Lydia Davis

De verzamelde verhalen

Vertaald door Peter Bergsma

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Vlaams Fonds voor de Letteren

==

==

De verzamelde verhalen verscheen eerder in twee delen, als Bezoek aan haar man

(eerste druk mei 2011, derde druk februari 2014) en Varianten van ongemak

(eerste druk oktober 2012, vierde druk februari 2014)

==

Eerste druk deze editie februari 2014

==

© 2009 Lydia Davis

© 2011, 2012 Nederlandse vertaling Peter Bergsma

Oorspronkelijke titel The Collected Stories of Lydia Davis

Oorspronkelijke uitgave Farrar, Straus and Giroux, New York

Omslagontwerp Marjo Starink naar een idee van Charlotte Strick

Verzorging e-book Perfect Service

==

isbn 978 90 254 4325 2

nur 304

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014

==

www.atlascontact.nl

Uitsplitsen

Verhaal

Ik kom thuis van mijn werk en er is een boodschap van hem: dat hij niet komt, dat hij het druk heeft. Hij belt nog wel. Ik wacht of ik wat van hem hoor, ga dan om negen uur naar waar hij woont, zie zijn auto, maar hij is niet thuis. Ik klop op de deur van zijn appartement en daarna op alle garagedeuren, niet wetend welke garagedeur van hem is – geen reactie. Ik schrijf een briefje, lees het door, schrijf een nieuw briefje en steek het tussen zijn deur. Thuis ben ik rusteloos en het enige wat ik kan doen, al heb ik een hoop te doen omdat ik de volgende ochtend op reis ga, is pianospelen. Om kwart voor elf bel ik opnieuw en hij is thuis, hij is naar de film geweest met zijn ex-vriendin, en ze is er nog. Hij zegt dat hij zal terugbellen. Ik wacht. Ten slotte ga ik zitten en schrijf in mijn notitieboekje dat als hij me belt hij ofwel daarna naar me toe zal komen, of dat hij dat niet zal doen en ik boos zal zijn, en dat ik dus of hém zal hebben of mijn eigen woede, en dat is misschien maar goed ook, want woede is altijd een grote troost, zoals ik met mijn man heb gemerkt. En dan schrijf ik verder, in de derde persoon en de verleden tijd, dat ze duidelijk altijd een liefde nodig had ook al was het een ingewikkelde liefde. Hij belt terug voordat ik tijd heb dat allemaal op te schrijven. Als hij belt, is het even na half twaalf. We maken ruzie tot bijna twaalf. Alles wat hij zegt is een contradictie: zo zegt hij dat hij me niet wilde zien omdat hij wilde werken en vooral omdat hij alleen wilde zijn, maar hij heeft niet gewerkt en hij is niet alleen geweest. Ik kan hem zijn contradicties op geen enkele manier met elkaar laten rijmen en als dit gesprek te veel begint te lijken op zovele die ik met mijn man heb gehad zeg ik dag en leg neer. Ik ga verder met opschrijven wat ik was begonnen op te schrijven, al lijkt het inmiddels niet waar meer dat woede een grote troost is.

Ik bel hem vijf minuten later terug om te zeggen dat ik spijt heb van al dat geruzie en dat ik van hem houd, maar er wordt niet opgenomen. Vijf minuten later bel ik opnieuw, denkend dat hij misschien naar zijn garage en weer terug gelopen is, maar weer wordt er niet opgenomen. Ik overweeg weer naar waar hij woont te rijden en zijn garage te zoeken om te zien of hij daar zit te werken, want daar heeft hij zijn bureau en zijn boeken staan en daar gaat hij altijd heen om te lezen en te schrijven. Ik ben in mijn nachtjapon, het is na twaalven en ik moet de volgende ochtend om vijf uur weg. Toch kleed ik me aan en rijd de anderhalve kilometer naar zijn appartement. Ik ben bang dat als ik daar aankom ik andere auto’s bij zijn huis zal zien staan die ik eerder niet heb gezien en dat een daarvan van zijn ex zal zijn. Als ik het pad op rijd zie ik twee auto?’s die er eerst niet waren en een daarvan staat zo dicht mogelijk bij zijn deur geparkeerd, en ik denk dat zij er is. Ik loop om het gebouwtje heen naar de achterkant waar zijn appartement is en kijk door het raam: het licht is aan, maar ik kan niets duidelijk zien vanwege de halfdichte jaloezieën en de damp op het glas. Maar de dingen in de kamer zijn niet zoals eerder die avond, en toen was er ook geen damp. Ik doe de hordeur open en klop. Ik wacht. Geen reactie. Ik laat de hordeur dichtvallen en loop weg om de rij garages te controleren. Nu gaat achter me de deur open terwijl ik wegloop en hij komt naar buiten. Ik kan hem niet zo goed zien omdat het donker is in het smalle steegje naast zijn deur en hij donkere kleren aan heeft en het beetje licht dat er is van achter hem komt. Hij komt naar me toe en slaat zijn armen om me heen zonder iets te zeggen en ik denk niet dat hij niets zegt omdat hij zoveel voelt maar omdat hij voorbereidt wat hij zal gaan zeggen. Hij laat me los en loopt om me heen en voor me uit naar waar de auto’s staan geparkeerd bij de garagedeuren.

Terwijl we daarheen lopen zegt hij: ‘Kijk’ en mijn naam en ik wacht tot hij gaat zeggen dat zij er is en ook dat het uit is tussen ons. Maar dat doet hij niet en ik heb het gevoel dat hij van plan was zoiets te zeggen, in elk geval om te zeggen dat zij er was, en dat hij zich toen om een of andere reden heeft bedacht. In plaats daarvan zegt hij dat alles wat er vanavond is misgegaan zijn schuld was en dat het hem spijt. Hij staat met zijn rug tegen een garagedeur en met zijn gezicht in het licht en ik sta voor hem met mijn rug naar het licht. Op een gegeven moment omhelst hij me zo plotseling dat het vuur van mijn sigaret verkruimelt tegen de garagedeur achter hem. Ik weet waarom we hier buiten zijn en niet in zijn kamer, maar ik vraag het hem niet voordat alles goed is tussen ons. Dan zegt hij: ‘Ze was hier niet toen ik je belde. Ze is later teruggekomen.’ Hij zegt dat ze er alleen maar is omdat haar iets dwarszit en hij de enige is met wie ze erover kan praten. Dan zegt hij: ‘Je begrijpt het niet, hè?’

==

Ik probeer alles op een rijtje te zetten.

Dus ze gingen naar de film en toen terug naar zijn appartement en toen belde ik en toen ging ze weg en hij belde terug en we maakten ruzie en toen belde ik twee keer terug maar hij was de deur uitgegaan om een biertje te halen (zegt hij) en toen reed ik erheen en in de tussentijd was hij terug met zijn biertje en was zij ook teruggekomen en ze zat in zijn kamer dus praatten we bij de garagedeuren. Maar wat is de waarheid? Konden hij en zij echt allebei zijn teruggekomen in die korte tijd tussen mijn laatste telefoontje en mijn aankomst bij zijn appartement? Of is het eigenlijk zo dat zij tijdens zijn telefoontje naar mij buiten wachtte of in zijn garage of in haar auto en dat hij haar toen weer naar binnen haalde, en dat toen de telefoon ging toen ik de tweede en derde keer belde, hij hem liet overgaan zonder op te nemen omdat hij genoeg van me had en van dat geruzie? Of is het zo dat ze echt wegging en later terugkwam maar dat hij thuisbleef en de telefoon liet overgaan zonder op te nemen? Of nam hij haar misschien mee naar binnen en is hij toen een biertje gaan halen terwijl zij daar wachtte en luisterde hoe de telefoon overging? Dat laatste is het minst waarschijnlijk. Ik geloof sowieso niet dat er bier is gehaald.

Het feit dat hij me niet de hele tijd de waarheid vertelt, zorgt dat ik op bepaalde momenten niet zeker weet of het waar is wat hij zegt, en daarna probeer ik voor mezelf uit te maken of wat hij me vertelt waar is of niet, en soms kan ik uitmaken dat het niet waar is en soms weet ik het niet en zal ik het nooit weten, en soms is alleen het feit dat hij het telkens opnieuw tegen me zegt genoeg om me ervan te overtuigen dat het waar is omdat ik niet geloof dat hij een leugen zo vaak zou herhalen. Misschien doet het er niet toe of het waar is, maar ik wil het weten, al is het alleen maar om tot conclusies te kunnen komen over vragen als: of hij boos op me is of niet; en zo ja, hoe boos; of hij nog steeds van haar houdt of niet; en zo ja, hoeveel; of hij van me houdt of niet; hoeveel; hoe goed hij me op het moment zelf voor de gek kan houden en me er na dat moment over kan vertellen.

De angsten van mevrouw Orlando

De wereld van mevrouw Orlando is een donkere. In haar huis weet ze wat gevaarlijk is: het gasfornuis, de steile trap, de gladde badkuip en diverse soorten slechte bedrading. Buiten haar huis weet ze soms wat gevaarlijk is maar lang niet altijd, en is ze bang door haar eigen onwetendheid, en verlangend naar informatie over misdaad en rampspoed.

Hoewel ze elke denkbare voorzorg neemt, zal geen voorzorg genoeg zijn. Ze probeert voorbereid te zijn op plotselinge honger, op kou, op verveling en op hevig bloeden. Ze heeft altijd een pleister, een veiligheidsspeld en een mes bij zich. In haar auto heeft ze, naast andere dingen, een stuk touw en een fluitje, en ook een sociale geschiedenis van Engeland om te lezen terwijl ze op haar dochters wacht, die vaak lang aan het winkelen zijn.

Over het algemeen is ze graag in het gezelschap van mannen: die bieden bescherming, zowel door hun forse omvang als hun rationele kijk op de wereld. Ze bewondert prudentie en respecteert de man die van tevoren een tafel reserveert en ook degene die aarzelt voordat hij een van haar vragen beantwoordt. Ze gelooft in het inhuren van advocaten en voelt zich het meest op haar gemak als ze met advocaten praat omdat hun woorden stuk voor stuk zijn ingegeven door de wet. Maar ze vraagt liever haar dochters of een vriendin met haar te gaan winkelen in het centrum dan dat ze in haar eentje gaat.

Ze is een keer aangevallen door een man in een lift, in het centrum. Het was ’s avonds, de man was zwart en ze kende de buurt niet. Ze was toen jonger. Ze is diverse malen lastiggevallen in een volle bus. In een restaurant heeft een opgewonden ober een keer koffie op haar handen gemorst na een ruzie.

In de stad is ze bang om ondergronds door de verkeerde metro te worden meegenomen, maar ze zal nooit de weg vragen aan onbekenden van een lagere klasse. Ze komt heel wat zwarte mannen tegen die verschillende misdrijven beramen. Werkelijk iedereen zou haar kunnen beroven, zelfs een andere vrouw.

Thuis zit ze urenlang met haar dochters aan de telefoon en alles wat ze zegt is een aankondiging van rampspoed. Ze geeft niet graag uiting aan tevredenheid, omdat ze bang is daardoor alles wat meezit te bederven. Als ze al zegt dat iets goed gaat, laat ze haar stem dalen om het te zeggen en klopt het nadat ze het gezegd heeft af op het telefoontafeltje. Haar dochters vertellen haar maar heel weinig, wetende dat ze iets onheilspellends zal bespeuren in wat ze haar vertellen. En als ze haar maar zo weinig vertellen is ze bang dat er iets mis is – of met hun gezondheid, of met hun huwelijk.

Op een dag vertelt ze hun een verhaal door de telefoon. Ze is in haar eentje gaan winkelen in het centrum. Ze laat de auto staan en gaat een stoffenwinkel binnen. Ze bekijkt de stoffen en koopt niets, maar neemt een paar stalen mee in haar tasje. Op het trottoir lopen heel wat zwarten rond en die maken haar nerveus. Ze gaat naar haar auto. Terwijl ze haar sleuteltjes pakt, grijpt een hand van onder de auto haar enkel beet. Er heeft een man onder haar auto gelegen en nu pakt hij met zijn zwarte hand haar in een kous gestoken enkel en zegt haar met een door de auto gedempte stem dat ze haar tasje moet laten vallen en weglopen. Dat doet ze, al kan ze nauwelijks op de been blijven. Ze wacht bij de muur van een gebouw en kijkt naar het tasje maar dat komt niet van de plek waar het op de stoeprand ligt. Een paar mensen werpen een blik op haar. Dan loopt ze naar de auto, knielt neer op het trottoir en kijkt eronder. Ze kan het zonlicht op de weg erachter zien, en een paar pijpen op de buik van haar auto: geen man. Ze pakt haar tasje en rijdt naar huis.

Haar dochters geloven haar verhaal niet. Ze vragen haar waarom een man zoiets raars zou doen, en nog wel op klaarlichte dag. Ze wijzen erop dat hij daarna nooit simpelweg had kunnen verdwijnen, nooit simpelweg in rook had kunnen opgaan. Ze is verontwaardigd door hun ongeloof en houdt niet van hun gepraat over klaarlichte dag en rook.

Een paar dagen na de aanval op haar enkel is ze van streek door een tweede incident. Ze is ’s avonds met haar auto naar een parkeerplaats bij het strand gereden zoals ze wel vaker doet, om door haar voorruit naar de zonsondergang te gaan zitten kijken. Maar deze avond ziet ze, terwijl ze over het plankenpad naar het water kijkt, niet het vredige verlaten strand dat ze gewoonlijk ziet, maar een kluitje mensen dat om iets heen staat wat op het zand lijkt te liggen.

