-

Nelleke Noordervliet

GIGENGACKS REIZEN

Uitgeverij Augustus

Amsterdam • Antwerpen

-

Copyright © 2014 Nelleke Noordervliet en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslag © 2014 Cook, Beryl (1926-2008). The Russian Tea Room, London, Private Coll., oil on panel, 43 x 58,5 cm © 2014 Christie’s Images, London/Scala, Florence

Omslagontwerp Tessa van der Waals

Verzorging e-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 254 4286 6

e-ISBN 978 90 254 4311 5

D/2014/0108/521

NUR 303

www.nellekenoordervliet.nl

www.atlascontact.nl

www.mevrouwgigengack.nl

-

GIGENGACK THUIS

‘Reizen,’ zegt mevrouw Gigengack pertinent, ‘is uitstel van ouderdom.’ De tijd, zo redeneert ze terwijl ze een appeltje schilt, wordt ervaren binnen een ruimte. De ruimte lijkt statisch. De tijd is de gestaag voortschrijdende dimensie, die de andere dimensies onmerkbaar mee verandert. Je ziet het wanneer je een film van bijvoorbeeld een bouwproject versneld afdraait. Wanneer ik nu vaak van ruimte verander, raakt de tijd de draad kwijt. Of zoiets. Eenmaal tot dat inzicht gekomen, is er geen houden aan. ‘Bevrijd van de tijd, betoverd door de ruimte’, dat wordt Gigengacks motto. De ouderdom heeft al genoeg terrein veroverd.

Alvorens haar plan in praktijk te brengen, legt ze het idee voor aan haar vriendin mevrouw Beljaars. En of die misschien zin heeft af en toe een reisje met haar mee te maken.

‘Kind, enig!’ zegt Beljaars. ‘Wuivende palmen, zonnige stranden, heerlijke cocktails en knappe mannen! Dolce far niente.’ En ze begint mediterrane en Caribische bestemmingen op te sommen.

Mevrouw Gigengack moet haar afremmen. De vergezichten van Beljaars zijn aantrekkelijk, dat geeft ze toe, en zo nu en dan zal ze een pina colada onder een vrolijke parasol ook niet versmaden, maar plezierreisjes zullen het niet zijn. Ze voelt zich genoodzaakt haar vriendin het verschil uit te leggen tussen een toerist en een reiziger, en dat zij een reiziger wenst te zijn.

‘Een toerist,’ doceert ze, ‘is altijd herkenbaar als vreemdeling doordat hij de gewoonten van de autochtonen meent over te nemen, maar daar nooit in slaagt. Zie de toeristen in de Amsterdamse binnenstad op hun gekleurde fietsen. Die denken de ietwat roekeloze maar toch elegante stijl van de inheemsen te imiteren, maar zijn bange brokkenpiloten. Zie vette verhitte roodverbrande lijven de salsa dansen op Curaçaose stranden; ze hebben het ritmegevoel van een schildpad. Er is geen Parijzenaar die de Eiffeltoren beklimt, afijn, je begrijpt wat ik bedoel: een toerist is te allen tijde – ook al doet hij zijn best op te gaan in de massa – zo opvallend als een zere duim. Hij is uit op ontspanning en verstrooiing en vermaak. Hij is uit op herinneringen en verhalen voor thuis. Een toerist bevindt zich al in de diavoorstelling die hij later aan zijn vrienden zal laten zien.’

‘Wie maakt er nou nog dia’s?’ zegt Beljaars to the point.

‘Bij wijze van spreken, dan. Zo je wilt: de toerist is al bezig met zijn Facebookpagina terwijl hij beleeft wat hij zal gaan beschrijven. Zijn belevenis gaat al naar het schrijven staan. Het verhaal neemt de plaats in van de werkelijkheid. De wereld is het decor waarin hij zichzelf laat fotograferen. Het is van a tot z onecht. Vals. In wezen en met één woord OUDERWETS.’

‘En die reiziger dan? Is die niet ouderwets? Een Engelse troela met een tropenhelm op en een nijlpaardzweepje ergens midden in Nairobi, waar iedereen Prada draagt?’

