••

’s Middags even na tweeën gaat de telefoon. Een jonge, doodzieke man neemt op. Een stem zegt: we hebben een geschikt donororgaan voor u. Al jaren wacht hij op deze oproep, al jaren is hij er bang voor. Zal hij het aanbod aannemen, en in leven blijven?

De autobiografische roman Leven gaat over de geschiedenis en voorgeschiedenis van een orgaantransplantatie. Over het leven met een ziekte, het wachten op de grens van leven en dood, de dagelijkse sleur in het ziekenhuis, de vragen die zich dan opdringen: Voor wie is het de moeite waard om in leven te blijven? En wie is er gestorven zodat hij verder kan leven – wellicht als een ander mens dan voorheen?

•••

David Wagner (1971) geldt als een van de belangrijkste stemmen in de hedendaagse Duitse literatuur. Leven werd in 2013 bekroond met de Preis der Leipziger Buchmesse.

•••

‘Een boek dat gedragen wordt door zijn sprankelende taal, maar dat je raakt door zijn ingetogenheid.’ – Süddeutsche Zeitung

•••

‘Dé literaire gebeurtenis van het seizoen.’ – Frankfurter Allgemeine Zeitung

•••

‘Sinds we dit boek gelezen hebben denken we heel anders over heel veel dingen in het leven.’ – Die Welt

••

David Wagner

•••

Leven

•••

Vertaald door Goverdien Hauth-Grubben

•••

•••

•••

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

••

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

•••

•••

© 2013 Rowohlt Verlag GmbH, Reinbek bei Hamburg

© 2014 Nederlandse vertaling Goverdien Hauth-Grubben

Oorspronkelijke titel Leben

Omslagontwerp Zeno naar het origineel van Anzinger/Wüschner/Rasp, München

Omslagbeeld Bettmann/Corbis

E-book Zeno

•••

•••

ISBN 978 90 254 4357 3

D/2014/0108/588

NUR 302

•••

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2014, ISBN 978 90 254 4222 4

•••

www.atlascontact.nl

••

111

Alles was precies zo

en ook heel anders

•••

•••

••

BLOED

••

111

Kort na middernacht kom ik thuis. Het kind is bij haar moeder, mijn vriendin is er niet, ik ben alleen in huis. In de koelkast vind ik een aangebroken pot appelmoes, ik begin te lepelen en kijk daarbij in de krant, die nog op de keukentafel ligt, ik lees iets over muggen en waarom ze bij regen niet door de vallende regendruppels worden verpletterd. Nog voordat ik precies begrijp hoe ze overleven, voel ik iets prikkelen in mijn keel. Heb ik me verslikt? In appelmoes?

Ik sta op, loop naar de badkamer, kijk in de spiegel, maar ontdek niets bijzonders, alles ziet er nog hetzelfde uit, misschien dat ik wat bleek ben. Nu ik toch in de badkamer ben, wil ik mijn tanden poetsen, want ik sta op het punt naar bed te gaan – maar op hetzelfde moment voel ik dat ik moet overgeven. Ik draai me om, buig over de rand van het bad en daar gutst het er al uit. Als ik mijn ogen opendoe, ben ik verbaasd over al dat bloed in het bad. Langzaam loopt het richting afvoer.

Ik weet wat dit betekent. B., de arts die me vanaf mijn twaalfde behandelt, heeft me vaak genoeg, al jaren, gewaarschuwd. Ik weet dat de oesophagusvarices, de spataders in mijn slokdarm, gesprongen zijn, ik weet dat ik nu een inwendige bloeding heb en het bewustzijn niet mag verliezen, ik moet de ambulance bellen. Toch overweeg ik, en dat heel langzaam, of ik niet een taxi naar het ziekenhuis zal nemen, maar besluit dan toch de ambulance te bellen. In de spiegel zie ik dat ik nog bleker ben geworden, ik ga op zoek naar de telefoon en vind hem in de werkkamer op mijn bureau. Het lukt me dan zelfs het verkeerde alarmnummer in te toetsen, ik toets 1-1-0 en hoor hoe een stem zegt: Voor een ambulance moet u 112 bellen. Ik hang op en vraag me af of dat een teken was. Is het beter dat ik thuisblijf? Is het misschien overdreven om een ambulance te laten komen? Ik wacht een minuut met de telefoon in mijn hand en zeg dan tegen mezelf dat het toch beter is om niet dood te bloeden, want volgende week, na de paasvakantie, is het kind er weer. En dus toets ik 1-1-2, wat heel makkelijk gaat omdat de knopjes naast elkaar zitten. Een vriendelijkere stem aan de andere kant van de lijn zegt dat ik de voordeur open moet laten – maar ik besluit mijn schoenen en jas weer aan te trekken en de arts tegemoet te lopen. Ik weet immers dat hij hier niets voor me kan doen, ik moet naar het ziekenhuis.

