Van Vonne van der Meer verschenen:

Het limonadegevoel en andere verhalen (1985)

Een warme rug (roman, 1987)

De reis naar het kind (roman, 1989)

Zo is hij (roman, 1991)

Nachtgoed (verhalen, 1993)

Spookliefde (novelle, 1995)

Weiger nooit een dans (toneel, 1996)

De verhalen (1997)

Eilandgasten (roman, 1999)

De avondboot (roman, 2001)

Laatste seizoen (roman, 2002)

Ik verbind u door (roman, 2004)

Take 7 (roman, 2007)

Zondagavond (novelle, 2009)

December (verhalen, 2009)

De vrouw met de sleutel (roman, 2011)

De vrouw met de sleutel 2011

Kinderschrik (novelle, 2012)

Het smalle pad van de liefde (roman, 2013)

Vonne van der Meer

Eilandgasten
De avondboot
Laatste seizoen

Eilandgasten, 42e druk

De avondboot, 22e druk

Laatste seizoen, 11e druk

5e druk 2014

© 1999, 2001, 2002, 2007 Vonne van der Meer

Omslagontwerp b’IJ Barbara

Omslagbeeld Jurjen Veerman

ISBN 978 90 254 4401 3

NUR 301

Dit e-book werd gemaakt op basis van de vijfde druk, 2014, ISBN 978 90 467 0438 7.

www.atlascontact.nl

Eilandgasten

Het wordt hoog tijd dat ik afsluit. Als ze de middagboot genomen hebben kunnen ze binnen een halfuur hier zijn. Het is me een keer gebeurd dat ik net helemaal zweterig en voldaan de deur achter me had dichtgetrokken, de sleutel onder de mat gelegd, toen ik ze zag staan, naast een bolderkar met bagage en kinderen, onder aan het schelpenpaadje. De teleurstelling op hun gezichten. Sindsdien weet ik dat ik onzichtbaar moet blijven. Als ze mij hier aantreffen is het huis minder van hen, en als het huis niet van hen wordt, worden het geen gelukkige dagen. Ook al weten de mensen dat ze dit huis huren voor een week, of twee weken of een maand misschien zelfs, ze moeten kunnen doen alsof het van hen is. Mij zou dat geen moeite kosten. Van alle huizen die ik heb schoongemaakt, is Duinroos me het liefst. Torenzicht, Kiekendief, Jojanneke en D’instuif heb ik in de loop der jaren afgestoten. Mooie huisjes, daar niet van, met tegels en zeil op de vloeren, heel wat makkelijker in het onderhoud dan Duinroos, maar het werd me te veel, ik moest kiezen.

Voor de grote schoonmaak aan het begin van het seizoen trek ik anderhalve dag uit, de was niet meegerekend. Maar hoeveel tijd ik ook neem, het eindigt er toch mee dat ik me moet haasten. Dekens, moltons en gordijnen was ik aan het eind van het seizoen, en aan het begin strijk ik de gordijnen, maar mij ontgaat ook wel eens wat. Op het laatste moment ontdek ik dan weer dat er een paar steken loszitten in de zoom van het gele gordijn van de ouderslaapkamer. Daar moet ik iets aan doen, want ik weet precies hoe het gaat: de kinderen kruipen ’s ochtends bij hun ouders op bed, rukken de gordijnen open en voor je het weet hangt de hele zoom eruit.

Goed dat ik gisteren alle ramen en deuren, van de grote openslaande deuren tot het doorgeefluikje en de dakramen aan toe, tegen elkaar heb opengezet om de winterslaaplucht eruit te laten waaien. Vandaag regent het om de haverklap. Tussen twee buien door heb ik de kokosmat buiten gelegd want die ruikt wat muf, en nog maar eens een keer de houten vloer gezogen. Dat had ik gisteren ook al gedaan en aan het eind van het vorige seizoen natuurlijk, maar uit die brede kieren tussen de planken blijft zand komen. Ik zou wel eens willen weten hoeveel kilo ik er in de loop der jaren uitgezogen heb. Ze zijn dit jaar het strand aan het ophogen, en overal liggen buizen zo dik als boomstammen, maar een rechtstreekse verbinding met mijn stofzuigerslang was ook een oplossing geweest.

Die kokosmat zou eigenlijk vervangen moeten worden. Een bruin-oranje streep, die mat moet nu wel haast dertig jaar oud zijn, uit de jaren zestig toen bruin en oranje mode was, hoewel ik me niet kan voorstellen dat meneer Duinroos hem om die reden gekocht heeft. Met wat mode is hoef ik bij hem niet aan te komen. Hij heeft niet eens telefoon. Ik heb hem geschreven dat de mat in de woonkamer aan vervanging toe is, en of hij een nieuwe wil opsturen of geld overmaken zodat ik in Harlingen iets aardigs kan uitzoeken, maar daar heb ik nog niets op gehoord. Ook niet op de brief dat de televisie al zolang ik me kan heugen kapot is.

Om de winter te verdrijven heb ik op de tafel en in de vensterbank wat dennenappels neergelegd, maar ik ben hier vandaag al weer zo lang dat ik niet meer weet hoe het ruikt. Ja, ik hoor de boot al heel in de verte. Als ik de boot hoor terwijl ik hier nog ben voel ik me net Assepoes op het bal. Was de koelkast nou dicht? Heb ik een nieuwe wc-rol in de houder gehangen, ligt er een doos lucifers bij het blikje naast het fornuis? Is de radio uit? Nog een keer door het huis, rustig, eerst worden de bagagekarren van de boot gereden, dan pas mogen de passagiers er af.

Zo... Als ze een taxi nemen kunnen ze hier ieder moment zijn. Ik moet ervandoor, maar het valt me niet licht, want het is voorlopig voor het laatst dat ik de boel op mijn gemak kan nalopen. Er staan schoonmaakspullen in het gootsteenkastje, over de rand van de emmer hangt een nieuwe dweil, twee keer gewassen anders neemt hij geen vocht op en krijgt de dweil de schuld als de vloer niet schoon wordt. ‘De gasten dienen het huis schoon achter te laten’ – zo staat het in de huurbrief, en ook op het papier naast de geiser in de keuken. Ik word alleen betaald voor de grote schoonmaak aan het begin en het eind van het seizoen, mag kleine aanschaffen doen ‘mits noodzakelijk’, en in principe hoef ik hier de hele zomer niet meer te komen. Maar er is ook nooit gezegd dat ik tussendoor niet eens een kijkje mag nemen. Dat mag best.

Het boek, het gastenboek, waar zal ik het nu eens neerleggen? Op de eettafel is te opdringerig, op de lage tafel te veel alsof het daar maar voor de sier ligt. Op het boekenplankje zal het mensen die nooit lezen misschien niet eens opvallen. Ik wil dat ze het zien. Ik vind het zo treurig als ze er niks in schrijven. Als ze het, zodra ze uitgepakt hebben en wat rondkijken zien liggen, denken ze later bij bepaalde gebeurtenissen misschien: ah, dat zou nou leuk zijn voor het gastenboek. En dan maar hopen dat ze er de dag voor hun vertrek aan denken en zich er niet op het laatste moment met een paar zinnen van afmaken. Dat het weer zo stralend was, of juist niet ‘maar dat mocht de pret niet drukken’. Welke pret? denk ik wanneer ik zoiets lees. Waarom zijn die mensen naar het eiland gekomen? Aan het servies te oordelen dat er hier in een paar maanden doorheen gaat, wordt er nogal eens wat afgereageerd. Soms zou ik willen dat ik dit huis niet alleen schoonhield, maar dat mijn armen de muren waren, mijn ogen de ramen. Dat ik kon zien en horen wat Duinroos meemaakt.

Hier, op het hoekbankje leg ik het. Als de zon ondergaat en het is te koud om nog even naar het strand te gaan, zitten de gasten hier, denk ik. Als ik hier woonde, zou ik ’s avonds op dit bankje willen zitten. Je kijkt de hele Badweg af, tot aan het laatste duin voor de zee. Het is de mooiste plek, met die struiken die tegen het huis opkruipen. Als de duinroos in mei bloeit, zit je hier midden tussen de bloemen. Ja, hier leg ik het neer. Hier ligt het alsof het er altijd gelegen heeft. En het veertje dat ik vanochtend bij de bosrand gevonden heb leg ik bij een nieuwe bladzij, zodat het voor de eerste gasten van dit jaar op de juiste plek openvalt.

I

Een klein vierkant huis, betimmerd met zwart geteerde planken. Uitbouwtjes, als brede heupen, naar beide kanten. Of het kamers waren of een keuken of schuurtje, kon ze op de foto niet zien. Op de benedenverdieping grote, openslaande deuren die uitkwamen op een met wit houtwerk omheind terras. Daar zou Floris kunnen spelen, op een deken in de zon. Vlak onder het oranje pannendak was nog een klein raampje, en in de driehoek tussen raam en daklijst een smal wit bord met zwarte letters: Duinroos moest daar staan. Chiel was op een avond, een week of vijf geleden, met een gids met vakantiehuizen thuisgekomen, had hem open op haar schoot gelegd. ‘Kijk, dit huisje heb ik voor een week kunnen huren.’ Het huis had iets stevigs, duidelijks, zag ze meteen, alles wat zij de laatste tijd niet was. Ze hoopte dat de planken nog naar teer roken, teer bracht haar altijd in een ademteug terug naar de zomers uit haar kinderjaren, naar de kades waar ze met haar vader naar vissersboten ging kijken.

Dana had de foto van Duinroos in haar geheugen geprent, maar nu ze ernaartoe reden regende het zo hard dat ze door de ramen van de bus alleen maar contouren zag, er viel niet veel te herkennen. Als Chiel met haar had overlegd in plaats van haar te overvallen, had ze misschien toch voor een vakantie in een warm land gekozen, voor een eiland met een exotische naam waar je in april al in bikini kon rondlopen.

Ze stopten bij een kampeerterrein dat Stortemelk heette, niemand stapte uit, het was nog veel te koud om te kamperen. Rare naam, Stortemelk, deed haar denken aan de straaltjes die spontaan uit haar borsten gevloeid waren toen ze na zes maanden was opgehouden met voeden. Ze was nog nooit op Vlieland geweest, had geen idee hoe ver Duinroos van de haven lag, of ze er bijna waren, al voorbij waren zelfs, als de chauffeur vergeten was hen te waarschuwen. Dan moesten ze dadelijk ook nog een heel eind teruglopen, door de stromende regen met Floris en al die bagage, alleen al een reusachtige tas met lakens. Alsof ze niet al genoeg te sjouwen hadden. Floris was de hele reis, twee uur in de auto en anderhalf uur op de boot, klaarwakker geweest, maar nu sliep hij met zijn hoofd tegen zijn vaders borst. In slaap was hij twee keer zo zwaar. Waarom hadden ze ook geen taxi genomen, dan waren ze er nu al lang en breed. Ze stootte Chiel aan.

‘Weet jij waar we eruit moeten?’

‘Nee, maar de chauffeur waarschuwt wel.’

Ze wist niet of het kwam door de busrit, ze zat haast nooit in een bus, of door het getuur met haar neus tegen het raam, maar ze herinnerde zich ineens scherp hoe het was om vroeger van een schoolreisje terug te keren: de onrust als ze niet meteen haar moeder zag tussen de wachtende ouders. Een onrust die nog versterkt werd doordat ze misselijk was van vermoeidheid en te veel snoep. Wanneer hun blikken elkaar vonden, bleek haar moeder haar allang gezien te hebben in die bus vol opgewonden kinderen, dat zag Dana aan hoe haar moeder naar haar keek, hoe ze zwaaide. Sommige moeders stonden alleen maar te kletsen, die letten helemaal niet op. Misschien herkent het huis ons wel, dacht ze, het staat tenslotte hoog op een duin, misschien heeft het huis ons allang zien aankomen.

De bus minderde vaart, Dana veegde over het beslagen raam, en keek ingespannen naar de huizen in de duinenrij aan haar rechterkant. ‘Kiekendief, Rommelpot, Marianna, Suzanna, Veronica,’ zei de chauffeur, en zette de bus langs de kant van de weg. Onwillekeurig keek ze naar Chiel of hij bij het horen van een van die vrouwennamen reageerde, maar hij vertrok geen spier, zijn kin rustte nog steeds op het hoofd van Floris. Het geluid waarmee de deuren opengingen leek op een diepe zucht, alsof de bus haar gedachten raadde. Ze had Chiel nooit gevraagd hoe ze heette, die vrouw in Berlijn. Met opzet niet. Hij had haar verteld dat ze oorspronkelijk uit Oost-Berlijn kwam, in de ddr was opgegroeid en dat ze tolk was. Meer wilde Dana niet weten. Als zijn bedrog een naam had, was het moeilijker te vergeten. Stel dat het een veel voorkomende naam was als Eva of Marianne, dan zou ze er iedere keer wanneer die naam viel weer aan herinnerd worden. Ze werd er al vaak genoeg aan herinnerd. Wanneer iemand zei dat hij naar een congres ging bijvoorbeeld. Congres was sinds Berlijn een woord zoals bordeel, en sauna.