Ze is meteen nieuwsgierig, maar toch half geneigd weg te rijden zonder naar de zonsondergang te kijken of met eigen ogen te zien wat er op het zand ligt. Ze probeert te bedenken wat het zou kunnen zijn. Het is waarschijnlijk een of ander dier, want mensen staren niet zo lang naar iets als het niet levend is geweest of nog leeft. Ze stelt zich een grote vis voor. Hij moet wel groot zijn, want een kleine vis is niet interessant, evenmin als iets als een kwal die ook klein is. Ze stelt zich een dolfijn voor, en ze stelt zich een haai voor. Het zou ook een zeehond kunnen zijn. Hoogstwaarschijnlijk al dood, maar het kan ook dat hij stervende is en dat dit kluitje mensen van plan is hem te zien sterven.

Nu moet mevrouw Orlando uiteindelijk zelf een kijkje gaan nemen. Ze pakt haar tasje en stapt uit haar auto, doet hem achter haar op slot, stapt over een lage betonnen muur en zakt weg in het zand. Terwijl ze langzaam, met moeite, op haar hoge hakken door het zand loopt, benen flink uiteen, houdt ze haar harde glanzende tasje bij zijn hengsel en zwaait het wild heen en weer. De zeewind drukt haar bloemetjesjurk tegen haar dijen en de zoom ervan wappert vrolijk rond haar knieën, maar haar stijve zilveren krullen blijven roerloos en ze ploetert fronsend verder.

Ze gaat tussen de mensen staan en kijkt omlaag. Wat op het zand ligt, is geen vis of zeehond maar een jongeman. Hij ligt kaarsrecht met zijn voeten tegen elkaar en zijn armen langs zijn zij, en hij is dood. Iemand heeft hem met kranten bedekt maar de wind duwt de vellen papier omhoog en ze krullen een voor een op en glijden over het zand om verstrikt te raken tussen de benen van de omstanders. Ten slotte steekt een man met een donkere huid die mevrouw Orlando een Mexicaan lijkt zijn voet uit en duwt de laatste krantenpagina langzaam opzij en nu kan iedereen de dode man goed zien. Hij is knap en mager, en zijn kleur is grijs en begint op sommige plekken geel te worden.

Mevrouw Orlando is een en al oog. Ze werpt een blik op de anderen om haar heen en kan zien dat ook zij zichzelf vergeten zijn. Verdrinking. Dit is verdrinking. Het kan zelfs zelfmoord zijn.

Ze zwoegt terug over het zand. Als ze thuis is, belt ze meteen haar dochters en vertelt hun wat ze heeft gezien. Ze begint met dat ze een dode man op het strand heeft gezien, een verdronken man, en daarna begint ze opnieuw en vertelt meer. Haar dochters zijn bezorgd omdat ze elke keer als ze het verhaal vertelt zo over haar toeren raakt.

De volgende paar dagen blijft ze in huis. Dan gaat ze plotseling weg, naar het huis van een vriendin. Ze vertelt deze vriendin dat ze een obsceen telefoontje heeft gekregen, en ze blijft daar logeren. Als ze de volgende dag thuiskomt, denkt ze dat er iemand heeft ingebroken, want er zijn een paar dingen weg. Later vindt ze al die dingen op een vreemde plek terug, maar ze kan het gevoel dat er een indringer is geweest niet van zich afzetten.

Ze zit in haar huis en is bang voor indringers en op haar hoede voor dingen die mis kunnen gaan. Terwijl ze daar zit, vooral ’s avonds, hoort ze zo vaak rare geluiden dat ze er zeker van is dat er sluipers onder de vensterbanken zitten. Daarna moet ze de deur uit gaan en haar huis van buitenaf bekijken. Ze loopt in het donker om het huis heen en ziet geen sluipers en gaat weer naar binnen. Maar als ze een halfuur binnen heeft gezeten heeft ze het gevoel dat ze weer de deur uit moet om het huis van buitenaf te bekijken.

Ze gaat naar binnen en naar buiten, en ook de volgende dag gaat ze naar binnen en naar buiten. Daarna blijft ze binnen en praat alleen maar door de telefoon, met haar ogen op de deuren en ramen gericht en bedacht op vreemde schaduwen, en een tijdje daarna gaat ze helemaal niet meer naar buiten behalve ’s morgens vroeg om de grond op voetafdrukken te onderzoeken.

Overgangsfase: het kleine mannetje

Terwijl ze daar lag en probeerde te slapen en er vanaf de straat een beetje licht door het gordijn kwam, bedacht ze dingen en herinnerde zich dingen en luisterde soms alleen maar naar geluiden en keek naar het licht en het donker. Ze dacht aan het open- en dichtgaan van haar ogen: dat de leden omhooggingen om in al zijn diepte en licht en duisternis een tafereel te onthullen dat er al die tijd was geweest zonder dat ze het zag, zonder dat het iets voor haar betekende omdat ze het niet zag, en dan weer omlaaggingen en dat hele tafereel weer ongezien maakten, en elk moment omhoog konden gaan om het te laten zien en elk moment konden dichtgaan om het te verbergen, al was ze dikwijls, terwijl ze daar slapeloos lag, met haar ogen dicht, zo alert, zo ver vooruit gesneld met wat ze dacht, dat haar ogen haar wijd open leken achter de gesloten leden, uitpuilend, glazig, starend, al staarden ze alleen naar de donkere achterkant van de gesloten leden.

==

Haar zoon kwam en legde drie grote grijze schelpen op haar dij en de bezoeker, die vlak bij haar zat op een andere harde stoel, stak zijn hand uit om de middelste te pakken en ernaar te kijken – een ovale porseleinslak, met witte lippen.

==

Het moment dat er een grens wordt bereikt, dat er niets anders in het verschiet ligt dan duisternis: er komt iets te hulp wat niet echt is. Op een andere manier is dit als waanzin: een waanzinnige die niet door iets echts uit zijn problemen wordt verlost, begint te vertrouwen op wat niet echt is omdat het hem helpt en hij het nodig heeft omdat echte dingen hem voortdurend niet helpen.

==

Haar zoon laat op het terras telkens opnieuw een baksteen op een plastic geweer vallen, zodat het in scherpe stukken breekt. De televisie staat aan in een kamer achter een dichte deur. Een andere vrouw komt naar buiten met nat haar en een handdoek om zich heen en zegt plotseling en op luide toon tegen hem: Dat is stout, hou op. Haar zoon staat met de baksteen in zijn hand, en angst op zijn gezicht. Ze zegt: Ik begon net te mediteren en ik dacht dat het huis instortte. De stukken rood plastic glanzen op het geverfde leem rond zijn voeten.

==

Hoe het werkt: Soms is er een gedachte die een droom wordt (ze rolt een lange zin uit en daarna is ze in de Veertiende Straat en rolt een lang stuk zwarte trottoirband uit) en de geest zegt: Maar wacht, dit is niet waar, je begint te dromen, en ze wordt wakker om over denken en dromen te denken. Soms heeft ze lange tijd wakker gelegen en slaat de slaap eindelijk toe en wordt elk deel van haar lichaam onmiddellijk zacht; dan merkt haar geest het en wordt wakker omdat hij geïnteresseerd is in hoe de slaap zo plotseling komt. Soms wil haar geest helemaal niet stoppen met werken en wil hij daar urenlang niet mee stoppen en staat ze op om iets warms te drinken te maken en dan is het niet het warme drankje dat helpt maar het feit dat er actie is ondernomen. Soms komt de slaap gemakkelijk, maar bijna meteen (ze heeft een minuut of tien geslapen) maakt een hard geluid of een zacht maar onaangenaam geluid haar wakker en gaat haar hart tekeer. Eerst is er alleen onuitgesproken woede, dan begint haar geest weer te werken.

==

...

==

Hoestend, haar hoofd op drie kussens, warme thee naast haar; of een andere nacht een slappe, smeltende dot natte Kleenex op haar voorhoofd.

==

Ze sliep naast haar zoon op het strand; ze lagen evenwijdig aan de waterlijn. Het water klotste bij vlagen over het zand en zakte weg. Mensen bewogen, namen posities in vlak in de buurt, liepen voorbij, en het geluid van de oceaan was voldoende stilte om hen tweeen vredig te laten slapen, de zakkende zon op het gezicht van de jongen, korrels zand in zijn nek, een mier die over zijn wang rende (hij rilde, zijn hand ging open en toen weer stijf dicht), haar wang in het zachte grijzige zand, haar bril en haar hoed op het zand.

Toen was er de langzame wandeling omhoog naar huis, en later gingen ze een donker café binnen voor het avondeten (haar zoon bijna slapend over het gepolitoerde hout gebogen) en vanwege de duisternis, de drukte, het lawaai, het intense lawaai, zodat ze tegelijk met het eten iets van al het lawaai en alle duisternis leken door te slikken, was ze duizelig en in de war toen ze het licht en de stilte van de straat weer in liepen.

==

Ze ligt in het donker en neemt een paar ingewikkelde bochten om het punt van slapen te bereiken. Slapen is altijd moeilijk. Zelfs avonden dat het niet moeilijk zal blijken te zijn geweest verwacht ze dat het moeilijk wordt en is ze erop voorbereid, zodat het misschien ook wel moeilijk is geweest.

Die avond lang geleden viel er niets meer te doen. Ze lag in een kamer te huilen. Ze lag op haar linkerzij met haar ogen op het donkere raam gericht. Ze was acht of negen, zoiets. Haar linkerwang op een zachte oude kussensloop om een klein oud kussen dat nog naar oude mensen rook. Vlak bij haar, misschien tegenover haar, onder haar rechterarm, haar knuffelolifant, vleug afgesleten, slurf alle kanten op gevouwen. Of waarschijnlijker nog vanavond, kussen opzij gegooid, olifant opzij gegooid, misschien heeft ze op haar rechterwang naar het licht liggen staren dat onder de deur door komt en op haar vloerplanken schijnt, één hand omlaag houdend in de tocht over de vloer; het is een avond geweest van hopen dat de deur weer zal opengaan, dat er ergens een vermurwen zal zijn, dat het licht zal binnenstromen vanuit de gang, wit, en dat er tegen het witte licht een zwarte gedaante zal binnenkomen. Als de moeder ’s avonds weg is, is ze heel ver weg, al is het aan de andere kant van de deur, en als ze de deur opendoet en binnenkomt, komt ze regelrecht naar het kind en blijft op grote hoogte boven het kind staan, haar halve gezicht in het licht. Maar vanavond heeft het kind niet naar de deur gekeken, ze ligt met haar gezicht naar het donkere raam en ze is wanhopig beginnen te huilen. Iemand is boos; ze heeft iets definitiefs gedaan waarvoor vanavond geen vergiffenis is. Niemand zal binnenkomen, en ze kan er niet uit. Het definitieve ervan beangstigt haar. Het is een gevoel dat veel lijkt op het gevoel dat ze eraan zal doodgaan. Dan komt hij binnen, bijna uit eigen beweging, al is hij niet echt, ze heeft hem bedacht, hij komt voor de eerste keer binnen en blijft daar staan boven haar rechterschouder, klein, zacht, zichzelf wegcijferend, iets wat haar is komen vertellen dat haar niets zal overkomen, ontstaan op de grens, op het moment dat er niets anders in het verschiet lag dan duisternis.

==

Ze bedacht dat het door de onafgemaakte dingen kwam. Daarom kon ze niet slapen. Ze kon niet zeggen dat de dag voorbij was. Ze had niet het gevoel dat enige dag ooit voorbij was. Alles ging nog door. De dingen waren niet alleen niet afgemaakt maar misschien ook niet goed genoeg gedaan.

Buiten zong een spotlijster, zijn lied telkens veranderend, om de kwart minuut of zo, alsof hij er delen van uitprobeerde. Ze hoorde hem elke avond, maar werd er niet elke avond maar alleen af en toe door aan een nachtegaal herinnerd, die ook in het donker zingt.

De spotlijster zong, en daarachter was het geluid van de oceaan, soms een gestaag geruis, dan een doordringende klap als een grotere golf bezweek op het zand, niet elke avond maar als het tij hoog was op het moment dat ze wakker lag in het donker. Ze bedacht dat als er een manier was om zichzelf een soort rust op te dringen, ze zou kunnen slapen, en ze probeerde deze rust in zich op te zuigen, alsof het een soort vloeistof was, en dat werkte, zij het niet lang. De rust leek, toen hij haar begon te vullen, uit haar ruggengraat te komen, het onderste deel van haar ruggengraat. Maar hij wilde niet in haar blijven tenzij ze hem daar binnengezogen hield en dat kon ze niet lang volhouden.

Dan zegt ze bij zichzelf: Waar valt hier hulp voor te krijgen? En de gedaante komt terug, tot haar verrassing, en blijft boven haar schouder staan; hij is niet zo klein, niet zo mollig, niet zo bescheiden meer (het is jaren later) maar vol sombere zelfverzekerdheid; hij zou haar kunnen zeggen, al doet hij dat niet, maar zijn aanwezigheid zegt het haar, dat alles in orde is en dat ze lief is, en dat ze haar best heeft gedaan ook al denken anderen misschien van niet – en ook die anderen zijn ergens in het huis, in een kamer ergens verderop in de gang, dicht op een rij staand, of misschien twee rijen, met trotse, witte en boze gezichten.

Uitsplitsen

Hij zit daar naar een stuk papier voor hem te staren. Hij probeert het uit te splitsen. Hij zegt:

Ik splits het allemaal uit. Het ticket was $?600 en daar kwam nog het nodige bij voor het hotel en eten en dergelijke, voor precies tien dagen. Zeg $?80 per dag, nee eerder $?100 per dag. En we hebben, zeg, gemiddeld één keer per dag gevreeën. Dat is $?100 per nummer. En elke keer duurde het misschien twee of drie uur dus dat komt op tussen de $?33 en $?50 per uur, wat duur is.