De arts en de twee ambulancebroeders kom ik in het trappenhuis tegen, ik groet en zeg: Ik ben het, ik moet naar het ziekenhuis, en ik merk meteen dat ze denken dat ik simuleer, ze hebben de badkuip niet gezien. In de ziekenwagen – ik zit op de brancardstoel met mijn rug in de rijrichting – weet de arts niet wat hij van mij moet denken en bestudeert mijn medisch paspoort en donorcodicil. Ik zeg dat ik naar de Virchowkliniek moet, naar de Charité Campus Virchow, ik doe verslag van mijn auto-immuunhepatitis, de cirrose, de oesophagusvarices en de overdruk in de vaten naar mijn zieke lever, ik praat en praat en dan voel ik weer iets in mijn hals. Eén hand krijg ik nog voor mijn mond, maar dan komt het bloed al met zo’n kracht naar buiten dat ik de halve wagen onderspuug. Een scène als in een splatterfilm waarom ik zou kunnen lachen, alleen gaat het hier helaas niet om nepbloed. De ambulancearts – mijn bloed druipt van zijn brillenglazen – lijkt geschrokken. Hij legt een infuus aan en dient me een zoutoplossing toe, eindelijk begint de wagen te rijden. Even later zie ik de toppen van de bomen langs de weg en de sterren boven mij en ik vraag me af waarom deze ambulance geen dak meer heeft, en weer moet ik overgeven. Liggend lukt het me maar half om in de doorzichtige zak te mikken die me wordt voorgehouden, het meeste gaat ernaast, kletst op de grond, en ik weet: als deze bloeding niet snel wordt gestopt, ben ik dood.

•••

••

111

Indicatie: gastro-intestinale bloeding bij voorgeschiedenis van oesophagusvarices (anamnestisch).

•••

Medicatie: propofol 100 mg i.v.

•••

Bevindingen: in het onderste derde van de oesophagus zijn vier varices met een diameter van meer dan 5 mm te zien (de varices vullen 50 procent van het lumen en raken elkaar, graad iii). Aan de minorzijde reiken de varices tot onder de cardia. Op de varices red colour signs. Zichtbare actieve bloeding. De maag is gevuld met stolsels, beoordeling niet mogelijk.

•••

Therapie: tussen 34 en 39 cm van de tandenrij worden zes bandligaties geplaatst, de bloeding wordt onder endoscopische therapie gestopt.

•••

••

111

1

Ik kom weer bij en weet niet waar ik ben. Er zit een slangetje in mijn neus, frisse, koele lucht, berglucht met een bijsmaakje, stroomt bij mij naar binnen. Een deels met ijs bedekte bosbeek klotst tussen hoge dennen, witbevroren grashalmen glinsteren in de zon – ik stel me kennelijk een kalenderplaat voor. Ik hoor gekreun en een aantal stemmen door elkaar heen, hoor iets druppelen en ruisen, en voel op mijn linkerbovenarm een hand die me stevig vastpakt, ja, pak me beet, hou me vast – en me dan toch weer loslaat. Het is geen hand, merk ik algauw, het is een automatische bloeddrukmeter met een manchet die zichzelf elk kwartier opblaast, mijn bloeddruk meet, deze noteert en dan weer verslapt. Het klinkt alsof er iemand lucht in een luchtbed blaast. Op dat luchtbed drijf ik de zee op.

•••

2

Ze staan op de oever en zwaaien. Ze wachten op mij, ze zijn daar verschenen, mijn moeder, mijn grootmoeder, Rebecca, Alexandra, mijn grootvader in uniform en mijn overgrootouders, die ik niet meteen herken omdat ik ze nog nooit heb gezien. Ze zijn gekomen om mij te begroeten, ze staan op het strand en zwaaien, echt waar, ik hoor hen al roepen, ze roepen: Welkom, daar ben je dan – maar dan komt er een tamelijk grote golf, die mij niet op het strand werpt, zoals ik had verwacht, nee, een onderstroom trekt me weer ver de zee in, snel verlies ik de oever uit het oog.