Een echtpaar met een tweeling van een jaar of vijf stapte uit. De vrouw eerst met de kinderen, de man gaf haar gehaast hun koffers aan terwijl hij zo nu en dan schichtig naar de chauffeur keek alsof hij bang was dat de bus al weg zou rijden. Dana lette op of er niet per ongeluk een tas van hen werd uitgeladen. Floris kon niet naar bed zonder zijn slaaplap, een gescheurde blauw-grijs geruite theedoek, zijn tas was onmisbaar. Terwijl ze in haar hoofd naging wat in welke tas zat, wist ze ineens weer wat ze vergeten was: een dik boek waar ze al weken in had willen beginnen. Maar waar het lag, kon ze niet bedenken.

Alle koffers en tassen van het paar met de tweeling stonden langs de kant van de weg. De man knikte naar de chauffeur, veegde het zweet van zijn voorhoofd en zwaaide ook opgelucht naar hen. Dana knikte afwezig. Het oneindige verhaal, zo heette het boek. Ze had het van haar vader gekregen voor haar dertigste verjaardag. Of het iets voor haar was, wist ze niet, ze had er nog maar een paar bladzijden in gelezen, maar het gebaar had haar ontroerd. Meestal kocht haar moeder de cadeaus voor de kinderen, en ook stuurde hij wel eens zijn secretaresse op pad, maar dit boek had hij zelf uitgekozen. ‘Het schijnt voor volwassenen en kinderen te zijn,’ had hij gezegd, en omdat ze nu moeder was...

De bus maakte een scherpe bocht en vanzelf ging haar blik naar de andere kant van het gangpad. Chiel had zijn nog vrije hand al om Floris heen gelegd. Sinds Berlijn ontfermde hij zich voortdurend over hem. Dat was al meteen begonnen bij hun weerzien op Schiphol. Alsof hij via hun kind bij haar terug probeerde te komen, door hardnekkig te vaderen ook weer helemaal haar man zou worden. Floris merkte niets van de bocht, de hand, of de blikken die er over zijn hoofd gewisseld werden. Soms kon je je been niet strekken of hij schrok al wakker, andere keren kon je bij wijze van spreken gerust met hem in de achtbaan gaan zitten. De motor die gierend onder zijn slaapkamerraam door reed, hoorde hij niet, maar toen zij op een avond in bad een huilbui kreeg, klonk even later als een echo uit de kinderkamer ook zijn gehuil. Chiel had hem uit bed gehaald, en was met het huilende kind op de rand van het bad bij zijn huilende vrouw gaan zitten, niet wetend waar hij beginnen moest met troosten. Ze had vlug een washand over haar gezicht gelegd. ‘Mama pijn?’ ‘Nee, mama verkouden.’

De bus minderde vaart. Merel, Torenzicht, Duinroos, zei de chauffeur. Weer gingen de deuren zuchtend open. Niet meer aan denken, dacht Dana, zes weken modderen is genoeg. Het moet afgelopen zijn. Ik wil me niet meer om de kleinste dingen aan hem ergeren. Als ik het me voorneem, lukt het ook: het is voorbij. Dit was mijn laatste zucht.

Ze stond op en haalde diep adem. Zout, ze rook het meteen, ze hoefde het duin maar over te steken en ze was bij zee. Haar blik ging omhoog naar de duinenrij en viel op een huis met een oranje pannendak en zwart geteerde planken. Ze glimlachte, vanzelf. ‘Daar, ons huis,’ zei ze, meer tot zichzelf dan tot haar man en zoon.

Het had iets opwindends, een sleutel die ze daar niet zelf had neergelegd van een huis dat het hunne niet was onder de mat vandaan te halen. Toen ze de deur niet meteen open kreeg merkte ze dat ze schichtig om zich heen keek en toen Floris jengelend wakker schrok probeerde ze hem vlug te sussen. Ze nam Floris van Chiel over en gaf hem de sleutel, en na enig morrelen, met gesloten ogen want dan kon hij zich beter concentreren, ging de deur open. Hij deed een stap opzij, maakte een hoofs gebaar, treedt u binnen, en liep vlug het pad af om de buggy te halen en de tassen die nog bij het hekje stonden.

Ze keek een smalle gang in, waar vier deuren op uitkwamen en een trap. Glimmend gelakte deuren, zeegroen in een iets donkerder matgroene lijst. Het linoleum op de vloer was beige-grijs, haast dezelfde kleur als het schelpenpad achter haar. Het eerste dat ze deed toen ze het huis binnenging was langdurig haar voeten vegen. Floris krulde zijn onderlip naar voren, aarzelde tussen bedremmeld zwijgen of toch maar weer huilen. Om hem op zijn gemak te stellen begon Dana alles wat ze zag aan te wijzen en te benoemen. Verlegen, omdat het toch onbeleefd was in andermans huis zomaar een deur te openen, legde ze haar hand op de dichtstbijzijnde klink.

‘Kijk, de wc.’

Als klein kind wilde ze altijd overal waar ze door haar ouders mee naartoe genomen werd, bij familie, in restaurants, eerst de wc zien. Vreemd, hoe vaak ze sinds ze zelf moeder was aan haar kinderjaren terugdacht, sommige dagen voortdurend. Deze wc was in orde. De muren waren wit en liepen over in glanzend witte tegels. De bril was zwart, de wc-pot schoon, het fonteintje ook en het rook naar groene zeep. Er hing een nieuwe rol in de houder en daarboven een handgeschreven briefje: ‘Denk niet bij het laatste vel, wie na mij komt die redt zich wel.’ De lussen van de letters waren opvallend groot, als vleugels.

Grinnikend trok ze een gestreept plastic gordijn opzij, en weer dicht, en slikte nog net het woord douche in. Floris raakte al overstuur van het woord. Te veel lawaai, te veel gespetter. Er was geen bad in dit huis, had ze in de gids gezien, maar vast wel een teil waarin ze hem konden baden. Ze wilde de deur aan de andere kant van de gang openen, had weer de neiging te kloppen, maar deed het niet. Het huis was van hen, ze kon overal binnenlopen, zitten, liggen, hard zingen, lachen, plassen met de deur open. Het huis was gehuurd, betaald, van hen voor een hele week.

De deur leidde naar een kleine slaapkamer. Slaapkamers op de begane grond, dat was altijd zo in vakantiehuisjes. Voor het raam hingen ouderwetse groene gordijntjes met gele en rode bloemetjes, maar het licht dat erdoorheen viel was groenig. Floris leek wel zeeziek in dit licht, een zeeziek visje in een aquarium. Ze opende de gordijnen. Op de weg stapte een man van zijn fiets, trok zijn gele poncho over zijn hoofd en sloeg de druppels eraf. Dana zette Floris neer bij het bed, zodat hij iets had om zich aan vast te houden. ‘Bed,’ zei ze. ‘Niet Floris’ bed. Floris’ bed staat ergens anders.’ Er moest een kinderbed in huis zijn, en ook een kinderstoel.

Op het matras lag een molton, schoon zo te zien, een kussen en twee geblokte dekens. Thuis hadden ze ook dekens. Ingestopt worden was beter dan dat iemand alleen maar je dekbed rechttrok. Haar moeder stopte haar vroeger altijd heel stijf in. Dana maakte er soms een spelletje van: het was de kunst de hele nacht stil te blijven liggen en ’s ochtends zonder lakens en dekens los te trekken uit bed te glippen, als een brief uit een envelop die niet was dichtgelikt. Dan kwam haar moeder ’s ochtends haar kamer binnen en riep verbaasd dat het wel leek of Dana niet thuis geslapen had: ‘Kom eens kijken, Gerard, Daantje heeft niet thuis geslapen vannacht.’ Daar moesten haar ouders reuze om lachen, iedere keer weer, en dan vroegen ze zich af waar ze die nacht geweest was, bij wie?

Toen ze Chiel ’s ochtends om acht uur in het hotel belde en hij niet op zijn kamer bleek te zijn, had ze het al kunnen weten. Acht uur is de beste tijd om me te bellen, had hij gezegd, dan ben ik zeker op maar nog niet weg. Ze had de man van de balie die zei dat haar man niet op zijn kamer was nog willen vragen of haar Ehemann soms aan het joggen was, maar ze was er ineens niet zeker van wat joggen was in het Duits.

Hijgend zette Chiel de laatste tas in de gang, en veegde met de rug van zijn hand de regen van zijn gezicht. De regen was zoutig, regen die naar zee smaakte, hij kon zich niet herinneren wanneer hij dat voor het laatst had geproefd. Hij had zich gehaast om alle bagage zo snel mogelijk droog naar binnen te krijgen, maar het was opgehouden met regenen, zag hij nu hij de voordeur achter zich dichttrok, hij had niet zo zijn best hoeven doen. Maar hij kon niet anders, zijn best doen was tegenwoordig zijn tweede natuur. Hij zag haar staan in het kamertje naast de voordeur, voorovergebogen over een ijzeren bed. Ze snuffelde aan de dekens. Haar neus, daar was hij het bangst voor geweest. Dat ze het meteen zou ruiken. Dat ze het zou ruiken en proeven, het zout op zijn lippen. Terug in zijn hotel had hij wel een halfuur in bad gezeten om de nacht uit zijn poriën te weken.

Dana draaide zich om. ‘Wat kijk je?’

Hij grijnsde de herinnering weg: ‘Dana, de hasjhond.’ Hij bukte zich en tilde Floris hoog in de lucht. ‘Is het wat, is het een beetje naar jullie zin?’

Met zijn drieën bekeken ze op hun gemak de rest van het huis. De keuken was ruim, met een laag, granieten aanrecht en een zwart-wit betegelde gootsteen. In de muur naar de woonkamer zat een doorgeefluik. Op de vensterbank onder een raam dat uitkeek over de duinen stond een glazen pot, waar ooit Nescafé in had gezeten, gevuld met suiker, daarnaast een pak koffie, en een doos theezakjes.

‘Erfenis van de vorige bewoners?’ vroeg Chiel.

‘Volgens mij zijn wij de eerste dit jaar.’

‘Hoe weet je dat?’

‘De dekens ruiken nog naar zeep.’

Nadat hij begrepen had waar het doorgeefluik voor diende, wilde Floris niet meer op de arm van zijn ouders naar de kamer, maar uitsluitend via het luik en Dana liep naar de woonkamer om hem van Chiel aan te pakken. Weer begon ze alles aan te wijzen en hardop te benoemen: eettafel, ronde eettafel, bloemen, rieten lamp, stoelen, televisie, asbak van glas – nee niet aankomen – kinderstoel, bank, lage tafel. Gordijnen met bloemen of vleesetende planten – wat zijn het? –, kachel, boekenplank. Ze zette hem bij de lage tafel neer, en opende een deur die naar een slaapkamer bleek te leiden.

Een tweepersoonsbed nam haast alle ruimte in, naast de deur was alleen nog plaats voor een smalle klerenkast, waarin ijzeren hangertjes hingen. Al jaren waarschijnlijk, want het ijzer voelde ruw aan, alsof de zilte lucht zelfs in de kast was binnengedrongen. Zowel aan het voeteneind als naast het bed waren ramen, met gele gordijnen. Ze hield van die kleur, dan leek het zelfs op grijze dagen mooi weer. Ze strekte zich uit op het bed, zag dat er geen bedlampjes waren, wel een stopcontact vlak boven de plint naast het bed. Ze zou een van de staande lampen uit de woonkamer hier neerzetten, want ze wilde beslist lezen in bed, en voor ze het nu weer vergat moest ze Chiel toch eens vragen of hij Het oneindige verhaal ergens had zien liggen. Ze kwam overeind, en op hetzelfde moment herinnerde ze zich dat er in de andere kamer een kachel stond waar Floris naartoe kon kruipen.

Voorzichtig raakte ze met haar vingertoppen het gietijzeren deksel aan, maar dat was ongevaarlijk lauw. Toch was het niet vochtig of winterkil in het huis, iemand moest de kachel vandaag een tijdje hoger gezet hebben om de kou uit het huis te jagen. Floris sloeg met zijn vlakke hand op tafel, en keek de kamer rond. Zijn mond hing open, hij kwijlde van opwinding. Wat zag hij? Vast niet hetzelfde als zij? Hij zag een bank met grote zachte kussens die hij eraf kon trekken, terwijl zij wanneer ze naar diezelfde bank keek alleen maar kon denken hoe lelijk ze hem vond. Een bruin houten frame met wijkende armleuningen, en een opvallend hoge rug; de vierkante kussens waren bekleed met een onverslijtbare, grof geweven, diarreekleurige stof. Het leek nog het meest op een uit zijn krachten gegroeide leunstoel.

‘Wat lach je?’ Chiel sloeg zijn arm om haar heen.

