paste helemaal niet bij haar. De universiteit bood haar geen uitdaging en sloot niet aan bij de praktijk – althans niet bij de hare. Ze was dan ook tot in het diepst van haar ziel teleurgesteld. Het merendeel van haar medestudenten (onder wie ik) was onbeschrijflijk saai en middelmatig. Nog voor het derde jaar hing ze de studie aan de wilgen en verdween van de universiteit. Ze was tot de conclusie gekomen dat het tijdverspilling was daar nog langer te blijven. Ik denk dat ze daar gelijk in had. Maar ik zou daar toch de middelmatige kanttekening bij willen plaatsen dat in dit verre van perfecte bestaan zinloze dingen toch ook hun nut hebben. Stel dat uit een verre van perfect bestaan alle zinloze dingen verdwenen, dan zou het ook zijn imperfectie verliezen.

Kortom, ze was een onverbeterlijke romanticus, ze was koppig en cynisch, of, vriendelijk geformuleerd, nogal naïef. Als ze eenmaal begon te praten, stopte ze niet meer, maar tegen mensen die ze niet mocht (de meerderheid van de mensen op de wereld) zei ze geen woord. Ze rookte te veel en verloor steevast haar treinkaartje. Ze kon zo door haar gedachten in beslag worden genomen dat ze vergat te eten. Ze was zo mager als een oorlogswees in een oude Italiaanse film en haar ogen puilden uit. Eigenlijk zou ik een foto van haar moeten laten zien, maar helaas heb ik er niet één. Ze had er een hekel aan gefotografeerd te worden en de wens om het nageslacht een ‘portret van de jonge kunstenaar’ na te laten was haar vreemd. Toch had een foto van Sumire in die tijd een waardevol document kunnen zijn waarop speciale kwaliteiten waar mensen soms over kunnen beschikken waren vastgelegd.

Ik spring met mijn verhaal, maar de vrouw op wie Sumire verliefd was, heette Mioe. Dat wil zeggen, iedereen noemde haar zo. Haar echte naam weet ik niet – had ik die wel geweten, dan had dat me later heel wat moeilijkheden bespaard, maar ik loop op de zaken vooruit. Ze had de Koreaanse nationaliteit, maar ze had nooit een woord Koreaans gesproken tot ze, toen ze ver in de twintig was, besloot de taal te leren. Ze was in Japan geboren en getogen. Aangezien ze in Frankrijk aan het conservatorium had gestudeerd, sprak ze behalve Japans ook vloeiend Frans en Engels. Ze zag er altijd prachtig verzorgd uit, droeg subtiele, kostbare sieraden en reed in een marineblauwe Jaguar met twaalf cilinders.

Toen Sumire Mioe voor het eerst ontmoette, spraken ze over een roman van Jack Kerouac. Sumire had zich in die tijd in de wereld van Kerouacs romans gestort. Ze wisselde regelmatig van literair idool, en op dat moment was het, enigszins uit de pas met de tijdgeest, Kerouac. Ze had steevast een exemplaar van On the Road of Lonesome Traveller in haar jaszak zitten en elk vrij moment verslond ze de bladzijden. Passages die haar aanspraken, streepte ze aan met potlood en leerde ze uit haar hoofd alsof het dierbare bijbelspreuken waren. Haar favoriete regels kwamen uit het verhaal over de uitzichttoren in de bergen in Lonesome Traveller. Kerouac bracht als brandopzichter drie maanden door in een klein hutje boven op een eenzame, hoge berg. Sumire las me de tekst voor.

Elk mens zou in de loop van zijn leven een keer de wildernis in moeten trekken en een gezonde, bij vlagen zelfs saaie eenzaamheid moeten ervaren. Hij ontdekt volledig op zichzelf aangewezen te zijn en daarna leert hij zijn ware, verborgen kracht kennen.

‘Lijkt dat je niet geweldig?’ vroeg ze me. ‘Elke dag vanaf de top van de berg driehonderdzestig graden in het rond kijken of je nergens zwarte rook ziet. En dan zit het werk voor die dag er weer op. Vervolgens ga je naar hartenlust een boek lezen of een roman schrijven. ’s Nachts zwerven grote, harige beren om je hutje. Dat zou iets voor mij zijn. Daarbij vergeleken is de letterenfaculteit zoiets als een hap van het bittere eind van een komkommer.’

‘Het probleem is dat je ooit weer van die berg af moet komen,’ zei ik. Maar zoals gewoonlijk liet ze zich door mijn praktische, middelmatige visie niet uit het veld slaan.

Het hield Sumire serieus bezig hoe ze zo cool, wild en overbodig kon worden als een personage in een roman van Kerouac. Met beide handen in haar zakken gepropt, haar haar een ongekamde wirwar en met een zwarte Dizzy Gillespie-bril op haar neus – al had ze helemaal geen slechte ogen – staarde ze wezenloos naar de lucht. Meestal droeg ze een veel te ruim tweedjasje uit een tweedehandskledingzaak en een paar stevige kistjes. Als op haar kin haar had willen groeien, had ze waarschijnlijk een baard laten staan.

