OEK DE JONG

DE WONDEREN VAN DE HEILBOT

DAGBOEK 1997-2002

Uitgeverij Augustus
Amsterdam • Antwerpen

Eerste druk, februari 2006
Tweede druk, maart 2006

Copyright © 2006 Oek de Jong
en uitgeverij Augustus, Amsterdam
Omslagfoto Leo Divendal
Omslagontwerp Tessa van der Waals
Typografie Suzan Beijer
Foto auteur Jean-Pierre Jans

ISBN 978 90 2544 283 5
NUR 300

www.augustus.nl

‘Alles kann man erzählen, nur nicht sein wirkliches Leben.’

Max Frisch

VOORAF

Dit boek is een selectie uit mijn dagboekaantekeningen van de jaren 1997-2002, de periode waarin ik werkte aan mijn roman Hokwerda’s kind. Omdat ik lange tijd geen roman had geschreven en mijzelf als romanschrijver als het ware opnieuw moest uitvinden, heb ik in die tijd veel aantekeningen gemaakt over het schrijven: van de psychologie van ‘het scheppingsproces’ tot simpele vuistregels, van de dagelijkse vorderingen tot de schrijvers die me bezighielden en aan wier werk ik mijn gedachten over de roman, dat schitterende en onsterfelijke genre, kon scherpen. Vanaf de eerste, onbewuste aanzetten tot aan de voltooiing van het boek en de plotselinge verdwijning van de personages die ik jaren bij me had gedragen, heb ik de hele wordingsgeschiedenis van Hokwerda’s kind genoteerd.

Ik ben ermee begonnen al deze aantekeningen uit het oorspronkelijke dagboek te lichten en bij elkaar te plaatsen. Het was een verhaal. Maar deze stroom aantekeningen had een bedding en een landschap nodig. Daarom heb ik er allerlei andersoortige dagboekaantekeningen aan toegevoegd: over het leven met mijn geliefde en de plaatsen waar ik schreef, over schilderkunst en muziek, zeilen en hardlopen, vergankelijkheid en mijn eeuwige gevecht tegen de melancholie.

Dit bleek een boek te kunnen zijn.

Op 14 februari 2002 werd ik wakker met een paar onbegrijpelijke regels in mijn hoofd. ‘Daar loopt men met al dat zachte bloed/ van de wonderen die de heilbot doet.’ Het waren regels die me aan sprookjes en legenden deden denken. Maar geen flauw idee waar deze mededeling op sloeg. Ik had de dag tevoren geen heilbot gegeten of bloed gezien. Ik noteerde ze en vergat. Maar aan het eind van de dag herinnerde ik me dat ik met twee regels was wakker geworden. Toen ik ze met enige moeite uit mijn geheugen tevoorschijn had gehaald, waren ze door een onzichtbare hand geredigeerd en zagen er zo uit: ‘Daar stroomt dan al dat zachte bloed/ Dit zijn de wonderen die de heilbot doet.’

Het wonderlijkste van het romanschrijven is dat er onder je handen iets ontstaat dat je met geen mogelijkheid had kunnen voorzien. Er komen beelden op en die beelden zijn dwingend. En ook: scènes, dialogen, zinnen. Sedert het door Flaubert, gekweld door zijn Madame Bovary, werd vastgesteld is het een ervaring van vele schrijvers: jij kiest niet het onderwerp, maar het onderwerp kiest jou. Je hebt het maar te doen. Je bent niet vrij. Het overkomt je. Wittgenstein noteerde eens: ‘Mijn hoofd weet vaak niets van wat mijn hand schrijft.’ Elke dag brengt de schrijver zichzelf in de positie waarin dat kan gebeuren.

Wat zijn nu de wonderen van de heilbot?

Ik zag een man voor me die op een zomeravond zijn dochtertje over het riet in het water gooit, steeds opnieuw, en ik noteerde dat in één zin. Van die zin werd ik meteen opgewonden, maar ik wist niet wat ik er mee aan moest. Ik bewaarde hem, ik raakte hem kwijt, ik vond hem weer terug. Toen ik hem ten slotte een beetje zenuwachtig begon uit te pakken en open te vouwen, kwam er een sleutelscène van de roman uit tevoorschijn.

Dit soort ervaringen tijdens het schrijven – dat zijn voor mij ‘de wonderen van de heilbot’.

1997

1 januari – Een grimmig begin van het nieuwe jaar. Vanochtend, vlak voor het vertrek uit de flat van Jeannes moeder, moest ik even wachten en begon ik een stapel tijdschriften door te nemen. Mijn oog werd getroffen door een foto op de cover van een Privé. Getroffen is zwak uitgedrukt. Op die foto herkende ik namelijk onmiddellijk X., ook al had ze een zwart balkje voor haar ogen en had ik haar al jaren niet meer gezien. Ze is daar dertien, las ik, ongeveer de leeftijd waarop ik haar uit het oog verloor. Ze poseert met haar vader en diens tweede vrouw op de dag van hun huwelijk. De man en de vrouw zien eruit als ‘succesvolle’ mensen, gesoigneerd, alles keurig in orde. Uit het verhaal in het blad kon ik opmaken dat het verlegen en teruggetrokken meisje dat ik had gekend een moord heeft gepleegd. Ze heeft met hulp van haar vriend haar vader en stiefmoeder, het paar van de foto, met bijlslagen om het leven gebracht.

Met bijlslagen.

Ik had het nieuws een paar weken geleden al gehoord. Ik weet niet wat ik er toen mee heb gedaan. Het weggestopt, kennelijk. Maar nu, door die foto, door de herkenning van de verlegen uitstraling van haar lichaam, omdat ik haar zag, drong het diep in me door.

Ik stopte het tijdschrift in de binnenzak van mijn jas. Even later glibberden we over de gladde straat naar een bushalte. Ik vond het opeens pijnlijk: de blauwe hemel, de glinsterende sneeuw, de pure lucht.

2 januari – Sedert gister komen de herinneringen aan X. in me op – alsof ze gestorven is.

Ik leerde haar kennen in het huis van vrienden: ze was acht of negen, het vriendinnetje van de dochter des huizes Y., die een paar jaar jonger was dan zij. Ze vond het leuk om met een jonger kind te spelen. Ze was niet alleen verlegen en teruggetrokken, maar had ook een soort eenzaamheid om zich heen.

Ik ben een aantal keren met de meisjes gaan zwemmen in het Zuiderbad.

Ik heb een scherpe herinnering aan één bepaald moment in het bad. Ik lag in het water en hield me vast aan de rand van het bassin, X. zwom naar me toe en klemde zich vlak naast me vast. We wisselden een paar zinnen, zwegen toen. Plotseling voelde ik een erotische sfeer ontstaan. X. hield haar lichaam naar me toegewend en het was of ze erom vroeg om aangeraakt te worden, tegelijkertijd ging er iets triests van haar uit, iets onbereikbaars. Ze was een jaar of elf, geen kind meer. Misschien verlangde ik er zelf naar om haar aan te raken, om dat trieste, ongelukkige, teruggetrokkene te laten verdwijnen. Maar er ging ook iets van háár uit. Misschien was het niets anders dan een ontbottend meisje dat voelt dat ze indruk maakt op een man. Ik weet het niet. Maar ik had het gevoel dat er iets niet in orde was en ben van haar weggezwommen.