‘Om de inrichting, die bank vooral, vooroorlogs.’

‘’t Is maar voor een week.’

Al de eerste keer dat deze vakantie ter sprake kwam, en ze zich samen over de foto van Duinroos bogen, had Dana gemerkt hoe graag hij wilde dat zijn keus, zijn verrassing, haar beviel.

‘’t Doet er ook niets toe,’ zei ze, ‘schone wc, de kachel doet ’t, geen kuilen in het matras. ’t Is een prima huis, echt.’

‘Maar wel bruin. Die bank heeft net zo’n kleur als dat spul uit een potje dat we Floris wel eens voerden. Wat voor stijl is dit nou? Oisterwijk?’

‘Oost-Duits.’

Het was haar ontsnapt, of niet eens want dan zouden de woorden hebben staan dringen voor in haar mond. Ze had het zomaar gezegd, en bedoelde er niets anders mee dan dat het meubel er wat oostblokkig uitzag.

Chiel wendde zich met een rood hoofd af en besloot te doen alsof hij het niet gehoord had. Congres stond sinds een week of zes op de lijst besmette woorden, maar Oost-Duitsland nu blijkbaar ook. Dat kon nog leuk worden als de val van de Muur weer eens werd herdacht. Hij rechtte zijn rug. ‘Heb jij al ergens een kinderbed ontdekt?’

‘Nee. Onder het bed in het aquariumkamertje misschien?’

‘Welk kamertje?’

‘Tegenover de wc. Maar boven kan ook, daar ben ik nog niet geweest. Ik kijk wel even...’

‘Nee, ik ga al.’

Hij haastte zich de kamer uit, trok de deur achter zich dicht om maar zo snel mogelijk onzichtbaar voor haar te zijn. Langzaam liep hij de smalle steile trap op. Het was toch niet zijn schuld dat ze erachter gekomen was? Als het aan hem lag, had hij het geheimgehouden. Geheim, zwaar woord voor één nachtje met een andere vrouw. Er moest een woord bestaan voor iets dat je maar beter voor je kon houden, een woord dat minder gewichtig was, niet zo met zeven sloten erop.

Boven aan de trap viel zijn blik op een deur met een klein wit metalen bordje, waarop in zwarte letters privé geschreven stond. Hij kon het niet laten en legde zijn hand op de klink, maar de deur gaf niet mee. Die nacht met Helga had ook een afgesloten kamer moeten blijven, waar Dana niets van wist. Helga woonde in Berlijn in een appartement met versleten zeil op de vloer dat bij de plinten al begon af te brokkelen; een bed, een keukentafel waaraan ze at, werkte, brieven schreef, meer stond er niet. Een flat zo kaal, dat hij dacht dat ze aan het verhuizen was. En dat had hij haar ook gevraagd. Ze was in lachen uitgebarsten. Nee, zo hoorde het, zo zag het er hier altijd uit. Van het salaris dat ze als tolk verdiende onderhield ze haar moeder en twee broers. Ze was al blij dat ze een flat voor zich alleen had; wat ze van haar salaris voor zichzelf kon besteden, ging op aan huur, eten en kleding. Terwijl ze over haar problemen vertelde keek ze hem met haar grote bruine ogen onafgebroken aan, en hij vroeg zich af hoe hij haar zou kunnen helpen. Ze kenden elkaar nu drie dagen, zochten voortdurend elkaars gezelschap. Hij mocht haar toch best – gewoon als vriend – wat geld aanbieden: hier, neem aan alsjeblieft, voor een kleed, een goede bureaustoel, of een betere lamp om bij te werken. Schaam je niet, toen ik arm was ben ik ook geholpen. Maar naarmate de avond vorderde en de fles wodka leger werd, dacht hij niet langer aan helpen maar uitsluitend aan hebben. En nadat hij de nacht met haar had doorgebracht wist hij helemaal niet meer hoe hij op een vanzelfsprekende manier zijn portefeuille moest trekken zonder een klant te lijken, een wessie, een patser. Ze was een goed opgeleide tolk, sprak Russisch, Engels, Nederlands, hij was bang haar te beledigen.

Later was het toch nog goed gekomen. Toen hij terug was op zijn hotelkamer, en druipend uit bad kwam, zag hij het boek op zijn nachtkastje liggen. Een prachtig dik, gebonden boek waar hij nog geen bladzij in had gelezen, het zag eruit alsof het zo uit de winkel kwam. Ze hadden het met Kerstmis gekregen, Dana of hij, samen waarschijnlijk en van wie wist hij niet meer, Dana’s familie was met Kerstmis altijd heel royaal met boeken. Tijdens de lunch, de laatste dag van het congres, had hij Helga het boek gegeven. Een Duits boek, in een Nederlandse vertaling, ze was er blij mee geweest, vond het een toepasselijk cadeau, hoewel een oneindig verhaal zou hun nacht samen wel nooit worden? Nee, had hij geantwoord, dat zat er niet in, daar was hij vanaf het eerste moment toch heel eerlijk over geweest? Hij was getrouwd, en niet ‘eigenlijk ongelukkig’, hij was zelfs al vader.

Beneden hoorde hij Dana tegen Floris praten. Hij kon het letterlijk verstaan. Zo dichtbij was ze die nacht ook geweest. Hij had haar niet voor zich gezien toen hij Helga’s blouse losknoopte, maar ze was er wel, de hele tijd.

‘Nee de tv mag niet aan. Vanavond pas, net als thuis. Mag niet! Asbak. Eerst gaat papa Floris’ bed neerzetten, dan gaan we je bed opmaken... Ja, dennenappel. Ruik je het bos? Niet in je mond!’

Hij had het kinderbed allang zien staan, op de overloop, ingeklapt tegen de trapleuning, met een matras ernaast. Hij had hier niets meer te zoeken. Behalve de dichte deur met privé erop, was er nog een kamertje onder het dak, helemaal lichtblauw geschilderd tot de nok van het dak aan toe, met een klein raam dat uitkeek over de duinen. Mooie plek om brieven te schrijven. Het had iets van een cel, of van een kapel als je de meubels wegdacht.

Hij had Helga’s adres niet gevraagd, wilde zich niet in de verleiding brengen haar nog eens te bellen, te schrijven of af te spreken ergens in Europa. Voor haar werk moest ze vaak op reis, het had makkelijk gekund maar hij wilde het niet. Niet nog roeziger worden dan hij al was, wanneer hij terugdacht aan die nacht. Niet dat zij naar hem ging verlangen, hem wilde terugzien, dan hier, dan daar. Hij wilde geen verscheurd leven leiden, met nog meer herinneringen die hij voor Dana moest verzwijgen. Hij was overmoedig geweest. Hij kon niet tegen wodka, wist dat van zichzelf en toch had hij twee glazen gedronken omdat hij wel eens wilde vergeten wie hij was, van wie de man, van wie de vader. Maar het vreemde was dat hij sinds die nacht sterker dan daarvoor de man was van, en vader. Een meeuw die krijsend zijn nest bewaakte.

Hij zette zijn handen op het tafelblad, leunde voorover om door het raam te kijken waar het geluid vandaan kwam. Hun huisje stond op een duin, temidden van andere duinen met huisjes als deze, sommige groter, nieuwer. De afstand tussen de huizen was groot genoeg, je kon niet bij elkaar naar binnen gluren, of elkaars gesprekken horen als je buiten zat.

Hij keek naar het huis dat precies tegenover het hunne lag, in een duinpan aan de andere kant van de Badweg. Als hij zich beklemd voelde, hielp het hem altijd te bedenken dat er in een ander huis, naast hem of tegenover hem, een man rondliep die dit allemaal al eens had meegemaakt, die hem begreep en hem vaderlijk zou kunnen toeknikken. Maar de groene luiken van het huis aan de overkant waren dicht, het was nog vroeg in het seizoen. De weg waarlangs ze gekomen waren lag er verlaten bij, in de berm stonden grote plassen. Nu pas, nu hij zag hoe stil het op straat was, herinnerde hij zich dat er geen auto’s op het eiland werden toegelaten; alleen bussen, taxi’s en de auto’s van de bewoners. In de verte hoorde hij de zee ruisen. Het was zo stil dat hij het gevoel had dat zijn gedachten te horen waren, woord voor woord, alsof hij ze in iemands oor fluisterde.

Het liegen was al meteen op Schiphol begonnen. Hij was om half vijf geland en had uitgerekend dat Dana, als ze hem wilde afhalen, al om drie uur had moeten vertrekken. Omdat Floris dan nog sliep, wist hij zeker dat ze er niet zou zijn, hij zou de trein nemen. Maar ze stond er, hij zag hen al van verre, door de gele ballon die ze aan Floris’ pols had gebonden. Ze zwaaide en liet Floris zwaaien en de ballon zwaaide mee. Onhandig had hij haar omhelsd, haar mond ontwijkend, en raakte daarbij verstrikt in het touwtje van de ballon. Kribbig sloeg hij hem weg, hij kon haar niet zoenen, zelfs niet heel vluchtig zoals ze dat anders in het openbaar deden. Ondanks al zijn gebaad, eindeloos tandenpoetsen, het ontbijt en de lunch en de ettelijke glazen spa die over zijn lippen gespoeld waren, was hij bang dat Dana het verraad zou proeven. Nog geen vier uur geleden had hij Helga voor het laatst gekust. Om zijn verwarring te verbergen had hij zich op Floris gestort. Zijn handen trilden, merkte hij, toen hij het blauw-wit gestreepte mutsje over zijn zoons oren trok.

Hoe was het nu met die oorontsteking afgelopen, vroeg hij, was de koorts echt helemaal weg? Ik klets me hier wel doorheen, dacht hij, als we maar eenmaal in de auto zitten, kan ik doen alsof ik op de weg moet letten, thuis kan ik in de badkamer verdwijnen, ‘de reis van me afdouchen’ en daarna moet ik hoognodig naar mijn werkkamer om met kantoor te bellen en morgen ben ik alles vergeten, heb ik niets meer te verbergen, ben ik weer een man zonder geheim.

Het leek wel alsof alles wat ze vroeg naar Helga verwees, alsof Helga de magneet was, waar iedere zin die Dana zei met kracht naar afboog. ‘Je was nog geen uur weg of de koorts zakte al,’ zei ze, terwijl ze naar de uitgang liepen, met de ballon als een groot geel uitroepteken achter hen aan. ‘Volgens mij voelde hij dat wij samen weg wilden. Ik had hem best alsnog naar mijn ouders kunnen brengen, en een latere vlucht nemen.’ Hij zei niet: ja, dat had je moeten doen. Hij kreeg het niet over zijn lippen. Misschien dat ze daarom maar bleef herhalen hoe jammer het was, hoe jammer nou, dat Berlijn, de eerste mogelijkheid sinds Floris’ geboorte om eens een paar dagen samen weg te gaan, haar door de neus was geboord. Als ik maar eenmaal achter het stuur zit, dacht hij.

Maar het liep heel anders. Zij wilde rijden, ze stond er op. ‘Je bent moe, je ziet bleek, je handen trillen.’ God, zag ze dan werkelijk alles? ‘Ja, ik ben moe, slecht geslapen vannacht.’ ‘Dat is je aan te zien. Ik rij.’ Bij hoge uitzondering had ze onthouden waar ze de auto had geparkeerd en ze liep er rammelend met de sleuteltjes, rechtstreeks, zelfverzekerd, op haar gloednieuwe zwarte enkelhoge laarsjes naartoe. Vanaf de eerste vraag die ze stelde, had hij het gevoel dat hij in de val werd gelokt. Niet gelokt, hij zat er al, vastgesnoerd in de veiligheidsgordel, geen stuur in zijn handen om zich aan vast te klampen, geen zoon om zich op te storten want die zat achterin, met zijn ballon, in zijn kinderzitje, achter een tafeltje met rammelspeeltjes. Het was alsof Dana precies wist waar ze met haar vragen wilde uitkomen, alsof ze hem alleen nog even wilde zien spartelen.

‘En, heb je nou nog wat van het oude Oost-Berlijn gezien?’

‘Ja, wel iets.’

‘Is er nog wat over van de Muur, en de buurten aan de andere kant?’

‘Ja, toch wel.’

‘Wat dan? Wordt het niet allemaal gerenoveerd?’

‘Als je bij mensen thuis komt, zie je toch wel verschil.’

‘Ben je bij mensen thuis geweest, wat leuk. Dat je daar nog tijd voor had. Ik dacht dat het zo’n overladen programma was?’

Ze keek hem oprecht nieuwsgierig aan. Vlug keek hij weg, probeerde zijn blik ergens op te richten, staarde naar de punt van haar zwarte laarsje, suède laarsjes met een leren punt die ze speciaal voor Berlijn had gekocht, herinnerde hij zich nu. Hij raakte zo overstuur bij de gedachte aan alle vragen die ze in haar onschuld nog ging stellen, en dat hij dan niet anders zou kunnen dan Helga’s flat beschrijven – de enige flat die hij in Berlijn vanbinnen had gezien, Helga’s flat maar zonder Helga alsof ze een lijk was waarvan hij zich had ontdaan –, dat hij volschoot. Vlug veegde hij met de rug van zijn hand langs zijn ogen, en voor ze verder kon vragen, begon hij te ratelen over de problemen van de voormalige Oost-Berlijners.