Sumire was geen schoonheid in de gangbare zin van het woord. Ze had ingevallen wangen en haar mond was te breed. Ze had een wipneusje. Haar gezicht was expressief en ze had gevoel voor humor, maar ze schaterlachte zelden. Ze was klein van stuk en zelfs in een goede bui klonk ze alsof ze ruzie zocht. Een lippenstift of wenkbrauwpotlood had ze haar hele leven nog nooit aangeraakt, vermoed ik. En het valt te betwijfelen of ze wist dat beha’s in maten bestonden. Toch had Sumire iets bijzonders dat mensen aantrok. Het is niet makkelijk in woorden uit te drukken waar dat in zat, maar in haar ogen was de reflectie ervan altijd te zien.

Ik kan het maar beter meteen zeggen: ik was verliefd op Sumire. Al vanaf de eerste woorden die we met elkaar wisselden voelde ik me sterk tot haar aangetrokken, en dat veranderde in een gevoel dat zich niet meer liet terugdraaien. Een tijdlang bestond er voor mij niets anders op de wereld dan Sumire. Uiteraard wilde ik die gevoelens aan haar kenbaar maken. Maar zodra ik bij haar in de buurt was, lukte het me niet de woorden te vinden om me goed uit te drukken. Uiteindelijk was dat misschien maar beter voor mij. Al had ik de goede woorden kunnen vinden, dan nog was Sumire ongetwijfeld in lachen uitgebarsten.

In de tijd dat Sumire en ik ‘als vrienden’ met elkaar omgingen, heb ik met twee of drie vrouwen iets gehad. (Niet dat ik me het precieze aantal niet herinner, maar het hangt ervan af hoe je telt.) Als je de vrouwen meetelt met wie ik een of twee keer heb gevreeën, wordt de lijst nog iets langer. Als ik met een van deze vriendinnen vree, dacht ik aan Sumire. Eigenlijk was ze altijd ergens in mijn achterhoofd. Ook stelde ik me soms voor dat ik Sumire in mijn armen had. Dat was natuurlijk niet erg fraai. Maar fraai of niet, ik kon er niets aan doen.

Laat ik teruggaan naar het moment dat Sumire en Mioe elkaar ontmoetten.

Mioe had weleens van Kerouac gehoord. Ze wist zelfs dat het een schrijver was. Maar wat voor een, dat wilde haar niet te binnen schieten. ‘Kerouac, Kerouac… was dat geen spoetnik?’

Sumire kon haar niet volgen. Haar vork en mes bleven boven haar bord zweven terwijl ze nadacht. ‘Spoetnik? Spoetniks waren toch de eerste kunstmanen die de Sovjets in de jaren vijftig de ruimte in schoten? Jack Kerouac is een Amerikaanse schrijver. Misschien dat ze in dezelfde tijd…’

‘Ik bedoel, noemden ze zulke schrijvers in die tijd niet zo?’ vroeg Mioe. Met haar vingertoppen trok ze rondjes op de tafel, alsof ze iets zocht op de bodem van een speciaal vat vol herinneringen.

‘Spoetnik?’

‘Je weet wel, de naam van een literaire stroming. Je hebt toch vaak van die afscheidingen? Zoals de Witte Berk en zo.’

Toen daagde het bij Sumire. ‘Beatnik.’

Mioe depte haar mondhoeken met een servet. ‘Beatnik, spoetnik – ik kan zulk jargon nooit onthouden. Net als de “Kenmun-restauratie” of “het Verdrag van Rapallo”. Allemaal lang geleden in ieder geval.’

Een lichte stilte benadrukte het verloop van de tijd.

‘Het Verdrag van Rapollo?’

Mioe glimlachte. Het was een weemoedige, intieme glimlach die lang ongebruikt ergens achter in een laatje leek te hebben gelegen. Daarbij kneep ze haar ogen aantrekkelijk dicht. Toen stak ze haar hand uit en woelde met haar lange, smalle vingers Sumires warrige haar nog meer in de war. Het was zo’n ongekunsteld, spontaan gebaar dat Sumire onwillekeurig meelachte.

Sindsdien noemde Sumire Mioe bij zichzelf ‘Spoetnikliefde’. Ze hield van de klank van het woord. Het deed haar denken aan het hondje Laika. De kunstmaan die geluidloos de duisternis van de ruimte doorkruiste. De glanzende zwarte hondenogen die door een klein raampje naar buiten keken. Waar zou het hondje, in de oneindige eenzaamheid van de ruimte, in ’s hemelsnaam naar kijken?

Dit gesprek over Spoetnik speelde zich af tijdens een huwelijksdiner van een nicht van Sumire in een chic hotel in Akasaka. Sumire was niet speciaal op deze nicht gesteld (ze mocht haar eerlijk gezegd helemaal niet) en het aanzitten aan huwelijksdiners vond ze een bezoeking, maar dit keer had ze er niet onderuit kunnen komen. Mioe en Sumire zaten naast elkaar aan een van de tafels. Mioe trad niet in details, maar ze had de nicht van Sumire pianoles gegeven toen ze toelatingsexamen moest doen voor het conservatorium of iets dergelijks. Ze hadden geen diepe band, maar Mioe had zich verplicht gevoeld te komen.

Op het moment dat Mioe haar haar aanraakte, was Sumire ogenblikkelijk, als in een reflex, verliefd geworden. Alsof ze bij het oversteken van een weidse vlakte uit het niets werd geraakt door de bliksem. Het kwam beslist in de buurt van artistieke inspiratie. Daarom maakte het voor Sumire op dat moment volstrekt niet uit dat haar verliefdheid een vrouw betrof.