In diezelfde tijd heb ik met haar op de Keizersgracht geschaatst, hand in hand.

We waren allebei ongelukkig, alleen.

Ik heb haar het beste leren kennen tijdens een vakantie. Ik logeerde een week bij mijn vrienden in een huis in Drenthe. X. was er ook, als vriendinnetje van Y. Om het huis lag een verwilderde tuin. Op een ochtend ben ik met de meisjes die tuin in gegaan. Onder de planten en op de bladeren troffen we talloze slakken aan – dikke, zwartbruine, slijmerige naaktslakken. Ik zette een slak op de rug van mijn hand. De meisjes deinsden terug – vies, eng! Om de een of andere reden wilde ik X. zover zien te krijgen dat ze een slak op haar onderarm zette en na enige tijd lukte dat me ook. Ze was er trots op dat ze het durfde. Y. durfde het toen ook. We namen slakken mee naar binnen en zetten ze met wat blaadjes in glazen potten, afgedekt met stukjes papier waarin gaatjes waren geprikt. X. ontwikkelde een ware passie voor de slakken. Elke ochtend moest ik met haar de tuin in om nieuwe slakken te vangen. Ten slotte stond er een hele rij glazen potten met slakken in huis. De belangstelling van Y. verflauwde algauw, maar X. bleef ermee bezig.

Het meest vertelde ze mij over zichzelf toen ze op een avond thuiskwam met een egel. Ze was zoek. We konden haar maar niet vinden en werden ongerust. In de schemering kwam ze eindelijk aanzetten en in haar handen, die ze met haar trui omwikkeld had, hield ze iets dat we met verbazing herkenden als een opgerolde egel. Wat ze daar in haar uitgestrekte handen hield, opgewonden, trots, voorzichtig, dat was ‘zijzelf’. Zo zag ik het tenminste. Ik zag onmiddellijk het beeld en dacht: dit raakt haar, dit trekt haar aan, dit neemt zij mee naar huis, dit is ‘zijzelf’. Eerst die weke slakken, ten slotte die egel. Het gebeurde aan het eind van een week waarin ze het werkelijk naar haar zin had gehad.

Dieren spelen een merkwaardige rol in mijn herinneringen aan haar. Toen ze twaalf werd, was ik op haar verjaardag en gaf haar een exemplaar van De geit, dat net in een bibliofiele editie was verschenen. Ze had me gezegd dat ze graag iets van me wilde lezen. Ze las het verhaal en stuurde me een kaartje. Ik was verrast, want ik had gedacht dat ze er net te jong voor zou zijn. Toen schreef ik haar in een briefje dat ze op mij soms een eenzame indruk maakte, zoiets, of teruggetrokken, of ongelukkig. Ik had de indruk dat ze zich zelfs bij haar moeder en stiefvader, enig kind, niet op haar gemak voelde, dat elke spontaniteit ontbrak, dat ze alleen maar haar best deed zich te voegen in de situatie. Toen ik haar dat schreef, wat ik in haar zag, soms, antwoordde ze me iets waaruit bleek dat ze niet begreep waar ik het over had. Ze wees die opmerking van de hand. Ze wilde er niet van weten.

Dat was ons laatste contact.

Zes jaar later vermoordt dit meisje haar vader en stiefmoeder. Ze is daarna gewoon naar huis gegaan. Daar heeft het bericht van de dood van haar vader haar bereikt. Ze was op de begrafenis van haar vader aanwezig. Niemand had iets aan haar kunnen merken. Pas een maand na de moord is ze opgepakt door de politie, toen ze op het punt stond met haar vriend naar het buitenland te vertrekken.

16 januari – Op La Gomera, zondag. Elke ochtend dalen we langs een lange, in de rotsen gehouwen trap af naar het keienstrand van Santiago. Toen we vanochtend op de boulevard kwamen, zag ik in de verte een jacht op de rede liggen, een tweemaster. Ik voelde een onweerstaanbare drang om ernaar toe te zwemmen, ook al lag het ver weg, buiten de baai. Het kostte me drie kwartier om het te bereiken. Het schip was afkomstig uit Helsingør en heette Livet. De schipper liep aan dek, alleen, genietend van de serene ochtend.

Ik zwom nog tot voorbij het jacht om helemaal niets meer van de mensenwereld te zien.

Toen ik opzij keek, zag ik in de horizon de besneeuwde top van de Teide.

Op de terugweg, het strand ver weg, niet te beroepen of te bezwaaien, begon ik de oneindigheid van het water om me heen te voelen. Donkerblauw was het. Ik zwom. Onder me zag ik mijn benen woelen in de oceaan en het leken opeens de pootjes van een insect. Ik rustte uit en hoorde geen geluid behalve van mijzelf. Ik zwom verder. Mijn vingers werden koud, de huid verschrompelde. Ik begon angst te voelen en meer nog dan angst beving me een gevoel van ontheemding. Ik hoorde hier niet. Ik tartte de goden, ik overtrad een wet.

Het duurde lang voordat ik het strand was genaderd, weer stemmen begon te horen. Jeanne liep half gek van ongerustheid op en neer langs de branding. Anderhalf uur was ik weg geweest. Ik rustte uit, liggend op een groot warm rotsblok, terug in de mensenwereld, ervan vervreemd. Urenlang voelde ik me bedroefd. Er drukte iets op mijn borst.

21 januari – Terwijl ik gister in het vliegtuig van Tenerife naar Amsterdam naar een onbenullige film zat te kijken, stierf Arie Visser. Hij was drieënvijftig. Zijn lichaam vernield door de drugs en de ontberingen van een zwervend bestaan. Een aantal min of meer stabiele jaren in een huwelijk hebben hem niet meer kunnen redden. Hij was versleten.

Op La Gomera had ik hem nog gebeld. Uit een telefooncel pal aan zee (ik schaamde me toen ik besefte dat hij de geluiden van het strand en de branding kon horen). Het was een eigenaardig gesprek. Hij was vriendelijk, maar niet meer dan dat. Het was, zo bedacht ik later, alsof ik nog een keer terugkeerde in zijn leven, terwijl hij al afscheid van me had genomen. Zoals iemand al niet meer in je is geïnteresseerd, verdiept in andere zaken, als je plotseling terugkeert in de kamer waar je hem hebt gesproken, omdat je er iets hebt laten liggen. Toen ik hem belde had hij zich al teruggetrokken in de binnenste ring.

Hoe lang heb ik Arie gekend? Zeventien jaar ongeveer. In het begin van de jaren tachtig leerde ik hem kennen op een avondje met schrijvers. Hij brak in dit gezelschap in tranen uit, dronken. Ik nam hem achter op de fiets om hem naar huis te brengen. Op de Nieuwmarkt sprong hij eraf en viel plat op zijn gezicht. Er brak een stukje van een van zijn tanden, wat ik buitengewoon treurig vond. Ik heb hem tot voor de deur van zijn huis gebracht en hem omhelsd. Dat was het begin.