‘Hè, wat ben je dwars. Luister: een reiziger valt niet op. Nooit. Hij is een kameleon, niet uit op ervaringen voor het eigen fotoalbum, maar belust op verhalen van de gewone mensen die hij in gewone kroegen ontmoet, en die zich na met hem gesproken te hebben opeens gehoord en gekend voelen maar zijn gezicht alweer zijn vergeten…’ Mevrouw Gigengacks stem sterft weg op de poëtische beelden die haar geest oproept.

‘Dus het wordt niet Lloret de Mar of Chersonissos?’

‘Doe niet zo ordinair, natuurlijk niet. Mijn eindexamen ligt al een mensenleven achter me en toen gingen we niet op reis, maar meteen aardbeien plukken of augurken inpakken om een zakcentje te verdienen in de vakantie.’

‘En jij denkt werkelijk dat jij in La Paz of in Ulan Bator op kan gaan in de massa met je één meter tachtig en je maatje 48?’

‘44,’ zegt Gigengack.

‘46.’

Ze zijn even stil terwijl ze hun thee drinken.

‘Waar begin je?’ vraagt Beljaars ten slotte.

‘Goede vraag.’

‘En denk je dan,’ vraagt Beljaars verder, ‘dat je de ouderdom daadwerkelijk hebt uitgesteld, als je terugkomt, zoals een tijdreiziger jonger kan terugkeren dan de mensen die hij verliet?’

‘Je hebt het helemaal begrepen,’ zegt Gigengack.

-

GIGENGACK IN FRANKRIJK

‘Het is een combinatieweek!’ legt Beljaars uit. ‘De kampleiders beloven elke dag een andere creatieve activiteit. En je hóéft niet te kunnen tekenen, dat leer je daar juist.’

Mevrouw Gigengack zit met de folder op schoot. Mas LEF (Liberté, Egalité, Fraternité) adverteert met diverse cursus- en inkeerweken onder begeleiding van enthousiaste en deskundige docenten. Er staan pasfotootjes bij. Elke kop draagt het stempel van ongebreidelde artisticiteit. De eigenaars en bedenkers van LEF, Stella en Steven, hebben ooit rigoureus de keuze gemaakt voor zichzelf, begrijpt ze. Weg uit de ratrace van de Randstad, weg uit de maalstroom van het moderne leven, terug naar de natuur en de ziel en de kern en je chakra, of hoe egocentrisch geluk tegenwoordig ook maar heten mag. Geen droog brood te verdienen met hun pottenbakkerij of hun shiatsu-praktijk, dan dus maar opgewekt naar een vervallen boerderij op het Franse platteland, eigenhandig verbouwd tot een sober maar toch van alle gemakken voorzien B&B, waar ze van de subsidieruif verdreven collega’s uit Nederland voor een appel en een ei seizoensarbeid laten verrichten op kneuzen uit Harderwijk en Terneuzen. Maar Beljaars is enthousiast.

‘Hier,’ leest ze voor, ‘dit deden ze vorig jaar. “Adempauze: bezinnen op je levensreis. Hoe verloopt jouw leven? Ben je er tevreden mee? Waar ben je naar onderweg?” Of het antwoord daarop: “Thuiskomen bij jezelf, kun je met humor en relativering kijken naar de buitenkant en de binnenkant van je leven tot nu toe? Zing de stilte.” Ook interessant. “Het is onze zachte stem, die zingt over verlangen en dromen en ons hart beroert op momenten van geen geluid. In deze cursus gaan we onze zachte stem hoorbaar en voelbaar maken en verbinden met de stilte. Spontaan in het leven staan, met een lach en een traan. Bestemd voor iedereen die losser in zijn vel wil zitten, opener wil reageren en directer zijn of haar gevoelens wil kunnen uiten.”’

‘En dat moet je dan allemaal schilderen, of dichten, of op een omgekeerde emmer theatraal improviseren?’

‘In de mooie, woeste natuur van de Cevennen,’ zegt Beljaars dromerig.

‘Is het een gemengd gezelschap?’ vraagt Gigengack. ‘Ik bedoel: zijn er mannen bij?’

‘Ja natuurlijk. In het gastenboek staan ook erg leuke reacties van mannen.’

‘Wat voor soort mannen? Van die softies met klamme handjes, die vrouwen begrijpen en “ook best over hun gevoelens willen praten”? Daar moet ik niet aan denken, hoor!’

‘Ik denk dat er weinig losse mannen komen,’ zegt Beljaars met lichte teleurstelling in haar stem, ‘het zijn eerder echtparen.’