Dana zweeg.

‘Toch echt heel anders als je bij mensen thuis bent, en ziet hoe weinig ze hebben. En dat ze zich daar tegenover ons voor schamen. Dat was wel verwarrend.’

‘Ja, dat merk ik.’ De rest van de rit zei ze niets meer, alsof zij nu degene was die iets te verbergen had.

‘Boek, ja, rood boek,’ hoorde hij haar een verdieping lager tegen Floris zeggen. ‘Geef maar.’

‘Ik heb het kinderbedje gevonden hoor,’ riep hij naar beneden.

‘Mooi.’

‘Moet het naar dat voorkamertje, of leggen we hem hier?’

‘Beneden maar.’

Hij had Floris liever boven, zodat hij niet van iedere voetstap, van ieder echtelijk kreuntje zou wakker schrikken, maar hij wilde Dana niet tegenspreken. Hij sprak haar al zes weken zo min mogelijk tegen. Hij luisterde, niet naar wat ze zei, maar naar haar toon. Ze klonk ontspannen. Waarschijnlijk had ze niets met dat ‘Oost-Duits’ bedoeld, behalve dat die bruine, logge bank daaraan deed denken. Veel had hij haar niet over Helga verteld, godzijdank had ze hem bijna niets gevraagd. Behalve of ‘die mensen’ bij wie hij thuis was geweest misschien een vrouw was? En of hij met die vrouw naar bed was geweest? Hoe ze elkaar hadden leren kennen? O, bij een van de diners tijdens het congres? Ja, die congressen zouden eigenlijk verboden moeten worden. En dansen met wildvreemde vrouwen op congressen helemaal.

Uit haar laconieke toon maakte hij op dat ze het zich kon voorstellen. Zoiets kon gebeuren als je een paar dagen alleen in den vreemde was. Omdat ze het zich kon voorstellen, kon ze het hem vergeven. Zo had ze het ook gezegd later: het had mij ook kunnen overkomen, laten we erover ophouden. Ik vergeef het je. Hij vond dat het een beetje plechtig klonk, maar ze voelde zich ook plechtig, zei ze, net als toen ze ontdekte dat ze een kind van hem wilde. Ze keek hem kalm aan, maar even later was ze opgesprongen. Hij hoorde het bad vollopen en door het geluid van stromend water heen nog iets anders. Ze huilde. Hij wachtte, maar ze hield niet meer op. Toen hij de badkamer binnenkwam, met Floris op de arm, legde ze vlug een washandje op haar gezicht omdat ze niet wilde dat hun kind haar zo zag. Tot op dat moment kon hij nog wel een licht, avontuurlijk, Don Juannerig gevoel over zijn daad van ontrouw hebben, maar dat was meteen over toen hij haar zag, naakt op dat groene lapje na, en zich herinnerde wat ze had gezegd over vergeven.

Als zij hem vergaf, wat maakte dat van hem? vroeg hij zich in de badkamer af, en nu weer. Een bedrieger was hij niet meer nu hij haar alles had opgebiecht. Dat hij haar argeloosheid had weggenomen vond hij misschien nog het ergst, erger dan het bedrog op zich. Hij kon het woord niet vinden. Zondaar was ook weer zo’n zwaar woord, zo wilde hij niet heten. Was er niet een woord dat hetzelfde betekende, maar dat niet zo ouderwets klonk, minder zompig? Hij keek naar de huisjes in de verte, zag ergens een licht aangaan, maar geen mensen door de kamers bewegen, geen man die toevallig voor het raam stond en hem toeknikte.

Floris gaf haar het boek aan, dat op een kussen op het hoekbankje lag. Hij kon al staan, maar nog niet lopen en in zijn draai naar haar toe verloor hij bijna zijn evenwicht. Ze pakte het boek met haar ene hand van hem aan, terwijl ze met haar andere zijn arm greep en om zich heen keek of ze nog ergens een scherpe punt zag. Thuis kende ze zo langzamerhand iedere plek waaraan hij zich kon stoten, snijden, optrekken of juist niet, maar hier moest ze dat nog allemaal ontdekken. Ergens wennen met een kind was helemaal niet het passieve, op je rug drijvende wennen dat je in je eentje deed, maar een soort topsport. Als Floris even uit haar blikveld was, schrok ze bij ieder geluid op en rende naar hem toe om te zien wat hij nu weer aanrichtte. Was het al te lang stil, dan zag ze voor zich hoe hij met uitgestrekte vingers naar een stopcontact toe kroop.

‘Lees,’ beval hij nu, en sloeg met zijn vlakke hand op het boek. Gastenboek, was er met zwarte inkt op de rode linnen kaft geschreven. Vanbuiten leek het een gewoon boek, hetzelfde formaat als zoveel gebonden boeken, maar vanbinnen was het witte papier beschreven met verschillende handschriften, pennen, verschillende kleuren inkt en potlood. Tussen twee lege bladzijden lag een grijs, blauw en wit veertje. Ze streek er even mee langs de wang van Floris. Hij kraaide van plezier en wilde hetzelfde bij haar doen. Ze wist dat zijn handje een soort maag was, waarin niets heel bleef en deed hem voor hoe hij het veertje moest vasthouden zonder het te beschadigen, voorzichtig tussen duim en wijsvinger. ‘Aai, zachtjes.’

Ze wilde niet dat er meteen, het eerste kwartier dat ze hier waren, iets brak, vernield of geplet werd. Zeker niet zoiets teers, onnuttigs als een veertje dat iemand tijdens een wandeling gevonden had, en tussen de bladzijden van een boek gelegd. Ze bladerde door, zag dat het geen toeval was dat het veertje juist bij deze bladzij lag, de eerste onbeschreven bladzij. Een goed teken, dacht ze, het huis wil ook dat wij opnieuw beginnen.

Aan de data boven de zinnen die de gasten in het boek geschreven hadden, zag ze dat lang niet iedereen erin schreef. Soms viel er een gat van weken. Het was ook moeilijk iets te schrijven aan mensen die je niet kende, ook al had je tussen hun spullen geleefd, op hun bank gezeten, in hun bed geslapen. Op de eerste bladzij van het boek stond in het midden, in hetzelfde handschrift als het woord gastenboek op de kaft, een zinnetje geschreven: Welkom in dit huis, ik hoop van harte dat u hier gelukkige dagen mag doorbrengen, – daaronder een onleesbare handtekening. Degene die dit geschreven had, was niet de schrijver van de briefjes. Dana probeerde het schrift te ontcijferen en vroeg zich af of er met opzet geen leesbare naam en adres onder het welkomstwoord stonden. Je had natuurlijk altijd mensen die onmiddellijk gingen bellen en klagen over wat er allemaal niet deugde aan het huis.

‘Wat lees je?’ vroeg Chiel.

Ze keek op. ‘Iets van het huis. Het gastenboek.’

‘Zo’n boek waarin je spontaan moet opschrijven hoe heerlijk je het gehad hebt?’

‘Sommige mensen zeggen alleen maar “bedankt”, andere kletsen een halve bladzij vol.’

‘Ik stel voor dat wij hierin bijhouden hoe vaak we het deze vakantie doen, en waar...’

Het klonk overmoedig, maar aan zijn blik zag ze hoe onzeker hij was.

Ze glimlachte. ‘En in welke duinpan...’

‘Dacht je daaraan toen je voor het eerst weer duinen zag?’ Hij knielde voor haar neer, sloeg zijn armen om haar heen, vlijde zijn hoofd tegen haar knieën. ‘Hoe het zou zijn om daar met mij te zoenen?’

‘Een duinpan begin april spreekt niet zo tot mijn verbeelding.’

‘Wat dan wel? Je zegt het maar.’

‘Lees, hier. Sommige mensen worden heel poëtisch: Wir möchten dieser Insel unser herzlichen Kompliment machen über ihre landschaftliche Schönheit und Vielseitigkeit, so dicht beisammen ihre Einwöhner die einen so schönen Sommerurlaub möglich machten.’

Ze keek hem breed glimlachend aan. Hoewel het hem ergerde dat ze zodra ze Duits sprak meteen zo’n tuttig smoel trok, alsof alle Duitsers reusachtig burgerlijk waren, glimlachte hij terug. ‘Staat er nog meer grappigs in?’

Ze klapte het gastenboek dicht. ‘Heb jij dat boek gezien, dat ik voor mijn dertigste verjaardag van mijn vader heb gekregen?’

Hij keek de kamer rond die bezaaid was met kleren, blokken en puzzelstukken van Floris. ‘Heb je het net uitgepakt, ben je het nu al kwijt...’

‘Niet hier, thuis. Ik ben het al weken kwijt, een dik, gebonden boek.’

‘Hoe heet het?’

‘Het oneindige verhaal.’

‘Wat voor verhaal?’

‘Het oneindige verhaal.’

Hij stond op, keek verschrikt naar de bruine bank, de rotanstoelen, naar het boekenrekje naast de kachel, alsof het boek dat ze kwijt was hier toch werkelijk zou moeten liggen.

‘Het oneindige verhaal?’

‘Ja, een vertaald boek, uit het Duits. Gebonden, drukke, donkerrode kaft, witte letters.’

‘Heb jij dat voor je dertigste verjaardag gekregen?’

‘Van mijn vader, ja.’

‘Niet voor Kerstmis?’

‘Weet je nou waar het is, of niet?’

‘Bek me niet zo af, ja!’

‘Ik vraag je iets heel gewoons.’

Ze vroeg hem iets heel gewoons. Hij herinnerde zich dat hij druipend uit bad gekomen was en het boek op het nachtkastje had zien liggen. Hij herinnerde zich zijn opluchting: en zo kwam alles toch nog goed. Dat kon hij mooi aan Helga cadeau doen, een dik, duur boek, iets persoonlijks, iets van hem zelf.

‘Ja, weet je nou waar het is?’

Dana keek hem onderzoekend aan. Hoe moest hij zich hier uit redden? Ik heb het in het vliegtuig laten liggen. Of nee, in mijn hotelkamer. Ik vergis me, ik heb het nergens laten liggen want ik had het helemaal niet bij me. Op reis heb ik geen tijd om te lezen, dus waarom zou ik het meegenomen hebben. Hoe kom je erbij te denken dat...? Het had geen zin erover te liegen. Als ze zo keek, kon hij niet tegen haar liegen, zat hij weer in de auto, vastgesnoerd in de veiligheidsgordel, naakt, nog druipend van het baden. Waar hij ook keek, ze volgde zijn blik die naar het nachtkastje ging in een hotelkamer in Berlijn, waar het boek lag dat zij al weken kwijt was. ‘Ik heb het weggegeven.’ Voor ze kon vragen aan wie, liet hij er vlug op volgen: ‘Aan dat meisje in Berlijn, aan die tolk. Ze sprak vloeiend Nederlands.’

‘Het was van míj.’

‘Dat wist ik niet.’

‘Mijn naam stond erin.’

‘Dat heb ik niet gezien, echt niet... alle boeken en cd’s die we krijgen of kopen zijn toch van ons samen? Dat hadden we toch afgesproken? Niet dat moderne gedoe van meteen je naam erin, voor je weet maar nooit.’

‘Ik heb mijn naam er niet in gezet,’ riep ze met overslaande stem. ‘Die stond er al in. “Voor Dana, mijn dochter, die mij mijn eerste kleinzoon schonk, voor haar dertigste verjaardag.”’

Hij wierp een waarschuwende blik op Floris, die weer een huillip trok. Kon ze zich om hem niet een beetje beheersen, haar stem dempen? Hij griste Floris bij haar weg en beende met hem door de kamer, wees naar een grote zilvermeeuw die in het helmgras voor het raam heen en weer kuierde. ‘Kijk! Meeuw!’ Naar een groepje ruiters die de Badweg opreden richting strand. ‘Wil Floris ook paardrijden, op papa’s rug? Of op zijn buik door het luik?’ Toen hij niet meer wist hoe hij zijn zoon moest afleiden, zette hij hem maar voor de televisie, die het niet deed, op welke knoppen Chiel ook drukte.

‘Zet dat kind dan ook niet midden op de dag voor een tv die het niet doet. En kijk uit, hij wil die asbak.’

‘Hij huilt niet omdat de tv het niet doet, maar omdat jij zo schreeuwt.’

‘O, nou is het allemaal mijn schuld?’