Vlak voordat ik naar La Gomera vertrok, zagen we elkaar voor het laatst. Het was een ijzig koude dag. Aan de boeg van de pont over het IJ hingen tientallen lange ijspegels, een baard van ijs. Zes weken lang was ik elke week een middag bij hem geweest met een taperecorder om te praten over zijn leven en zijn poëzie en zo op de valreep nog zo veel mogelijk vast te leggen, te redden wat er te redden viel. Op die ijskoude dag ons laatste gesprek, dat ergens ophield, doodliep, stilviel, omdat hij te moe werd en omdat ik terug moest naar de stad om een afspraak te halen. Hij omhelsde me en kuste me vier keer. Pas nu dringt het tot me door dat hij er toen, veel meer dan ik, van doordrongen was dat we elkaar nooit meer zouden zien. Ik had de hoop dat hij nog in leven zou zijn als ik terugkwam van Gomera.

24 januari – Het was een winterdag, die iets had van een voorjaarsdag. Op de begraafplaats trok de nevel op, er brak een waterig zonnetje door en in de lucht was iets zoels, dat aan het voorjaar herinnerde.

We reden in de auto naar de begraafplaats. Achterin stonden de drie bloemstukken die Jeanne had gemaakt: een voor Chadia, een voor de kinderen en een voor onszelf. Ik had ’s ochtends een toespraakje geschreven en uitgetypt op mijn oude schrijfmachine, waarvan het lint nauwelijks meer inkt bevatte – noodgedwongen zo, omdat mijn printer het niet meer deed. Het was zenuwslopend. Ik las het stukje voor aan Jeanne terwijl we door Amsterdam reden. Ze vond het mooi. Ik aarzelde nog. Uiteraard. Moet ik het wel doen?

‘Natuurlijk moet je het doen.’

We arriveerden vroeg bij de begraafplaats en reden het terrein op om de bloemstukken bij de aula uit te kunnen laden. Walter Carpay van de nieuwe begrafenisonderneming De Ode verscheen bij het opengedraaide portierraam. Ik ken hem nog uit zijn tijd als beeldend kunstenaar. Hij heeft zijn leven omgegooid en is begrafenisondernemer geworden. De Ode kan kisten en grafzerken leveren die door kunstenaars zijn ontworpen en zorgt zonodig ook voor muzikanten of speciaal geschreven teksten. Er is nieuwe aandacht voor begrafenisrituelen.

Na levering van de bloemstukken stonden we op het knarsende grind voor het gebouw. Toen begon de winternevel te verdwijnen en kwam er plotseling die zoelheid in de lucht. Jas open, das los. Sommigen droegen zonnebrillen. De aula was mooi vol – dat het net een beetje uitpuilt. De kist stond in het midden, aan weerszijden zaten de aanwezigen op stoelen en daaromheen stonden ze. Ik stond met Jeanne aan het voeteneind van de kist, half in een gordijn.

De sprekers – wat een merkwaardige rij!

Als eerste las Guus Luijters een gedicht van Arie voor.

Vervolgens hield ik mijn toespraakje, waarin ik een beeld opriep van Arie, een paar anekdotes, een paar ideeën over zijn persoonlijkheid, eindigend met de twee gedichten die hij zelf aan het eind van ons laatste gesprek had voorgedragen: Eens van de Russische dichter Baratynsky en A poet’s epitaph van Wordsworth. Terugkerend naar mijn plaats liep ik voor de tweede maal vlak langs de kist, hetgeen ik niet gemakkelijk vond.

Of er nog iemand was die het woord wilde voeren?

Een ogenblik bleef het stil, geen beweging. Toen was het of er een dijk doorbrak. Eerst was het Simon Vinkenoog die naar voren kwam, in een lange jas. Hij riep maar wat, een paar zinnen. Uit mijn toespraakje was het woord ‘erudiet’ bij hem blijven hangen en hij riep: ‘Een erudiet man en een edelmoedig mens is van ons heengegaan.’

Na het gebaar van Vinkenoog kwam de Turkse dichter en kinderboekenschrijver Halil Gür naar voren. Hij vertelde hoe Arie een week lang elke ochtend om negen uur bij hem was gekomen om te helpen bij het oplossen van versificatieproblemen in zijn gedichten. Hoe lief hij was, hoe zachtmoedig en hoezeer hij er eigenlijk naar verlangde om een kind te zijn. Daarna sprak hij een gebed uit – of was het een zegenspreuk, een vaarwelspreuk? – en om zijn gevoelens de vrije teugel te kunnen geven deed hij dit in het Turks. Het klonk prachtig. Rituele taal moet misschien wel altijd onverstaanbaar zijn.

Na de bevlogen Vinkenoog (‘adem in, adem uit’) en de Turkse dichter kwam er een jongeman naar voren die er ruig en stoer uitzag, waarschijnlijk een gebruiker. Zwarte broek, zwart T-shirt, een leren jack en een linnen draagtas aan een band over zijn borst en rug. Hij vertelde dat hij Arie op straat had leren kennen, zoals zovelen. Dat hij Arie nooit een ‘onzuiver woord’ had horen spreken. Het was een soort heiligverklaring. Diepe verering. Dat Arie eens een gedicht voor hem had opgeschreven. Toen hij begon te lezen raakte hij in tranen. Hij las Luchtspiegeling. ‘Waarheen ik mij begaf / – vlakbij en toch veraf – / was stilte de beloning / en eenzaamheid de straf.’ Huilend en jankend droeg hij het vers voor, deze stoere bink van de straat. Toen hij klaar was en langs de kist liep, zei hij snikkend: ‘Het spijt me, het spijt me.’

Daarna stond er een vrouw op, die op de voorste rij stoelen zat, niet ver van Chadia en Mahdi. Ik herkende haar als de tweelingzus van Arie aan haar kromme neus. Ze stelde zich voor. Een kleine gebogen vrouw was het, met blond haar, en die kromme neus. Een beetje gesjochten indruk maakte ze. Ze haalde een briefje tevoorschijn en zei: ‘Het is misschien niet gepast, maar het komt uit het hart.’ Ze begon te zingen, een christelijk kinderliedje van dertig, veertig jaar geleden, mij nog welbekend. De eerste regels luiden: ‘Jezus zegt dat hij hier van ons verwacht, / dat wij zijn als kaarsjes brandend in de nacht, / en hij zegt dat ieder tatietadiedaaa… Gij in uw klein hoekje en ik in ’t mijn.’

Een schok ging door de menigte. Was zij van het Leger des Heils? Het was hartverscheurend om haar dit lied te horen zingen, een lied dat ze als kind ongetwijfeld vele malen met Arie had gezongen. In haar diepst verdriet viel ze daar dus op terug, een christelijk kinderliedje, dat bij het slapengaan door kinderen in hun bed gezongen werd, een soort slaapliedje ook, dat verbonden was met ultieme geborgenheid. Het was hartverscheurend. Weer kind willen zijn in een veilig warm bed met je broertje en je moeder bij je, die je handen vasthoudt terwijl je zingt. Maar je staat midden in het rauwe leven, je moeder is krankzinnig gestorven, je vader is niet op de begrafenis van zijn zoon, het gezin van toen is uiteengespat, onder ruzies bezweken, en je tweelingbroer is dood. De ruige bink van zo even viel haar bij. Hij stond ergens achteraan en zong het tweede en derde couplet met haar mee.

Toen was het voorbij.

Bij de uitgang stond de jongen van de straat. Uit zijn linnen tas haalde hij kaartjes en deelde ze uit: het gedicht dat hij had voorgelezen stond er in handschrift op afgedrukt boven een foto van Arie.