‘Kees Maasbal is met het pistool op de borst door creatieve Corrie van zijn voetbalvrienden weggerukt om ook eens “iets leuks met haar te gaan doen”.’

‘Hè, wat ben je weer cynisch. Het valt vast reuze mee. Laten we gewoon een weekje proberen. Je hoeft je in ieder geval niet af te vragen wat je nou weer eens moet gaan doen.’

‘Alsof ik me dat ooit afvraag.’

‘O jawel. Vorige week zei je nog “ik verveel me dood”.’

‘Een zwak moment, ik geef het toe.’

‘Kom op, we schrijven ons in. Hier is het formulier.’

Onderweg naar de Cevennen zingen ze veel en met luide stem. Liedjes uit de oude doos, liedjes uit hun jongere jaren, van Kaatje ben je boven tot Advocaatje ging op reis, van Ria Valk tot Bruce Springsteen, van The Grateful Dead tot Joni Mitchell.

‘Dit is al leuk genoeg,’ zegt Gigengack. ‘Kunnen we niet blijven rijden, zingend de horizon tegemoet?’

‘Ze rekenen op ons.’

De mevrouw van TomTom stuurt Gigengacks voiture ten slotte allerlei bochtige weggetjes op tussen ongeregeld maquis en langs vervallen schuren. De zon van de late middag werpt vreemde schaduwen.

‘Ik zou nooit meer de weg kunnen vinden zonder hulp van tante Thea,’ zegt Gigengack. ‘Vroeger lette ik nog wel eens op saillante punten en had ik gevoel voor richting, maar sinds TomTom volg ik blindelings bevelen op. Het heeft iets fascistisch.’

‘Wat is er nou fascistisch aan een navigatiehulp?’

‘Je schakelt je eigen gevoel uit. Je denkt niet meer kritisch. Je denkt niet meer zelf. Je laat alles over aan de Leider. Tante Thea is een fascistische terrorist. Doe ik niet wat ze zegt, dan moet ik KEREN.’

‘Dan zet je haar toch lekker uit.’

‘Dan kom jij nooit bij Mas LEF.’

Beljaars begint maar weer te zingen. ‘There’s a place for us, somewhere a place for us. Peace and quiet and open air, wait for us somewhere.’ Gigengack valt in met de tweede stem.

De kennismaking met de andere cursisten vindt plaats op het terras van het Mas. Er staat biologische wijn en er zijn ecohapjes. ‘We streven ernaar geen enkele footprint achter te laten,’ zegt Stella trots, ‘of hooguit een teen.’ Ze lacht. Ze draagt geen make-up. De buitenlucht heeft haar huid gelooid. Naast haar staat Steven, een pezige man, die naar Gigengacks idee te veel gebruinde huid laat zien in zijn vaalrode interlockje met te wijde armsgaten. Hij heeft een boerenzakdoek op piratenwijze om zijn schedel gebonden. De cursisten zijn zo’n dertig man en vrouw sterk. Vier echtparen, drie vriendinnengroepjes, vijf losse vrouwen en twee homostellen. De bereidheid straalt uit alle ogen en poriën. The readiness is all… denkt ze, maar ze betwijfelt of ze er zelf klaar voor is.

Vol bewondering slaat ze Beljaars gade. Binnen de kortste keren heeft die her en der praatjes aangeknoopt en loopt ze rond met schaaltjes radijs, alsof zij de gastvrouw is. Met haar stralende lach en haar warme belangstelling poetst ze de onwennigheid van de timide singles weg, koppelt ze de homostellen aan een ouder echtpaar en haalt ze de vriendinnengroepjes uit hun cocon. Gigengack ziet de blik van Stella en besluit straks in de rust van hun appartementje in de voormalige schapenstal haar vriendin te waarschuwen voor een te prominente rol.

Na de welkomstborrel met de uitleg over het verloop van de week volgt de maaltijd aan een lange tafel onder een bij wijze van zonnescherm gespannen zeildoek. De vrijwilligers die er elke zomer werken hebben grote schalen pasta bereid en een groene salade gemaakt, waarin Gigengack nog zand en slakjes vindt. ‘Zand schuurt de maag!’ zei haar moeder steevast ter verdediging van slordig gewassen groente. De koks krijgen een applausje. Aan tafel schuiven ook de docenten, die stuk voor stuk een korte inleiding geven op hun cursus. De dertig deelnemers worden in vijf groepen van zes gesplitst. ‘Fijn veel persoonlijke aandacht!’ Elke dag mag een groep een andere activiteit bestormen.