Voor zover ik weet had Sumire nog nooit iets met iemand gehad. Op de middelbare school was ze wel bevriend geweest met een paar jongens. Vrienden om mee naar te film te gaan of mee te gaan zwemmen. Ik geloof niet dat dat diepgaande affaires waren. Het grootste deel van Sumires brein werd nu eenmaal in beslag genomen door haar verlangen om schrijver te worden en dat liet weinig ruimte over. Als ze op de middelbare school al seksuele ervaringen of iets in die richting had, dan kwam dat minder voort uit lust of liefde dan uit literaire nieuwsgierigheid.

‘Om je de waarheid te zeggen, ik begrijp niets van seksueel verlangen,’ zei ze een keer. (Het was vlak voor ze haar studie aan de wilgen hing, schat ik. Ze had vijf banana daiquiri’s op en was behoorlijk dronken.) Ze keek er heel moeilijk bij. ‘Hoe dat allemaal in zijn werk gaat en zo. Wat denk jij ervan?’

‘Seksueel verlangen is niet iets om te begrijpen,’ gaf ik mijn gebruikelijke nuchtere commentaar. ‘Het is er gewoon.’

Sumire keek mij een tijd aandachtig aan, alsof ze een machine zag die op een zeldzame brandstof liep. Daarna staarde ze omhoog naar het plafond, alsof het onderwerp haar interesse geheel had verloren. Daar eindigde het gesprek. Ze vond me waarschijnlijk een hopeloze gesprekspartner voor dit onderwerp.

Sumire was geboren in Chigasaki. Haar huis lag vlak aan zee en soms sloeg de zanderige wind met droog getik tegen de ramen. Haar vader had een tandartspraktijk in Yokohama. Hij was heel aantrekkelijk, vooral zijn neus, die deed denken aan Gregory Peck in Spellbound. Helaas – vond Sumire – had ze zijn mooie neus niet geërfd. Haar broer evenmin. Soms verbaasde ze zich erover dat de genen die deze neus hadden voortgebracht waren verdwenen. Als deze genen inderdaad waren ondergestoven op de bodem van de genenrivier, was er bijna sprake van een cultureel verlies. Zo prachtig mooi was zijn neus.

Uiteraard genoot de verpletterend mooie vader van Sumire legendarische populariteit onder de vrouwen met problematische tanden in Yokohama en omstreken. In zijn behandelkamer droeg hij altijd een operatiemuts en een mondkapje. Zijn patiënten konden alleen zijn ogen en zijn oren zien. Toch liet zich niet verhullen dat hij een aantrekkelijke man was. Zijn ontzagwekkende neus bolde haast sensueel op onder het masker; zijn patiëntes bloosden ervan en binnen de kortste keren – ook al dekte de verzekering het niet – waren ze verliefd.

De moeder van Sumire was op haar eenendertigste overleden. Ze had een aangeboren hartafwijking. Sumire was toen nog geen drie. Het enige dat Sumire zich van haar moeder kon herinneren was de vage geur van haar huid. Foto’s van haar moeder waren er nauwelijks. Een formele trouwfoto en een kiekje van vlak na de geboorte van Sumire. Sumire had vaak het oude fotoalbum te voorschijn gehaald en de foto’s bekeken. Afgaand op haar uiterlijk was Sumires moeder – vriendelijk uitgedrukt – niet iemand die een diepe indruk maakte. Klein van stuk, een saai kapsel, zouteloze kleding en een ongemakkelijke glimlach. Ze zag eruit alsof ze in de muur zou verdwijnen als ze een paar stappen achteruit deed. Sumire deed haar best de trekken van haar moeder in haar geheugen te prenten. Dan kon ze haar misschien eens tegenkomen in haar dromen. Misschien kon ze zelfs haar hand vastpakken en met haar praten. Maar het lukte Sumire niet. Het was het soort gezicht dat je meteen weer vergeet. Als je haar midden op de dag op straat tegenkwam, zou je haar niet eens opmerken. Laat staan in een droom.

Haar vader sprak nooit over haar overleden moeder. Hij was van nature geen spraakzaam type, en verder vermeed hij (alsof het een mondinfectie betrof) gevoelige onderwerpen op elk gebied. Sumire had hem op haar beurt ook nooit naar haar moeder gevraagd. Op één keer na, toen ze nog heel klein was. Ze had gevraagd wat voor iemand haar moeder was. Dat gesprek kon ze zich nog haarscherp herinneren.

Haar vader keek opzij en dacht lang na. Toen zei hij: ‘Ze had een goed geheugen en een heel mooi handschrift.’

Dat is een vreemde manier om iemand te beschrijven. Ik vind dat hij op dat moment iets had moeten zeggen dat diepe indruk op zijn jonge dochter zou maken. Warme woorden die haar konden voeden en koesteren. Woorden die haar tot steunpilaar konden zijn in haar naar alle waarschijnlijkheid onzekere leven op deze derde planeet van de zon. Daar wachtte Sumire op, met een maagdelijke bladzij van haar nieuwe schriftje geopend voor zich. Maar helaas, mag ik wel stellen, was Sumires mooie vader er niet toe in staat.