Het graf was gedolven aan de voet van een hoge populier. De zon scheen. De dooi hing in de lucht. Ik stond vooraan, met Jeanne. De bloemstukken lagen op de kist en rond het graf, met veel boeketten. Door zijn tweelingzus werd ‘het lichtvers’ uit de Koran voorgelezen, zoals Arie had gewenst. Een extatisch vers – light upon light – dat door bijna niemand werd gehoord. De kist werd met touwen neergelaten in het graf door de zes mannen en jongens die hem gedragen hadden (merkwaardig genoeg allen donker van huidskleur).

Chadia deed niets anders dan huilen, zoals misschien de gewoonte is in de Marokkaanse cultuur. In de aula, na afloop, was het heel moeilijk om contact met haar te krijgen. Zijn zoontje Mahdi had zich volledig afgesloten. Hij wilde dit niet meemaken.

16 februari – Zondag. Twee dagen geleden verscheen Een man die in de toekomst springt. Een receptie bij Meulenhoff, daarna een feest in mijn huis. Nu is de rust weergekeerd. Beneden in de grote kamer zijn nog overal de resten van het feest te zien: boeketten, het damasten tafellaken over de tafel, kandelaars, flessen op de vloer, verschoven meubelen, allerlei rommel. Ik heb alleen de vuile glazen en borden weggehaald, de rest laat ik zo staan, ik wil de atmosfeer zo lang mogelijk vasthouden.

Een van de gasten was Andreas Burnier. Het was, voor haar, de avond voorafgaand aan de sabbat. Toen ze binnenkwam met haar geliefde zei ze ironisch: ‘Oek, je begrijpt, dat wij hier nu zijn, dat is echte liefde.’

Vanmiddag belde ze me. Ze had net de eerste twee verhalen uit mijn boek gelezen en was enthousiast.

‘Alleen al door deze twee verhalen wordt het bestaan van dit boek gerechtvaardigd.’

Ze kan zo van die ‘uitspraken’ doen, met veel aplomb. Dit was er weer zo een. Over De schepping van Adam zei ze: ‘Ik had altijd wel het gevoel dat er verwantschap tussen ons was. Maar nu ik dit gelezen heb, zie ik dat die veel verder gaat dan ik tot nu toe dacht.’

Ik kan me haar inderdaad heel goed voorstellen in de rol van de hoofdpersoon van dit verhaal, wanhopig ronddwalend door een onbekende stad, in de greep van oud verdriet en oude angsten en daardoor de greep op zichzelf volledig kwijt. Het trof me dat ze juist op dit verhaal zo sterk reageerde (over mijn andere boeken heeft ze nooit veel gezegd). Het verhaal gaat in feite over de paniek die op een avond in Palermo onverhoeds losbreekt in een volwassene, een gevoel van volstrekte ontheemding, nergens thuishoren, het nergens kunnen vinden, het altijd en overal alleen zijn. En daarmee verbonden een woest en onbedaarlijk ‘paradijsverlangen’, dat wordt opgewekt door dat ene mozaïek in de kathedraal van Monreale: de schepping van Adam, waarop de monden van God en Adam zo aandoenlijk door een lichtbundel met elkaar zijn verbonden.

Alles in dit verhaal wijst naar de kindertijd.

Het is of ik alleen maar intense relaties ontwikkel met mensen die in hun kindertijd al zwaar beschadigd zijn.

Andreas is onherstelbaar beschadigd uit de oorlog gekomen: zeventien onderduikadressen, als ik me niet vergis, en haar familie grotendeels uitgemoord. Er werd niet over gesproken. Toen ik een tijd geleden met haar het pand van Meulenhoff verliet, dook ze plotseling achter me weg, als een kind dat zich verstopt, en ik begreep het pas toen ik een grote Duitse herdershond zag aankomen. Als kind had ze vanuit haar schuilplaats de bloedhonden horen blaffen.

Arie, in zijn kinderjaren mishandeld door zijn getraumatiseerde vader, die diep in het verzet had gezeten en mensen had gedood, en daarna nog eens in Indonesië de eer van het vaderland had mogen verdedigen. Het meisje M. dat zich op haar vijftiende door de kinderbescherming uit huis liet halen. Nog zo vijf anderen. En ook Jeanne, met een kindertijd die werd verpest door de dreiging die uitging van het totaal onvoorspelbare gedrag van een alcoholische vader en haar grote verlegenheid (die ze vanaf zekere leeftijd volledig onzichtbaar heeft weten te maken).

2 maart – Twee weken na het verschijnen van het boek. De recensies zijn goed, godzijdank. Een enorme opluchting na de striemende en deprimerende besprekingen van De inktvis, vier jaar geleden.

In de NRC kreeg ik een goede bespreking van een criticus die zijn stuk over De inktvis destijds eindigde met te zeggen dat ik als schrijver ‘gestorven’ was. Het is een geleerde en ook fatsoenlijke man, deze criticus, maar het lef om terug te komen op zo’n opmerking heeft hij niet. Gevoel voor drama ook niet, want juist door erop terug te komen, meteen in de eerste zin, door zichzelf uit te dagen, had hij van zijn bespreking een spannend stuk kunnen maken.

15 mei – Muiderberg. We wonen weer in de hut. Ik ben twee weken aan het verbouwen geweest. Oude wanden werden weggebroken en nieuwe geplaatst. Er is een andere indeling ontstaan: naast de woonkamer is er nu een slaapkamer met bedstee en een kleine werkkamer. Twee oude smalle paneeldeuren, die we bij een sloperij hebben gekocht, zijn tussen de kamers gezet. In de aanbouw met natte cel is nu ook een werkplek voor Jeanne: mooi oud granito aanrecht waarop ze haar boeketten kan maken als het regent en een kast met heel veel vakjes voor alles wat ze in de tuin nodig heeft, van aardappelmesjes tot zaden. Ze heeft nu twee stukken grond voor het kweken van bloemen. Ik heb een moestuin aangelegd, met van die verhoogde bedden, helemaal echt.

Deze plek doet me goed. Zodra ik in het dorp uit de bus stap en onder de eiken van de Brink loop, begint Amsterdam uit me te verdwijnen. Ik kan het schrijven hier combineren met lichamelijk werk, en dat zorgt voor een betere balans. Zodra ik behoefte heb aan mensen en stadsleven kan ik de bus nemen en een halfuur later stap ik op het Amstel Station in de metro naar het centrum. Geen televisie. Geen telefoon. We bellen vanuit een cel aan het IJsselmeer. Jeanne wil telefoon in de hut, ik niet. Maar ik vrees dat ik dit gevecht op termijn ga verliezen, want de beschaving kun je niet tegenhouden.

Het eerste dat ik hier schreef was het essay over Gorter, verleden zomer, vlak nadat we de hut gekocht hadden. In een paar dagen stond het erop. Het verbaasde me dat het zomaar lukte op zo’n nieuwe plek. Jeanne lag op het terras op tien pas afstand, en in de hitte en de rotzooi schreef ik een goed stuk over Gorter. Sedertdien geloof ik in deze plek.

16 mei – Eindelijk begint er weer rust te ontstaan, de mogelijkheid om me met nieuw werk bezig te houden.