Dag 1 ~ Vormen in de natuur, van blad tot boom, van druppel tot stroom. Awareness-cursus.

Dag 2 ~ Je andere zelf; van Jezus tot Judas, speel de rol die het verst van je af staat en krijg begrip voor de motieven van De Ander. Empathie door theatrale therapie.

Dag 3 ~ Landschapsdichten, Synesthetische vergezichten. Schilderen met taal. Verticaal en horizontaal. De goddelijke en de menselijke dimensie.

Dag 4 ~ Muziek der sferen, omhels de aarde en luister naar de verborgen klanken. Leer de wolken zingen.

Dag 5 ~ Vasten als heilsleer. Hoe minder vlees hoe meer geest. Het kookboek als vervanger voor de lekkere trek.

Dag 6 ~ Mysteryguest.

Dag 5 wil Gigengack wel overslaan. Om nu naar een kaassoufflé op een plaatje te gaan zitten kijken, spreekt haar totaal niet aan. Het is een vorm van zelfbeschadiging, waar een normaal mens de psychiater bij roept.

Hun groepje blijkt te bestaan uit de mannelijke helft van een echtpaar, een stel vriendinnen en een alleengaande vrouw. Recept voor hommeles, denkt Gieg als ze de vrijgezelle vrouw en de echtgenoot peilt. Hij rond de vijftig, al vijfentwintig jaar employé bij de ANWB, en zij rond de veertig, leidster in een kinderdagverblijf. Hij een ietwat muizig type – Gigengack denkt aan de advertenties van Charles Atlas in De Lach, waarin de gespierde held de vrouwtjes aan zijn arm heeft hangen terwijl de nerd jaloers toekijkt – en zij een olijke meid die veel verkleinwoordjes gebruikt (‘bammetje eten’, ‘slaapjes doen’, ‘nageltjes lakken’). De ANWB-man heeft een goedlachse echtgenote bij wier omvang Gigengacks vet niet meer dan een randje om de ham is. Wie weet wil ze die sul wel lozen, denkt Gigengack. In dat geval is de peuterleidster een prima putje. De twee vriendinnen zijn volkomen inwisselbaar. Ernstig grijzig haar in een iets te korte coupe, verstandige sandalen, spijkerrokken (!) en houten kettingen. De een werkt bij een verzorgingstehuis, de ander in een verpleeghuis. Hun hobby, vertellen ze, is het verzamelen van handtekeningen van schrijvers en spulletjes van het Boekenbal. Ze zijn zo brutaal de schrijvers te mailen. Vooral rond de Boekenweek willen die nogal eens reageren om pr-redenen. Pronkstuk is de handtekening van Adriaan van Dis, op wie de dames dol zijn. Zo’n beschaafde man! Ze hebben hem wel eens een hand gegeven. Leuke liefhebberij, bevestigt Gigengack en ze zucht. Dat wordt een zware week.

Lia, de docente van dag 1, begint met een meditatie, een stiltemoment van zeker vijf minuten. ‘Als ik het niet dacht,’ mompelt Gigengack. Daarna glimlacht Lia sereen en haalt met bedachtzame, betekenisvolle gebaren (alles op en top mindful in het moment) uit een knapzak een aantal veren en stenen en stukken hout tevoorschijn en arrangeert ze op tafel.

‘Gevonden vormen,’ zegt ze en ze kijkt het kringetje rond. De grijze vriendinnen knikken. Lia aait over de voorwerpen en zegt dat de natuur ongelooflijk vindingrijk is, maar tegelijkertijd een passie heeft voor herhaling.