•••

3

Ik open mijn verkorste ogen, alles is wazig. Een ruimte vol kleurige vlekken – maar dan bedenk ik dat dat misschien komt doordat ik mijn bril niet opheb. Ik heb geen idee waar die is gebleven. Enkele dingen kan ik desondanks herkennen, ik hoef mijn ogen maar een beetje dicht te knijpen. Rechts bevindt zich een raam, links een deur, de deur staat open. Heel veel apparaten om me heen, kabels, drie of vier monitors, ik hoor een pieptoon. Een commandocentrale? Het bevalt me wel, mijn ruimteschip, ik ben gewichtloos, ik kan vliegen.

•••

4

Hoog boven de stad is het licht, ik zweef en kijk omlaag. Ik kijk en weet ineens alles weer, ik ben niets vergeten. De platte daken van de kliniek, de witte kiezeltjes, het kanaal, de krachtcentrale en de rails, dat kan ik allemaal zien, ik lig, ik vlieg boven de stad – pas na minuten, uren of dagen moet ik terug in mijn vel, naar mijn bed.

•••

5

Welnee, ik ben nog niet begraven, ik lig niet in de aarde. Het wordt licht en dan weer donker. Ik lig in een bed in het ziekenhuis, in een bed op wieltjes, ik kan naar buiten gereden worden. Als ik mijn hoofd draai, kan ik de hemel zien. Vandaag is die wit, kale berkentakken hangen op de voorgrond. Het kantelraam staat iets open, de koude lucht ruikt fris en zoetig, ik hoor vogels, ze tjilpen veelbelovende geluiden. Een zonnestraal breekt door het wolkendek, aan de andere kant van het terrein, achter de rode bakstenen muur aan de overkant van de Seestraße, ligt, ik ben daar al geweest, een begraafplaats.

•••

6

Mijn rug wordt gewassen, mijn tanden worden gepoetst. Ik hoef niets te doen, ik hoef alleen maar te liggen. Ik hoef niet eens te eten, een verpleegkundige brengt me astronautenvoeding, vloeibare maaltijden waarin alles zit wat een lichaam nodig heeft. Het astronautendrankje smaakt naar banaan. En nu weet ik het, weet ik het heel zeker: deze kamer is echt mijn ruimteschip, en ik ben op weg naar Mars. Op zijn minst naar Mars. Zelfs bij een gunstige constellatie van de omloopbanen gaat dat zeker een jaar duren. Of langer. Ik stel me daarop in, ik blijf.

•••

7

Mijn bril is weer terecht. Ik zet hem op, kijk om me heen en zet hem weer af. Ik geloof dat ik het allemaal niet zo precies wil zien.

•••

8

Ik vraag naar B. en krijg te horen dat hij er niet is, dat hij vakantie heeft. Een gastro-enteroloog komt de kamer binnen en vertelt hoe het is gelukt de varicesbloeding te stoppen. Er is een endoscopische bandligatuur uitgevoerd, dat wil zeggen dat er een slangetje in mijn bloedende slokdarm is geschoven met daarin een apparaatje waarmee elastische bandjes op de gesprongen spataders konden worden geplaatst, en zo zijn de bloedende spataders afgeklemd. Ik had geluk, deze techniek bestaat nog niet lang. Twintig jaar geleden konden ze bij zo’n bloeding vrijwel niets doen. Ik heb een paar liter bloed verloren, mijn hemoglobinewaarde is slecht en de leverwaarden zijn nog slechter, maar dat ligt ook aan de eiwitshock na zoveel bloed in mijn maag. Maar ik leef.

•••

9

Een patiënt – ik kan hem niet zien, maar hoor hem door de open deur – beklaagt zich erover dat er in de kamer geen klokken hangen. Hij wil kunnen zien hoe snel of hoe langzaam de tijd verstrijkt. Of hij eigenlijk nog wel verstrijkt. En zo ja, in welke richting. Daar ben ik niet meer zo zeker van.

•••

10

Van de intensive care word ik overgebracht naar de ‘gastro’, de gastro-enterologische afdeling. Hier liggen, ik moet er al snel om lachen, de gastronomen. De ochtend voordat hij ontslagen wordt, ligt er een kok bij mij op de kamer, na hem een kelner. De kelner somt alle Oost-Berlijnse kroegen voor me op: Truxa Bierbar, Bornholmer Hütte, Metzer Eck, Oderkahn en Trümmerkutte – die was destijds in de Kastanienallee, hoek Oderberger Straße, in het huis waarin tegenwoordig een copyshop zit, naar zijn zeggen echt een kroeg om door te zakken. Hij was ober in het Operncafé geweest, en als ober van het Operncafé – in de DDR waren kelners machtige mensen – kon hij overal drinken zoveel hij wilde. Voor niets. Nou ja, dat wreekt zich nu, zegt hij.