Al was dat natuurlijk niet alles wat er gebeurde, want we waren bijna de hele dag samen. Ze keek de hele tijd naar me en elke keer als ze naar me keek was het iets waard, en ze glimlachte naar me en hield niet op met praten en zingen, iets wat ik zei, ze ging los, een riedel, voor mij, ze was een klein eindje van me af maar glimlachte ook, en maakte grapjes tegen me, en ik vond het geweldig maar wist niet precies wat ik ermee aan moest en glimlachte alleen maar naar haar terug en voelde me traag naast haar, gewoon niet snel genoeg. Dus ze praatte en raakte me aan bij mijn schouder en mijn arm, ze raakte me de hele tijd aan en bleef vlak bij me. Je bent de hele dag bij elkaar en het blijft gebeuren, dat aanraken en glimlachen, en het telt op, het bouwt op, en je weet waar je die nacht zult zijn, je praat en af en toe denk je eraan, nee, je denkt niet, je voelt het alleen als een soort bestemming, wat er gaat komen als jullie weggaan van waar jullie de hele avond zijn geweest, en je bent er blij mee en brengt het allemaal in kaart, niet echt in je hoofd maar ergens in je lichaam, of door je hele lichaam heen, het stapelt zich allemaal op en komt samen zodat als je in bed ligt je er niets aan kunt doen, het wordt echt een kunststukje, het stroomt er allemaal uit, maar langzaam, je doet rustig aan tot het niet meer lukt, of je houdt je de hele tijd in, je houdt je in en raakt van alles de randen aan, je kruipt langs de randen totdat je erin moet duiken om het af te maken en als je klaar bent, ben je te zwak om te staan maar na een tijdje moet je naar de wc en je gaat staan, je benen trillen, je houdt je vast aan de deurlijsten, er komt een beetje licht door het raam, je kunt je weg naar binnen en naar buiten zien, maar het bed zie je niet echt.

Dus eigenlijk is het geen $?100 per nummer omdat het de hele dag doorgaat, vanaf het begin als je wakker wordt en haar lichaam naast je voelt, en er ontgaat je niets, helemaal niets van wat er naast je ligt, haar arm, haar been, haar schouder, haar gezicht, die mooie huid, ik heb andere mooie huid gevoeld, maar deze huid is alleen de rand van iets anders, en je begint van voren af aan en het zal nooit genoeg zijn, hoe je ook over elkaar heen kruipt, en als je honger een beetje afneemt bedenk je hoeveel je van haar houdt en je begint opnieuw, en haar gezicht, je kijkt naar haar gezicht en kunt niet geloven hoe je het voor elkaar hebt gekregen en wat een mazzel en het is nog steeds allemaal een verrassing en het houdt nooit op, zelfs niet als het voorbij is, het houdt nooit op een verrassing te zijn.

Het is meer alsof je een goede zestien of achttien uur per dag hebt dat dit doorgaat, zelfs als je niet bij haar bent gaat het door, het is fijn weg te zijn omdat het zo fijn zal zijn naar haar terug te gaan, dus het is er nog steeds, en je kunt niet weggaan om naar een oude straat of een oud schilderij te kijken zonder het nog in je lichaam te voelen en een paar dingen die de vorige dag zijn gebeurd die op zichzelf niet veel betekenen of niet veel zouden betekenen als jullie dit niet samen hadden, maar je kunt het niet vergeten en het is allemaal de hele tijd in je, dus dat lijkt meer op, zeg, honderd gedeeld door zestien oftewel $?6 per uur, wat niet zoveel is.

En dan blijft het eigenlijk doorgaan terwijl je slaapt, al droom je waarschijnlijk over iets anders, een gebouw, misschien, ik bleef dromen, elke nacht, bijna, over dat gebouw, omdat ik een heleboel van elke ochtend in dat oude stenen gebouw doorbracht en als ik mijn ogen dichtdeed zag ik die koele ruimtes en had ik die rust vanbinnen, ik zag de bakstenen van de vloer en de stenen bogen en de ruimte, de leegte ertussen, als een soort donkere lijst om wat ik daarachter kon zien, een tuin, en die ruimte was ook als steen vanwege de koelte ervan en de grijze schaduw, dat soort lichtgevende schaduw, die gloeide door het licht van de zon dat achter de bogen viel, en er was ook de enorme hoogte van het plafond, dat alles ging de hele tijd door me heen al wist ik dat pas als ik mijn ogen dichtdeed, ik slaap en ik droom niet over haar maar ze ligt naast me en ik word ’s nachts vaak genoeg wakker om me te herinneren dat ze er is en het te merken, zeg maar, zodra ze op haar rug lag maar nu ligt ze om me heen gekruld, ik kijk naar haar dichte ogen, ik wil haar oogleden kussen, ik wil die zachte huid onder mijn lippen voelen, maar ik wil haar niet storen, ik wil haar niet zien fronsen alsof ze in haar slaap is vergeten wie ik ben en alleen voelt dat iets haar lastigvalt en dus kijk ik alleen maar naar haar en houd alles vast, die keren dat ik waak over haar slaap en ze naast me ligt en niet van me weg is zoals ze later zal zijn, ik wil de hele nacht wakker blijven, alleen maar om dat te blijven voelen, maar ik kan het niet, ik val weer in slaap, al slaap ik licht, en probeer het nog steeds vast te houden.

Maar het is niet voorbij als het ophoudt, het gaat door nadat het allemaal voorbij is, ze zit nog in je als een zoete likeur, je zit vol van haar, alles aan haar is als het ware in je gebloed, haar geur, haar stem, de manier waarop haar lichaam beweegt, het zit allemaal in je, ten minste een tijdje daarna, dan begin je het kwijt te raken, en ik begin het kwijt te raken, je bent bang voor hoe zwak je bent, dat je haar niet helemaal in je terug kan krijgen en nu gaat het allemaal je lichaam uit en zit het meer in je hoofd dan in je lichaam, de beelden trekken stuk voor stuk aan je voorbij en je kijkt ernaar, sommige duren langer dan andere, jullie waren samen op een heel witte cleane plek, een koffiehuis, zaten samen te ontbijten, en de plek is zo wit dat je haar duidelijk tegen de achtergrond kan zien, haar blauwe ogen, haar glimlach, de kleuren van haar kleren, zelfs de drukletters van de krant die ze leest als ze niet naar je opkijkt, het lichtbruin en rood en goud van haar haar als ze haar hoofd buigt om te lezen, de bruine koffie, de bruine broodjes, allemaal afgetekend tegen dat witte tafeltje en die witte borden en zilveren kannen en zilveren messen en lepels, en tegen die rust van de slaperige mensen in dat vertrek die in hun eentje aan hun tafeltje zitten met alleen wat klingelen en kletteren van lepeltjes en kopjes op schoteltjes en wat gedempte stemmen en haar stem die af en toe stijgt en daalt. De beelden trekken aan je voorbij en je hoopt dat ze hun leven niet te snel zullen verliezen en opdrogen hoewel je weet dat ze dat zullen doen en dat je ook iets zal vergeten van wat er is gebeurd, omdat je al kleine dingetjes naar boven haalt die je bijna was vergeten.

We lagen in bed en ze vroeg me: Vind je me dik? en ik was verbaasd omdat ze zich helemaal niet op die manier druk over zichzelf leek te maken en ik denk dat ik daaruit opmaakte dat ze zich wél druk over zichzelf maakte dus antwoordde ik wat ik dacht en was zo stom te zeggen dat ze een heel mooi lichaam had, dat haar lichaam perfect was, en mijn antwoord was echt gemeend, maar ze zei nogal scherp: Dat vroeg ik niet, en dus moest ik proberen haar opnieuw antwoord te geven, precies op wat ze gevraagd had.

En op een keer lag ze ’s avonds laat tegenover me en begon ze te praten, haar adem in mijn oor, en ze bleef maar doorgaan, en steeds sneller praten, ze kon niet stoppen, en ik vond het heerlijk, ik had gewoon het gevoel dat al dat leven in haar ook in mij stroomde, ik had zo weinig leven in me, haar leven, haar vuur kwam in me, in die hete adem in mijn oor, en ik wilde alleen maar dat ze voor altijd zou doorgaan met praten daar vlak naast me, en ik zou doorgaan met leven, op die manier, ik zou kunnen doorgaan met leven, maar zonder haar weet ik dat niet.

Dan vergeet je dat allemaal een beetje, misschien wel het meeste, bijna alles, op het eind, en je doet je best het je nu allemaal te herinneren zodat je het nooit meer zult vergeten, maar je kunt het ook kapotmaken door er alleen maar te vaak aan te denken, al denk je er onwillekeurig bijna de hele tijd aan.

En dan, als de beelden beginnen te verdwijnen, begin je een paar vragen te stellen, gewoon kleine vraagjes, die in je hoofd zitten zonder antwoorden, zoals waarom ze het licht aan had toen je op een avond naar bed kwam, maar het de volgende uit was, maar ze het de avond daarna weer aan had en ze het de laatste avond weer uit had, waarom, en andere vragen, kleine vraagjes die zo aan je knagen.

En ten slotte gaan de beelden weg en blijven die droge vraagjes daar zitten zonder antwoorden en houd je er zo’n enorme hevige pijn aan over die je probeert te verdoven door te lezen, of je probeert hem te laten afnemen door naar openbare plekken te gaan waar je ook onder de mensen zult zijn, maar hoe goed je die pijn ook kunt wegduwen, net als je denkt dat je er een tijdje bovenop zult zijn, dat je veilig bent, dat je het zogezegd met al je kracht van je afhoudt en op een kaal verdoofd stukje grond blijft zitten, dan komt het plotseling allemaal terug, je hoort een geluid, misschien is het een kat die huilt of een baby, of huilt er iets anders zoals zij, je hoort het en legt dat verband in een deel van je waarover je geen controle hebt en de pijn komt zo hevig terug dat je bang bent, bang voor hoe je erin terug zult vallen en je vraagt je af, nee, je bent doodsbang om te vragen hoe je er ooit uit zult klimmen.

En dus is het niet alleen elk uur van de dag terwijl het gebeurt, maar is het eigenlijk uren en uren elke dag daarna, wekenlang, zij het minder en minder, zodat je de verhouding zou kunnen uitrekenen als je wilde, misschien denk je er na zes weken al met al nog maar een uurtje of zo aan, een paar verspreide minuten hier en daar, of een paar minuten hier en daar en een halfuur voordat je gaat slapen, of soms komt het allemaal terug en blijf je er de halve nacht van wakker.

Dus als je dat allemaal bij elkaar optelt, heb je er misschien maar $?3 per uur aan uitgegeven.

Als je de slechte momenten ook moet meerekenen, weet ik het niet. Er waren geen slechte momenten met haar, al was er misschien één slecht moment, toen ik haar zei dat ik van haar hield. Ik kon er niets aan doen, het was de eerste keer dat dit bij haar gebeurde, nu was ik half verliefd op haar aan het worden of misschien wel helemaal als ze het me had toegestaan maar dat kon ze niet of ik kon het niet helemaal omdat het allemaal zo kort zou zijn en ook nog andere dingen, en dus zei ik het haar, en wist ik geen manier om haar eerst te zeggen dat ze dit niet als een last hoefde te beschouwen, het feit dat ik van haar hield, of dat ze niet hetzelfde voor mij hoefde te voelen, of hetzelfde hoefde terug te zeggen, dat ik het alleen maar tegen haar moest zeggen, meer niet, omdat het in me ontplofte, en het zeggen zou nog niet in de verste verte beschrijven wat ik voelde, ik kon eigenlijk niets zeggen over wat ik voelde omdat het zoveel was, woorden schoten tekort, en vrijen maakte het alleen nog maar erger want dan had ik dringend behoefte aan woorden maar die hielpen niets, die hielpen helemaal niets, maar ik zei het haar toch, ik lag boven op haar en haar handen waren bij haar hoofd en mijn handen waren op de hare en onze vingers waren verstrengeld en er scheen een beetje licht op haar gezicht door het raam maar ik kon haar niet echt zien en ik was bang het te zeggen maar ik moest het zeggen omdat ik het haar wilde laten weten, het was de laatste nacht, ik moest het haar toen zeggen of ik kreeg nooit meer een kans, ik zei gewoon: Voordat je gaat slapen, ik moet je zeggen voordat je gaat slapen dat ik van je hou, en onmiddellijk, meteen daarna, zei ze: Ik hou ook van jou, en dat klonk voor mij alsof ze het niet meende, een beetje vlak, maar het klinkt meestal een beetje vlak als iemand zegt: Ik hou ook van jou, omdat ze het alleen maar terugzeggen ook al menen ze het, en het probleem is dat ik nooit zal weten of ze het meende, of misschien zal ze me op een dag zeggen of ze het meende of niet, maar dat kan ik nu onmogelijk weten, en het spijt me dat ik het heb gedaan, het was een val waar ik haar niet in wilde laten lopen, ik zie nu dat het een val was, want als ze helemaal niets had gezegd weet ik dat ik daar ook door gekwetst zou zijn geweest, alsof ze iets van me afpakte en het gewoon accepteerde en niets teruggaf, dus ze kon echt niet anders, al was het maar om aardig tegen me te zijn, ze moest het zeggen, en ik weet nu niet echt of ze het meende.

Nog een slecht moment, al was het niet echt slecht, maar makkelijk was het ook niet, was toen ik moest vertrekken, het werd tijd, en ik begon te trillen en me leeg te voelen, niets in het midden van me, niets in me, en niets om me op de been te houden, en toen kwam het, alles was klaar, en ik moest gaan, en dus was het alleen maar een kus, een haastige, alsof we bang waren voor wat er na een kus zou kunnen gebeuren, en ze was toen bijna door het dolle heen, ze stak haar hand uit naar een haak bij de deur en pakte een oud hemd, een groen met blauw hemd van de haak en legde het in mijn armen, om mee te nemen, de zachte stof was doortrokken van haar geur, en toen stonden we daar dicht tegen elkaar aan naar een stuk papier te kijken dat ze in haar hand had en er ontging me niets, ik hield ze stevig vast, die laatste minuut of twee, want dit was het dan, we waren aan het eind gekomen, dingen veranderen altijd, dus dit was het echt, voorbij.