Toen Sumire zes was, hertrouwde haar vader en twee jaar later kreeg ze een broertje. Ook haar nieuwe moeder was geen schoonheid. Ze had bovendien geen goed geheugen en ook geen mooi handschrift. Maar ze was vriendelijk en rechtvaardig. Daarmee bofte de kleine Sumire, die automatisch stiefdochter was geworden. Hoewel, ‘boffen’ is niet het goede woord. Haar vader had haar tenslotte uitgekozen. Hij mocht dan zijn gebreken hebben, bij het kiezen van een wederhelft wist hij zonder meer wat hij deed.

Haar stiefmoeder loodste haar door de moeizame jaren van de puberteit en hield onvoorwaardelijk van haar. Zelfs toen Sumire verklaarde dat ze stopte met haar studie en zich ging wijden aan het schrijven van een roman, dacht ze daar natuurlijk het hare van, maar ze respecteerde Sumires wens. Ze was altijd blij geweest dat Sumire graag las en had haar daarin aangemoedigd.

Na verloop van tijd wist haar stiefmoeder ook haar vader te overtuigen en er werd besloten dat Sumire tot haar achtentwintigste een kleine toelage zou ontvangen. Als het dan nog niets was geworden met het schrijven, moest ze het verder op eigen houtje zien te rooien. Als haar stiefmoeder niet een goed woordje voor haar had gedaan, was Sumire waarschijnlijk zonder een cent, zonder de noodzakelijke maatschappelijke bagage en zonder evenwichtsgevoel de harde werkelijkheid in gestuurd waarin ieder spoor van humor ontbreekt – de aarde draait tenslotte niet krakend en steunend om de zon om het de mensen naar de zin te maken en ze een goede tijd te bezorgen. Wie weet was dat voor Sumire zelfs beter geweest.

Sumire ontmoette haar ‘Spoetnikliefde’ twee jaar nadat ze met haar studie was gestopt.

Ze woonde in een eenkamerappartement in Kichijoji met een minimum aan meubilair en een maximale hoeveelheid boeken. Ze stond tegen twaalven op en maakte dan een wandeling door Inogashira-park met de toewijding van een pelgrim op pelgrimstocht door de bergen. Bij mooi weer las ze op een bank in het park een boek, kauwend op een stukje brood en onafgebroken sigaretten rokend. Als het regende of koud was, ging ze naar een ouderwets theehuis waar ze klassieke muziek draaiden, installeerde zich daar op een versleten bank met haar boek en luisterde met een ernstig gezicht naar een symfonie van Schubert of een cantate van Bach. ’s Avonds dronk ze een biertje en at een kant-en-klaarmaaltijd van de supermarkt.

Tegen tienen ging ze aan haar bureau zitten met een thermoskan vol koffie, een grote mok (die had ik haar voor haar verjaardag gegeven – met een plaatje erop van een konijntje), een pakje Marlboro en een glazen asbak. En een tekstverwerker natuurlijk.

Dan volgde een diepe stilte. Haar hoofd was zo helder als een winteravond. De grote beer en de noordster stonden te stralen op hun vaste plaats. Er was zoveel om over te schrijven. Er waren zoveel verhalen te vertellen. Als ze ergens een goede uitgang wist te creëren, zouden de verhitte gedachten en ideeën onstuitbaar als lava omhoogborrelen en zou het ene na het andere prikkelende, frisse werk te voorschijn komen. Alle ogen zouden gericht zijn op dit ‘zeldzame nieuwe talent’ dat plots was opgestaan. In de kunstbijlages zouden foto’s komen te staan van Sumire met een zelfbewust glimlachje om haar mond. Redacteuren zouden haar appartement belegeren.

Helaas gebeurde dat nooit. Het was Sumire nog nooit gelukt een verhaal compleet met begin en einde te voltooien.

Sumire kon wel degelijk ononderbroken tekst produceren. De kwelling van een writer’s block was Sumire vreemd. Wat in haar hoofd opkwam, zette ze achter elkaar om in tekst. Haar probleem was juist dat ze geen maat kon houden. Natuurlijk had ze de overtollige tekst eruit kunnen schaven, maar dat was nog niet zo eenvoudig. Ze kon zelf niet goed beoordelen welke stukken noodzakelijk waren voor het geheel en welke niet. Als ze een dag later de uitdraai doorlas, leek alles wat ze geschreven had even onmisbaar, of juist even overbodig. Soms scheurde ze wanhopig haar hele manuscript aan snippers en smeet het weg. Als ze in haar kamer een open haard had gehad, had ze er op een koude winteravond à la La Bohème nog behoorlijk wat warmte aan kunnen ontlenen, maar haar eenkamerappartement had uiteraard geen open haard. Geen open haard en geen telefoontoestel. En geen fatsoenlijke spiegel.

In het weekend kwam Sumire met haar manuscripten bij mij. Natuurlijk alleen de fortuinlijke die aan de slachting waren ontsnapt, maar het was nog altijd een flinke stapel. In de hele wijde wereld bestond er voor Sumire maar één persoon aan wie ze haar manuscripten liet lezen, en dat was ik.