De vraag is natuurlijk: hoe ga ik zelf in de toekomst springen? Ik ga in elk geval fictie schrijven. Tijdens die twee jaar van de essays heb ik van tijd tot tijd het verhalende verschrikkelijk gemist en ook steeds gemerkt dat mijn pen gemakkelijker begon te lopen als ik in een essay een verhalende passage kon schrijven. Het denkend schrijven heeft me veel gebracht, veel verhelderd, maar verhalend schrijven, dat is mijn stiel. In een essay kun je nooit boven jezelf uitstijgen, in een verhaal gebeurt dat eigenlijk altijd – je wordt meer dan alles wat je bedenken kunt.

20 mei – In de moestuin. Hoe levend, bijna dierlijk levend die aarde in het voorjaar is: als je er maar even met je hand in hebt gewroet is al het vocht uit je vel gezogen, het staat strak, er zijn rimpels en barsten in gesprongen!

Dampige voorjaarsdagen, broeierige aarde.

Als ik een kind was zou ik op een warme middag als deze onder de grote bladeren van de rabarber gaan liggen doezelen. Of eronder liggen als het regent en de druppels op de bladeren tikken. Die potente rabarber. In het voorjaar komen de knoppen van de rabarber als eerste boven de grond, in de maartse modder. In een bepaalde periode groeit hij werkelijk met centimeters per dag.

24 mei – Een tentoonstelling van Duitse expressionisten in Laren. Een litho van Emil Nolde: Danseres, uit 1913. Ze danst en hangt wild achterover, borsten bloot, schaamhaar zichtbaar onder haar strooien rok. Ze is getekend in rood, bruin en zwart. Een schaal op een driepoot met vlammen erin en enkele toeschouwers zijn in grijstinten uitgevoerd. Nolde maakte in 1913 met antropologen een reis door Rusland, Japan en Nieuw-Guinea en zal zijn indrukken voor deze litho wel hebben opgedaan op het eiland van de Papoea’s. Prachtig getekend. Die litho gaf me zin om te schrijven, om zelf iets goeds te maken.

Max Beckmann is een schilder die ik beter moet leren kennen. Ik zag Garderobe uit 1928 en Quappi in blauw op de boot uit 1926/1950. Heel goed werk. Zelfs op tien meter afstand bleven deze schilderijen ‘stralen’. Het erotische in zijn werk is vaak verbonden met melancholie. Hij hield van trieste en slonzige vrouwen, netkousen om hun dikke dijen.

Hij hield ook van Quappi, zijn vrouw.

Beckmann is een onvergelijkelijk veel beter schilder dan Kirchner, wiens figuren totaal geen karakter hebben. Het is schokkend om te zien wat een schoolse en modieuze indruk destijds revolutionaire werken van een aantal expressionisten nu maken. Beckmann blijft overeind omdat hij, ondanks zijn expressionisme, toch een klassiek schilder is. Hij kan gewoon goed schilderen: licht schilderen, vlees schilderen, en hij vertelt een verhaal.

Quappi in blauw op de boot is een knap schilderij. Er zitten allerlei foefjes in. Een zware blauwe vorm op de voorgrond, die je het gevoel geeft dat je de vrouw op de rand van de zeilboot vanuit de kajuit ziet. Dit geeft het beeld meteen een intiem karakter: je bent met deze vrouw op een zeilboot en je staat in de kajuit, lager dan het gangboord waarop zij zit, en je ziet haar dus schuin vanonder. Daardoor wordt ze als het ware ‘verheven’, en ook krachtiger. Beckmann heeft dat ‘vanonder gezien’ aangegrepen om de figuur perspectivisch te vervormen en zo imponerender te maken. De dijen, die het dichtstbij zijn, zijn overdreven groot en breed, het hoofd, dat het verste weg is, is overdreven klein. Zware contouren om de figuur. Net als in Garderobe zijn ook in deze vrouwenfiguur de armen ‘verkeerd’ aan het lichaam gezet. Vervorming werkt altijd.

Schitterend geschilderd zijn in Quappi de golven (dikke penseelstreken) en de handdoek.

Een liefdesverhaal à la Beckmann schrijven. Wanneer ik naar Garderobe kijk, komt er een verhaal in me op. Het meisje dat zo ongeveer haar hoofd uit haar nek draait om zichzelf van achter in de spiegel te kunnen zien, de knielende oude kleermaker die spelden zet, de trieste atmosfeer om het meisje. Ik heb een reproductie van het schilderij gekocht en die, op deze regenachtige en nog lichte avond in mei, opgehangen in mijn werkkamer in de hut.

6 juni – Vierenveertig, en ik voel me zo langzamerhand een man van middelbare leeftijd. Twee jaar geleden registreerde ik in de zomer de fatale verandering. Voor het eerst begon ik afstand te voelen tot mensen die vijftien, twintig jaar jonger zijn dan ik. Plotseling was er een jongere generatie. Ik werd steeds vaker met ‘u’ aangesproken, ik bleek steeds vaker een ‘meneer’ te zijn. Twee jaar na die eerste tekenen ben ik het echt: van middelbare leeftijd, ontdaan van het laatste restje onsterfelijkheid.

Ik geloof het natuurlijk nog steeds niet. Ik zie mezelf nog als jong. Maar de natuur gaat onverstoorbaar zijn gang. Rond mijn middel begint zich een zwelling af te tekenen, die ik nog kan laten verdwijnen als ik heel rechtop ga staan of als ik mijn armen omhoog steek, maar die er niettemin toch onmiskenbaar is en op termijn bijna zeker zal uitdijen tot ‘de buik’. Mijn ogen gaan achteruit, of liever: dat ene overontwikkelde rechteroog wordt zwakker. Ik kan de kleine lettertjes op etiketten niet meer lezen wanneer er niet het volle licht op valt. In mijn lijf wordt een zwaarte voelbaar die er wel nooit meer uit zal verdwijnen: de zwaarte van het geleefde leven – alsof leven een residu achterlaat.

7 juni – ‘Autobiografische’ of ‘verzonnen’ verhalen? Steeds duikt die vraag weer op en veroorzaakt tweespalt. Moet ik stukken van mijn verleden omsmeden tot verhalen of moet ik uitgaan van fictief materiaal? Het verbaast me wel een beetje dat ik in het schrijven niet een vanzelfsprekendheid heb bereikt: weten wat voor ‘soort’ verhalen ik schrijf. Maar misschien is het ook vanzelfsprekend dat aan het begin van elk boek weer alle wegen openliggen.

Het liefst zou ik het zo min mogelijk over ‘mijzelf’ willen hebben. Ik ben er van overtuigd dat de persoonlijkheid van de schrijver juist in het ‘verzonnen’ verhaal op een essentiëler manier meespeelt dan in het autobiografische, want alleen door de verbeelding wordt het onbewuste geopend. En daar moet je zijn, uit die duisternis rijzen immers de grote mysterieuze beelden op, dat wat je niet begrijpt en toch onmiddellijk in de greep heeft.

De schepping van Adam zou je autobiografische fictie kunnen noemen. Het is gebaseerd op mijn bezoek aan Palermo en de kathedraal van Monreale en mijn toen ontstane fascinatie voor dat ene mozaïek. Maar het verhaal bevat ook fictieve elementen en ik heb de feiten omgesmolten tot een verhaal. De beroving in de sloppen van Palermo heb ik verzonnen, maar juist door die gebeurtenis wordt het verhaal opgetild, en kom ik tot de kern.