Misschien loopt het goed af, misschien heb je er niets mee verloren, ik weet het niet, nee, echt, soms als je eraan denkt voel je je echt net een prins, voel je je net een koning, en andere keren ben je weer bang, je bent bang, niet de hele tijd maar af en toe, voor wat het met je zal doen, en je komt er moeilijk achter wat je er nu mee aan moet.

Bij het weglopen keek ik één keer om en de deur stond nog open, ik kon haar helemaal achter in het donker van de kamer zien staan, ik kon alleen haar witte gezicht goed zien dat me nog nakeek, en haar witte armen.

Ik denk dat je op een punt komt dat je naar die pijn kijkt alsof hij daar een meter voor je ligt in een doos, een open doos, ergens in een raam. Hij is hard en koud, als een metalen staaf. Je kijkt gewoon hoe hij daar ligt en zegt: Goed, ik neem het zoals het is, ik accepteer het. Het is gewoon zo. Want je weet er alles van voor je er zelfs maar aan begint. Je weet dat de pijn erbij hoort. En je kunt achteraf niet zeggen dat het plezier groter was dan de pijn en dat je het daarom weer zou doen. Dat heeft er niets mee te maken. Je kunt het niet meten, omdat de pijn naderhand komt en hij langer duurt. Dus de echte vraag is: Waarom laat die pijn je niet zeggen: Ik doe het nooit meer? Als de pijn zo erg is dat je dat moet zeggen, maar het niet doet.

Dus ik denk er gewoon over na, hoe je eraan kunt beginnen met $?600, of eerder $?1000, en hoe je kunt eindigen met een oud hemd.

Meneer Burdoffs bezoek aan Duitsland

De onderneming

Meneer Burdoff logeert een jaar in Keulen bij een kantoorbediende en diens gezin om Duits te leren. De onderneming is slecht overdacht en tot mislukken gedoemd, want hij zal veel van zijn tijd met introspectie verdoen en maar heel weinig Duits leren.

==

De situatie

Hij schrijft met groot enthousiasme aan een oude schoolvriend in Amerika over Duitsland, Keulen, het huis waar hij woont en zijn imposante kamer met een voortreffelijk uitzicht over een bouwplaats op de bergen daarachter. Maar hoewel zijn situatie hem nieuw lijkt, heeft ze zich in werkelijkheid al vele malen herhaald zonder spectaculair resultaat. Zijn oude schoolvriend klinkt het allemaal maar al te bekend in de oren: het huis dat wemelt van de prullaria, de bemoeizieke hospita, de onhandige dochters en de eenzaamheid van zijn slaapkamer. De goedbedoelende taalleraar, de vermoeide leerlingen en de vreemde stadsstraten.

==

Lethargie

Meneer Burdoff heeft zijn dagen nog niet op een in zijn ogen productieve manier ingedeeld of hij vervalt in een staat van lethargie. Hij kan zich niet concentreren. Hij is te nerveus om van zijn sigaretten af te blijven, en toch bezorgt roken hem hoofdpijn. Hij kan de woorden van zijn grammaticaboek niet lezen en zelfs als hij er met bovenmatige inspanning in slaagt één constructie te doorgronden voelt hij zich nauwelijks beloond.

==

Leverknoedels

Meneer Burdoff denkt al aan de lunch als het nog lang geen tijd is om naar de eetkamer beneden te gaan. Hij zit bij zijn raam te roken. Hij kan de soep al ruiken. Over de tafel in de eetkamer zal een kanten kleed liggen maar hij zal nog niet gedekt zijn voor de lunch.

Meneer Burdoff staart naar de bouwplaats achter het pension. In een wieg van rauwe aarde buigen en strekken zich drie kranen en draaien van de ene kant naar de andere. Groepjes piepkleine werklui ver in de diepte staan stil met hun handen in hun zakken.

De soep zal dun en helder zijn, met drijvende leverknoedels erin, oogjes olie op het oppervlak en spikkels peterselie onder de kronkeling van opstijgende damp. In de regel wordt de soep gevolgd door een dun kalfslapje en het kalfslapje door een plak gebak. Het gebak staat nu in de oven en meneer Burdoff kan het ruiken. De geluiden die hij heeft gehoord, de vele verschillende zware motoren van de kranen en bulldozers die beneden aan het knarsen zijn, worden gedempt door het geluid van de stofzuiger op de gang achter zijn deur. Dan gaat de stofzuiger naar een ander deel van het huis. Om twaalf uur vallen de machines beneden stil, en even later hoort meneer Burdoff door de plotselinge stilte de stem van zijn hospita, het gepiep van vloerplanken in de gang beneden en daarna het feestelijke gekletter van bestek. Dit zijn de geluiden waarop zijn oren gespitst zijn geweest, en hij verlaat zijn kamer om te gaan lunchen.

==

De klas

Zijn taalleraar is aardig en grappig en iedereen in de klas vermaakt zich. Meneer Burdoff merkt tot zijn opluchting dat hoewel zijn begrip te wensen overlaat, hij niet de langzaamste is van de klas. Heel wat dingen worden in koor opgedreund, en hij doet er enthousiast aan mee. Hij schept plezier in de verhaaltjes die de klas zo moeizaam instudeert: Karl en Helga gaan bijvoorbeeld een toeristisch tochtje maken dat nogal verrassend afloopt, en de leerlingen waarderen dit met lachsalvo’s.

==

Aarzeling

Meneer Burdoff zit naast een kleine Hawaïaanse vrouw en kijkt naar haar erg rode lippen terwijl ze vertwijfeld haar reizen door Frankrijk beschrijft. De aarzeling van de klasgenoten terwijl ze proberen te spreken is charmant; door het blootgeven van hun zwakte krijgen ze een frisse onschuld.

==

Meneer Burdoff wordt verliefd

Nu voelt meneer Burdoff zich steeds sterker aangetrokken tot de Hawaïaanse, die naar een stoel recht voor hem is verhuisd. Elke les staart hij naar haar met lak bespoten zwarte paardenstaart, haar smalle schouders en de onderste rand van haar billen die subtiel door de opening in de achterkant van haar stoel steken op maar enkele centimeters van zijn knieën. Hij snakt naar een glimp van haar keurig over elkaar geslagen benen, haar wippende balletschoentje terwijl ze worstelt om een vraag te beantwoorden en haar tengere hand die aan het schrijven is en zich regelmatig over de bladzij beweegt om daarna weer aan het zicht te worden onttrokken.

Hij is betoverd door de kleuren die ze draagt en de dingen die ze bij zich heeft. Elke nacht ligt hij wakker en droomt dat hij haar een ernstig probleem helpt te overwinnen. Elke droom is eender en stopt vlak voor de eerste kus.

Zijn liefde is echter brozer dan hij denkt, en ze sterft in een oogwenk op de dag dat een lange en weelderige Noorse vrouw de klas komt versterken.

==

De komst van Helen

Als ze het lokaal binnenkomt en haar heupen rond de drom zwijgende leerlingen zwaait, maakt ze op meneer Burdoff een schitterende en logge indruk. Ze heeft haar heup nog niet ingetrokken om tussen de schrijfleuning van een stoel aan de ene kant te passen of haar laaghangende borst aan de andere duwt de chignon van een boze vrouw uit Aix uit de weg. De leerlingen doen enige moeite uit haar buurt te blijven, maar hun stoelen zitten met drie tegelijk aan elkaar vast en ze kunnen hun pogingen niet coördineren. Een trage blos kruipt over Helens hals en wangen omhoog.

Tot meneer Burdoffs verrukking wringt ze zich langs zijn knieen en gaat op de lege stoel naast hem zitten. Ze glimlacht verontschuldigend naar hem en naar de klas in het algemeen. Een mengeling van warme geuren stijgt op uit haar oksels, haar hals en haar haar, en meneer Burdoff vergeet ogenblikkelijk congruenties, vervoegingen en wijzen, kijkt op naar de leraar en ziet alleen Helens witte wimpers.

==

Meneer Burdoff neemt Helen achter een standbeeld

Helen bezwijkt voor meneer Burdoff op hun allereerste afspraakje, na een avondje ploeteren in het natte gras achter een standbeeld van Leopold Mozart. Al kost het meneer Burdoff aanvankelijk weinig moeite Helen mee naar het park te krijgen, veel problematischer is het haar vochtige korset over haar middel te rollen en haar er na afloop, als al het zwoegen en kreunen voorbij is, van te overtuigen dat ze niet is gezien door een gezagdrager of een goede vriend. Zodra ze in dat opzicht gerust is gesteld, is haar enige vraag aan meneer Burdoff: Heeft hij nog wel respect voor haar?

==

Meneer Burdoff tijdens Tannhäuser

Zeer tegen zijn eigen wil maar uit liefde voor Helen stemt meneer Burdoff in met een bezoek aan een opera van Wagner in de Keulse opera. Tijdens het eerste bedrijf komt meneer Burdoff, gewend als hij is aan de helderheid van de achttiende eeuw, in ademnood en is bang dat hij zal flauwvallen op zijn harde stoel boven in de zaal. Met zijn scholing in de strikte progressies van Scarlatti kan hij in deze muziek geen enkele ontwikkeling bespeuren. Op een in zijn ogen willekeurig moment loopt het bedrijf ten einde.

Als het licht aangaat, kijkt meneer Burdoff aandachtig naar Helens gezicht. Een glimlachje speelt om haar lippen, haar voorhoofd en wangen zijn vochtig en haar ogen gloeien verzadigd, alsof ze een uitgebreide maaltijd heeft genuttigd. Meneer Burdoff, daarentegen, wordt overvallen door zwaarmoedigheid.

Tijdens de rest van de voorstelling dwalen meneer Burdoffs gedachten af. Hij probeert het aantal plaatsen in de zaal te berekenen en bestudeert daarna de vage fresco’s op de onderkant van de koepel. Af en toe werpt hij een blik op Helens sterke hand op de leuning van haar stoel maar hij durft haar niet te storen door die aan te raken.

==

Meneer Burdoff en de negentiende eeuw

Op het eind van hun verhouding, tegen de tijd dat meneer Burdoff de hele Ring-cyclus en De vliegende Hollander heeft uitgezeten, evenals een symfonisch gedicht van Strauss en wat hem ontelbare vioolconcerten van Bruch lijken, heeft hij het gevoel dat Helen hem tot diep in de negentiende eeuw heeft meegenomen, een eeuw die hij altijd zorgvuldig heeft gemeden. Hij is verrast door de weligheid ervan, de virtuositeit en de vrouwelijke fijngevoeligheid, en nog later, als hij met de trein uit Duitsland wegrijdt, denkt hij aan de nacht – belangrijk voor de ontwikkeling van hun relatie – dat hij en Helen de liefde bedreven tijdens haar menstruatie. De radio zond Schumanns Manfred uit. Terwijl meneer Burdoff zijn hoogtepunt bereikte, kleverig van Helens bloed, had hij het verwarde gevoel dat Helens bloed, Helen zelf en de negentiende eeuw diepgaand met elkaar vervlochten waren.

==

Samenvatting

Meneer Burdoff komt naar Duitsland. Woont in een pension vanwaar hij bouw kan zien. Kijkt uit naar lunch. Eet elke dag flink en komt aan. Gaat naar les, naar musea en naar biertuinen. Luistert graag naar een strijkkwartet in de open lucht, zijn armen op het metalen tafelblad en grind onder zijn voeten. Dagdroomt over vrouwen. Wordt verliefd op Helen. Een moeilijke en ongemakkelijke liefde. Toenemende vertrouwdheid. Helen openbaart haar liefde voor wagneriaanse opera. Meneer Burdoff heeft helaas liever Scarlatti. Het Mysterie van Helens Geest.

Helens kind wordt ziek en ze gaat terug naar Noorwegen om het te verplegen. Ze weet niet zeker of ze haar huwelijk zal voortzetten. Meneer Burdoff schrijft haar minstens eenmaal per dag. Zal ze kunnen terugkomen voordat hij naar Amerika vertrekt? De brieven die ze terugschrijft zijn heel kort. Meneer Burdoff levert kritiek op haar brieven. Ze schrijft minder geregeld en meldt niets wat meneer Burdoff horen wil. Meneer Burdoff, klaar met zijn cursus, bereidt zich voor op de terugkeer naar Amerika. Alleen op weg naar Parijs kijkt hij uit het treinraampje, voelt zich zwak, machteloos. Helen zit bij haar slapende kind, staart naar het slaapkamerraam, denkt aan meneer Burdoff. Moet aan eerdere minnaars denken, en aan hun auto’s.

Wat zij wist

Mensen wisten niet wat zij wist, dat ze eigenlijk geen vrouw was maar een man, vaak een dikke man, maar vaker nog, waarschijnlijk, een oude man. Het feit dat ze een oude man was maakte het moeilijk voor haar een jonge vrouw te zijn. Het was moeilijk voor haar met een jongeman te praten, bijvoorbeeld, al was de jongeman duidelijk in haar geïnteresseerd. Ze moest zich afvragen: Waarom flirt deze jongeman met deze oude man?

De vis

Ze staat gebogen over een vis, denkend aan bepaalde onherroepelijke fouten die ze vandaag heeft gemaakt. Nu is de vis bereid, en is ze er alleen mee. De vis is voor haar – er is niemand anders in huis. Maar ze heeft een moeilijke dag achter de rug. Hoe kan ze deze vis opeten, die ligt af te koelen op een marmeren blad? En toch is ook de vis, roerloos als hij is, en met zijn verwijderde graten, en zijn afgestroopte zilveren vel, nog nooit zo volstrekt alleen geweest als nu: definitief geschonden en met een vermoeide blik beschouwd door deze vrouw die de laatste fout van haar dag heeft gemaakt en hem dit heeft aangedaan.