Op de universiteit had ik twee jaar boven haar gezeten, en bovendien bij een andere studierichting, dus we hadden niet veel met elkaar te maken gehad. We leerden elkaar bij toeval kennen. Op een maandag in de meivakantie stond ik bij de bushalte voor de universiteit een roman van Paul Nizan te lezen die ik in een tweedehandsboekwinkel had gevonden, toen een meisje dat klein van stuk was naast me ging staan en reikhalsde om in mijn boek te gluren. Ze vroeg waarom ik uitgerekend nu een boek van Paul Nizan aan het lezen was. Het klonk alsof ze ruzie zocht. Ze wekte de indruk dat ze zin had om ergens een ongelofelijke trap tegen te geven, maar zich bij gebrek aan een geschikt object tot mij had gewend.

Sumire en ik hadden veel gemeen. Boeken lezen was voor ons allebei zoiets vanzelfsprekends als ademen. Elk vrij moment zaten we in een rustig hoekje in ons eentje bladzijden te verslinden. Japanse romans, buitenlandse romans, nieuwe romans, oude romans, experimentele romans, bestsellers – alles wat ons een intellectuele prikkel bracht, lazen we. We konden hele dagen ronddwalen in bibliotheken of stukslaan in de tweedehandsboekwinkels van Kanda. Ik had nog nooit zo’n gretige, omnivore lezer ontmoet als Sumire. Dat was wederzijds.

Sumire stopte met haar studie in de tijd dat ik afstudeerde, maar ook daarna kwam ze nog steeds twee, drie keer per maand bij me langs. Een enkele keer ging ik naar haar appartement, maar omdat dat duidelijk te klein was voor twee personen, kwam ze meestal naar mij. Als we samen waren, spraken we over boeken en ruilden boeken. Ook kookte ik vaak voor haar. Ik had geen hekel aan koken en Sumire at liever niet dan dat ze zelf iets klaarmaakte. Als dank bracht Sumire cadeautjes voor me mee van haar parttime baantjes. Toen ze in het magazijn van een drogisterij werkte, gaf ze me ooit zes dozijn condooms. Ze moeten nog ergens achter in een la liggen.

De romans die Sumire in die tijd schreef (of de fragmenten ervan) waren niet zo rampzalig als ze zelf dacht. Ze was nog geen bedreven schrijver en soms leek haar werk op een lappendeken die door een aantal koppige vrouwen met elk haar eigen voorkeuren en bezwaren zonder een woord van overleg in elkaar was gezet. Door haar manische karakter liep het soms helemaal uit de hand en leidde het nergens heen. Wat de zaak nog verergerde, was dat Sumire haar zinnen had gezet op het schrijven van een grote, dikke, negentiende-eeuwse ‘totaalroman’ die alle verschijnselen die de geest en het lot omringden zou omvatten.

Al had haar werk dan tekortkomingen, de teksten die ze schreef hadden een bijzondere frisheid, en je kon voelen dat ze had geprobeerd de grote zaken die haar bezighielden intens en eerlijk op te schrijven. In ieder geval imiteerde ze niemand qua stijl en ze schreef ongekunsteld. Dat waardeerde ik in haar teksten. Het zou niet goed zijn de eerlijke kracht die erin lag terug te snoeien en in een nette vorm te dwingen. Ze had nog de tijd om allerlei zijpaden in te slaan. Ze had geen haast. Zoals het spreekwoord zegt: om goed te groeien moet je langzaam groeien.

‘Mijn hoofd zit zo vol met dingen waarover ik wil schrijven. Het is net een wonderlijke stal,’ zei Sumire. ‘Allerlei beelden, landschappen, flarden van gesprekken, mensen in allerlei houdingen. In mijn hoofd zie ik ze heel helder en levendig. Ze roepen allemaal: “Beschrijf mij!” Alles zou het begin kunnen zijn van de prachtigste verhalen. Ik kom op plekken waar ik nog nooit ben geweest. Maar zodra ik het aan mijn bureau probeer op te schrijven, voel ik dat er iets belangrijks verloren gaat. Het kristalliseert niet uit en ik eindig met losse steentjes. Het leidt helemaal nergens toe.’

Sumire fronste en gooide het tweehonderdvijftigste steentje in de vijver.

‘Misschien ontbreekt er iets fundamenteels en heb ik iets niet wat een schrijver wel nodig heeft. Iets heel belangrijks.’

Daarna volgde een diepe stilte. Ze leek op mijn gebruikelijke middelmatige commentaar te wachten.

‘Er was eens een stad in het oude China met een hoge muur eromheen en die stadsmuur had een aantal prachtige grote poorten,’ begon ik na enig nadenken. ‘Een poort werd als iets heel gewichtigs beschouwd. Niet alleen omdat mensen erdoor naar binnen en naar buiten konden, maar ook omdat ze geloofden dat daar een soort ziel van de stad huisde. Of zou moeten huizen. Net zoals de kerken en pleinen het hart van de stad vormden in het middeleeuwse Europa. Daarom zijn er in China ook nu nog veel prachtige poorten overgebleven. Weet je hoe de oude Chinezen de poorten van hun stad bouwden?’

‘Geen idee,’ zei Sumire.