De roman die ik ga schrijven moet misschien een dergelijke autobiografische fictie zijn. Het gebruik van autobiografisch materiaal roept de sterkste emotie in me op – omdat ik daarmee mijn ervaring kan analyseren, plaatsen, vastleggen. Goud maken van de modder van je leven. Al die verwarring tot helderheid brengen. Wie wil dat niet?

Een roman waarin ik mijn ervaring van het Amsterdamse leven kan vormgeven, vooral wat ik in de jaren tachtig heb meegemaakt. Dat idee zit al heel lang in mijn hoofd. Ben ik er aan toe, is er voldoende afstand ontstaan? Tevens heb ik het gevoel dat het me dankzij zeer toegenomen levenservaring niet zoveel moeite meer zou kosten om personages te creëren die zich qua werkzaamheden en milieu buiten mijn eigen kring bevinden.

Een winkelmeisje bijvoorbeeld.

Het Chinese meisje in de leerwinkel op de Nieuwendijk, dat ik onlangs zag. Een rank meisje van even in de twintig op high heels en met gitzwart haar, dat in twee staartjes op haar achterhoofd omhoogstak. Ze droeg een lichtblauwe zijden broek, een nauwsluitende blouse met korte mouwen van dezelfde stof, een blouse die een klein gedeelte van haar buik bloot liet. Ze was attent, vriendelijk. Ondanks haar zachte uitstraling toch zelfverzekerd.

Maar ze werkt in die leerwinkel, ze verkoopt de hele dag leren jacks en leren broeken, alle leer is zwart, de ritsen met hun tandjes glinsteren kil, het leer kraakt, het ruikt, het trekt een bepaald soort mannen aan.

Ze werkt er met een vriendelijke Hindoestaan.

Op een doordeweekse avond zit ze met vriendinnen in een café bij het Tropenmuseum. In de wc bekijkt ze zichzelf in de spiegel. Plotseling zegt een mannenstem: ‘Een oninteressant jong ding, dat ben je.’ Ze draait zich om, als geslagen. Man van een jaar of dertig in de deuropening. Hij betrapt haar in haar ijdelheid en maakt haar af. Ze kan geen woord uitbrengen. Hij steekt een sigaret op en verdwijnt.

Kort daarop gaat ze naar huis. Overstuur. Ze loopt te huilen. Oosterpark, Vrolikstraat. Op weg naar haar kamer. Dan komt het weerwoord in haar op. Ze had moeten zeggen: ‘O ja, vind je dat? Waarom kijk je dan zo naar me, klootzak?’

Het incident blijft een week in haar hangen.

De man die het heeft gezegd verschijnt in de winkel, net als de Hindoestaan even weg is. Ze verkoopt hem een jack. Geen teken van herkenning van zijn kant. Ze heeft geen verweer. Een paar dagen later komt hij opnieuw, op een vrijdagmiddag, en vraagt haar mee uit. Ze zegt ja. Ze durft niet af te bellen. Ze durft niet weg te blijven. Ze weet niet eens hoe hij heet.

In de bioscoop. Wat ze verwacht gebeurt niet, hij houdt zijn handen thuis. In zijn auto. De nachtelijke stad. Op zijn verdiepinkje in de Pijp. De manier waarop ze het beleeft: in trance, willoos. De man vernedert haar.

17 juni – Een dagje W.F. Hermans. Toen hij in 1981 zestig jaar werd, vroeg Vrij Nederland me iets over hem te schrijven. Ik heb een stuk gemaakt waar de redactie als kop boven zette: Een zwakker wordende houdgreep. Alsof ik in de houdgreep had gezeten. Ik had al schrijvend mijn verhouding tot Hermans gedramatiseerd (want ik schrijf nu eenmaal altijd een verhaal) en omdat het om een soort aubade aan een grand old man ging heb ik, alhoewel kritisch, hem belangrijker doen schijnen dan hij in werkelijkheid voor me was.

In dat stuk heb ik het over zijn wereldbeeld gehad, over de indruk die het op me maakte toen ik het in mijn studententijd leerde kennen. In diezelfde jaren las ik van de destijds beroemde gedragswetenschapper B.F. Skinner een boek met de uitdagende titel Beyond Freedom and Dignity, waarin het ging om een ‘technologie van het menselijk gedrag’ en de mens werd behandeld als een soort machine die je met een systeem van beloning en straf kunt sturen. De innerlijke wereld van mensen hoefde niet langer bestudeerd te worden, want dat leverde geen ‘harde feiten’ op. Door dit boek besefte ik dat ik tot dan toe, zonder me daarvan bewust te zijn, zoiets vaags als de ‘ziel’ als de kern van de mens had beschouwd en het gaf me een enorme schok om te merken dat voor een geleerde als Skinner dit begrip geen enkele betekenis had, dat het volkomen passé was. Een nog grotere schok was het om te merken dat ook voor mijzelf ‘de ziel’ in feite niet ‘bestond’, dat ik hem in elk geval nergens kon traceren. Daarna ben ik jaren op jacht geweest naar een betekenis voor het begrip ‘ziel’. Mijn eerste gesprek met Andreas Burnier ging over de ‘ziel’ – wat zij, een geschoold filosofe, onder dat begrip verstond. Bij elk wijsgerig systeem dat ik in de jaren met Burnier en de Plato-club leerde kennen had ik speciale aandacht voor wat er gezegd werd over de ‘ziel’, van de platoonse ziel tot aan de jungiaanse. Geen enkele visie stelde me tevreden, ik vond ze allemaal gedateerd. Ten slotte heb ik het opgegeven. Veel problemen worden nooit opgelost – ze houden eenvoudigweg op te bestaan.

De schok van Skinner.

Ook Hermans’ visie was ongebruikelijk voor me in die jaren.

Vandaag herlas ik mijn artikel. Het is scherp. Respectvol, maar ook scherp. Ik ben niet bang geweest voor de man die in de literatuur jarenlang een schrikbewind heeft uitgeoefend met zijn polemiek.

Een tijd nadat het stuk verschenen was vertelde C. me dat ze Hermans op televisie had gezien en dat hij had gezegd: ‘Die Oek de Jong van Opwaaiende zomerjurken, daar hebben we toch ook nooit meer iets van gehoord.’ Zoiets. Ik beschouwde het als een sneer, als dank voor mijn huldeblijk.

Een paar jaar geleden vertelde Frans A. Janssen, vriend en bibliograaf van Hermans, me dat Hermans Opwaaiende zomerjurken had gelezen en er over te spreken was geweest, terwijl hij dat zelden was over het werk van ‘jongeren’. Janssen had hem zijn eigen exemplaar mogen lenen en het betreurd dat hij het had teruggekregen zonder leesstreepjes.

Ik herlas ook de eerste twee verhalen van Paranoia, uit 1951. Heel mooi. De obsessie loeit op volle kracht en uit het onbewuste spuiten de beelden omhoog. Totale eenzaamheid. Zeer vitaal. In de jaren zestig, na Nooit meer slapen en Een wonderkind of een total loss, tussen zijn veertigste en vijftigste, vermindert de kracht van Hermans’ schrijverschap. De visie, die hij in een aantal prachtige boeken al schrijvend heeft ontdekt en ontwikkeld, verstart tot een formule. Het is niet voor niets dat hij de laatste twintig jaar van zijn loopbaan steeds meer journalistiek werk is gaan leveren.