Mildred en de hobo

Gisteravond heeft Mildred, mijn buurvrouw op de verdieping hieronder, met een hobo gemasturbeerd. De hobo piepte en krijste in haar vagina. Mildred kreunde. Later, toen ik dacht dat ze klaar was, begon ze te gillen. Ik lag in bed met een boek over India. Ik voelde haar genot via de vloerplanken mijn kamer in stijgen. Natuurlijk kan er een andere verklaring zijn geweest voor wat ik heb gehoord. Misschien was het niet de hobo maar de bespeler van de hobo die Mildred penetreerde. Of misschien sloeg Mildred haar zenuwachtige hondje met iets duns en muzikaals als een hobo.

Mildred die gilt woont onder me. Drie jonge vrouwen uit Connecticut wonen boven me. Dan zijn er nog een pianiste met twee dochters op de verdieping van de woonkamer en een paar lesbiennes in het souterrain. Ik ben een matig mens, een moeder, en ik ga graag vroeg naar bed – maar hoe kan ik in dit gebouw een geregeld leven leiden? Het is een circus van springende en steigerende vagina’s: dertien vagina’s en maar één penis, mijn zoontje.

De muis

Eerst schrijft een dichter een verhaal over een muis, in maanlicht in de sneeuw, hoe de muis zich in zijn schaduw probeert te verstoppen, hoe de muis tegen zijn mouw opklimt en hij hem afschudt in de sneeuw voordat hij weet wat zich aan zijn mouw vastklampt. Zijn kat is in de buurt en haar schaduw valt op de sneeuw, en ze zit achter de muis aan. Dan leest een vrouw zijn verhaal in bad. De helft van haar haar is droog en de helft drijft in het badwater. Ze vindt het een goed verhaal.

Die nacht kan ze niet slapen en ze gaat naar de keuken om nog een boek van dezelfde dichter te lezen. Ze zit op een kruk bij het aanrecht. Het is laat en de nacht is stil, al passeert er op enige afstand af en toe een trein die fluit voor een overgang. Tot haar verbazing komt er, hoewel ze weet dat hij daar woont, een muis uit een brander onder een pan en hij snuift de lucht op. Zijn poten zijn als doorntjes, zijn oren zijn onverwacht groot, één oog is dicht en het andere open. Hij knabbelt iets van het rek boven de brander. Ze beweegt en hij schiet weer naar binnen, ze zit stil en even later komt hij weer naar buiten, en als ze weer beweegt schiet hij het fornuis weer in als een geknapt elastiekje. Om vier uur in de morgen slaat de vrouw, hoewel ze nog klaarwakker is en leest en soms naar de muis kijkt, haar boek dicht en gaat weer naar bed.

’s Morgens zit er een man in de keuken op een kruk, dezelfde kruk, bij het aanrecht, en heeft hun jonge kat in zijn armen, terwijl hij met zijn brede roze handen haar nek vasthoudt en met zijn duimen over de kruin van haar kop wrijft, en achter hem staat de vrouw tegen zijn rug geleund, haar borsten geplet tegen zijn schouderbladen, haar handen gesloten over zijn borst, en ze hebben broodkorsten op het aanrecht gelegd zodat de muis die ruikt en wachten tot de muis tevoorschijn komt, blindelings, en de jonge kat hem pakt.

Zo blijven ze in bijna volledige stilte verstrengeld en zijn bijna roerloos, alleen de tedere duimen van de man gaan over de schedel van de kat en de vrouw legt soms haar wang tegen het geurige zwarte haar van de man en tilt hem dan weer op en de ogen van de kat schieten snel van punt naar punt. Er start een motor in de keuken, er is het plotselinge oplaaien van de gasboiler, het snelle passeren van een paar auto’s over de snelweg beneden en dan één enkele stem op de straat. Maar de muis kent zijn pappenheimers en komt niet naar buiten. De kat is te hongerig om stil te blijven liggen en steekt een poot uit en dan een andere en bevrijdt zich uit de lichte omhelzing van de man en klimt op het aanrecht om het brood zelf op te eten.

Vaak, wanneer ze het huis maar binnen kan komen of het huis wordt binnengelaten, zit de kat slaperig ineengedoken op het aanrecht bij het fornuis, haar ogen op de brander gericht waar de muis waarschijnlijk tevoorschijn zal komen, maar waakzamer dan dat is ze niet, half slapend, alsof ze zichzelf graag in deze situatie plaatst, jagend op de muis maar volkomen roerloos. Eigenlijk houdt ze de muis gezelschap, de muis waakzaam of slapend in het fornuis, de kat vlakbij daarbuiten. De muis heeft jongen gekregen, in het fornuis, en de kat draagt ook jonkies in haar lichaam en haar tepels beginnen duidelijk uit te komen in de donzige vacht op haar buik.

De vrouw kijkt vaak naar de kat en herinnert zich soms een ander verhaal.

De vrouw en haar man woonden op het platteland in een groot leeg huis. De kamers in dit huis waren zo groot dat het meubilair in de lege ruimten verzonk. Er waren geen tapijten en de gordijnen waren dun, de vensterbanken koud in de winter, en het daglicht en het elektrische licht ’s avonds waren koud en wit en verlichtten de kale vloer en de kale muren maar veranderden niets aan de duisternis van de kamers.

Aan twee kanten van het huis, voorbij het erf, stond een groepje bomen. Eén bosje was diep en dicht en klom weg over een heuvel. Aan de voet van de heuvel lag een moerassig meertje tussen de bomen waar het water was gevangen door de spoordijk. De rails en bielzen waren van de spoordijk verdwenen en de dijk zelf was begroeid met jonge boompjes. Het andere groepje bomen was dun en grensde aan een weiland, en herten liepen erdoorheen om in de wei te gaan slapen. ’s Winters kon de vrouw hun sporen in de sneeuw zien en volgen waar ze vanaf de weg waren komen aanspringen. Als het koud werd begonnen de muizen het huis binnen te komen uit het bos en vanaf de wei, en doorboorden de muren en vochten en piepten achter de plinten. De vrouw en haar man hadden geen last van de muizen, behalve van de zwarte keuteltjes overal, maar ze hadden gehoord dat muizen soms de bedrading in de muren doorknagen en brand veroorzaken, dus besloten ze te proberen van ze af te komen.

De vrouw kocht een paar vallen in de ijzerwinkel, gemaakt van glimmende koperkleurige metalen spiralen en nieuw ruw hout waarop rode letters waren gedrukt. De man van de ijzerwinkel liet haar zien hoe ze ze moest zetten. Je kon je er gemakkelijk aan bezeren omdat de veren erg sterk en strak waren. De vrouw moest degene zijn die ze zette omdat zij altijd degene was die dat soort dingen deed. ’s Avonds voordat ze naar bed gingen zette ze er voorzichtig een op scherp, bang dat haar vingers ertussen zouden komen, en plaatste hem ergens waar zij en hij er niet gauw op zouden trappen als ze ’s morgens de keuken binnenkwamen en vergaten dat hij er stond.

Ze gingen naar bed en de vrouw bleef wakker en las. Ze las meestal door tot de man wakker genoeg werd om over het licht te klagen. Hij was vaak ergens boos over en als ze ’s avonds las was ’t het licht. Toen het al nacht was, was ze nog steeds wakker en hoorde het als een geweerschot klinkende geluid van de dichtklappende val maar ze ging niet naar beneden omdat het koud was in huis.

’s Morgens ging ze de keuken binnen en zag dat de val was omgekieperd en dat er een muis in zat en dat er overal bloedvegen op het roze linoleum zaten. Ze dacht dat de muis dood was, maar toen ze de val een zetje gaf met haar voet zag ze dat hij dat niet was. Hij begon rond te spartelen op het linoleum met de dichtgeklapte val om zijn kop. Toen kwam haar man binnen en geen van beiden wist wat ze met deze halfdode muis aan moesten. Ze dachten dat ’t het beste zou zijn om hem dood te slaan met een hamer of iets anders zwaars maar als iemand van hen dat moest doen, zou zij het zijn en daar voelde ze niets voor. Terwijl ze over de muis gebogen stond, voelde ze zich misselijk en geagiteerd vanwege de angst voor iets doods of bijna doods of verminkts. Ze waren allebei opgewonden en bleven ernaar staren en zich ervan afwenden en de kamer rondlopen. Het was een bewolkte dag met meer sneeuw op komst en het licht in de keuken was wit en wierp geen schaduwen.

Ten slotte besloot de vrouw hem gewoon maar naar buiten te gooien, hem daar weg te halen, en dan zou hij wel doodgaan in de kou. Ze pakte een stofblik en schoof het onder de val en de muis en liep er snel de houten deur mee door naar de veranda en de veranda over en de tochtdeur door en het trappetje af, de hele tijd bang dat hij weer zou gaan springen en van het blik zou glijden. Ze liep het pokdalige betonnen pad af en de oprit over naar de rand van het bos en gooide de val en de muis op de bevroren sneeuwkorst. Ze probeerde te geloven dat de muis niet veel pijn had en toch al in een shock was; een muis voelde vast niet precies hetzelfde als een mens die met zijn hoofd in een dichtgeklapte val dood zou liggen te bloeden en te vriezen op de witte sneeuwkorst. Ze kon het nooit zeker weten. Toen vroeg ze zich af of er een dier was dat misschien langs zou komen en bereid zou zijn een muis op te eten die al dood was maar geconserveerd door de vorst.

Ze gingen naderhand niet naar de val kijken. Midden in de winter ging de man weg en de vrouw bleef alleen in het huis wonen. Toen verhuisde ze naar de stad en het huis werd aan een onderwijzer en zijn vrouw verhuurd en een jaar later verkocht aan een advocaat uit de stad. De laatste keer dat de vrouw erdoorheen liep, waren de kamers nog steeds leeg en donker en de meubels die tegen de kale muren stonden, ook al waren het andere meubels, zagen er net zo verslagen uit onder het gewicht van die leegte.

De brief

Haar minnaar ligt naast haar en aangezien ze erover begonnen is, vraagt hij haar wanneer er een eind aan kwam. Ze zegt hem dat er ongeveer een jaar geleden een eind aan kwam en daarna kan ze niets meer zeggen. Hij wacht en vraagt dan hoe er een eind aan kwam, en ze vertelt hem dat er een stormachtig eind aan kwam. Hij zegt voorzichtig dat hij er meer over wil horen, en over alles in haar leven, maar dat hij niet wil dat ze erover praat als ze dat niet wil. Ze draait haar gezicht een beetje van hem af zodat het lamplicht op haar gesloten ogen schijnt. Ze dacht dat ze het hem wilde vertellen, maar nu kan ze het niet en ze voelt tranen onder haar oogleden. Ze is verbaasd want dit is de tweede keer vandaag dat ze huilt en ze heeft in weken niet gehuild.

Ze kan niet tegen zichzelf zeggen dat het echt voorbij is, al zou ieder ander zeggen dat het voorbij was, aangezien hij naar een andere stad is verhuisd, meer dan een jaar geen contact meer met haar heeft gehad en met een andere vrouw is getrouwd. Af en toe heeft ze iets gehoord. Iemand krijgt een brief van hem en het nieuws is dat hij bijna uit zijn financiële problemen is en erover denkt een tijdschrift te beginnen. Daarvoor hoort iemand anders dat hij in het centrum woont met die vrouw met wie hij later trouwt. Ze hebben geen telefoon omdat ze de telefoonmaatschappij zoveel geld schuldig zijn. De telefoonmaatschappij belt haar in die tijd af en toe op en vraagt haar beleefd waar hij is. Een vriendin vertelt haar dat hij ’s nachts in de haven werkt waar hij zee-egels inpakt en dat hij om vier uur ’s ochtends thuiskomt. Dan vertelt diezelfde vriendin haar dat hij een eenzame vrouw iets heeft aangeboden in ruil voor een grote som geld waardoor die vrouw erg beledigd en ongelukkig is.

Daar weer voor, toen hij nog in de buurt werkte, stapte ze regelmatig in de auto om met hem te praten en ruzie met hem te maken op het pompstation, waar hij Faulkner las in het kantoortje onder de tl-buizen, en dan keek hij met ogen vol argwaan op als hij haar zag binnenkomen. Ze maakten ruzie waar klanten bij waren en als hij een auto voltankte bedacht ze wat ze daarna kon zeggen. Later, toen ze daar niet meer heen ging, liep ze door de stad op zoek naar zijn auto. Op een keer, in de regen, kwam een busje plotseling een hoek om in haar richting en ze struikelde over haar laarzen in een greppel en toen had ze een duidelijk beeld van zichzelf: een vroeg-middelbare vrouw met rubberlaarzen aan die in het donker naar een witte auto liep te zoeken en nu in een greppel viel, bereid om verder te lopen en genoegen te nemen met de aanblik van de auto van de man op een parkeerplaats ook al was de man ergens anders en met een andere vrouw. Die avond liep ze lange tijd almaar rondjes door de stad, telkens opnieuw dezelfde plekken controlerend, denkend dat in het kwartier dat het haar had gekost om van de ene kant van de stad naar de andere te lopen hij misschien wel naar de plek was gereden die ze een kwartier eerder had verlaten, maar ze vond de auto niet.

De auto is een oude witte Volvo; hij heeft een prachtige zachte vorm. Ze ziet bijna elke dag andere oude Volvo’s en sommige zijn geelbruin of roomwit – bijna de kleur van de zijne – en sommige hebben zijn kleur, wit, maar geen deuken of roest. De nummerborden hebben nooit een K en de bestuurders, altijd en profil, zijn of vrouwen of mannen met een bril of mannen met een kleiner hoofd dan hij.

Die lente vertaalde ze een boek omdat dat het enige was wat ze kon doen. Elke keer als ze ophield met typen en het woordenboek pakte, kwam zijn gezicht bovendrijven tussen haar en de bladzij en zette de pijn zich weer in haar vast, en elke keer als ze het woordenboek neerlegde en verder typte, gingen zijn gezicht en de pijn weer weg. Ze werkte hard aan de vertaling, alleen maar om de pijn te laten wegblijven.