De kelner mag naar huis, nu ligt er een slager naast me. De slager is vijfenveertig jaar slager geweest, een heel lange tijd, heel veel worst. Ja, we hadden altijd goed te eten, zegt hij, honger hebben we nooit gekend. Maar zeker de laatste tien jaar had hij nog maar weinig plezier in zijn werk gehad; de slagerij waar hij vierentwintig jaar had gestaan, had de deuren moeten sluiten, daarna had hij in een worstfabriek gewerkt. Het spul dat hij daar had gefabriceerd, nou, hij zou het zelf nooit eten. Het afgelopen jaar is hij zestien weken opgenomen geweest. Hij heeft het al met veel mensen uitgehouden, we laten elkaar met rust.

•••

11

Een van de verpleegkundigen komt de kamer binnen en zegt dat ze me komen ophalen. Ik moet naar de echo, maar mag wel blijven liggen. Wat is de kliniek toch groot. Kilometerslange gangen, bijna alle gebouwen zijn met elkaar verbonden, onder de grond zijn er snelwegen voor bedden. Het ziekenhuisbed is eigenlijk een voertuig, het heeft vier wielen, het is een ziekenwagen, ik lig en glij vooruit, word door lange gangen gereden en een lift in gerold. Ik denk aan een winkelwagen, daarna aan een kinderwagen, vandaag word ik geduwd door een man uit Afrika. In de lift en in de doorgang onder de Mittelallee, met boven ons de wortels van de kastanjes, zingt hij voor zich uit. Ik vraag hem wat hij zingt en in welke taal. Een taal uit Ivoorkust, zegt hij, en als ik doorvraag, vertelt hij dat hij in Parijs geboren is, in het 19e arrondissement, maar dat hij, hoewel hij zelf een Fransman is, Frankrijk en de Fransen niet kan uitstaan. Hij heeft daar achttien jaar gewoond, dat was genoeg, voor altijd, hij zegt dat alles in het Frans.

Heb ik niet ooit in Parijs gewoond, in Barbès, rechts van de boulevard Rochechouart, en ben ik elke dag over de markt van Goutte d’Or gelopen? Ik lig, hij duwt. Ik zou hem graag vragen, maar ik durf het niet, of hier al een keer een patiënt gestorven is, onderweg.

•••

12

Ben ik misschien toch al dood? Heeft dit alles helemaal niets met mij te maken? Kijk ik alleen nog maar toe? Misschien droom ik dit hier en nu alleen maar, en betekent gene zijde in een bed liggen en je episodes uit je leven moeten herinneren, of ik nou wil of niet. Gisteren of eergisteren was mijn begrafenis, misschien is die ook pas vandaag. Of morgen.

•••

13

In de kamer word ik weer aan het infuus gelegd, ik hoor het niet, zie het alleen maar druppelen en kijk daarbij toe.

•••

14

De slager vertelt dat hij vroeger honderdvijfenvijftig kilo heeft gewogen, hij heeft nu eenmaal altijd graag gegeten, altijd een lekker boutje, een lekker biertje, dat heeft hij er nu van, een vervette lever, dus nu wacht hij op ’n nieuwe. Hij heeft ascites, sleept steeds twee kratjes vloeistof in zijn buik met zich mee, komt kreunend uit bed, maar toch, hij kan nog opstaan. Ach ja, zegt hij, hoef ik ook geen langspeelplaten meer te kopen.

Die zin blijft in mijn hoofd rondgaan. Zal ik nog een langspeelplaat kopen? Is dat nog de moeite? Hoe lang duurt het tot het kind oud genoeg is? En hoe lang, ik vat ‘langspeelplaat’ opeens heel letterlijk op, heb ik eigenlijk al geen plaat, geen lp meer gekocht? Lp was ooit een belangrijke, heel vertrouwde afkorting, wie lp’s kocht, destijds, toen muziek nog werd gekocht, was al bijna volwassen, lp-kopers hadden verstand van muziek, hadden de fase dat ze zich alleen voor afzonderlijke hits interesseerden en singles kochten, al achter zich. Een lp kostte geld, veel geld, bijna het zakgeld van een hele maand.