‘De mensen gingen met karren naar oude slagvelden en verzamelden daar zoveel gebleekte beenderen als ze maar konden vinden. Aan slagvelden geen gebrek in een land met zo’n geschiedenis. Bij de ingang van de stad bouwden ze een grote poort waar ze al die botten in metselden. Ze hoopten hun eigen stad te beschermen door de gesneuvelde strijders zo te gedenken. Maar dat was nog niet genoeg. Wanneer de poort bijna klaar was, brachten ze een aantal honden naar de poort en sneden ze de strot af. Het nog warme bloed smeerden ze op de poort. Door de uitgedroogde botten te vermengen met vers bloed kregen de oude geesten hun magische kracht. Zo redeneerden ze.’

Sumire wachtte zwijgend op het vervolg.

‘Bij het schrijven van een roman is het net zo: je kunt net zoveel botten verzamelen en nog zo’n mooie poort bouwen, maar daarmee wordt het nog geen levendig verhaal. Een verhaal ís in zekere zin niet van deze wereld. Voor een echt verhaal is een magisch ritueel nodig om deze en gene zijde te verbinden.’

‘Je bedoelt dat ik ook ergens mijn eigen hond moet zien te vinden?’

Ik knikte.

‘Er moet bloed vloeien.’

‘Ik denk het wel.’

Sumire beet op haar lip en dacht een tijdje na. Weer gooide ze een paar arme steentjes in de vijver. ‘Ik dood liever geen dieren.’

‘Ik bedoelde het overdrachtelijk. Je hoeft niet echt een hond te doden.’

We zaten zoals altijd naast elkaar op een bankje in Inogashirapark. Op Sumires lievelingsbankje. Voor ons strekte de vijver zich uit. Er stond geen wind. Bladeren dreven op het water alsof ze daar keurig waren vastgeplakt. Iets verderop stookte iemand een vuurtje. In de lucht hing de geur van de herfst die op zijn einde liep en verre geluiden klonken pijnlijk helder.

‘Wat jij nodig hebt, is tijd en ervaring.’

‘Tijd en ervaring,’ zei Sumire. Ze keek omhoog. ‘De tijd gaat hoe dan ook voorbij. En praat me niet van ervaring. Niet dat ik er trots op ben, maar ik heb geen noemenswaardige seksuele verlangens. Waar kan een schrijver zonder seksuele verlangens nu ervaring mee hebben? Dat is hetzelfde als een kok zonder eetlust.’

‘Ik heb het niet over je seksuele verlangen,’ zei ik. ‘Misschien houdt dat zich alleen maar ergens in een hoekje verborgen. Misschien is het op reis gegaan en vergeten terug te komen. Verliefdheid onttrekt zich hoe dan ook aan elke logica. Die kan overal vandaan komen en je opeens overvallen. Wie weet morgen al.’

Sumire richtte haar blik weer op mij. ‘Als een tornado op een open vlakte?’

‘Bij wijze van spreken.’

Sumire zat zich een tijdlang een tornado op een open vlakte voor te stellen.

‘Heb je ooit een tornado op een open vlakte gezien?’

‘Nee,’ zei ik. In Musashino komen tornado’s niet zoveel voor. Gelukkig niet, mag ik wel zeggen.

Ongeveer een halfjaar later werd ze, precies zoals ik had voorspeld, plotseling en gespeend van elke logica, overvallen door een hevige verliefdheid als een tornado op een open vlakte. Op een getrouwde vrouw die zeventien jaar ouder was. Op haar Spoetnikliefde.

Toen Mioe en Sumire naast elkaar aanzaten aan het bruidsdiner, deden ze wat mensen in zo’n situatie doen: ze stelden zich aan elkaar voor. Omdat Sumire een hekel had aan haar eigen naam, noemde ze die als het enigszins mogelijk was het liefst niet. Maar wanneer je je voorstelt, is er geen ontkomen aan.

Volgens haar vader had haar overleden moeder haar naam uitgekozen. Haar moeder hield erg van een lied van Mozart dat zo heette, en ze had besloten om, als ze ooit een dochter kreeg, haar Sumire te noemen. In de platencollectie in hun woonkamer zat een album Verzamelde liederen van Mozart (zonder twijfel de plaat waar haar moeder naar had geluisterd) en als kind had Sumire vaak voorzichtig de zware lp op de draaitafel gelegd en naar het lied geluisterd dat ‘Sumire’* heette. Elisabeth Schwarzkopf zong, met Walter Gieseking op piano. Sumire had geen idee waar het lied over ging. Maar afgaande op de lieflijke melodie moest het wel een lied zijn dat de schoonheid bezong van de viooltjes die bloeiden in het veld. Ze zag in gedachten zo’n landschap voor zich en hield van dat beeld.

Het was een schok voor Sumire toen ze op de middelbare school in de bibliotheek de Japanse vertaling van de liedteksten vond. Want het lieflijke viooltje dat stond te bloeien in het veld werd meedogenloos vertrapt door een ongevoelige herdersdochter. Die had het bestaan van het bloemetje dat ze plattrapte niet eens opgemerkt. Het was een gedicht van Goethe, maar Sumire kon er geen troost of lering in ontdekken.

‘Waarom moest mijn moeder me vernoemen naar zo’n afschuwelijk gedicht?’ zei Sumire met een dikke frons tussen haar wenkbrauwen.