Daar weer voor, eind maart, in een druk eetcafé, vertelde hij haar wat ze verwachtte te horen en wat ze vreesde te horen. Ze had meteen geen trek meer, maar hij liet het zich goed smaken en at ook haar bord leeg. Hij had geen geld om het eten te betalen en dus betaalde zij. Na het eten zei hij: Misschien over tien jaar. Zij zei: Misschien over vijf, maar daar gaf hij geen antwoord op.

==

Ze gaat langs bij het postkantoor om een cheque op te halen. Ze is al laat voor waar ze heen moet, maar ze heeft het geld nodig. Ze ziet zijn handschrift op een envelop in haar postbus. Hoewel ze het erg goed kent, of omdat ze het zo goed kent, weet ze niet meteen wiens handschrift het is. Als ze beseft van wie het is, begint ze telkens opnieuw hardop te schelden terwijl ze terugloopt naar de auto. Tijdens het schelden denkt ze ook na, en ze besluit dat er een cheque in deze envelop zit voor een deel van het geld dat hij haar schuldig is. Hij is haar meer dan $ 300 schuldig. Als hij zich geneerde voor die schuld, zou dat het jaar van stilzwijgen verklaren, en als hij nu wat geld heeft om haar te sturen, zou dat het feit verklaren dat hij dat stilzwijgen nu verbreekt. Ze stapt in de auto, steekt het sleuteltje in het contactslot en maakt de envelop open. Er zit geen cheque in, en het is geen brief maar een gedicht in het Frans, zorgvuldig gekopieerd in zijn handschrift. Het gedicht eindigt met compagnon de silence. Daarna zijn naam. Ze leest het niet helemaal omdat ze al te laat is voor een ontmoeting met mensen die ze niet erg goed kent.

Ze blijft op hem schelden tot ze op de snelweg komt. Ze is kwaad omdat hij haar een brief heeft gestuurd, en omdat de brief haar meteen blij heeft gemaakt, en haar blijdschap daarna de pijn heeft teruggebracht. En ze is kwaad omdat niets die pijn ooit goed kan maken. Al kun je het natuurlijk moeilijk een brief noemen, want het is alleen maar een gedicht, het gedicht is in het Frans, en het gedicht is door iemand anders geschreven. Ze is ook kwaad vanwege het soort gedicht dat het is. En ze is ook kwaad omdat ze, ook al zal ze later manieren proberen te bedenken om erop te antwoorden, meteen al heeft gezien dat er onmogelijk op te antwoorden valt. Ze begint duizelig en misselijk te worden. Ze rijdt langzaam op de rechterbaan en knijpt hard in haar nekvel tot de flauwte verdwijnt.

Die hele dag is ze samen met andere mensen en kan ze niet nog eens naar de brief kijken. ’s Avonds, als ze alleen is, werkt ze aan een vertaling, een moeilijk prozagedicht. Haar minnaar belt en ze vertelt hem hoe moeilijk de vertaling is maar niet over de brief. Als ze klaar is met werken, maakt ze het huis heel grondig schoon. Daarna haalt ze de brief uit haar tas en gaat naar bed om te zien wat ze er nu uit kan afleiden.

Ze bestudeert eerst het poststempel. De datum en het uur van de dag en de naam van de stad zijn heel duidelijk leesbaar. Daarna bestudeert ze haar naam boven het adres. Hij heeft misschien geaarzeld bij het schrijven van haar achternaam, want er zit een klein inktvlekje op de ronding van een letter. Hij heeft het een beetje verkeerd geadresseerd en dit is niet haar postcode. Ze kijkt naar zijn naam, of eerder zijn eerste initiaal, de zeer welgevormde G., en naar zijn achternaam die erop volgt. Daarna naar zijn adres, en ze vraagt zich af waarom hij het adres van de afzender op de brief heeft gezet. Wil hij hier antwoord op krijgen? Waarschijnlijker is dat hij niet zeker weet of ze hier nog is en dat als ze hier niet nog is hij wil dat zijn brief terugkomt zodat hij het weet. Zijn postcode is anders dan de postcode van het stempel. Hij moet dit ergens buiten zijn eigen buurt hebben gepost. Heeft hij het ook ergens anders dan thuis geschreven? Waar?

Ze opent de envelop en vouwt het blad papier open, dat schoon en fris is. Nu neemt ze preciezer waar wat erop staat. De datum, 10 mei, staat in de rechter bovenhoek in een kleiner, dikker, kriebeliger handschrift dan wat er verder op het blad staat geschreven, alsof hij het heeft geschreven op een ander moment, voor of na de rest. Hij schrijft het eerst, stopt dan en denkt na, zijn lippen stijf op elkaar, of zoekt het boek waar hij het gedicht uit zal halen – al is dat minder waarschijnlijk, want dat zal hij al hebben klaargelegd toen hij ging zitten om te schrijven. Of hij bedenkt als hij klaar is dat hij het zal dateren. Hij leest het na en dateert het dan. Nu ziet ze dat hij haar naam bovenaan heeft gezet, met een komma erachter, op één lijn met zijn naam onder het gedicht. De datum, haar naam, komma, dan het gedicht, dan zijn naam, punt. Dus het gedicht is de brief.

Als ze dit allemaal heeft gezien leest ze het gedicht een paar keer aandachtiger door. Er is een woord dat ze niet kan ontcijferen. Het staat aan het eind van een regel, dus kijkt ze naar het rijmschema en het woord waarop het zou moeten rijmen is pures (zuivere gedachten), dus het woord dat ze niet kan lezen is waarschijnlijk obscures (donkere bloemen). Daarna kan ze nog twee woorden niet lezen aan het begin van de laatste regel van de acht. Ze kijkt hoe hij andere hoofdletters heeft gevormd en ziet dat deze hoofdletter een L moet zijn, en dat de woorden La lune moeten zijn, de maan die gul of aardig is aux insensés – voor krankzinnigen.

Wat ze het eerst had gezien en wat de enige woorden waren die ze zich kon herinneren toen ze over de snelweg naar het noorden reed, was compagnon de silence, metgezel in de stilte, en een regel over het vasthouden van handen, en een over groene weiden, prairies in het Frans, de maan, en sterven op het mos. Ze had niet gezien wat ze dit keer ziet, dat hoewel ze zijn gestorven, of deze twee in het gedicht zijn gestorven, ze elkaar daarna weer ontmoeten, nous nous retrouvions, wij vonden elkaar terug, daarboven, in iets wat immense was, ergens, wat de hemel moet zijn. Ze hebben elkaar huilend teruggevonden. En zo eindigt het gedicht, min of meer, wij vonden elkaar huilend terug, geliefde metgezel in de stilte. Ze bestudeert langzaam het woord retrouvions, om zeker te zijn van het handschrift, dat de letters echt voor het terugvinden van elkaar staan. Ze blijft zo geconcentreerd bij deze letters hangen dat ze een ogenblik kan voelen dat alles in haar, en ook alles in de kamer, en in haar leven tot nu toe, zich samenpakt achter haar ogen alsof het allemaal aOangt van een regel inkt die de goede kant op helt en een andere regel die zo afgerond is als ze hoopt dat hij is. Als er geen twijfel kan zijn over retrouvions, en daar lijkt geen twijfel over te kunnen zijn, dan kan ze geloven dat hij nog steeds denkt, dertienhonderd kilometer vanhier, dat het over tien jaar nog mogelijk zal zijn, of over vijf jaar, of, omdat er al een jaar voorbij is, over negen jaar of vier jaar.

Maar ze maakt zich zorgen over dat stukje over sterven: dat zou kunnen betekenen dat hij niet echt verwacht haar terug te zien, want ze zijn tenslotte dood; of dat het zo lang zal duren dat het een heel leven zal zijn. Of kan het zijn dat dit gedicht het dichtst in de buurt kwam van een gedicht dat hij zocht over hoe hij dacht over metgezellen, stilte, huilen en het einde der dingen, en niet precies is wat hij dacht; of dat hij toevallig op dit gedicht stuitte toen hij een boek met Franse gedichten las, even aan haar moest denken, zich geroepen voelde het te sturen en het toen snel verstuurde zonder duidelijke bedoeling?

Ze vouwt de brief op en stopt hem terug in de envelop, legt hem op haar borst met haar hand erbovenop, doet haar ogen dicht en begint na een tijdje, met het licht nog aan, in slaap te vallen. Half dromend bedenkt ze dat iets van zijn geur misschien nog aan het papier hangt en ze wordt wakker. Ze haalt het papier uit de envelop en vouwt het open en ademt de brede witte marge onder aan de bladzij diep in. Niets. Dan het gedicht, en ze denkt dat ze daar iets kan ruiken, al ruikt ze waarschijnlijk alleen maar de inkt.

Passages uit het leven

Kindertijd

Ik ben grootgebracht in de vioolfabriek en als ik ruzie had met mijn broertjes en zusjes sloegen we elkaar zelfs met violen.

==

Als je iets denkt, doe het dan

Een heleboel mensen denken vaak: Ik zou dit wel willen doen, of dat.

==

De Japanse dichter Issa

Als kind heb ik de haiku’s van de Japanse dichter Issa leren opzeggen, en ik ben ze nooit meer vergeten.

==

Ach, stad van mijn jeugd,

—Knoedels die ze daar maakten,

——En ook lentesneeuw.

==

Volwassenen

Ik kan niet leven zonder kinderen. Maar ik houd ook van volwassenen, omdat ik veel sympathie voor hen voel – ‘Die mensen moeten tenslotte ook doodgaan.’

==

Mijn ontmoeting met Tolstoj

Op een dag toog ik, zoals gewoonlijk, naar de vioolfabriek van mijn vader, waar zo’n duizend mensen werkten. Ik ging het kantoor binnen, ontdekte een Engelse schrijfmachine en begon op de toetsen te rammen.

Net op dat moment kwam de chef van de exportafdeling binnen. ‘Meester Shinitshi!’

Ik loog en zei dat ik alleen de toetsen maar had aangeraakt.

‘O,’ antwoordde hij alleen maar.

Lafaard, dacht ik. Waarom verdraaide ik de boel?

Ik ging naar een boekwinkel, heel erg woedend op mezelf. Het lot leidde me naar een exemplaar van Tolstojs Dagboek. Ik sloeg het op een willekeurige plek open. ‘Jezelf bedriegen is erger dan anderen bedriegen.’ Deze barse woorden raakten me diep in mijn ziel.

Een aantal jaren later toen ik, op mijn drieëntwintigste, naar Duitsland ging om te studeren, ging het boek met me mee in mijn zak.

==

Een kleine episode

Hier volgt een kleine episode van eigenlof.

Ik was toen erg in de ban van Tolstoj.

Het was 1919. Ik kreeg aan het begin van de lente een onverwachte brief met de uitnodiging deel te nemen aan een expeditie voor biologisch onderzoek. Er waren dertig expeditieleden aan boord.

Mijn viool en ik waren in die tijd onafscheidelijk. Hij was een deel van me geworden.

Ons schip omcirkelde de eilanden. Terwijl we naast elkaar over het strand liepen, ontdekten we een zeer ongewoon plekje mos met een roodachtige kobaltkleur dat hoog op een steile rots groeide.

‘Ik wil heel graag wat van dat mos hebben,’ zei professor Emoto, terwijl hij verlangend omhoogkeek.

‘Ik pak wel wat voor u van hieraf,’ pochte ik, en ik leende een schepje van een expeditielid.

Het bleek veel hoger te zitten dan ik had gedacht. Hemel! dacht ik.

Ik gooide het schepje, nauwkeurig gadegeslagen door het hele gezelschap.

‘O, geweldig, fantastisch!’ riepen ze.

Terwijl ik naar hun applaus luisterde, zwoer ik in mijn hart nooit meer zoiets stoms te doen.

==

Ik heb geleerd wat kunst werkelijk is

Kunst is niet op een of andere verre plek.

==

Dr. Einstein was mijn hoeder

Ik nam mijn intrek in het huis van een grijsharige weduwe en haar bejaarde dienstbode. Zowel de hospita als de dienstbode was hardhorend dus ze klaagden nooit, hoe hard ik ook op mijn viool oefende.

‘Ik zal u niet langer onder mijn hoede kunnen nemen,’ zei dr. M., een hoogleraar geneeskunde, ‘en dus heb ik een vriend van me gevraagd een oogje op u te houden.’ De vriend bleek dr. Albert Einstein te zijn, die later de relativiteitstheorie ontwikkelde.

==

Een maestro die te goed speelde

Einsteins specialiteiten, zoals de Chaconne van Bach, waren schitterend. Vergeleken bij zijn spel leek het mijne, al probeerde ik moeiteloos en met gemak te spelen, me een voortdurende worsteling.

==

‘Mensen zijn allemaal eender, madame’

Tijdens een dineetje vroeg een oude vrouw zich af hoe het kwam dat een Japanner zo viool kon spelen dat het Duitse aan Bruch zo goed overkwam.

Na een korte pauze zei dr. Einstein rustig: ‘Mensen zijn allemaal eender, madame.’

Ik was enorm geroerd.

==

Nu had ik het gevoel dat ik onder rechtstreeks bevel van Mozart stond

Het hele programma die avond was Mozart. En tijdens het Klarinetkwintet overkwam me iets wat me nooit eerder was overkomen: ik kon mijn armen niet meer gebruiken. Na de uitvoering probeerde ik te klappen. Mijn bloed brandde in mijn binnenste.

Die nacht deed ik geen oog dicht. Mozart had me onsterfelijk licht getoond, en nu had ik het gevoel dat ik onder rechtstreeks bevel van Mozart stond. Hij sprak niet alleen zijn treurnis uit over de toonschaal in mineur, maar ook over die in majeur. Leven en dood: de onontkoombare loop van de natuur. Vervuld van liefdesvreugde gaf ik de droefenis op.

==

Goed gedaan, jongeman

Ik deed wat ik wilde doen.