•••

15

Bezoekers brengen bloemen mee, al snel ziet het eruit als in een bloemenzaak. Of als op een begrafenis. De bossen worden ’s nachts niet meer buiten op de gang gezet, als kind heb ik dat in het ziekenhuis nog meegemaakt. De verpleegkundige die ik ernaar vraag, antwoordt dat ze al genoeg te doen hebben, en bovendien is het helemaal niet nodig. Zolang er, wat volgens haar veel belangrijker is, zo nu en dan gelucht wordt, krijgt iedere patiënt genoeg zuurstof.

•••

16

Het kind komt me niet opzoeken, haar moeder denkt dat het beter is dat het me zo niet ziet. Ik kan haar geen ongelijk geven, ik zou mezelf zo ook niet willen zien.

•••

17

Ik hou van het schone beddengoed. Het sloop en de lakens voelen hard en tegelijkertijd toch zacht en altijd schoon aan. Ik word verzorgd, ik word verpleegd, alles wordt voor mij gedaan, ik word geholpen, het gaat goed met me, het gaat steeds beter met me, ik ben gered.

•••

18

Als mijn kamergenoot met koptelefoon op televisie kijkt, kijk ik soms mee en zie ik zonderlinge mensen die zonderlinge dingen doen, ik geniet van het geluidloze televisie kijken. Het beeldscherm hangt aan het plafond en kan bediend worden met de toetsen van de ouderwetse ivoorkleurige telefoontoestellen, die op onze nachtkastjes staan. Televisie kijken is hier trouwens geen onverdeeld genoegen, de monitor, een zware vierkante beeldbuis, is veel te hoog opgehangen, bovendien is het overschakelen moeizaam, voor elke verandering van programma moet een nieuwe, tamelijk gecompliceerde combinatie worden ingetoetst, waarna het beeldscherm donker wordt en donker blijft tot vier seconden later het gewenste programma opflikkert. En soms ook niet. Vier seconden kunnen zelfs in het ziekenhuis heel lang zijn, zo is zappen niet leuk meer.

•••

19

Toen ik dertien was en een paar weken in het ziekenhuis lag, kwam mijn vader met onze kleine Sony aanzetten. Destijds had je nog geen televisie op de kamer, althans niet in het ziekenhuis waar ik patiënt was, en al helemaal niet op de kinderafdeling. Wie een klein, draagbaar toestel had, bracht het mee of liet het meebrengen. Dat van mij, uit de werkkamer van mijn moeder, eigenlijk veel te groot voor het nachtkastje, liet me zien hoe het ruimteveer Challenger explodeerde. Ik zag het telkens weer exploderen, steeds weer spatte het opnieuw uiteen, een vuurwerk, mijn eerste grote televisieramp – waarvan de beelden zich in mijn hoofd ook nu nog vermengen met die van de volgende grote televisieramp, het instorten van de Twin Towers. De torens vallen, het ruimteveer explodeert, en opeens heb ik het gevoel dat ik destijds op de kinderafdeling, toen de Challenger verongelukte, al wist dat het met die ruimtevaart een aflopende zaak was. Ruimtevaart was een toekomst van de jaren zestig, een toekomst van gisteren, die geen werkelijkheid werd. Niemand vloog meer naar de maan, niemand vertrok naar Mars.

•••

20

Het bed is verstelbaar. Het gedeelte waarop ik lig, kan hoger of lager en ik kan het hoofd- en voeteneinde in een hoek zetten, maar ik mag het voor mezelf niet te comfortabel maken. Anders wil ik op het laatst niet meer opstaan.

•••

21

Op zaterdagen is er alleen een eenpansgerecht, op zondagen geen bezoek. Op maandagen waait er een bedrijvigheid door de gang alsof het werk van de twee luie dagen daarvoor moet worden ingehaald. Verder verschillen de dagen niet erg van elkaar. Eenpansgerechten waren er ook in mijn jeugd, op zaterdag, erwten of linzen, de eenvoudige keuken, omdat mijn moeder op stap was of geen zin had om te koken.

Ik mag weer eten, maar ben nog heel voorzichtig. Voorlopig eet ik alleen gepureerd voedsel, ik ben bang dat ik me bij het slikken verwond. Misschien dat iets wat niet voldoende gekauwd is, een scherpgekante, te haastig doorgeslikte hap, weer een ader doet springen. Aan het bloed in mijn slokdarm wil ik liever niet herinnerd worden.