Mioe schikte het servet op haar schoot, glimlachte neutraal en keek Sumire aan. Mioe had heel donkere ogen. Een mengeling van kleuren, maar toch volslagen helder en onbewolkt.

‘Vind je het een mooi lied?’

‘Jawel. Het lied zelf vind ik mooi.’

‘Ik denk dat ik tevreden zou zijn met de mooie muziek. Je kunt nu eenmaal niet verwachten dat je in dit leven alleen maar mooie en aantrekkelijke dingen ten deel vallen. Je moeder vond die muziek zo prachtig dat de tekst van het lied haar niet uitmaakte. Trouwens, als je zo blijft kijken, krijg je rimpels die niet meer weggaan.’

Sumires voorhoofd ontspande.

‘Misschien heb je gelijk, maar ik was toch teleurgesteld. Mijn naam is het enige dat mijn moeder me heeft nagelaten. Afgezien van mezelf, natuurlijk.’

‘Hoe dan ook, Sumire is toch een mooie naam? Ik vind hem leuk.’ Ze draaide haar hoofd een beetje, alsof ze wilde demonstreren dat je dingen ook best vanuit een ander gezichtspunt kon bekijken. ‘Is je vader hier trouwens ook?’

Sumire keek rond of ze haar vader zag. De zaal was groot, maar het kon niet moeilijk zijn haar vader, met zijn grote postuur, in het vizier te krijgen. Haar vader zat twee tafels verderop, met zijn gezicht naar opzij, te praten met een gedrongen, serieus ogende man op leeftijd in jacquet. Om zijn mond lag zo’n warme glimlach dat een gletsjer ervan zou smelten. In het licht van de kroonluchters kwam zijn mooie neus prachtig uit, als een geciseleerd rococoprofiel, en zelfs Sumire, die eraan gewend was, was onder de indruk van de schoonheid ervan. Haar vader had de volmaakte trekken voor zo’n officiële gelegenheid. Alleen al door zijn aanwezigheid friste de omgeving op. Net als verse snijbloemen in een grote vaas, of als een glimmend zwarte limousine.

Toen Mioe de vader van Sumire zag, was ze even sprakeloos. Sumire kon haar horen slikken. Het klonk alsof er een fluwelen gordijn voorzichtig werd opengeschoven om met zacht ochtendlicht een dierbare te wekken. Sumire bedacht dat ze misschien een toneelkijker had moeten meenemen. Maar ze was inmiddels gewend geraakt aan de dramatische reacties – in het bijzonder van vrouwen van middelbare leeftijd – op het uiterlijk van haar vader. Sumire vroeg zich altijd verbaasd af wat schoonheid nu eigenlijk was, en wat voor waarde die eigenlijk had. Maar een antwoord kwam er nooit. Alleen onveranderlijk die uitwerking.

‘Hoe is het om zo’n aantrekkelijke vader te hebben?’ vroeg Mioe. ‘Ik vraag het alleen maar uit nieuwsgierigheid.’

Sumire slaakte een zucht – hoe vaak was die vraag haar niet gesteld? ‘Ik kan niet zeggen dat het leuk is. Iedereen denkt altijd hetzelfde: wat een aantrekkelijke man. Wat een prachtige man. Daarbij vergeleken is zijn dochter weinig bijzonders. Vast een geval van atavisme.’

Mioe wendde zich weer naar Sumire en bekeek haar gezicht met iets teruggetrokken kin. Alsof ze in een museum een schilderij stond te bekijken dat haar aansprak.

‘Misschien heb je tot nu toe altijd dat gevoel gehad, maar je vergist je. Je bent erg mooi. Je doet nauwelijks onder voor je vader,’ zei Mioe. Heel vertrouwelijk raakte ze even Sumires hand aan die op tafel lag. ‘Je weet zelf niet hoe aantrekkelijk je bent.’

Sumires gezicht werd warm. In haar borst bonkte haar hart alsof er een losgebroken paard over een houten brug galoppeerde.

Vanaf dat moment gingen Sumire en Mioe op in hun eigen conversatie. Ze hadden geen oog meer voor hun omgeving. Het was een levendig banket. Een aantal mensen sprak het bruidspaar toe – ook Sumires vader zou spreken. Het eten was heel behoorlijk. Maar daarvan herinnerde Sumire zich niets. Of ze vlees had gegeten of vis, of ze netjes met vork en mes had gegeten of met haar vingers had zitten schransen en de borden had afgelikt, ze wist er niets meer van.

Ze praatten over muziek. Sumire hield van klassieke muziek en had van jongs af aan de platencollectie van haar vader grijs gedraaid. Hun smaak kwam overeen. Ze hielden beiden van pianomuziek en ze beschouwden allebei de 32e pianosonate van Beethoven als het mooiste stuk dat ooit voor piano was geschreven. De opname van Wilhelm Backhaus voor Decca vonden ze de maatgevende interpretatie, en ze geloofden niet dat er een mooiere uitvoering bestond. Zo vol levenslust en vreugde!

De mono-opnames van Vladimir Horowitz die Chopin speelt, en dan vooral de scherzo’s – gewoonweg zinderend. En Friedrich Gulda in de preludes van Debussy – zo mooi en vol humor. Giesekings uitvoeringen van Grieg – zo oneindig lieflijk. En zoals Sviatoslav Richter Prokofjev speelt, met zo’n aandachtige terughoudendheid en zo’n diepgang dat je er eindeloos naar kunt luisteren. En Wanda Landowska, die verdient meer waardering voor haar subtiele en tedere interpretatie van Mozarts pianosonates.