Terwijl hij zijn eetstokjes in de lucht hield, keek mijn vader me aan met een fonkeling in zijn blik. ‘Goed gedaan, Shinitshi!’

De huisplannen

Het stuk grond werd me aangewezen vanaf de weg, die langs de flank van de heuvel erboven liep, en meteen wilde ik het kopen. Als de makelaar me over nadelen had verteld, zou ik hem op dat moment niet hebben gehoord. Ik was verdoofd door de schoonheid van wat ik zag: een langgerekt dal met bloedrode wijngaarden, half blank gezet door late zomerregen; in de verte gele velden, verstikt door onkruid en distels, en daarachter een bos dat een heuvelflank bedekte; in het midden van het dal, hoger dan de velden, de ruïne van een boerderij: een moerbeiboom groeide door de kapotte stenen van de tuinmuur omhoog en vlak daarbij lag de schaduw van een oeroude perenboom over het tapijt van bruin, verrot fruit op de grond.

Geleund tegen zijn auto zei de makelaar: ‘Er is één kamer intact. Binnen is het smerig. Ze hebben daar jaren dieren gehad.’ We liepen omlaag naar het huis.

Mest lag dik op de vloertegels. Ik voelde de wind door de stenen heen en ik zag daglicht door het imposant hoge dak. Niets van dit alles ontmoedigde me. Ik liet nog diezelfde dag de papieren in orde maken.

Ik had zoveel jaren uitgekeken naar het vinden van een stuk grond en het bouwen van een huis daarop dat ik soms het gevoel had dat ik met geen ander doel ter wereld was gebracht. Toen dat verlangen eenmaal in me was ontwaakt, was al mijn energie gericht op het bevredigen ervan: de baan die ik kreeg zodra ik van school af kon was eentonig en afstompend, maar hij leverde me steeds meer geld op naarmate mijn verantwoordelijkheden toenamen. Om zo weinig mogelijk uit te geven leidde ik een oersaai leven en weerstond de verleiding vrienden te maken of leuke dingen te doen. Na vele jaren had ik genoeg geld om mijn baan op te zeggen en op zoek te gaan naar grond. Makelaars reden me van het ene perceel naar het andere. Ik zag zoveel stukken grond dat ik in de war raakte en niet meer wist waar ik naar op zoek was. Toen uiteindelijk het dal beneden me in zicht kwam, had ik het gevoel dat ik van een vreselijke last bevrijd was.

Zolang de warmte van de zomer over het land lag, was ik tevreden met het leven in mijn majestueuze kamer die zwart zag van de roetaanslag. Ik maakte hem schoon, zette er meubels in en plaatste een tekentafel in de hoek, waarop ik plannen uitwerkte voor de herbouw van het huis. Als ik opkeek van mijn werk, zag ik het zonlicht op de olijfbladeren en liet me naar buiten lokken. Terwijl ik over het gras bij het huis liep, keek ik, met de vermoeide, verwachtingsvolle ogen van een man die zijn leven lang in de stad heeft gewoond, hoe eksters zich door de tijm drongen en hagedissen in de muur verdwenen. Bij stormachtig weer bogen de cipressen bij mijn raam voor de wind.

Toen sloeg de herfstkilte toe en slopen er jagers vlak langs mijn huis. De explosie van hun geweren maakte me bang. Buizen van een rioolzuiveringsinstallatie op het aangrenzende veld knapten en verspreidden een afschuwelijke stank. Ik maakte vuren in mijn haard en kreeg het nooit warm.

Op een dag werd mijn raam verduisterd door de gedaante van een jonge jager. De man was in het leer gekleed en had een geweer bij zich. Nadat hij even naar me had gekeken kwam hij naar mijn deur en deed hem zonder kloppen open. Hij bleef in de schaduw van de deur staan en staarde me aan. Zijn ogen waren heel lichtblauw en zijn rossige baard verborg nauwelijks zijn huid. Ik hield hem onmiddellijk voor een halve gare en was doodsbang. Hij deed niets: na het staren naar wat er zich in de kamer bevond, deed hij de deur achter zich dicht en ging weg.

Ik was razend. Alsof hij door een dierentuin kuierde was deze man naar mijn kleine stenen kooi gekomen om me ongemanierd te bekijken. Kokend van woede ijsbeerde ik door de kamer. Maar ik was eenzaam daar op het platteland en hij had me nieuwsgierig gemaakt. Toen er een paar dagen voorbij waren, verlangde ik ernaar hem te zien.

Hij kwam opnieuw en dit keer aarzelde hij niet bij de deur, maar liep naar binnen, ging op een stoel zitten en zei wat tegen me. Ik kon zijn plattelandsaccent niet verstaan. Hij herhaalde één zin twee keer en daarna nog een derde en nog steeds kon ik alleen maar gissen naar wat hij bedoelde. Toen ik hem antwoord probeerde te geven had hij evenveel moeite mijn stadsaccent te verstaan. Ik gaf het op en bood hem een glas wijn aan. Hij sloeg het af. Op een verlegen soort manier stond hij op van zijn stoel en nam de vrijheid mijn bezittingen van dichterbij te bekijken. Na van mijn boekenkast langs de muren te zijn gelopen, die waren bedekt met ingelijste afbeeldingen van huizen die ik bijzonder mooi vond, sommige op de Place des Vosges en andere in de arme buurten achter Montparnasse, kwam hij ten slotte bij mijn tekentafel, waar hij voor bleef staan met zijn vinger in de lucht, wachtend tot hem een lichtje opging. Het kostte hem lange tijd om te begrijpen dat ik een huis ontwierp, lijn voor lijn, en toen hij het doorhad begon hij met zijn vinger langs de muren van elk vertrek te gaan, een paar centimeter boven de blauwdruk. Toen hij uiteindelijk elke lijn bestudeerd en met zijn vinger gevolgd had, glimlachte hij tegen me zonder zijn lippen van elkaar te doen, me van opzij aankijkend op een nogal sluwe manier die ik niet begreep, en verliet me abrupt.

Weer was ik boos en had ik het gevoel dat hij mijn kamer was binnengedrongen en mijn geheimen had gestolen. Maar toen mijn boosheid afnam, wilde ik dat hij zou terugkomen. Hij kwam de volgende dag terug, en een paar dagen later kwam hij nog een keer, hoewel het hard waaide. Ik begon hem te verwachten en naar zijn bezoekjes uit te kijken. Hij ging elke morgen heel vroeg op jacht, en diverse malen per week kwam hij als hij klaar was aanlopen vanuit het veld, waar de zon de witte klei begon te kleuren. Zijn gezicht glom dan en hij zat zo barstensvol energie dat hij die nauwelijks kon beteugelen: om de paar minuten sprong hij op van zijn stoel, liep met grote passen naar de deur en keek naar buiten, liep dan toonloos fluitend terug naar het midden van de kamer en ging weer zitten. Deze energie ebde langzaam weg, en als ze verdwenen was, verdween hij zelf ook. Hij accepteerde nooit iets te eten of te drinken en leek verbaasd dat ik dat aanbood, alsof het delen van eten en drinken iets uitermate intiems was.

Onze communicatie verliep nog steeds even moeizaam maar we vonden steeds meer dingen om samen te doen. Hij hielp me mezelf voor te bereiden op de winter door de spleten in mijn muren op te vullen en een houtstapel voor de haard te maken. Na het werk trokken we de velden en het bos in. Mijn vriend liet me de plekken zien waar hij graag kwam – een meidoornbosje, een konijnenpark en een grot in de heuvelflank – en hoewel ik zelf maar één ding had om hem te laten zien, leek hij dat even geheimzinnig en boeiend te vinden als ik.

Elke keer als hij me kwam opzoeken, gingen we eerst naar mijn blauwdruk, waarop ik nog een kamer had toegevoegd of de oppervlakte van mijn studeerkamer had vergroot. Er waren altijd veranderingen om hem te laten zien, omdat ik nooit klaar was met het verbeteren van mijn ontwerp en er bijna elk uur aan werkte. Soms pakte hij nu mijn potlood om er onhandig iets in te tekenen waar ik nooit opgekomen zou zijn: een rookhok of een provisiekelder.

Maar zowel de opwinding over het ontwerp als het plezier van het hebben van een vriend maakte me blind voor een vreselijk feit: hoe langer ik op mijn land woonde en de tijd door mijn vingers liet glippen, des te meer raakte de mogelijkheid van het bouwen van het huis op de achtergrond. Mijn geld verdampte, en tegelijk daarmee mijn droom. In het dorp, waar in de verre omtrek geen markt te vinden was, was het eten dubbel zo duur als in de stad. Mager als ik was, kon ik onmogelijk minder eten. Goede metselaars en timmerlieden, zelfs arme, waren hier schaars en duur: als ik er enkele voor een paar maanden zou inhuren zou ik te weinig overhouden om later van te leven. Ik gaf het niet op toen ik hierachter kwam, maar ik had geen antwoorden op de vragen die me kwelden,

In het begin had mijn blauwdruk al mijn tijd en aandacht opgeslokt omdat ik op basis daarvan het huis ging bouwen. Geleidelijk werd de blauwdruk levensechter voor me dan het feitelijke huis: in mijn verbeelding bracht ik steeds meer tijd door tussen de potloodlijnen die verschoven naargelang het me uitkwam. Maar als ik openlijk had toegegeven dat het bouwen van dit huis niet langer een mogelijkheid was, zou de blauwdruk zijn betekenis hebben verloren. Dus bleef ik in het huis geloven, terwijl al die tijd de mogelijkheid om het te bouwen gestaag onder mijn geloof wegspoelde.

Wat de situatie nog frustrerender maakte, was dat aan de rand van het dorp om de paar maanden nieuwe huizen verrezen. Toen ik de grond kocht, waren de enige bouwsels in het dal stenen hutten – ineengedoken gevallen midden op elk omgeploegd veld, die vanbinnen zo donker waren als grotten, met aarden vloeren. Na het tekenen van het koopcontract was ik naar huis gegaan en had innig tevreden staan kijken naar de hectaren verlaten wijngaarden en overwoekerde landbouwgrond tot aan de horizon waar het dorp op een kleine heuvel gestapeld lag, als een kasteel, met zijn kluitje kerkspitsen erbovenop. Nu was er hier en daar in het landschap een wond van rauwe rode aarde waar binnen enkele weken een nieuw huis op zou verschijnen als een korst. Het landschap kreeg geen tijd om deze veranderingen te verwerken: nauwelijks was het ene huis af of links en rechts werden de levende eiken geveld voor het volgende.

Van één huis volgde ik de vorderingen met bijzondere afschuw en argwaan, omdat het op een paar minuten lopen van mijn eigen huis lag. De doelbewuste snelheid waarmee het verrees, schokte me en leek de spot te drijven met mijn eigen situatie. Het was een lelijk huis, met roze muren en goedkoop ijzeren traliewerk voor de ramen. Zodra het klaar was en het laatste jonge boompje in het stof ernaast was geplant, kwamen de eigenaars aangereden vanuit de stad om er Allerheiligen door te brengen, zittend op het terras en uitkijkend over het dal alsof ze logeplaatsen in de opera hadden. Daarna kwamen ze zolang het weer zich goed hield elk weekend naar het huis gereden om het landschap met het lawaai van hun radio te vullen. Somber sloeg ik hen gade door mijn raam.

Het ergste was dat mijn vriend onmiddellijk ophield me in de weekends te bezoeken. Ik wist dat hij door mijn buren bij me was weggekaapt. Van een afstand zag ik hem rustig tussen hen in staan op hun erf. Ik voelde me diep ellendig. Eindelijk moest ik toegeven hoe uitzichtloos mijn situatie was. Toen kwam ik op de gedachte mijn land te verkopen en ergens anders van voren af aan te beginnen.

Ik dacht dat ik wel een goede prijs voor de grond zou kunnen krijgen van andere mensen uit de stad. Maar toen ik naar de makelaar ging, vertelde hij me onomwonden dat omdat er een rioolzuiveringsinstallatie op het aangrenzende veld stond en mijn huis onbewoonbaar was, mijn bezit vrijwel onverkoopbaar zou zijn. Daarna zei hij dat de enigen die misschien interesse zouden hebben om het te kopen mijn buren waren, die zich eerlijk gezegd al die tijd hadden geërgerd aan mijn aanwezigheid en een heel schamel bedrag voor de grond zouden willen betalen om maar van me af te zijn. Ze hadden de makelaar in vertrouwen verteld dat mijn huis een doorn in het oog was vanuit hun voortuin en gênant als er een dagje vrienden overkwamen. Ik was geschokt. Het stond uiteraard als een paal boven water dat ik nooit aan mijn buren zou verkopen. Die triomf zou ik hun nooit gunnen. Ik keerde de makelaar mijn rug toe en vertrok zonder een woord te zeggen. Terwijl ik op de drempel met mezelf stond te overleggen, hoorde ik hem een ander vertrek binnengaan, iets tegen zijn vrouw zeggen en hard lachen. Dit was een dieptepunt in mijn leven.

Toen, na een paar weken, mijn vriend helemaal niet meer kwam, zonder een woord om zijn afwezigheid te verklaren, was mijn verbittering compleet. Ik raakte in een diepe depressie en besloot het idee een huis te bouwen op te geven en terug te gaan naar mijn baan in de stad. De directeuren van mijn bedrijf hadden niemand kunnen vinden die bereid was de lange uren voor lief te nemen en zich aan zulke eindeloze verwikkelingen te wijden. Ze hadden diverse malen geschreven om te vragen of ik wilde terugkomen en me meer geld geboden. Ik kon mijn oude leventje gemakkelijk weer oppakken, dacht ik; dan zou dit verblijf op het platteland alleen maar een wat lang uitgevallen vakantie zijn geweest. Ik wist mezelf er zelfs even van te overtuigen dat ik het stadsleven miste en de paar kennissen op kantoor die me na een uitzonderlijk saaie dag wel eens op een drankje trakteerden. Ik zei tegen de makelaar dat hij mijn buren een aanbod moest doen en probeerde te denken dat het goed was wat ik deed. Maar ik stond niet echt achter het besluit en ik voelde me een andere man toen ik mijn spullen inpakte en nog een laatste wandeling langs mijn smalle grenzen maakte.