‘“Passie”,’ mompelt Gigengack weer. ‘Ik vrees dat ik dat verschrikkelijkste aller woorden deze week vaker zal horen dan me lief is. Ik ga turven.’ Ze haalt stiekem haar mobiele telefoon voor de dag, die ze op vliegtuigstand heeft gezet. Stella en Steven streven stilte na en bevelen de gasten aan hun smartphones thuis of in de koffer te laten en uitsluitend in geval van nood te gebruiken. Ook laptops en tablets zijn niet echt welkom. Voor de bestwil van de gasten. Onthecht! Onthecht! ‘Ammehoela,’ heeft Gieg gemompeld. Ze mompelt vaak. Dat komt haar soms op een strenge blik van Beljaars te staan. Op haar virtuele notitieblok vult ze het woord ‘passie’ in en zet er een slash achter. Ziezo, ze heeft wat te doen. Een missie. Het idioom van de creatieve cursus in kaart brengen.

Lia geeft een korte inleiding in de natuurvormen en begint met de geologische geschiedenis van de aardlagen. Ze laat plaatjes van fossielen zien en heeft voor het pleistoceen, het holoceen, het krijt, jura en perm zo haar eigen namen, omdat ze een afwijkende theorie aanhangt die een eigenschap of een emotie aan iedere aardlaag gunt. ‘Droom’, ‘Mythe’, ‘Opstand’, ‘Werklust’, ‘Passie’ (slash). Zo is de aarde als het ware in ontwikkeling, in groei. Net als de mens verzamelt Gaia ervaringen. Ze slaat ze op, herinnert zich, gaat een kringloop. De aarde is nu bezig aan een moeilijke aanpassingsperiode door de invloed van de mens. Ze moet al haar krachten mobiliseren om een nieuw evenwicht te vinden. Gaia kreunt en steunt, zegt Lia. Het zou haar niets verbazen als in een grote heftige beweging Moeder Aarde haar schoot opent om het grootste deel van de mensheid te verzwelgen in de hitte van haar vuurkern. ‘Ze staat voor niets,’ zegt Lia huiverend. De grijze vriendinnen knikken. ‘Ze staat voor niets,’ bevestigen ze.

‘En waar denk je dat Gaia haar muil opent?’ vraagt Gigengack. ‘Kunnen we een verzoek indienen die grote vreetbui ter hoogte van China te doen plaatsvinden?’

Beljaars stoot haar aan. ‘Niet Doen’ vormen haar lippen. Lia gaat onverstoorbaar verder. Het is de bedoeling van deze bewustwordingsdag dat ze in de omgeving op zoek gaan naar bijzonder gevormde stenen of takken en bladeren om er een compositie van te maken die hun innerlijk het best weerspiegelt.

‘Gaia helpt altijd,’ zegt Lia. ‘Ze laat je vinden wat bij je hoort.’

In de grote schuur, waar de gemeenschapsruimte is, heeft Lia een stuk van de vloer afgebakend. Aan het eind van de week zijn daar dertig persoonlijke composities van natuurvormen te bewonderen.

‘Een heel aparte toepassing van het dadaïstische objet trouvé-principe,’ zegt Gigengack. Daar heeft Lia zo te zien nog nooit van gehoord, maar ze beaamt het ademloos: ‘Jaaaah.’

Even later struinen ze door de mooie, woeste natuur van de Cevennen en schaven de benen aan het harde struikgewas. Mevrouw Gigengacks blik gaat vooral naar ronde geitenkeutels. Dit wil Gaia zeker van me, denkt ze. In een stoffen tasje met opdruk van EkoPlaza, vriendelijk ter beschikking gesteld door de kampleiding, verzamelt ze de drolletjes en vraagt zich af hoe ze die straks zal arrangeren om de spiegel van haar ziel te tonen. Ze gaat op zoek naar veren en ziet al voor zich hoe ze elke keutel van vleugels zal voorzien en die als het ware op een startbaan in het gelid zal leggen als een squadron Starfighters. Ze begint er waarachtig aardigheid in te krijgen.

Beljaars maakt een bonte compositie van stenen, zand en smalle, knokige twijgjes met hier en daar een broccoli-achtig stuk groen. Het stelt de omgeving voor als gezien vanaf grote hoogte. ‘Kunstig!’ zegt Gigengack complimenteus, maar Lia vraagt in hoeverre een dergelijke maquette een spiegel is van Beljaars’ ziel. ‘Ze mag graag afstand scheppen,’ antwoordt Gigengack voor haar vriendin. Nu wil Beljaars niets liever dan nabijheid scheppen, maar die paradox moet Lia zelf maar uitdokteren. Beljaars schiet in de lach.