•••

22

Ik voel het horloge om mijn pols, het horloge van mijn vader, dat zichzelf opwindt, ik merk dat het stil is blijven staan. Op het horlogeglas zitten minuscule rode vlekjes, bloedspetters zo te zien, ik krab ze eraf en beweeg mijn arm een paar keer op en neer tot de secondewijzer weer aanspringt. Het horloge doet het, maar geeft niet de juiste tijd aan. Soms, als ik wat kracht overheb, beweeg ik mijn arm zodat het horloge niet zo snel weer blijft staan. Ik heb dan het gevoel dat ik naar iemand zwaai die er helemaal niet is.

•••

23

Ik slaap in een buitencabine, in de scheepswand zit een patrijspoort, ik zie water, veel water, soms komt er een eiland voorbij, er doemt een duikboot op, een ijsberg drijft langs of een eenzame zwemmer die al bijna heeft opgegeven. Dat moet het verleden zijn.

Ik heb me ingescheept, ik ben aan boord, het gaat één keer door mijn ziekenkamer, van het kussen naar het nachtkastje, van het nachtkastje naar de muurkast, van de muurkast naar de tafel, op de stoel, tot voor het raam, naar de badkamer, naar de televisie aan de wand en verder. Ik ben onderweg, in bed op reis, ik word voortgeduwd, de ziekte is de grote reis, le grand tour, één keer naar de onderwereld en misschien weer terug. Ziekte is vacante tijd, het is, heb ik dat niet ergens gelezen, de reis van de armen.

•••

24

Een blauwe hoek hemel boven in het raam, ik ruik de rozen op het nachtkastje en het schone, nog stijve beddengoed, de ingeweven bleekblauwe strepen bevallen me wel, de stof ligt glad tegen mijn huid. Mooie bloemen op uw nachtkastje, zegt de verpleegkundige, buiten stralend daglicht, wat iemand die hier niet ligt misschien helemaal niet opvalt. Zoals elke dag legt ze de manchet van de bloeddrukmeter om mijn bovenarm, sluit de klittenband – bloeddrukmeters, dat heb ik al gemerkt, hebben heel luide klittenbanden, ik verheug me al op het geluid als ze de sluiting zo meteen weer losmaakt – pompt met de bal in haar linkerhand de manchet op en laat vervolgens de lucht langzaam weer weglopen, ze heeft het eindstuk van de stethoscoop op de huid aan de binnenkant van mijn elleboog gedrukt, luistert en houdt de manometer in het oog. Eigenlijk heeft ze meer handen nodig, één voor de stethoscoop, één voor het reguleren van het ventiel van de manometer, één voor mijn arm. Ze heeft er echter, net als ik, maar twee.

Ik vind de aanraking prettig.

•••

•••

••

MIJN WITTE WALVIS

••

111

Na negen dagen mag ik naar huis. De appelmoes staat nog op de tafel, het bad biedt geen fraaie aanblik. Het kind is terug van haar reis, samen met haar moeder komt ze langs en is verbaasd, ze is nog maar drie, over die zwakke vader. Loop toch gewoon, zegt ze als ik opsta en één, twee, drie, vier passen probeer te maken. Zo moet je lopen, zegt ze en ze doet het me voor: rechtop, in een rechte lijn, met grote stappen. Een vader, herinner ik me, moet groot, sterk, onaantastbaar, zelfs onsterfelijk zijn.

Mevrouw Rutschky brengt een gebraden runderlapje, ik lig op bed, slaap veel, haal het nauwelijks tot de badkamer en kijk series, veel afleveringen, ik heb tijd. Ik zie Six Feet Under en The Sopranos en Lost.

Een week later bloed ik weer, ga weer naar het ziekenhuis, deze keer, het bloed sijpelt naar binnen, inderdaad met een taxi. Op de spoedeisende hulp raak ik buiten bewustzijn, weer een operatie, weer ligaturen, weer intensive care. Ik heb niet veel bloed meer, krijg twee zakken plasma.

••

111

25

Als ik wakker word, zie ik B. in mijn kamer staan. Hij lacht en feliciteert me: dat ik er nog ben, dat ik nog leef, is volgens hem toch een klein wonder. Hij praat door, ik luister, ik hou van zijn stem, ik ken die al lang, al vierentwintig jaar. En ik weet wat die stem zo meteen zal zeggen, ik weet dat ik weer op de lijst moet, ik moet terug op de wachtlijst voor een nieuwe lever, waarop ik al een keer, tot een paar maanden geleden, heb gestaan. ‘Je moet weer op de lijst.’ Ja, zeg ik, ik weet het.

•••

26

Mijn waarden zijn slecht, ik moet in het ziekenhuis blijven.