De koffers stonden in het vroege zonlicht voor de deur van het huis, de taxi die ik had besteld hotste over de onverharde weg naar me toe en ik stond echt op het punt te vertrekken, toen ik bedacht dat ik misschien overhaast te werk was gegaan. Het zou niet goed zijn te vertrekken zonder iets te zeggen tegen de jongeman die mijn vriend was geweest, wiens naam ik niet eens kende. Ik betaalde de taxichauffeur en zei hem dat hij de volgende dag op dezelfde tijd moest terugkomen. Hij keek me weifelend aan en reed de weg weer af. Het stof wervelde achter hem op en daalde weer neer. Ik droeg mijn koffers naar binnen en ging zitten. Nadat ik me een tijdje had afgevraagd hoe ik mijn vriend zou kunnen vinden, besefte ik dat ik natuurlijk stom was geweest, dat ik me zonder enige reden aan nog een dag in deze vijandige omgeving had onderworpen, dat ik hem nooit zou kunnen vinden. De directeuren zouden kwaad zijn als ik niet op kantoor verscheen, ze zouden zich ongerust over me maken en me proberen te bereiken en zich totaal geen raad weten als dat niet lukte. Naarmate de ochtend vorderde, werd ik steeds onrustiger en steeds bozer op mezelf en had ik het gevoel dat ik een vreselijke fout had gemaakt. Het was een kleine troost te weten dat alles de volgende dag volgens plan zou verlopen en het uiteindelijk zou zijn alsof deze dag er nooit geweest was.

Die lange, hete middag fladderden er kleine vogeltjes in de doornstruiken en steeg er een aangename geur op van de aarde. De lucht was onbewolkt en de zon wierp zwarte schaduwen op de grond. Ik zat in mijn pak bij de muur van het huis en was ongevoelig voor de schoonheid van het landschap. Mijn gedachten waren bij de stad en mijn gevangenschap op het platteland ergerde me. Toen het etenstijd was, was er niets te eten, maar ik had geen zin om naar het dorp te lopen. Ik lag urenlang verkleumd en hongerig wakker voordat ik in slaap viel.

Voor zonsopgang werd ik wakker. Ik had zo’n honger dat ik het gevoel had dat er stenen in mijn maag zaten en ik keek uit naar een ontbijt op het station. Alles voor mijn raam was zwart. Windvlagen begonnen de bladeren te bewegen terwijl de lucht wit werd achter de zwarte struiken. De bladeren kregen langzaam kleur. In het bos en dichter bij het huis steeg vogelzang op en viel aan alle kanten neer. Ik luisterde er heel aandachtig naar. Toen de zonnestralen de struiken bereikten, ging ik buiten bij het huis zitten. Toen uiteindelijk de taxi kwam, voelde ik me zo vredig dat ik het niet kon opbrengen weg te gaan. Na enkele boze woorden vertrok de chauffeur weer.

Die hele morgen en tot laat in de middag zat ik in mijn pak naast het huis, zoals ik ook de vorige dag had gedaan, maar ik was niet langer vol verlangen of ongeduld om ergens anders te zijn. Ik ging op in het kijken naar wat er zich voor me afspeelde – vogels die in de struiken verdwenen, insecten die om stenen heen kropen – alsof ik onzichtbaar was, alsof ik het allemaal in mijn eigen afwezigheid bekeek. Of ik, omdat ik was waar ik niet hoorde te zijn, waar niemand verwachtte dat ik was, alleen maar een schaduw van mezelf was die een ogenblik achterliep, gevangen in het licht; weldra zou de lus worden aangehaald en zou ik weg zijn, mezelf achterna vliegend: vooralsnog was ik vrij.

Toen het avond werd, besefte ik niet dat ik honger had. Licht in het hoofd van tevredenheid bleef ik stil zitten wachten. Toen ik door de kou en de duisternis naar binnen was gejaagd, ging ik liggen en had wilde dromen.

De volgende morgen zag ik een gedaante aan de andere kant van het dichtstbijzijnde veld, die heel langzaam overstak. Mijn ogen voelden alsof een lange leegte was gevuld. Zonder het te weten had ik op mijn vriend gewacht. Maar terwijl ik naar hem keek, begon zijn aarzeling onnatuurlijk te lijken en daarna werd ik er bang van: hij zigzagde heen en weer over de voren, stak zijn neus omhoog alsof hij de lucht opsnoof als een spaniël en leek niet te weten waar hij heen ging. Ik begon naar hem toe te lopen en toen ik dichterbij kwam, zag ik dat zijn voorhoofd in het verband zat en dat de huid van zijn gezicht een afschuwelijke grijze kleur had. Toen ik bij hem kwam, was hij totaal in de war en staarde me aan alsof ik een onbekende was. Ik pakte hem bij de arm en hielp hem over het veld. Toen we bij het huis kwamen, duwde hij me weg en ging op mijn bed liggen. Hij trilde van uitputting. Hij had zoveel vlees verloren dat zijn wangen als kuilen waren en zijn handen als klauwen. Zijn ogen waren zo koortsig dat ik voetstoots overwoog een dokter te gaan halen in het dorp. Maar toen hij weer op adem was, begon hij heel rustig te praten. Hij legde omstandig iets uit terwijl ik niet-begrijpend naast het bed zat te luisteren. Hij maakte enkele gebaren met zijn armen en ten slotte besefte ik dat hij een jachtongeluk had gehad. Al die weken dat ik hem zulke bittere verwijten had gemaakt, had hij ergens in een ziekenhuis gelegen.

Hij bleef maar doorpraten en ik had moeite me te concentreren op wat hij zei. Ik werd onrustig en ongeduldig. Na een tijdje hield ik het niet langer uit. Ik stond op en begon stram door de kamer te ijsberen. Ten slotte hield hij op met praten en wees naar een hoek van de kamer onder het raam. Ik begreep het niet, want daar was alleen maar het raam. Toen zag ik dat hij naar de tekentafel probeerde te wijzen, die uit elkaar was gehaald, en dat hij mijn blauwdruk wilde zien. Ik pakte hem uit en gaf hem aan hem. Hij was nog steeds niet tevreden. Ik vond een potlood in mijn zak en gaf ook dat aan hem. Hij begon op de blauwdruk te tekenen. Na korte tijd had hij het hele papier, tot aan de randen, vol getekend met ingewikkelde vormen. Terwijl ik me over hem heen boog en staarde, herkende ik tussen de wirwar van lijnen ten slotte een toren en iets wat voor een deuropening zou kunnen doorgaan. Toen hij het vel had volgetekend, gaf ik hem meer papier, en hij ging door met zijn werk. Zijn hand pauzeerde nauwelijks en wat hij tekende had de complexiteit van iets wat gedurende vele eenzame dagen was bedacht en uitgewerkt. Toen hij te moe was om het potlood nog langer te kunnen bewegen, viel hij in slaap. Ik liet hem daar achter aan het begin van de avond en ging naar het dorp om eten te kopen.

Toen ik over de velden terugliep naar mijn huis, keek ik naar het rode landschap en had het gevoel dat het me innig vertrouwd was, alsof het al van mij was geweest lang voordat ik het vond. Het idee het te verlaten leek me volslagen zinloos. Mijn woede en teleurstelling waren binnen enkele dagen weggeëbd en nu leek, net als in het begin, alles waar ik naar keek alleen maar een schil of een dop die zou wegvallen om een volmaakte vrucht te onthullen. Hoewel ik moe was, snelden mijn gedachten vooruit: ik maakte een stukje grond naast het huis vrij en zette er een stal op; ik loodste er zwartwitte koeien naar binnen, en nerveuze kippen renden tussen hun poten door; ik plantte een rij cipressen aan de rand van mijn bezit, waar het huis van mijn buren achter schuilging; ik brak de kapotte muren af en trok met dezelfde stenen mijn eigen hoeve op, en toen het klaar was, aanschouwde ik een spektakel dat iedereen die het zag jaloers zou maken. Mijn droom zou zijn beslag krijgen volgens het oorspronkelijke plan.

Misschien had ik waandenkbeelden. Het was niet waarschijnlijk dat het zo zou aflopen. Maar terwijl ik over het veld strompelde, met één stap diep wegzakkend in een voor en met de volgende omhoogkomend op een rand, was ik te gelukkig om te verwachten dat mijn frustraties en teleurstellingen de lucht elk moment als een wolk sprinkhanen zouden kunnen verduisteren en weer over me zouden neerdalen. De avond was sereen, het licht vloeiend en zacht, de aarde verlamd, en ik, ver daaronder, het enige bewegende wezen.

De zwager

Hij was zo stilletjes, zo klein en dun, dat hij er nauwelijks was. De zwager. Wiens zwager wisten ze niet. Of waar hij vandaan kwam, en of hij zou weggaan.

Ze hadden geen idee waar hij ’s nachts sliep, al zochten ze naar een deuk in de bank of wanorde in de stapel handdoeken. Hij liet geen geur achter.

Hij bloedde niet, hij huilde niet, hij zweette niet. Hij was droog. Zelfs zijn urine scheidde zich alvorens hem te verlaten al bijna van zijn penis en belandde in de wc, als een kogel uit een geweer.

Ze zagen hem nauwelijks: als ze een kamer binnenkwamen, was hij verdwenen als een schaduw, om de deurlijst gegleden, over de vensterbank geglipt. Een ademhaling was het enige wat ze ooit van hem hoorden, en zelfs dan wisten ze niet zeker of het geen briesje was geweest dat buiten over het grind streek.

Hij kon hun niet betalen. Hij legde elke week geld neer, maar tegen de tijd dat ze op hun trage, luidruchtige manier de kamer binnenkwamen, was het geld alleen nog maar een groenzilveren mist op de schaal van hun grootmoeder, en tegen de tijd dat ze er hun hand naar uitstaken, was het er niet meer.

Maar hij kostte hun nauwelijks een cent. Ze wisten niet eens of hij wel at, want hij nam zo weinig dat het hun, grote eters als ze waren, bijna niets leek. Hij kwam ’s nachts ergens vandaan en sloop met een scherp scheermes in zijn witte, tengere hand om de keukentafel heen om flinters vlees, noot, brood af te schaven totdat zijn bord, zo dun als papier, hem zwaar leek. Hij vulde zijn beker met melk, maar de beker was zo klein dat er hooguit vijftig centiliter in ging.

Hij at geluidloos, en keurig, hij liet geen druppel uit zijn mond vallen. Op de plek waar hij zijn lippen aan het servet afveegde, bleef geen vlekje achter. Er zat geen smet op zijn bord, er lag geen kruimel op zijn placemat, er zat geen spoortje melk in zijn beker.

Hij had jaren kunnen blijven, als een bepaalde winter niet te streng voor hem was geweest. Hij kon niet tegen de kou, en begon uit elkaar te vallen. Lange tijd wisten ze niet zeker of hij nog in huis was. Daar viel moeilijk achter te komen. Maar op een van de eerste dagen van de lente maakten ze de logeerkamer schoon waar hij met zekerheid geslapen had en waar hij nu niet meer was dan een soort damp. Ze schudden hem uit de matras, veegden hem over de vloer, zeemden hem van de ruit, en wisten nooit wat ze hadden gedaan.

Hoe W.H. Auden de nacht in het huis van een vriend doorbrengt:

Als enige wakker, het huis stil, de straten donker, de kou dwars door zijn dekens heen, maar hij heeft geen zin om zijn gastheer en -vrouw te storen en dus, om te beginnen, zijn foetale krul, zijn zoeken naar een warme holte in de matras...

Dan zijn steelse excursie over de vloer naar een stoel om op te staan en zijn wankele reiken naar de gordijnen, die hij over de dekens op zijn bed legt...

Zijn voldoening over het nieuwe gewicht dat op hem drukt, daarna zijn vredige slaap...

Bij een andere gelegenheid sluipt deze slapeloze bezoeker, opnieuw verkleumd en geen gordijn vindend in zijn kamer, naar buiten en pakt met hetzelfde doel het gangkleed, zich buigend en strekkend in de schemerige gang...

Zoals de zwaarte ervan als een zware hand op hem ligt en het stof zijn neusgaten verstikt, is niets vergeleken bij hoe dat kleed zijn onbehagen smoort...

Moeders

Iedereen heeft ergens een moeder. Er eet een moeder met ons mee. Ze is een kleine vrouw met zulke dikke brillenglazen dat ze zwart lijken als ze haar hoofd afwendt. Dan belt de moeder van de gastvrouw terwijl we zitten te eten. Dit is de reden dat de gastvrouw langer van tafel blijft dan verwacht. Deze moeder is misschien wel in New York. De moeder van een gast komt ter sprake: die moeder is in Oregon, een staat waar maar weinigen van ons iets van afweten, al is het wel eerder gebeurd dat een familielid daar woonde. Naderhand, in de auto, wordt naar een choreograaf verwezen. Hij brengt de nacht in de stad door, onderweg naar zijn moeder, in weer een andere staat.

==

Moeders eten goed als ze te eten zijn uitgenodigd, als kinderen, maar ze lijken afwezig. Het gebeurt vaak dat ze niet kunnen volgen wat we doen of zeggen. Het gebeurt ook vaak dat ze alleen aan het gesprek deelnemen als het over onze jeugd gaat; of ze verzoenen als er niets te verzoenen valt; glimlachen en worden verkeerd begrepen. En toch worden moeders altijd gezien, wordt er altijd tegen hen gesproken, al is het maar op feestdagen. Zij hebben voor ons geleden, en meestal op een plek waar we hen niet konden zien.

In een belegerd huis