Bij Gigengacks kunstproduct uit natuurlijke materialen blijft de hele groep in verbazing staan. Het is een rasterwerk met over de vakken een regelmatige verdeling van witte platte stenen uit de belendende rivier en vliegende geitenkeutels. ‘En wat zegt dit over jou?’ vraagt Lia. De vriendinnen kijken nieuwsgierig, de ANWB-man en de peuterjuf giechelen een beetje. Hij heeft haar zojuist iets in het oor gefluisterd.

‘Wat dit over mij zegt?’ vraagt Gigengack. ‘Dat is nogal duidelijk. Ik heb een analytische, systematische geest. En ik heb geen kapsones, want ik haal mijn neus niet op voor het nederigste werk. Ik zie in de meest verworpen producten nog de verborgen schoonheid. Ik houd van hergebruik en duurzaamheid. En romantisch ben ik ook. De keutels zingen als je goed luistert “Auf den Flügeln des Gesanges, Herzliebchen, trag ich dich fort”.’

De ogen van de vriendinnen lichten op. Aha, zo zit het dus. Ze hebben het begrepen. Lia knijpt haar ogen tot spleetjes. ‘Mmmmm, ja,’ zegt ze. ‘Oké. Ja. Goed.’ En ze gaat vlug door naar de volgende zielenspiegels. De zorgdames hebben veel bebladerde takken gebruikt, alsof het Loofhuttenfeest is. Gigengack vermoedt dat de bodembedekkers geestelijke droogte moeten verhullen.

Lia is tevreden over de prestaties. ‘Zo’n eerste groep is altijd moeilijk. Aan het eind van de week zijn de mensen een stuk vrijer.’

Na het diner, dat in enigszins gedwongen sfeer verloopt – ‘Het is verboden naast je eigen partner te gaan zitten! Nooit dezelfde buren!’ – begint zich bij de avondlijke kruidenthee toch een sociaal scheidingsprincipe af te tekenen. Vier van de vijf loslopende vrouwen vinden aansluiting, ofwel bij elkaar, ofwel bij een ouder echtpaar. De homostellen klitten samen, aangevuld met Gigengack en Beljaars, de vriendinnengroepjes hebben een redelijk open structuur, maar een echtpaar en een vrouw vallen uit de boot en vinden ook elkaar niet. Het echtpaar heeft harde stemmen en een huis in ’t Gooi. Ze vergelijken Mas LEF continu negatief met een luxe-accommodatie in Toscane, waar ze Italiaans hebben geleerd, een kookcursus kregen van een sterrenkok, en heerlijk hebben geschilderd, onderwijl onderhouden door vooraanstaande kunsthistorici. Ja, Henk! Henk van Os! Fantastisch!

De eenzame vrouw zwijgt veel en is niet alleen onhandig maar ook slecht gekleed. Wie naast haar zit ruikt haar bedorven adem, ook al zegt ze niets, en ziet een paar harde zwarte snorharen op haar bovenlip. Ze durft niemand aan te spreken en neemt haar thee mee naar de periferie, om daar ongelukkig uit te staren over de struiken en de heuvels, terwijl heel haar houding triest verlangen uitstraalt. Zulken worden altijd gestraft, denkt Gigengack. De groep heeft een hekel aan smekelingen en bewijst de eigen samenhang door zo iemand uit te stoten. Ook al zijn er nog geen omgangsregels onuitgesproken geformuleerd, ook al is er nog geen groepstoon gevonden, er bestaat nu al de heerlijke zekerheid van een buitenstaander, een zondebok. Gigengack ziet dat ook Stella en Steven geen enkele moeite doen de vrouw te helpen. Het kan van diep psychologisch inzicht getuigen. Geef haar tijd. Behandel haar niet meteen als het lelijke eendje, dat is helemaal funest voor haar zelfgevoel. Het is al heel goed van haar dat ze de moed heeft gehad zich aan te melden. Laat maar even begaan, denken ze wellicht.

Gigengack doorbreekt graag patronen, en ook al voelt ze zich totaal niet verantwoordelijk voor het welzijn van de snorrevrouw, ze gooit liever de Gooiers uit de groep dan deze zielenpoot. Ze stapt op de vrouw af, deinst even terug als ze de lichaamslucht ruikt, besluit een cordon sanitaire van zeker een meter te handhaven, en knoopt een gesprek aan, doet daar althans een poging toe.