‘Ik wist het niet, ik wist niet dat dat boek van jou was,’ zei hij een paar keer achter elkaar. Als hij gezien had dat het boek van haar was, haar naam erin had zien staan, had hij natuurlijk nooit, van zijn levensdagen niet... maar hij had haast. Hij herinnerde zich hoe hij druipend in zijn hotelkamer stond en zijn handen naar het boek wilde uitstrekken om te zien of het nog in goede staat was en zonder ezelsoren, maar dat hij zichzelf tegenhield omdat zijn handen nat waren. Hij herinnerde zich dat hij dacht: dadelijk werp ik er wel een blik in, maar later had hij nog meer haast en was hij het vergeten.

‘Zal ik het terugvragen?’

‘Ik dacht dat je haar adres niet had?’

‘Dat heb ik ook niet.’

‘Heb je daarover ook al tegen me gelogen?’

‘Wat nou gelogen? Ik heb je toch meteen verteld dat ik met iemand anders...’

‘Ja, toen ik ernaar vroeg.’

‘Dat was meteen.’

Na zijn bekentenis had hij haar gevraagd hoe ze het wist, zo snel, voor hij amper iets had verteld. Zijn toon had hem verraden, zei ze, zijn geëmotioneerde relaas in de auto over die kale flat in Oost-Berlijn had haar achterdocht gewekt. ‘Ik ben ook wel eens op een armoedig flatje geweest, maar ik moest er niet om huilen. Zoveel compassie heb ik niet. En jij ook niet.’

Hij keek naar het gastenboek dat nog steeds op Dana’s schoot lag, en herinnerde zich hoe blij Helga met zijn gebaar was geweest. Had ze het boek toen maar opengeslagen, niet in het midden, maar bij de eerste pagina waar Dana’s vader zijn opdracht had geschreven. ‘Voor Dana, wie is Dana?’ zou Helga met een strak glimlachje gevraagd hebben. Pijnlijk, maar altijd nog minder erg dan deze beschamende toestand.

‘Zodra ik op kantoor ben, bel ik naar het congresgebouw.’

Ze reageerde niet.

‘Zij was daar tolk, ze moeten haar adres hebben.’

‘Slim! Heb je dat allemaal bedacht voor het geval je haar toch nog eens wilt terugzien?’

‘Dat wil ik niet. Ik heb je toch beloofd...’

‘Wil je het niet omdat je het niet wilt, of alleen omdat je het me beloofd hebt? Hoe heet ze trouwens?’

‘Ik dacht dat je dat niet wilde weten?’

‘Zij weet nu ook hoe ik heet.’

Waarom begreep hij niet, maar hij wilde Helga’s naam voor zichzelf houden, en dus zei hij dat ze Heidi heette. ‘Heidi.’

‘Heidi? Ben ik bedrogen met een Heidi?’

‘Heidi, zo heet ze ja, maar ik ben met jou. Ik wil met jou blijven, en ik zorg ervoor...’

‘Bespaar je de moeite, ik hoef dat boek niet terug.’

‘Dan koop ik een ander voor je. Ik bedoel: een ander exemplaar van hetzelfde oneindige verhaal...’

Na zijn aanbod was er een ijzige stilte gevallen. En toen pas merkte Dana dat ze Floris al een tijdje niet meer gehoord had. Hij stond in een hoek van de kamer, bij de eettafel onder het doorgeefluik en liep paars aan, hij zag eruit alsof hij een dennenappel had ingeslikt. Om ons te straffen, dacht Dana toen ze op hem afschoot, maar al voor ze bij hem was, rook ze dat hij alleen maar bezig was het in zijn broek te doen. Ze hadden nog maar een luier, het was al half vijf en morgen was het zondag. Van het ene moment op het andere waren er dringender zaken.

Terwijl Chiel Floris verschoonde, en Dana alle dennenappels op de schouw boven de kachel legde, bedachten ze wat er behalve luiers gekocht moest worden: koffie en thee was er – een pak Brinta voor Floris, stopcontactbeveiligers, fruit, spaghetti – en wat zouden ze morgen eten? Ernstig overlegden ze hoeveel brood ze voor het weekend nodig hadden, en wat voor saus ze over de pasta zouden doen.

‘Rode saus vind jij toch het lekkerst?’ vroeg Chiel, ‘zal ik gehakt kopen en een blik gepelde tomaten, uien, knoflook?’

‘Beslis jij maar,’ antwoordde Dana, ‘kijk maar wat er is.’

De toon waarop ze het zei, stelde hem gerust. Alsof ze, door hem deze beslissing toe te vertrouwen, te kennen wilde geven dat ze hem niet zou blijven wantrouwen, niet altijd.

‘Morgen kunnen we ook uit eten gaan. Er moet een goed visrestaurant zijn, vlak bij de haven.’

‘Als je maar aan sla denkt.’

Hij was zo opgelucht dat ze niet langer tegen hem tekeerging dat hij bijna uitriep dat het geen sla-en-wortelvakantie moest worden, dat hij haar mooi vond zoals ze was. Hij hield zich in, wist dat het te snel was, dat ze zulk gevlei niet op prijs zou stellen, niet nu, nog niet. Dus legde hij zijn verzoeningsdrift in de boodschappenlijst, in lange vingers voor Floris, in chocola, in kaaskoekjes en een fles rode port, in de buit waarmee hij straks naar huis zou terugkeren.

Terwijl Chiel naar het dorp liep om een fiets te huren en boodschappen te doen, pakte Dana de tassen uit. Ze maakte eerst Floris’ bed op, in het aquariumkamertje, want als zijn ogen zo glommen kon hij ieder moment in slaap vallen. Maar hij viel al in slaap voor ze klaar was, op de vloer, tussen de bruine kussens die hij van de bank had getrokken, de punt van de slaaplap in zijn mond.

Ze liep hun eigen slaapkamer in, liet de deur open zodat het er warmer zou worden, en begon hun bed op te maken. Het viel niet mee, want het bed stond met de linkerkant tegen de muur, onder het raam. Ze moest over het matras heen kruipen om het hoeslaken er bij de hoeken overheen te trekken.

Het gebeurde voor ze er erg in had, alsof het in haar voer, een grote onvrede. Niet alleen van dat boek was zijn schuld, maar van alles wat er misging was Chiel de oorzaak. Ze verweet hem dat hij een huis had gehuurd waarvan de grootste slaapkamer zo klein was dat het bed in een hoek was gezet. Hoe moest dat vanavond, of vannacht als ze eruit moest om Floris te sussen? Degene die onder het raam sliep, kon er uitsluitend via het voeteneind uit, of door over de ander heen te stappen. En waarom hadden ze hun eigen lakens meegesleept als je ze ook kon huren? Dat stond in de gids. Wie weet maakten ze dan ook de bedden voor je op. Allemaal zuinigheid, dezelfde zuinigheid waarmee hij een boek van haar had weggegeven in plaats van iets voor Heidi te kopen. Heidi, wat een naam. Iets voor een meisje met een schortje en pofmouwtjes. Had ze dat witte schortje in bed ook aangehouden? Hoe kon hij op iemand vallen die zo heette. O, Heidi, mein Schätzlein.

Met een ruk trok ze het hoeslaken strak. We hadden elkaar beloofd: nooit, niemand anders dan jij. En tot overmaat van ramp geef je haar een boek dat van mij was. Ik word nooit meer dertig. Ik krijg nooit meer een boek waarin mijn vader zoiets liefs schrijft. Misschien ligt zij er nu wel in te lezen, terwijl ze aan jou denkt, Schätzlein, Schätzlein...

Ze strekte zich op het bed uit. Ze was doodmoe, meer nog door haar rellerige gedachten dan door het gekruip over het bed. Ze staarde naar het plafond van lichtgeel geschilderde zachtboard, zag een vochtplek recht boven haar. Je kon er een land in zien met rivieren, maar ook een gezicht.

‘Help me,’ hoorde ze zichzelf mompelen, ze wist niet tegen wie ze het zei, maar ze zei het, hardop: ‘Help me, help me.’

Ze bleef liggen en luisterde naar het ruisen van de branding. Ik heb hem die vrouw vergeven. Of niet? Wat doet dat boek er dan nog toe? Laat dat kleinzielige gezeur in mijn hoofd ophouden. Zo ben ik niet. Ze bleef liggen en luisterde, net zolang tot haar hoofd schoon was, leeggeblazen, tot ze niets anders meer hoorde dan het ruisen in de verte. Ze luisterde tot het was alsof zij zelf zo ruiste, alsof ze een aangespoelde schelp was, of de zee.

De rest van de week liet Chiel Dana uitslapen, haalde Floris uit bed, gaf hem zijn pap, en ging met hem naar het dorp om vers brood te halen. Als ze dan terugkwamen, had Dana de ontbijttafel gedekt, de radio aangezet en rook het huis naar koffie. Het eiland was te klein om te verdwalen en hen voor al te veel keuzes te plaatsen. Er was maar één dorp, met een kerk, een begraafplaats, een museum. Ze hoefden niet veel meer dan langs het wad fietsen en het witte paard zijn dagelijkse suikerklontjes voeren; of met Floris schommelen op de speelwei van Het Posthuis. Iedere dag staken ze het duin over om de zee te zien, wat langs het strand te lopen en schelpen te verzamelen, die ze afspoelden in dezelfde rode teil waarin ze Floris baadden. De mooiste schelpen legden ze op de schouw boven de kachel, bij de dennenappels. Hun ‘eilandmuseum’ noemden ze het.

Op een dag zette Dana er nog een katapultvormige tak bij, die ze op het strand had gevonden, een tak waar je ook het gewei van een hert in kon zien. Ze nam hem niet mee vanwege de vorm, maar vooral om de kleur, en hoe het hout aanvoelde als ze er met haar vingers langs streek. Zand en zout hadden de katapult of de hertenkop helemaal uitgeloogd, schoongeschuurd. Hij was lichtgrijs, bijna wit geworden en glad, er zat geen scherp haakje, wratje of splinter meer aan.

Na een paar dagen hadden ze het gevoel dat ze hier al weken waren. Ook door die vrouw, steeds dezelfde vrouw die iedere avond om dezelfde tijd langsreed en nieuwsgierig naar binnen keek. Wanneer ze een van hen zag, knikte ze vriendelijk. De koningin, noemde Dana haar, omdat ze zo statig recht op haar zwarte damesfiets zat, een handtas aan het stuur, of misschien omdat ze haar ook alleen maar uit de verte zagen.

Over Heidi werd met geen woord meer gesproken. Maar de eerste de beste keer dat Dana een boekwinkel binnenliep, dook ze toch weer op. Wat doe ik hier? dacht Dana. Sta ik een boek voor mezelf uit te zoeken, omdat het boek dat ik had willen lezen door mijn man is weggegeven, afscheidscadeautje aan een vrouw met wie hij zonodig naar bed moest. Toen ze het nieuwe boek dat ze voor zichzelf had gekocht ’s avonds opensloeg, zag ze Chiel schuw wegkijken. Maar hij vroeg niet: ‘Wat lees je?’ En juist doordat hij het niet vroeg, dacht Dana weer aan Het oneindige verhaal dat nu op een flat in Berlijn lag, op een nachtkastje of onder een vreemd kussen.

Ze dacht aan Heidi toen ze op een middag met Floris en een tas boodschappen terugkwam uit het dorp en Chiel nergens zag, hoewel zijn jas aan de kapstok hing. Pas na twee keer roepen gaf hij antwoord. Hij zat boven, in het lichtblauwe kamertje onder het dak op een wit geschilderde Thonetstoel achter een wit tafeltje, waar niets op lag, geen krant of iets om op te schrijven. Hij zat daar maar, uit het raam te turen, naar de huizen aan de overkant en ze vroeg zich af waar hij aan dacht, aan wie, of hij Heidi miste. Kon dat, kon je iemand na één nacht al missen? Toen ze vroeg waarom hij hier zat, in dit kleine lichtblauwe hokje, zei hij: ‘Omdat het hier zo stil is.’ Beneden toch ook? Nee, hier was het stiller.

Toen ze hem op een avond in een visrestaurant langs haar heen naar een vrouw zag staren, vroeg ze zich af of die hem soms aan Heidi deed denken. Ze had het nooit vervelend gevonden dat hij naar andere vrouwen keek. Opmerkte hoe ze lachten, zich bewogen, kleedden. Integendeel, hij keek tenminste, was ook nooit opgehouden naar haar te kijken en te zien dat ze er goed uitzag of juist niet, maar nu maakte het haar onrustig. Ze aarzelde of ze zou vragen hoe Heidi eruitzag, maar ze hield zich in. Ze was bang dat hij zou zeggen: tenger, jongensachtig, wat zij zelf niet was en nooit meer zou worden ook. Of dat hij zou zeggen: ze had een vracht krullend haar, ja dat was het opvallendst aan Heidi, dat haar... En dat zij, zonder te weten waarom, haar korte haar weer zou laten groeien, permanenten, verven, net als toen ze achttien was en steeds iemand anders wilde zijn.