Ik lig er een tijdje, verveel me en leer langzaam weer lopen. Aan de hand van een fysiotherapeute schuifel ik over de gang, ze spoort me aan mijn voeten op te tillen, niet zo te sloffen. Ik slof verder omdat ik haar nog een keer ‘liever niet zo sloffen’ wil horen zeggen, ook haar stem bevalt me. Aan haar hand wankel ik tot aan het einde van de gang en kijk ik, we staan naast elkaar, neer op de helikopterlandingsplaats, die gemarkeerd wordt door een grote H. Opeens heb ik de fantasie dat ik met haar, de knappe fysiotherapeute met haar lieve stem, daar beneden in een helikopter stap en de grijze hemel in vlieg, ergens heen, ik droom van de grote ontsnapping. Maar de fysiotherapeute zegt dat we weer verder moeten, terug door de gang, langs scheef ingelijste kalenderplaten, die links en rechts aan de muur hangen: de Seljalandsfoss, een waterval op IJsland, de moais op Paaseiland en twee tafelbergen bij zonsondergang. Monument Valley, Utah, die dingen uit de sigarettenreclame en de westerns van John Ford. Het blad is in het passe-partout verschoven.

Aan het andere einde van de gang komen we bij een zitgroep, een tafel van wit draadwerk en drie stoelen, slechts twee ervan hebben een bekleding. Een witte orchidee – misschien van plastic? Nee, die planten zien er nu eenmaal zo uit – bloeit in een verder leeg rek. Nog altijd aan de hand van de fysiotherapeute, op haar naamplaatje staat dat ze Johanna heet, draai ik me om en wankel weer richting helikopterlandingsplaats. Aan de muur valt me nog een kalenderplaat op, het droomeiland Bora Bora, Frans-Polynesië, de kleuren van de foto zijn uitsluitend groen, turquoise en blauw. En ik zeg: Johanna, daar wil ik met jou naartoe.

•••

27

Ik haal het weer – de derwisj noemt het leven een reis – tot in de badkamer. Dat toch maar wel.

•••

28

De volgende dag mag ik zonder Johanna op de gang en bestudeer ik een brandblusapparaat, het hangt in een nis in de muur, waarin ook een heiligenbeeld zou kunnen staan. Over de hele gang strekt zich langs de muur een houten balustrade uit. Ik loop heel langzaam langs het materiaalwagentje, wondverband (steriel verpakt), rekverband, betadinezalf en wegwerphandschoenen liggen klaar. Daarachter staan twee lege, geheel met doorzichtig folie overtrokken bedden te wachten op nieuwe patiënten, onder folie blijven ze steriel en schoon. Ik manoeuvreer me om de bedden heen, hou me vast aan het hoofdeinde van een ervan en ben al weer bij de witte orchidee boven de zitgroep van draadwerk. Op de vensterbank ligt deze keer een zeit-Magazin, gisteren heb ik het niet gezien. Ik pak het, sla het open en lees een paar regels van een reportage over een grote vuilstortplaats in Caïro. Het nummer bevalt me, bevalt me beter dan anders, maar het heeft wel iets vreemds. Iets klopt er niet. De auto’s waarvoor in paginagrote advertenties reclame wordt gemaakt, een nieuwe Saab bijvoorbeeld, zijn oud en vormloos, kleinere advertenties noemen firma’s waarover ik lang niets heb gehoord. Bestaat Wang Computer eigenlijk nog wel? Ik kijk naar het titelblad en ben verbaasd: dit zeit-Magazin is verschenen in 1987. In 1987? Hoe komt het dan hier? In welk jaar zitten we nu? Ben ik misschien weer vijftien, veertien, dertien jaar?

•••

29

Ik ben twaalf en heb buikpijn, ik heb vaak buikpijn, maar schenk daar geen aandacht aan. Op een keer, als ik met mijn vader met oud en nieuw op skivakantie ben, kijkt een arts, de vriend van een vriend van mijn vader, naar mijn buik, palpeert hem en ontdekt dat mijn lever opgezet is. Hij vindt dat ik thuis naar de dokter moet. Een week later stelt onze huisarts de diagnose leverontsteking, het gaat niet om een virale hepatitis a of b, maar het is ook geen hepatitis non-a-non-b, zoals de verschillende vormen van hepatitis c begin jaren tachtig nog heten. Ten slotte – ik lig intussen in Bonn in de universitaire kinderkliniek en heb meerdere puncties ondergaan – blijkt dat ik lijd aan een auto-immuunhepatitis, mijn immuunsysteem ziet lichaamseigen levercellen voor vreemd weefsel aan en vormt auto-immune antilichamen, die antilichamen veroorzaken de ontsteking in mijn lever. Waarom het immuunsysteem zich zo gedraagt, is tot op heden niet duidelijk.