21 juni – Nietzsches Zarathustra, een van mijn grote leeservaringen. Ik las het boek op het terras van het boerenhuis in Las Chozas, een strohoed op mijn kop, een potloodje voor de aanstrepingen achter mijn oor, helemaal in de greep. Ik begon toen de contouren van zijn filosofie te zien en ik denk dat dat gemakkelijk ging omdat Zarathustra poëzie is.

Nietzsche beschouwt dit boek zelf als zijn belangrijkste werk, en als hij er in Ecce homo op terugziet, is hij er nog helemaal vol van en herinnert zich de buitengewone inspiratie waaruit dit boek is ontstaan: ‘Man hört, man sucht nicht; man nimmt, man fragt nicht, wer da gibt; wie ein Blitz leuchtet ein Gedanke auf, mit Notwendigkeit, in der Form ohne zögern – ich habe nie eine Wahl gehabt.’ Een van de schitterende dingen van Zarathustra is de voelbaarheid van de inspiratie, de enorme overdaad die zich uitstort.

Nu ben ik opnieuw Nietzsche aan het lezen. Waarom nog Nietzsche lezen? Is zijn invloed niet allang opgenomen in de cultuur, gemeengoed geworden? Het is, afgezien van pure interesse, ook een soort inhaalmanoeuvre. Ik lees hem ook omdat ik ben opgegroeid in een milieu waar zijn invloed helemaal geen gemeengoed was, integendeel, waar die werd geweerd, niet bestond. Ik behoor tot de laatste generatie Nederlanders die is opgevoed met een metafysisch wereldbeeld, met een God, met het idee van een wereld achter de bestaande wereld. Ik doe wat mijn vader heeft nagelaten toen hij in de donkere jaren na de oorlog het Friese platteland verliet om in Amsterdam te gaan studeren. Heb je in die jaren wel eens Nietzsche gelezen, Pa? Ja, wel iets. Aan zijn gezicht zie ik dat het niet veel geweest kan zijn, dat het misschien wel helemaal niets was, dat hij beseft dat hij het had moeten lezen maar het niet gedaan heeft omdat zijn geloof hem in de weg zat. Nietzsche behoorde voor hem tot het kamp van de vijand.

Nietzsche is ook een berg die ik wil beklimmen – zoals ik de berg Plato en de berg Dante heb beklommen. Ik lees hem om zijn stijl, zijn aforismen, zijn voorspellingen voor de twintigste eeuw – hij had een vooruitziende blik. Ik lees hem omdat ik steeds duidelijker begin te zien hoe groot zijn invloed is geweest. Zodra je zijn denkbeelden hebt leren kennen, herken je ze bij tal van andere schrijvers. Nietzsche is een bron. De bekende formule van W.F. Hermans bijvoorbeeld: wij zijn bedriegers en bedrogenen, lijkt ook rechtstreeks aan Nietzsche te zijn ontleend. In Menschliches, Allzumenschliches luidt het: ‘Ist Alles vielleicht im letzten Grunde falsch? Und wenn wir Betrogene sind, sind wir nicht ebendadurch auch Betrüger? Müssen wir nicht auch Betrüger sein?’ (Vorrede, 3)

23 juni – In het rietland vond ik een dode vogel, een jonge karekiet. Hij was net gestorven: zijn ogen glansden nog, alles was nog gaaf en scherp aan hem. Ik raapte hem op van het pad, legde hem in een krant en nam hem mee. In de tuin liet ik hem aan Jeanne zien. Ik spreidde zijn vleugels, zijn staartveren, ik bekeek hem van alle kanten, ontroerd door zijn schoonheid, die nergens meer toe diende, gefascineerd door het raadsel van de ingetreden dood. Ik legde de vogel op tafel in de kamer. Zijn oogjes werden dof, het vocht verdween eruit. Een paar uur later zaten er twee vette, glanzend blauwe aasvliegen op die ogen. Dat trof me nog het meest, die aasvliegen. Nog nooit had ik hier zulke vliegen gezien. Ik wist ook meteen dat het aasvliegen waren, dat dat nou aasvliegen waren, blauwig, glanzend en vet.

28 juni – Jeanne. Bijna elke dag ‘vereeuwig’ ik haar met mijn blik, meestal als ze in de tuin aan het werk is, met een petje op, een jack aan – zoals ik haar zie en niemand anders haar ziet, zoals ik haar nooit zal kunnen beschrijven, zoals ik haar niet zal kunnen fotograferen, zoals ik me haar niet zal kunnen herinneren.

Ik ben een kort verhaal aan het schrijven voor Z -Magazine, de Amsterdamse daklozenkrant die op straat wordt verkocht door daklozen en volgeschreven door jonge professionals. Ik vind het een sympathiek initiatief en bovendien een interessant-obscure plek – buiten het oog van het literair circuit – om te publiceren. Het schrijft toch gemakkelijker. De meeste schrijvers leveren een column. Omdat ik door Raymond Carver weer gecharmeerd ben van het korte verhaal, heb ik voor dat genre gekozen. Ik dacht terug aan het Chinese winkelmeisje op de Nieuwendijk. In drie dagen had ik een eerste versie op papier staan.

3 juli – Rubberen roos is het gaan heten. Een man genaamd Henri geeft een meisje genaamd Lin op straat zo’n in een doos van doorzichtig plastic verpakte orchidee. In haar verwarring ziet zij die bloem aan voor een ‘rubberen roos’. Met die misinterpretatie, met dat beeld van een roos van rubber toont het meisje zichzelf wat die man in haar oproept.

Het deed me goed om het meisje ’s ochtends, op weg naar haar werk, in de tram langs Artis te laten rijden, waar ze achter het hek de stenen dinosaurus ziet en de roze flamingo’s in de vijver. Het deed me goed om een beeld van Amsterdam dat ik al zo lang bij me draag in een verhaal te kunnen onderbrengen, in een verhaal te kunnen ‘vereeuwigen’. Aardig vooruitzicht dat dit verhaal een maand lang in Amsterdam op straat zal worden uitgevent.

11 juli – Al op jonge leeftijd wist ik dat Nietzsche de man was die gezegd had: God is dood. Ik geloofde niet in God. Debatten over de godsdienst met mijn vader brachten me tot razernij, omdat hij geen van mijn vragen kon beantwoorden en zich vastklampte aan ideeën die me onzinnig leken. Maar toch was ‘God is dood’ ook voor mij een beladen uitspraak en een doodverklaring, want zo werden die woorden – zonder context – altijd geïnterpreteerd. Nietzsche was de man die iets verschrikkelijks had gezegd, die alle grenzen was overschreden. Ook ik voelde een zekere huiver toen ik dit als veertien-, vijftienjarige voor het eerst hoorde. Dat er een man was die God dood had verklaard. Hetgeen hij dus niet had gedaan. Hij had het alleen maar geconstateerd. Maar in gereformeerde kring was dit bericht uit de verre boze wereld zo doorgegeven aan de gelovigen.

Op verschillende plaatsen in zijn werk gebruikt Nietzsche de formule ‘Gott ist tot’. Een belangrijke passage staat in Die fröhliche Wissenschaft, in het deel dat niet voor niets Wir Furchtlosen heet. Hij schreef: ‘Das grösste neuere Ereignis – dass “Gott tot ist”, dass der Glaube an den christlichen Gott unglaubwürdig geworden ist – beginnt bereits seine ersten Schatten über Europa zu werfen.’ Etc.