‘Wat kijk je ernstig?’ vroeg Chiel toen hun blikken elkaar kruisten. Ze gaf geen antwoord. Iedere vraag leidde maar tot meer Heidi in haar hoofd. Ze had al spijt dat ze naar haar naam gevraagd had. ‘Een meisje uit Oost-Berlijn’ was veel vager en makkelijker te negeren. Ze boog zich over de placemat voor haar op tafel. Alle drie hadden ze zo’n zelfde placemat voor zich liggen, waarop een luchtfoto van het eiland was afgedrukt. ‘Ik bedacht dat het eiland net een walvis is, zie je? Hier de kop, daar bij die zandplaat de staart, in een bocht...’ Met de punt van haar mes wees ze aan waar ze vanmiddag gewandeld hadden.

Iedere keer wanneer hij zich al te zeer uitsloofde, te complimenteus was, te onderdanig, dacht ze aan Heidi. Ze waren altijd gewend hun wensen direct aan elkaar kenbaar te maken, maar hij leidde ieder verzoek tegenwoordig zo omslachtig in: of ze het goed vond dat, of het haar uitkwam als... In het begin had ze het zich laten aanleunen, uit gemakzucht want hij deed meer dan ooit in huis en met Floris. Als Floris ’s nachts wakker werd, kroop Chiel over haar heen om hem wat te drinken te geven. Misschien was het onvermijdelijk, had hij dit nodig, was het allemaal een soort boetedoening, moest hij op zijn knieën een berg op. Maar zo langzamerhand begon zijn nederigheid haar te irriteren. Ze wilde deze macht niet. De macht om hem terug te sturen naar het dorp omdat hij iets vergeten was, iets onnozels, waar ze heel goed zonder konden.

‘Hou op met die Wiedergutmachung,’ riep ze op een ochtend uit.

Hij keek haar verbouwereerd aan, maar ze had geen spijt, behalve dat ze in haar woede een Duits woord had gebruikt. Alsof haar hoofd gevuld was met louter Duitse woorden, Duitse vrouwennamen. Haar uitbarsting klaarde de lucht even, en daarna kon ze hem nog eens zeggen dat hij niets meer goed hoefde te maken. Dat het wel goed kwam, ooit. Dat de tijd de rest moest doen, de tijd, de wind en het zout.

II

De zon was net onder, de horizon lichtroze als een gestifte mond op het eind van de avond. Ze kende haar nieuwe liefde pas negen weken en liet haar lippen nog niet vaal worden. Wanneer ze met Bas samen was, maar ook als ze alleen was stiftte ze ze ieder uur bij, in de dichtstbijzijnde spiegel, in een mes, of op haar gevoel. Had hij hier nu maar gestaan, en met een arm om haar heen naar de zonsondergang gekeken. Dat was het plan. Zo had ze het zich voorgesteld. Ze zouden naar Duinroos teruglopen, de halve fles port leegdrinken die er nog stond, en de gordijnen dichttrekken. Terwijl hij de bruine kussens van de bank trok, haar zwarte kimono erover uitspreidde en de kachel hoger zette, zou zij vast haar kleren uittrekken. Maar hij zat in Osaka. Martine aarzelde of ze nog wat op het strand zou blijven, de andere kant uitlopen, richting Posthuis. Het maakte niet uit. Op het strand was het grijs en kil nu de zon onder was, maar thuis wachtte Sanne. Ze huiverde, niet alleen van kou, maar om hoe ze hier stond, zo besluiteloos. Ze kon niet tegen schemering, niet tegen geweifel. Daarom had ze ook meteen besloten – te snel misschien – om haar plan door te zetten en toch naar Vlieland te gaan.

Toen Bas niet kon, had ze Jetta uitgenodigd, de moeder van Sanne, en ook maar een laptop meegenomen zodat ze nog wat kon werken aan een nieuwe opzet voor haar proefschrift. Voor een man die je pas negen weken kende, moest je niet al je plannen omgooien, daarmee gaf je hem verkeerde tekens. Ze had nog tijd genoeg gehad om zich opnieuw, anders te verheugen. Niet op hand in hand langs het strand, maar op gesprekken met Jetta over vroeger, over school en de tijd daarna toen ze samen op kamers woonden. Wat zou er van iedereen geworden zijn? Elke keer wanneer ze langer dan een paar uur samen waren, riep Martine dat ze eens een reünie zou organiseren, maar het kwam er nooit van. Die ene, hoe heette ze, met dat grote, bleke gezicht, die het had klaargespeeld om tijdens het eindexamenfeest zwanger te raken, was vast al oma.

Ze keerde zich van de zee af en liep in de richting van de duinen, waarachter de weg was met het huis dat ze voor elf dagen had gehuurd. Als ze het niet uithield met Sanne kon ze altijd eerder terug. Ze zou iets mompelen over problemen op het werk, dringende bespreking waar ze niet gemist kon worden. Moeizaam liep ze door het rulle zand, op de te grote kaplaarzen die ze van Sanne had geleend. Sanne was twee koppen groter dan zij, maar als Jetta zich zorgen over haar maakte, heette ze weer Santje. Daarom was Santje hier, omdat moeder Jetta zich zorgen maakte. ‘Het kind ziet zo bleek de laatste tijd, en praat amper tegen me. Misschien is het niets, maar als jij geen bezwaar hebt, vraag ik haar mee, dan kan ik haar een beetje in de gaten houden.’

In de stilte die op het verzoek volgde, voelde Martine een oude wrok opkomen. Een ruim twintig jaar oude wrok tegen vriendinnen die afspraken op het laatste moment konden veranderen, te laat komen, of helemaal niet – vanwege de kinderen. In de weekends viel er sowieso niet tot een afspraak te komen want dan moesten haar vriendinnen en hun mannen een elftal coachen, een wedstrijd fluiten, met het elftal poffertjes eten, halen, brengen, of alles tegelijk. Door de week was ook een probleem want dan moesten de kinderen overhoord worden of in ieder geval achter hun vodden gezeten anders voerden ze niets uit. Martine had gehoopt dat er, nu Jetta’s kinderen op kamers woonden, iets zou veranderen. Dat hun levens weer meer op elkaar zouden gaan lijken. ‘Ik mag Sanne graag,’ had ze gezegd, ‘maar met zijn drieën is toch anders. Ik verheugde me juist zo op een week met jou samen.’

Omdat ze toen zo eerlijk tegen de moeder was geweest, zat ze nu met de dochter opgescheept. Ze had nog niet neergelegd of ze begon zich al schuldig te voelen, beschaamd over wie ze in Jetta’s ogen was: een verwende vrijgezel, een egoïst. Jetta was haar oudste vriendin, maar ook oude vriendinnen konden uit je leven verdwijnen. Straks hield ze alleen nog maar vrienden over die geen gezin hadden, een bos dorre takken. Als ze Jetta’s gezelschap wilde moest ze de volwassen dochter, met wie het tijdelijk niet zo goed ging, maar op de koop toe nemen.

Toen Jetta de dag voor hun vertrek afbelde omdat haar man minstens drie weken het bed moest houden wegens een hernia, zei Martine: ‘Laat Sanne dan toch met mij meegaan, een week zeelucht zal haar goed doen.’ Ze zette zich over haar teleurstelling heen. Op de boot begon ze zelfs al aan het idee te wennen, zich op weer een ander soort vakantie in te stellen, op de taak die haar wachtte: wie weet lukte het haar vertrouwen te winnen. Terwijl ze naar Sanne keek, die over de reling hing en al vanaf Harlingen zonder iets te zeggen in de golven staarde, terwijl ze naar die zwijgzame gekromde rug keek dacht ze: ik krijg er wel uit wat er met haar aan de hand is. Misschien heeft ze een grote maar getrouwde liefde, waarover ze met haar moeder niet kan praten. Sannes moeder is al sinds mensenheugenis met Sannes vader, wat weten die twee van onmogelijke liefdes, maar tegen mij durft Sanne er misschien wel over te beginnen. Ze verheugde zich al op de gesprekken die ze met Sanne zou voeren. Met jonge vrouwen ging het tenminste niet meteen over kinderen.

Op het hoogste punt van het duin keek ze nog eens om. Aan de horizon voer een schip, een passagiersschip zo te zien, met verlichte patrijspoorten zo klein als speldenknoppen. Door die lichtjes voelde ze een verlangen om ver weg te zijn, aan de horizon, met dat schip mee te varen. Wie weet ging het wel naar Osaka. Nee, eenmaal op het schip zou ze er alleen maar af willen, en verlangend staren naar de lichtjes van de havens die ze voorbijvoeren. Zij kon zich niet overgeven aan een plan dat ze niet zelf had gemaakt, aan een koers die een ander voor haar bepaalde.

Tot nu toe had Sanne geen stom woord gezegd. ‘Welke kamer wil jij, Sanne?’ Maakt me niet uit. ‘Wil je thee of koffie?’ Maakt me niet uit. ‘Wat zullen we vanavond eten?’ Maakt me niet uit. Er was genoeg te doen, er moesten koffers en rugzakken worden uitgepakt, bedden opgemaakt, fietsen gehuurd, een boodschappenlijst gemaakt, maar het eerste uur in Duinroos zat Sanne met haar jas aan op het bankje bij het raam. Ze was alleen even opgestaan om een parasolletje van de schouw te pakken, een papieren peuterding, dat ze minutenlang tussen duim en wijsvinger heen en weer draaide, geabsorbeerd, alsof ze in die draaikolk van rozerode patronen de toekomst kon zien.

Martine stampte het zand van haar laarzen, keek even op toen een oudere vrouw haar vriendelijk groette. Ze knikte terug en merkte dat de vrouw haar vragend aankeek, alsof ze haar herkende en om een praatje verlegen zat.

‘Fris windje, hè?’

‘Ja.’ Martine wendde haar blik af, ze was niet in de stemming voor praatjes met vreemden. De vrouw stond er nog maar net met haar fiets aan de hand, toen ze zich alweer omdraaide, opstapte en de Badweg afreed. Alsof ze alleen maar was komen controleren of de zee er nog was. Martine keek haar na. Kenden ze elkaar? Van de boot misschien? Aan de bruine winterjas te oordelen, en de handtas die aan haar stuur bungelde, was het geen toerist, maar eilanders waren doorgaans niet zo spraakzaam.

Aan het eind van de Badweg, tegen de zwarte kim van dennen, lag Duinroos, het huis met het oranje pannendak, op het hoogste punt van de achterste rij duinen. Er brandde nergens licht, de ramen leken nog donkerder in hun witte omlijsting. Lag Sanne nog te slapen, of alweer? Was ze weer aan het bellen, in de telefooncel op het kruispunt bij de bosrand? Of had ze het briefje gevonden, waarop stond dat ze nog een pak rijst moest kopen in het dorp en was ze in een café blijven hangen? Ze hadden pas om drie uur geluncht en afgesproken laat te eten. Ik moet geduld met haar hebben, dacht Martine, de verstandigste zijn. Niet boos worden als ze vergeten is een pak rijst te kopen wat ze zeker vergeten is, haar hoofd staat niet naar rijst. Ik hoef haar niet op te voeden, ze is tenslotte mijn dochter niet, en als ik het echt niet uithoud met haar ga ik weg.

Sanne zette het gastenboek naast zich in de vensterbank. Ze wachtte even tot een vrouw die beneden op de weg voorbijfietste en toevallig haar kant op keek de bocht om was, trok haar trui omhoog, het T-shirt uit haar broek en streek met een veertje dat ze tussen de bladzijden van het gastenboek gevonden had langs haar buik. Een veertje was het, nog niet eens, dat daarbinnen. Het woog misschien een paar gram, en had nog niet de lengte van dit veertje, een erwt zo groot was het misschien, een macaroniboogje. Toch nam het nu al weken, al vanaf de dag dat ze niet was gaan bloeden, haar gedachten in beslag. Het was alsof haar hoofd gevuld was met veren. Niet alsof ze een kater had, niet bedrukt vaag, maar licht voelde ze zich, dromerig.

Veertje, zo moest ze het voorlopig maar noemen, want elke andere benaming was al zo echt, zo reëel met geschaafde knieën en Cito-toetsen, en ze wist niet of ze het wel iets echts zou laten worden. Deze week wilde ze daarover nadenken. Hoewel denken haar ook niet bijster goed afging sinds veertje, maar nog altijd beter dan thuis waar ze haar moeders priemende blik op zich gericht voelde, ook als haar moeder helemaal niet in de buurt was. Ze hoefde niet over veertje te beginnen om te weten wat Jetta zou zeggen: dat ze te jong was, nog niet afgestudeerd, de vader van het kind nog geen drie maanden kende.

Sanne kende de argumenten, die ook haar eigen argumenten waren, en zwaarder wogen dan veertje. Ze was pas twintig, had nog een heel leven voor zich. Alles pleitte ertegen om dit veertje te houden – dat wist ze zelf ook – behalve het veertje zelf. Wanneer ze het in gedachten nakeek, zag ze zichzelf op de fiets, met veertje voorop, of samen in het park door een grote hoop bladeren waden, ze hoorde het ruisen en wist niet meer wat ze moest willen. Waarom níet nu?