•••

30

Ik kijk uit het raam en sla OK-voorbereidingen gade op de eerste verdieping van het gebouw aan de overkant, twee vrouwen in groene OK-pakken staan in een vertrek met betegelde muren. Een van de twee trekt juist latex handschoenen aan, samen leggen ze al pratend de operatie-instrumenten klaar. Een paar ramen verder en hoger zie ik een witharige man in zijn kamer, hij zit voor het raam en kijkt naar buiten. We kijken waarschijnlijk naar dezelfde boom, de boom voor mijn raam, mijn boom, die ik de hele dag in het oog hou. Hij beschouwt hem als de zijne. Beneden, ik hoor een trapaslager piepen, komt een fietser in een overall voorbij, waarschijnlijk hoort hij bij het technische huispersoneel, hij zit op een vouwfiets. Het ziet eruit alsof hij voor zijn lol een fietstochtje maakt, hij trapt op zijn dooie gemak op de pedalen.

•••

31

Ik ben twaalf, dan dertien, en mijn lever is kapot, waarschijnlijk was hij al langer ontstoken. Hoewel ik nog een kind ben, heb ik een lever als na vijftig jaar alcoholconsumptie, maar ook met een derde deel van mijn lever en heel matige leverwaarden kan ik verder leven, de waarden mogen alleen niet slechter worden, zegt B., mijn arts. Hij start een combinatietherapie met cortison en een immunosuppressief medicament, de ontsteking verdwijnt langzaam, de cirrose blijft. Het gaat goed met me. Het gaat goed met me, totdat de problemen met de bijwerkingen van de medicijnen beginnen. Ik krijg een vollemaansgezicht, de tiener die ik ben ziet eruit als een hamster, mijn gezicht is ronder dan dat van Helmut Kohl. Mijn huid wordt dun, mijn botten worden broos, ik heb osteoporose als een oude vrouw, krijg telkens weer peesschedeontstekingen en van de lichtste aanraking blauwe plekken. Ik ontwikkel groene staar omdat het cortison de oogboldruk verhoogt, ik moet oogdruppels nemen, waardoor mijn pupillen zo klein worden als speldenpunten, ik kan nauwelijks nog iets herkennen en zie eruit alsof ik heroïneverslaafd ben. Ik word bijziend, krijg een bril en striae op mijn huid, tegen de bijwerkingen van de medicijnen slik ik steeds meer andere medicijnen, die zelf ook weer bijwerkingen hebben. Problemen heb ik de hele tijd alleen maar door de bijwerkingen van de medicijnen, alleen aan de bijwerkingen merk ik hoe ziek ik ben – dat is de zin die ik tegenover artsen telkens weer, al bijna dertig jaar, uitspreek. Ik neem mijn medicijnen, al drieëntwintig, vierentwintig, vijfentwintig jaar ’s ochtends, ’s middags en ’s avonds, en neem de medicijnen tegen de bijwerkingen van de medicijnen. Soms, beeld ik me in, kan ik de farmacologische symfonie van mijn medicijnen in mij horen ruisen – hoe ze samenspelen, wat een heerlijk lawaai.

•••

32

Mijn boom zwaait, hij zwaait met zijn takken. Hij zwaait in het morgenlicht en zwaait in de wind, in zijn kroon een zachte deining.

Beneden staat een tuinman en besproeit het grasveld, hetzelfde kleine schaduwrijke areaal als gisteren. Ik denk dat hij daar een nieuwe boom heeft geplant. Op de weg een kruiwagen met daarin een blauwe vuilniszak, verfrommeld, voor de helft gevuld.

•••

33

Hier stokt de tijd, hij hoopt zich op. Eigenlijk zou ik chagrijnig moeten worden van zoveel tijd.

•••

34

Ik ben vijftien, en door het cortison is mijn oogboldruk zo hoog dat hij om de twee weken moet worden gemeten. Maar in plaats van naar de oogarts te gaan met zijn praktijk meteen naast de school, ga ik liever naar de oogkliniek, heb ik weer een reden de school na het tweede of derde uur te verlaten, met de tram naar het centraal station te gaan en vervolgens via omwegen, meestal te voet, soms met de bus, naar de oogkliniek op de Venusberg. Ik heb een boek bij me, waarin ik meestal toch niet lees, en een notitieboekje, waarin ik niets opschrijf.