‘Zo, Elly, het was toch Elly? Waar ben jij vandaag mee begonnen?’

‘Landschapsdichten,’ zegt ze en ze slaat haar ogen neer.

‘Was dat wat?’

‘Eh… ja… eh… ja hoor.’

‘En wat was het?’

‘???’

‘Kon je er wat mee?’

‘Eh… Ik heb huiswerk.’

‘Huiswerk???’

‘Eh… Ik vond het moeilijk. Er kwam niks.’

‘En nu sta je je huiswerk te doen door naar het landschap te staren.’

‘Eh… Min of meer.’

Iemand moet haar ooit zeggen dat ze altijd de pineut is, denkt Gieg, omdat mensen niets liever doen dan schoppen wie al op de grond ligt, en dat ze die wet zelf bekrachtigt door haar snor te laten staan, geen zeep of parfum te gebruiken, en grauwe kleren van de tweedehandswinkel aan te trekken die naar schimmel ruiken. Het is een daad van barmhartigheid Elly te bevrijden uit haar zondebokhok. Dat ga ik doen. Met mijn nietsontziende eerlijkheid. Ik ruk de pleisters van deze gewonde ziel keihard af. Het doet even pijn, maar pijn kan lekker zijn. Zo niet nu, wanneer dan?

‘Waarom ben jij naar Mas LEF gekomen?’

‘Het leek me leuk.’

‘En is het leuk?’

‘Daar kan ik nog niet zoveel van zeggen.’

‘Je bent alleen. Hoop je vrienden te maken?’

Elly bloost alleen maar.

‘Ja, natuurlijk hoop je dat. En dat gaat vast ook wel lukken, maar daar moet je eerst een paar eenvoudige dingen voor doen.’

Elly’s gezicht gaat op slot. Daarachter vermoedt Gigengack een innerlijke strijd tussen een woedende Elly, die de hele wereld wil kelen, en een timide Elly, die bibberend in een hoekje staat, de armen voor het gezicht geheven.

‘Je moet een paar dingen van me lenen,’ zegt Gigengack, ‘dat wil zeggen een paar dingen van mij en een paar dingen van mijn vriendin Beljaars, die net zo slank is als jij.’

Elly’s blik spreekt van verwarring.

‘Van mij leen je shampoo en douchegel en deodorant. Van mij leen je een spiegeltje en een pincet. Van Beljaars leen je haar turquoise bloesje – staat leuk bij je donkere haar – en haar donkerblauwe broek. En zelf koop je een rol pepermunt of een pakje kauwgum.’

Elly krijgt vlekken in haar nek.

‘Het klinkt misschien cru, maar enige persoonlijke verzorging helpt enorm bij het leggen van contacten. Je gevoel voor eigenwaarde groeit. Er zit in jou vast een heel slimme, grappige Elly, die er maar niet uitkomt zolang ze niets om zichzelf en om haar uiterlijk geeft. En ik zeg het je nu meteen, zodat je er de rest van de week plezier van kunt hebben. Anders is het zonde van je geld.’

Elly stamelt iets onverstaanbaars. De thee klotst over de rand van haar mok. Het lijkt wel of ze op Gigengack mikt. De mok valt stuk op de stenen van het terras. Elly vlucht, maar weet even niet waar ze is. Ze kijkt zoekend om zich heen, richt dan haar schreden naar het hoofdgebouw, maar wordt gevolgd door de snelle Gigengack.

‘Wacht nou even, Elly. Niet boos zijn. Ik bedoel het goed.’

Ze ziet de tranen van woede in Elly’s ogen staan. ‘Jij vetklep!’ barst Elly uit. ‘Jij… jij… jij varken!’

‘Goed zo,’ moedigt Gigengack aan, ‘gooi het er maar uit. Dan kunnen we daarna vrede sluiten.’

Elly’s schouders zakken en gaan dan schokken. Ze wendt zich af. Gigengack overwint zichzelf en slaat een arm om Elly heen.

‘Kom op,’ zegt ze. ‘Zie het als een kans.’

‘Ik weet het allemaal niet meer,’ snikt Elly.

‘Nee, joh, dat snap ik. Wat weten we nou helemaal.’ Dit is niet het moment om epistemologische kwesties te behandelen, maar Gigengack voelt Elly’s weerstand afnemen. ‘Laten we beginnen met spiegel en pincet. Die snor staat je niet.’