In de verte kwam Martine aanlopen. Dat het Martine moest zijn, zag Sanne aan het bruine leren jack met de bontkraag, en de felgekleurde haarband in de rode krullen. Geverfde krullen, had Sanne vanochtend ontdekt, door een paar grijze schaamharen in het afvoerputje van de douche. Maar Martine liep vandaag niet als zichzelf, niet rechtop met kordate passen. Ze sjokte een beetje, als een oud mensje. Vreemd, want ze was heel sportief. Iedere ochtend rende ze langs het strand en ze had twee tennisrackets meegebracht en meteen de eerste dag een spel gekocht, met een soort pingpongbats en klevende ballen, dat je ook met windkracht acht op het strand kon spelen. Ze zat zeker in de rats over die man in Osaka. Die had haar toch maar laten zitten met dit huis al gehuurd voor anderhalve week. Jetta had bezorgd haar wenkbrauwen gefronst toen ze hoorde dat hij had afgezegd. ‘Ocharm, ocharm,’ had ze uitgeroepen.

‘Waarom heeft ze zelf geen kinderen?’ had Sanne gevraagd toen ze hoorde dat Martine had voorgesteld dat zij meeging.

‘Waarom vraag je dat?’

‘Ze zou best een leuke moeder zijn. Kan ze geen kinderen krijgen, of heeft ze ze nooit gewild?’

Haar moeder had terughoudend gereageerd en iets gemompeld over de verkeerde mannen op het juiste moment, en de juiste mannen op het verkeerde moment.

Als Martine geen kinderen kon krijgen was het pijnlijk om over veertje te beginnen. Als ze ze wel kon krijgen, maar nooit gewild had, was het ook zinloos. Dan zou ze er toch niets van snappen. Nee, ze kon maar beter haar mond houden. En een goede reden verzinnen waarom ze niet zo spraakzaam was, moeilijkheden met een vriend of zo.

Martine trok haar leren jack uit, knipte het ganglicht aan en begon haar lippen bij te stiften. Dat was het enige dat haar nu kon opvrolijken, rode lippen en een borrel. Met grote passen ging ze door het huis om nog meer lichten aan te knippen. Ze vond het onaangenaam in een halfdonker huis terug te keren, want dan was het net alsof je alleen woonde. Meestal woonde ze ook alleen, alweer tien jaar nu, maar ze zorgde er altijd voor dat er licht brandde als ze thuiskwam. In de kamer trof ze Sanne aan, liggend op het hoekbankje bij het raam. Waarschijnlijk had ze weer geslapen, haar Nijntje T-shirt hing uit haar zwarte broek en haar trui was schuin opgekropen, tot ver boven Nijntjes voeten.

‘Heb je hard gestudeerd de laatste tijd dat je zoveel slaapt?’ vroeg ze.

Sanne ontweek haar blik en mompelde iets, waarvan Martine dacht dat ze het verkeerd verstond, maar dat bleek niet het geval, ze had het over ‘een overdosis’. Martine verschoot van kleur en staarde Sanne aan: ze had haar problemen onderschat. Wat moest ze nu doen, wie raadplegen? Welke vragen stellen? Terwijl ze een halfvolle beker koude koffie van Sanne in het doorgeefluik zette, voelde ze zich zwaar worden, van ernst, ernstig en gelukkig tegelijkertijd door de verantwoordelijkheid die ze in haar schoot geworpen kreeg. Daarom was het kind zo sloom, dat Jetta daar niet aan had gedacht.

‘Wat... wat zei je? Wat voor overdosis, wat voor dosis van wat?’

Voor het eerst schoot Sanne in de lach. ‘Rustig maar, ik spuit niet. Als ik een weekend thuiskom, moet ik ook altijd een dag slapen. Al die frisse lucht, dat ben ik niet meer gewend.’

Martine zuchtte opgelucht. Ook. Thuis. Ze moest die woorden maar als een blijk van vertrouwen opvatten. In ieder geval voelde Sanne zich zo op haar gemak dat ze zich helemaal kon laten gaan. Als ze uitgerust was zou ze misschien ook vrijuit met haar durven praten. Ze plukte Sannes jack van een stoelleuning, griste een wijd uitgespreide krant van de bank. Terwijl ze de katernen op volgorde legde, de krant opvouwde, de dikke kussens van de bank rechtzette, dacht ze aan Bas, die hier had moeten zijn om de gordijnen te sluiten, de kachel hoger te zetten.

Hoe zou het zijn om op een krant te vrijen? Zat je dan na afloop onder de drukinkt? Waarschijnlijk wel, je billen vooral, je heupen, alsof je minutieus getatoeëerd was. Lang geleden had ze eens een Japanse film gezien over een vrouw die een ingewikkelde tatoeage op haar rug liet aanbrengen. Om zich te ontspannen moest ze boven op een naakte man liggen en haast zonder te bewegen de liefde met hem bedrijven. Hierdoor gloeide haar huid op, werd het weefsel zo zacht dat de tatoeëerder zijn werk kon doen. Verder herinnerde ze zich niet veel van de film, alleen de witte huid van de vrouw op de witte huid van de man, het zweet als dauw, de zwarte inkt en soms een druppel bloed.

Of ze thee wilde, hoorde ze Sanne vragen. Martine keek verrast op. Het was de eerste keer in drie dagen dat Sanne haar iets aanbood.

‘Thee... ja, maar er staat nog een fles port. Ik heb eraan geroken, er zit geen arsenicum in. Neem jij ook een glas?’

‘Nee, ik wil thee, maar als jij port wilt. Waar staat die fles?’

‘Doe ook maar thee dan. Ik drink niet in mijn eentje. Dat heb ik mezelf ooit verboden. Te gevaarlijk.’

Sanne knikte maar liep meteen door naar de keuken. Zo weinig nieuwsgierig was ze, nooit vroeg ze iets, nooit vroeg ze eens door, alsof ze helemaal niet benieuwd naar je was. Net, toen ze de krant stond op te vouwen, had ze Sanne willen vragen of zij het wel eens op een krant had gedaan, in de stille hoop dat zo’n vraag tot een gesprek zou leiden – vrouwen onder elkaar over hun afwezige mannen – zo’n soort gesprek. Maar ze hoorde het Sanne al zeggen: op een krant of op een laken, maakt mij niet uit.

Toen zij Sannes leeftijd had probeerde ze alles uit, soms met mannen die ze nog maar net kende. En ze kleedde zich altijd alsof ze op de volgende straathoek haar grote liefde kon ontmoeten. Ook toen ze van een studiebeurs leefde kocht ze vaak van haar laatste geld in de uitverkoop die ene jas waar ze niet zonder dacht te kunnen, of een paar nieuwe pumps. Sanne had een mooi regelmatig gezicht, haar moeders hoge jukbeenderen, en haar vaders leigrijze ogen. Maar waarom kleedde ze zich altijd alsof ze zojuist uit bed kwam? Wilde ze misschien helemaal geen man tegenkomen? Was dat het? Was dat wat ze begon te ontdekken, wat haar verwarde, wat ze niet zeggen kon? Was ze daarom zo slonzig, van binnen en van buiten?

Sanne leunde diep over het aanrecht en waste een bord af. Op het fornuis stond een ketel, vol, voelde Martine, maar het gas brandde niet. Ze pakte het doosje lucifers en rammelde ermee.

‘O, ja...’ Met een verstrooide blik draaide Sanne zich om, en zette haar beide handen in de kom van haar rug.

‘Pijn in je rug? Moet je ongesteld worden?’

‘Belachelijk laag dit aanrecht.’

‘Voor jou wel.’ Martine gooide de afgestreken lucifer in het blikje naast het fornuis, nam de afwaskwast uit Sannes hand en gaf haar in plaats daarvan een droogdoek. De afwas was een goed moment voor een gesprek, wist ze van toen haar moeder nog geen afwasmachine had. ‘Vroeger waren de mensen veel kleiner. Jij bent ook weer een stuk langer dan je moeder, en dan ik. Jammer eigenlijk, ik heb zoveel kleren die ik nooit meer draag.’

‘Dus mijn kinderen worden ook weer groter?’

‘Waarschijnlijk. Hangt van de vader af.’ Val jij eigenlijk wel op mannen? had ze willen vragen, maar ze vroeg: ‘Wil jij dan kinderen?’

‘Hoezo?’

‘Omdat je het zo stellig zei: mijn kinderen...’

‘Misschien. Ooit.’

‘Herinner jij je nog dat je een keer met mij een verjaardagscadeautje mocht uitzoeken? Voor je vijfde verjaardag, geloof ik. We gingen de stad in, winkel in winkel uit, tot we eindelijk dat rode tasje vonden dat jij al maanden in je hoofd had. Daarna gingen we wat drinken op een terras, het was prachtig weer, een van de laatste zomerdagen, het hele terras zat vol. En jij kwekte honderduit. Ik zag de mensen denken: wat een enig kind. Wat een stralende moeder. En toen zei jij ineens heel hard: en nu wil ik naar huis, naar mama... Terwijl iedereen dacht... Luister je?’

Sanne knikte afwezig, en legde de droogdoek op het aanrecht. ‘Heb jij nog ergens een telefoonkaart?’

‘Heb ik je vanochtend al gegeven.’

‘O, ja...’ Sanne wilde de keuken uitlopen.

‘Ga je nu bellen? Alweer? Zullen we dit niet even afmaken?’

‘Straks. Goed?’

Martine boog zich demonstratief over de gootsteen en begon met driftige gebaren een beker af te wassen. ‘Doe je ouders de groeten. Wens je vader sterkte.’

‘Die ga ik niet bellen.’

‘Wie dan?’

‘Iemand.’

Ze smeet de afwaskwast op het aanrecht. ‘Je vlucht midden in een gesprek het huis uit. Met míjn telefoonkaart. Mag ik dan niet weten wie je zo dringend moet spreken?’

‘Een vriendin.’

Martine hernam zich en deed haar best welwillend te kijken, een en al oor te zijn. ‘Wat voor soort vriendin?’

‘Gewoon, een vriendin. Iemand met wie ik goed kan praten.’

‘Waarom praat je niet met mij? We zijn al drie dagen samen.’ Martine beet op haar lip. Ze had zich voorgenomen weg te gaan als Sanne zo ontoeschietelijk bleef, maar nu Sanne haar ontweek en de deur uitliep, had ze de neiging zich aan haar vast te klampen. Ze kon het niet hebben dat Sanne haar in de steek liet om met iemand anders te praten. Ze boog zich voorover naar de kraan en nam een slok water. Niets laten merken. Ze rechtte haar rug en vroeg: ‘Had je nog rijst gekocht?’

‘Nee.’ Sanne kwam de keuken binnen, met haar jas al aan, telefoonkaart tussen de lippen.

‘En wat moeten wij dan eten vanavond?’

‘Macaroni.’

‘Hadden ze geen rijst?’ Martine hoorde het verwijt in haar stem. Wat bezielde haar? Zelfs moeders zeurden niet zo. Het kind had tenminste aan het avondeten gedacht. Macaroni was beter dan niets.

‘Ik stond naar de macaroni te kijken en dacht: wat een grappige vorm. En voor ik het wist stond ik ermee bij de kassa.’

Kip met rijst was een betere combinatie dan kip met macaroni. De kip die zij in haar hoofd had – kip met rozijnen, abrikozen, aubergine, en amandelen –, was zoetzuur en glibberig en macaroni glibberde ook, dat zou een glibberig prakje worden, maar ze besloot haar kritiek voor zich te houden. ‘Waar is dat pak, ik zie het nergens.’

‘Mag ik dat straks bedenken, na het bellen?’

‘Nee, ik heb van alles gedaan, gewandeld, het hele eiland over gefietst, ik heb honger. Denk eens na.’

‘Geen idee.’

‘Wat deed je toen je terugkwam uit het dorp? Zit het nog onder je snelbinders?’

Sanne bleek zich plotseling te herinneren waar ze het pak macaroni had gelaten, en rende de trap op. Al na een paar treden hoorde Martine dat ze haar pas vertraagde. Tot in de keuken hoorde ze haar ademhaling. Het was een steile trap, maar zo steil nou ook weer niet. Morgenochtend moest ze Sanne maar eens overhalen om mee langs het strand te rennen, iedere dag een stukje verder, iedere dag een wat straffer tempo. Als dat slome lichaam maar eerst in vorm kwam, volgde de rest vanzelf.

Martine was juist bezig een pan met water op het vuur te zetten, toen ze gestommel hoorde, een kreet, gebonk van iemand die vijf, zes treden naar beneden viel. Daarna een vreemd getik, op de treden en op de vloer, alsof het plotseling begon te hagelen in de gang.

Overal om haar heen, naast haar, achter haar, lag macaroni. Het pak was opengegaan, zij zou ook openscheuren, vast en zeker, en veertje verliezen. Voor ze wist wat ze ermee wilde, was ze het alweer kwijt. Ze sloeg haar handen voor haar ogen om een huilbui tegen te houden en niet te hoeven reageren op de vragen, het bezorgde gezicht niet te zien dat steeds dichterbij kwam. Van die aandacht moest ze alleen maar harder huilen.