Ik weet niet wanneer ik deze passage voor het eerst onder ogen kreeg. Maar het was een gebeurtenis. Daar stond het dus! Het was of ik op een plaats kwam waar iets bijzonders was gebeurd: de vlakte waar de slag bij Waterloo heeft plaatsgevonden, de plek waar Empedocles in de krater van de Etna is gesprongen. Daar stond het dus. En – zó stond het er dus: niet als een doodverklaring, maar als de vaststelling van een omwenteling die zich aan het voltrekken was. Ik was ter plekke gekomen, ik zag het met eigen ogen en had het gevoel dat ik deed wat niemand uit mijn milieu had gedaan: het met eigen ogen zien.

Dit soort klussen moet ook geklaard worden. De erfelijke belasting eruit werken, een keten doorbreken.

Overigens was Nietzsche niet de eerste die de dood van God constateerde. Ik zie dat Gérard de Nerval het al veel eerder deed: in 1844, in een sonnet uit zijn cyclus Le Christ aux oliviers, en het is daar nota bene Christus zélf die uitroept – tegen zijn slapende discipelen – dat God niet bestaat.

Quand le Seigneur, levant au ciel ses maigres bras,
Sous les arbres sacrés, comme font les poëtes,
Se fut longtemps perdu dans ses douleurs muettes,
Et se jugea trahi par des amis ingrats;

Il se tourna vers ceux qui l’attendaient en bas
Rêvant d’être des rois, des sages, des prophètes…
Mais engourdis, perdus dans le sommeil des bêtes,
Et se prit à crier: ‘Non, Dieu n’existe pas!’

Ils dormaient. ‘Mes amis, savez-vous la nouvelle?
J’ai touché de mon front à la voûte éternelle;
Je suis sanglant, brisé, souffrant pour bien des jours!

Frères, je vous trompais: Abîme! abîme! abîme!
Le dieu manque à l’autel où je suis la victime…
Dieu n’est pas! Dieu n’est plus!’ Mais ils dormaient toujours!*

Ik vind het een dramatisch gedicht, omdat de verlatenheid van Christus in de Olijfhof aan de vooravond van zijn dood er door het nieuwe gegeven van de dood van God nog veel aangrijpender door wordt, veel scherper aangezet, en omdat ik er een oprechte ontzetting in voel over een dan nog werkelijk verbijsterend nieuws, werkelijk een afgrond die zich opent. Maar het lijntje gaat nog verder terug in de geschiedenis, want boven zijn gedicht plaatste Nerval als motto woorden uit de roman Siebenkäs van Jean Paul: ‘God is dood! de hemel is leeg… Weent! kinderen, want gij hebt geen vader meer!’ Woorden uit 1796!

Zo, dat was mijn speurtochtje van vandaag.

20 juli – We zijn in N. geweest. We zijn er geweest om het station te zien. Het ligt in het dal van de Aisne, aan een kanaal. Jeannes dochter Reineke en haar man Bart hebben het onlangs van de Franse spoorwegen gekocht. Een station met een woonhuis eraan vast, een vervallen gebouw, jarenlang onbewoond geweest, maar nog solide. Bij het station hoort een langgerekt stuk grond langs het spoor, met bomen en struiken begroeid, een wildernis. Het kanaal wordt weinig meer bevaren, gele dotters drijven er op het water.

De stationshal heeft een gele tegelvloer en lichtgroene muren. Een loket, waar de achter stevig kippengaas gezeten stationschef zijn kaartjes verkocht. Ter rechterzijde het rolluik van het bagagedepot, ter linkerzijde hoge dubbele deuren naar de wachtkamer, waar nog de vooroorlogse affiches aan de muren hangen die de dorpsbewoners moesten verlokken tot verre treinreizen. Achter het loket het kantoor van de chef met een potkachel en dubbele deur naar het perron. Het station dateert van 1920. Het negentiende-eeuwse station werd opgeblazen in de Eerste Wereldoorlog. Er is hier zwaar gevochten.

In een hoek van de wachtkamer is een badkamer gebouwd. Van daaruit kom je in de keuken en overige vertrekken van het woonhuis op begane grond, eerste en tweede verdieping. Kamers met eikenhouten vloeren en open haarden. Het is een rotzooi overal. Er hebben zwervers gebivakkeerd. Het behang is gescheurd, luiken hangen half uit de scharnieren, verf bladdert af. Hard geworden drollen. Gebroken ruiten. Spinrag. Stof.

Ik hou van de atmosfeer van verlaten huizen. Op het Italiaanse en Spaanse platteland ben ik heel wat leegstaande boerderijen binnengegaan om er de sporen van verdwenen leven te zien en te genieten van het verval. Niets hoeft er meer. Alles is voorbij. Stof, rotzooi, kapotte meubelen, een verbogen vork, een wijnfles van een halve eeuw geleden, verroest gereedschap, gebroken aardewerk, een ijzeren ledikant, een half ingestort dak, woekerende brandnetel en ga zo maar door. Ja, het is goed toeven in verlaten huizen.

Maar in dit huis moet nu gewoond worden. Er wordt nijver schoongemaakt, dagenlang. Langzaam maar zeker verdwijnt alle rotzooi uit de vertrekken, de vloeren worden geveegd. Dat moet. Opruimen, leegmaken, alles kuisen. Maar, zo denk ik, verander hier zo min mogelijk, doe alleen het meest noodzakelijke. Ga bijvoorbeeld die prachtig verkleurde muren van het bagagedepot alsjeblieft niet keurig netjes witten. Laat ze zo.

Vanaf de plaats waar ik dit schrijf, het bruin en stoffig kantoortje van het bagagedepot kan ik, langs het opengeschoven loketraam de lampenkap zien die in het kantoor van de stationschef boven het loket hangt. Deze lampenkap is door duiven wit bescheten en vervolgens door stof bedekt. Bijzonder fraai! Ik zou het zo laten, als herinnering aan de oorspronkelijke staat van het station zoals het werd aangetroffen in de julimaand van het jaar 1997. Het zal niet gebeuren. De mens is een ordenend wezen. Er zal hier dus veel veranderen. Dat is goed. Ondertussen geniet ik van het oude en vuile kantoortje in het bagagedepot. Wind om het gebouw. Mussen tsjilpen. Er is niemand.

Voor Bart en Reineke zijn het spannende dagen. Er is nog geen koopcontract getekend – en zolang dat er niet is, voelen ze zich niet veilig. Hoe zit het met elektriciteit, hoe met het water, hoe krijgen we de zaak dichtgetimmerd tegen indringers? Er ontstaat paniek. Is er toch nog een kaper op de kust? Die vent die er een restaurant van wilde maken? Er komt een slotenmaker. Er wordt voortgegaan met schoonmaken. Er worden ramen dichtgetimmerd. Er wordt champagne gedronken. Er wordt gezeist op perron 1, er worden rozenstruiken gesnoeid. Na een paar dagen is het gebouw veroverd. Op woensdagochtend vertrekken dochter en schoonzoon naar Amsterdam.

Jeanne en ik blijven nog een paar dagen. We slapen in een tent die is opgezet in het hoge gras van wat eens de moestuin was van de stationschef. We koken op een gasstel in een hoek van de stationshal. Onze bagage staat in de wachtkamer. Voor de wc haal je emmers water uit het kanaal. Er wordt gegeten aan de perron- dan wel kanaalzijde van het gebouw.