De leider van dag 2, Berend, begint met een exposé over Emmanuel Levinas, de Franse filosoof die zoveel Ander in zijn baksels deed. Er komen wat fenomenologie, existentiefilosofie en Heidegger aan te pas. De grijze vriendinnen letten geconcentreerd op maar zijn bij zin drie het spoor al bijster. De ANWB-man peutert besmuikt in zijn neus en het wandelende verkleinwoord staart naar haar teennagels.

‘In de ontmoeting met de Ander vindt het ik zijn vervulling en zijn verantwoordelijkheid, maar deze taak is net zo sisyfisch als het genotsstreven van het ego leeg is.’

‘“Sisyfisch”,’ oefent mevrouw Gigengack in zichzelf, ‘fysisisch, sifilisch, filisief, wat een tongbreker’, en hardop: ‘Pardon Berend, in hoeverre kunnen we “sisyfisch” zien als de tegenhanger van “leegte”, want dat impliceer je toch in je vergelijking. Het leren kennen van de ander is Sisyfusarbeid: het gaat maar door en je komt er nooit. Het egoïstisch streven naar genot is in diepste wezen leeg, het gaat maar door en je komt er nooit. Wacht even… het is misschien wat pregnant uitgedrukt, maar ik geloof dat ik hem snap. Beide acties leiden tot niets, maar altruïsme is in ieder geval ethisch meer verantwoord dan egoïsme. Daar voel je je beter bij. En de Ander heeft er ook nog wat aan. Wordt het niet moeilijk als iedereen zich aan die opdracht gaat houden? Krijgen we een eindeloze concurrentie om de Ander te helpen? Gaat u voor, nee, gaat u voor, nee na u. Dat schiet niet op. Egoïsme is tot op grote hoogte heilzaam en bevordert de vooruitgang. Private vices public virtues, weet je wel.’

De vriendinnen kijken Gigengack enigszins verstoord aan. Hadden ze net weer een beetje de draad te pakken, komt Gieg er weer tussen met haar moeilijke vragen. Zo aanwezig die vrouw!, hoor je hen denken.

‘De positie van Levinas is vooral een filosofisch polemische,’ antwoordt Berend, verheugd om de aanspraak op zijn kennis. ‘De filosofie heeft zich sinds de oude Grieken vooral beziggehouden met het individu in relatie tot leven, dood, Goden, zichzelf, maar heeft nooit het Andere, de Ander, het niet-ik of het niet-door-het-ik-waargenomene centraal gesteld. Dat is Levinas’ grote prestatie. En ja, voor filosofie als levenspraktijk, als antwoord op de vragen van alledag, geeft hij een handvat om een Ander leven te leiden.’ Hij glimlacht trots om zijn woordspelige vondst.

Gigengack besluit hem op een later tijdstip nog eens nader te bevragen juist over Levinas’ houdbaarheid voor het leven van alledag. Dit in verband met haar aanpak van Elly. De snor is ze kwijt, maar aan het ontbijt leek het er nog niet op of ze het haar had gewassen. Bovendien kwam ze schuw binnenschuiven toen iedereen al bijna klaar was. Ze schrokte een boterham naar binnen, spoelde die weg met een kop thee en ging buiten op het terras weer naar het landschap staren. Huiswerk zeker nog niet af. Gigengack is bang dat haar directe aanpak averechts heeft gewerkt.

De moeilijkheidsgraad van de Ander zal Berend de cursisten aan den lijve doen voelen. Kies een tegenpool van jezelf en word die Ander. Berend zal hen vervolgens twee aan twee improvisaties laten doen op een thema dat hij aangeeft. Natuurlijk moeten ze de keuze voor de radicale Ander uitleggen en beargumenteren. Gigengack besluit in de huid te kruipen van een anorectische puber. ‘Iedereen kan zien waarom,’ zegt ze grijnzend.

Beljaars kiest een CEO van een grote onderneming zoals Shell of Philips. ‘Geen idee wat zo’n man de hele dag doet,’ zegt ze.

‘Dat maakt het misschien te moeilijk voor je,’ oppert Berend. ‘Waarom neem je niet de minister-president?’

‘Alsof ik weet wat die de hele dag uitspookt…’