‘En wat doe jij op het ogenblik?’ vroeg Mioe toen het gesprek over muziek even stilviel. Sumire legde uit dat ze gestopt was met haar studie, dat ze zo nu en dan een baantje had om geld te verdienen en dat ze een roman aan het schrijven was. Mioe vroeg wat voor roman. Sumire antwoordde dat ze dat niet in een paar woorden uit kon leggen. Mioe vroeg wat voor soort romans ze dan graag las.

‘Als ik ze allemaal opnoem, zitten we hier nog wel even, maar de laatste tijd lees ik graag Jack Kerouac,’ antwoordde Sumire. En zo waren ze bij ‘spoetnik’ terechtgekomen.

Mioe las zelden een roman, afgezien van ontspanningslectuur om de tijd te doden. Mioe zei dat ze nooit de gedachte uit haar hoofd kon zetten dat het allemaal bedacht was, en het lukte haar niet zich mee te laten slepen met de gevoelens van de hoofdpersonen. Dat had ze altijd al gehad. Daarom las ze uitsluitend boeken die de werkelijkheid als de werkelijkheid beschreven. En boeken die van pas kwamen voor haar werk. Sumire vroeg wat voor werk ze deed.

‘Veel met het buitenland,’ zei Mioe. ‘Dertien jaar geleden heb ik, als oudste dochter, de handelsfirma van mijn vader overgenomen. Ik studeerde piano aan het conservatorium toen mijn vader overleed aan kanker. Mijn moeder heeft niet zo’n sterke gezondheid en bovendien spreekt ze niet zo goed Japans; mijn broer zat nog op de middelbare school, en zodoende kwam de verantwoordelijkheid voor de zaak in eerste instantie op mijn schouders terecht. Een aantal familieleden is voor hun inkomen afhankelijk van de firma, dus we konden de zaak ook niet opdoeken.’

Mioe slaakte een korte zucht, alsof ze een puntkomma inlaste.

‘Het bedrijf van mijn vader handelde eerst hoofdzakelijk in droge goederen en medicinale kruiden uit Korea, maar tegenwoordig is het assortiment veel groter. Tot aan computeronderdelen aan toe. In naam ben ik nog altijd de directeur, maar sinds mijn man en mijn broer in de zaak zijn gekomen, hoef ik er niet meer doorlopend mijn gezicht te laten zien. Daarom heb ik mijn eigen bedrijf opgezet.’

‘Wat voor bedrijf?’

‘In hoofdzaak importeer ik wijn. Soms werk ik als impresario. Ik pendel heen en weer tussen Japan en Europa. Veel hangt af van persoonlijke contacten. Daarom kan ik het in mijn eentje opnemen tegen grote handelshuizen. Maar het kost veel tijd en moeite om zo’n persoonlijk netwerk op te zetten en te onderhouden. Dat spreekt voor zich.’ Toen keek ze op alsof haar iets te binnen schoot. ‘Spreek jij eigenlijk Engels?’

‘Ik spreek het niet geweldig. Het kan ermee door. Maar ik lees het graag.’

‘Kun je met een computer overweg?’

‘Ik kan wel tekstverwerken. Als ik me erin verdiep, moet de rest me ook wel lukken.’

‘En autorijden?’

Sumire schudde haar hoofd. Sinds ze in haar eerste jaar aan de universiteit de Volvo van haar vader bij het inparkeren in een garage met zijn achterportier tegen een pilaar aan had gezet, had ze geen stuur meer aangeraakt.

‘En, zou je in minder dan tweehonderd woorden het verschil kunnen uitleggen tussen een teken en een symbool?’

Sumire pakte haar servet van haar schoot, veegde haar mondhoeken af en legde het weer terug. Ze begreep niet goed waar Mioe heen wilde. ‘Een teken en een symbool?’

‘Ik bedoel er niets bijzonders mee. Meer bij wijze van spreken.’

Sumire schudde opnieuw haar hoofd. ‘Ik heb geen flauwe notie.’

Mioe glimlachte. ‘Ik zou graag willen weten wat voor praktische vaardigheden je hebt. Dingen waar je goed in bent, behalve boeken lezen en naar muziek luisteren.’

Sumire legde haar vork en mes neer op haar bord, staarde naar de anonieme leegte boven de tafel en dacht na over zichzelf.

‘Ik ben sneller klaar als ik opnoem wat ik niet kan. Ik kan niet koken en niet schoonmaken. Ik ben niet goed in opruimen en ik raak snel dingen kwijt. Ik hou van muziek, maar ik kan geen wijs houden. Ik ben niet handig en kan geen steek recht naaien. Mijn richtingsgevoel is abominabel en ik haal links en rechts door elkaar. Als ik kwaad ben, heb ik de neiging iets kapot te maken. Een bord of een potlood of een wekker of zo. Later heb ik spijt, maar op dat moment kan ik niet stoppen. Ik kan niet sparen. Ik word zonder reden verlegen en ik heb vrijwel geen vrienden.’

Sumire nam een korte adempauze en ging weer verder.