Ze voelde een arm om haar heen, vingers die voorzichtig haar voeten, enkels, benen betastten. Of ze alles nog wel kon bewegen, hoorde ze Martine vragen. Ja, haar ledematen deden het nog, maar veertje? Zou het nu vanzelf met een golf bloed wegspoelen? Deed dat pijn? Ging het vanzelf, of was het toch beter ermee naar een dokter te gaan?

Ze voelde met haar rechterhand tussen haar benen, maar het kruis van haar broek was droog. Misschien was het nog niet zover, moest de schok daarbinnen nog doordringen. Ze bleef zo stil mogelijk zitten om te voelen of de krampen al begonnen, het samentrekken, het ebben en vloeden. Maar ze voelde alleen maar pijn in haar stuitje, en hoe ze steeds stijver werd in haar rug, tot haar nek aan toe.

‘Ga eens staan. Geef mij maar een arm, dan forceer je niets.’

Aarzelend liet Sanne zich overeind helpen. Zou het door de zwaartekracht sneller naar beneden stromen, als zand door een zandloper? Ze merkte dat ze naar de vloer staarde alsof ze verwachtte het daar, tussen haar voeten, te zien liggen. Ze hield zich stevig vast aan Martines arm, want haar linkerenkel deed pijn. Onzeker liep ze een paar passen de kamer in, bij iedere stap kon ze gaan bloeden, rood-zwarte klonters, een soort zware menstruatie zou het wel zijn.

‘Gaat het?’ vroeg Martine, ‘je kijkt zo angstig.’

Midden in de kamer bleef Sanne staan. Kon ze toch niet beter op de bank gaan liggen? Zou ze daar een miskraam mee voorkomen?

‘Wat voel je toch steeds in je kruis? Heb je in je broek geplast? Maar dat geeft toch niet,’ zei Martine monter, ‘dan was ik hem toch voor je uit.’

Sanne gaf geen antwoord, maakte zich los en liep de gang in.

Martine keek haar na: ze trok licht met haar linkerbeen, maar had niets gebroken of gescheurd zo te zien, het had slechter kunnen aflopen. Ze hoorde de wc-deur open- en dichtgaan, het klikken van een slot. Waar was dat voor nodig als je met twee vrouwen in één huis woonde? Waar schaamde ze zich voor? Ze luisterde of ze Sanne hoorde overgeven. Als ze een hersenschudding had opgelopen en een paar dagen moest liggen, zouden ze van kamer ruilen. Dan kreeg Sanne de grootste kamer, met het brede bed. Als de gele gordijnen te veel licht doorlieten, zou ze er een deken overheen hangen. Martine betrapte zich erop dat ze zich er al op begon te verheugen. Ze vond het nooit vervelend als iemand ziek was, dan was het duidelijk wat je te doen stond, wat je taak was.

‘Neem anders een douche,’ zei ze door de dichte wcdeur. ‘Je mag die grote handdoek van mij wel gebruiken. En wil je iets om je na het douchen mee in te smeren?’

Sanne gaf geen antwoord, de wc werd doorgetrokken, daarna bleef het een hele tijd stil. Martine haalde een stoffer en blik uit de keuken en begon de macaroni, die op de onderste treden van de trap en door de gang verspreid lag, op te vegen.

Vijf weken zwanger nu. Of niet langer zwanger. Misschien niet meer, na die smak. Martine liet tot zich doordringen wat Sanne haar had verteld. En wat zij antwoorden zou, dadelijk, de komende uren, dagen, zo kalm mogelijk. Ze moest dit tactvol aanpakken. Ze zaten tegenover elkaar. Sanne op de bank – in de kimono die ze had gekocht toen ze Bas pas kende – met een deken over zich heen, zij in een rotanstoel, aan de andere kant van de lage tafel. Ze waren net klaar met eten, ‘bordje op schoot’ want Sanne had te veel pijn aan haar stuitje om op een rechte stoel te zitten.

‘Ik zou er maar niet zo zeker van zijn dat je het kwijtraakt.’

‘Niet?’ vroeg Sanne en ze glimlachte.

Was het van verbazing, teleurstelling, of van opluchting? Martine probeerde de glimlach te duiden. ‘Als je eens wist waar vrouwen vroeger al niet van afsprongen om een kind kwijt te raken.’

‘En dan bleef het toch zitten? Helemaal intact?’ vroeg Sanne gespannen. ‘Niet raar verfrummeld of zo?’

‘Je deed het toch niet expres?’

Sanne keek haar met grote ogen aan.

‘Ik wou al zeggen... Er zijn betere oplossingen. Minder gevaarlijk ook. Je moet er alleen niet te lang mee wachten.’

Ze had onmiddellijk spijt, want voor het eerst in al die dagen leek Sanne haar een vraag te gaan stellen, een vraag die voortkwam uit oprechte nieuwsgierigheid, een vraag die zij niet wilde beantwoorden, nu niet en later niet.

‘Wanneer ben je bij de dokter geweest?’

‘Ik ben nog niet bij de dokter geweest.’

‘Dan vergis je je misschien. Iedereen is wel eens over tijd.’

‘Ik nooit. Ik voel me ook anders, heel... vaag. En mijn borsten zijn net twee grote blauwe plekken. Net als in de boekjes.’

Martine herinnerde zich dat zij indertijd ook vanaf het eerste moment volkomen zeker was geweest, geen dokter nodig had gehad om te bevestigen wat ze toch al wist. Maar ze knikte terughoudend, alsof dit kennis was die zij alleen maar van horen zeggen had, uit de boekjes.

‘Ik neem aan dat je inmiddels wel besloten hebt wat je doet?’

‘Wat ik doe?’

‘Wat je doet als je het niet vanzelf kwijtraakt?’

Sanne keek haar aan en haalde haar schouders op alsof ze weer ging zeggen: maakt me niet uit. Maar ze zei niets, tilde de deken op, stak haar hand tussen de overslag van de kimono, legde hem beschermend op haar buik. Martine wilde doorvragen, maar hield zich in. Als zij al te dwingend was, zou Sanne zich vastklampen aan het idee dat ze het kind moest houden. Een idee, dat was het, nog geen kind. Ze staarde naar de hand, die de kimono deed opbollen. Een kind kon je het nog niet noemen, dat wat daar zat, in die buik, onder de hand. Een kind was het alleen als je ook geloofde dat het dat zou worden.

Ze stond op om de tafel af te ruimen. Toen ze in Sannes buurt kwam om een leeg glas van de leuning van de bank te pakken, rook ze de citroengeur van haar eigen bodylotion. Sanne rook vertrouwd, zag er vertrouwd uit in haar kimono, maar was verder weg dan ooit. Had ze dan helemaal geen plan met haar leven? Had ze nooit bedacht dat een baby niet altijd maar hummelig bleef, maar een heel leven moest leiden, veertig moest worden, vijftig en waarschijnlijk nog veel ouder? En de vader? Ze kende die jongen maar een paar weken langer dan zij en Bas elkaar kenden.

Bas was al vader, Bas had een volwassen dochter uit zijn eerste huwelijk en wilde geen kinderen meer, had hij haar meteen de tweede of derde keer toen ze met elkaar sliepen gezegd. Voor alle duidelijkheid wilde hij dat zij dat wist, ‘voor je je misschien illusies gaat maken. Als je een kind wilt, kan ik niet met je blijven omgaan.’ En zij had geknikt, ze menstrueerde nog wel, maar ze was toch al drieënveertig. Ze had geknikt dat een kind ook voor haar niet meer aan de orde was, een gepasseerd station. Ze waren blij dat ze het ook over dit onderwerp eens waren, dat hier geen twijfel over bestond. Bas was al vijftig, Bas had al een kind, Bas wilde beslist geen kinderen meer.

‘En de vader?’

‘Sjoerd?’ Sanne glimlachte toen ze zijn naam uitsprak.

‘Weet Sjoerd het al?’

‘Ik vind dat ik eerst zelf moet weten wat ik wil.’

‘Het is ook van hem. Hij hoort het te weten.’

‘Hij komt het ook te weten. Maar niet nu. Zou jij het meteen...? Stel jij krijgt een kind van hoe heet-ie, van onze man in Osaka.’

‘Ik ben te oud.’

‘Drieënveertig, dat kan nog net.’

‘Het kan niet meer.’

‘Het kan nog best, maar goed... stel vroeger. Toen ik dat rode tasje van je kreeg, was jij...?’

‘Vijftien jaar geleden was ik achtentwintig, maar toen was ik met Koen. Koen wilde geen kinderen.’

‘En jij wel?’

‘Ik wel ja.’

‘Was bij hem weggegaan.’

‘Dat heb ik ook gedaan. Vijf jaar later.’

‘En daarna?’

‘Het is er gewoon nooit van gekomen.’

‘De verkeerde mannen op het juiste moment, en de juiste mannen op het verkeerde moment?’

Martine schoot in de lach. Toen zij – vrijwel tegelijk met Jetta – zwanger raakte, kon ze het de vader niet vertellen. Ze kende hem nauwelijks, had hem op een vergadering in Lille ontmoet. Ze hadden geen adressen uitgewisseld, maar als zij gewild had, had ze hem natuurlijk kunnen vinden. Met een vaag excuus had de afgevaardigde uit les Pays-Bas de afgevaardigde uit la Suisse kunnen opsporen, schrijven, bellen. Het was haar eerste serieuze baan na haar studie, en ze was net even niet aan de pil omdat haar hoofd toch niet naar mannen stond, dacht ze.

Ze wist niet veel van Vincent af behalve dat hij getrouwd was, al een kind had. Later was het geen moment in haar opgekomen hem te laten weten dat ze een kind van hem verwachtte. Het kon niet. Hij had geen zielige verhalen opgehangen over zijn vrouw die hem niet begreep, en ze had geen enkele reden om aan te nemen dat hij bij haar weg zou gaan als hij van de gevolgen van zijn ontrouw hoorde. Het kon niet. Om hem niet, om de nieuwe baan niet, om de kansen die haar nu geboden waren en die niet nog eens kwamen, kon het niet. Niet nu.

Sanne was opgestaan en naar het zijraam gelopen. ‘Hoor je het ruisen, de zee, in de verte?’

‘Ik weet dat daar de zee is, maar ik hoor niks.’

‘Echt niet?’

‘Misschien doordat de kachel ook ruist.’

‘De zee ruist al de hele dag zo... zoals bladeren ruisen als je erdoor loopt.’

‘Dat is toch meer ritselen?’

‘Niet als het heel veel bladeren zijn.’

Martine werd onrustig van Sannes gestaar in het duister en liep naar de keuken.

‘Soms lijkt het zo simpel,’ hoorde ze Sanne in de kamer zeggen.

Ze stak haar hoofd door het luik. ‘Lijkt wat simpel?’

‘Ik krijg het gewoon.’

Martine gaf geen antwoord, knikte alleen dat ze het had verstaan. Zachtjes deed ze het luik naar de kamer dicht en liep naar de gootsteen, klampte zich aan de rand van het aanrecht vast omdat ze zich duizelig voelde. De lijnen van de zwart-wit betegelde gootsteen vervaagden, als in een prent van Escher. Vlug zette ze de kraan open en gooide een paar plenzen koud water in haar gezicht.

Nadat ze een ketel water had opgezet, strekte Sanne zich uit op de bank. Het was een ouderwets onding met houten armleuningen. Om languit te kunnen liggen, moest je een van de rugkussens tegen de armleuning zetten. Op haar kamer in Utrecht was nog wel plaats voor een slaapbank, dan kon de baby in het zijkamertje slapen, waar nu haar bed stond. Anderhalve kamer was niet veel, maar tegen de tijd dat het kind ging lopen, hadden ze misschien wel een groter huis gevonden. Met Sjoerd samen, misschien. Met hoeveel maanden ging een kind ook alweer lopen? Misschien, misschien, hoorde ze Martine al mompelen, zoals ze tijdens de afwas ook voortdurend had gemompeld. Martine vond dat ze toch ‘ten minste’ een huis zo groot als deze benedenverdieping moest hebben. Een woonkamer, twee slaapkamers, een keuken en een douche – ‘ten minste’. Martine vond dat zij een kind nog niets te bieden had. Dat de omstandigheden te onzeker waren. Dat dit geen goed begin was voor een mensenleven.

Sanne hoorde de wc-deur open- en dichtgaan, het klikken van het slot. Even later sloeg de geiser aan en begon het water in de douche te stromen. Op haar kamer in Utrecht had ze geen douche. Ze moest maar een plastic babybadje kopen, of zo’n rode teil als hier onder het aanrecht stond, daar kon ze dan meteen de was in doen. Ze zou geen luiers nemen, want waar moesten die drogen? Ze had niet eens een balkon. Maar die Pamperdingen waren vast heel duur.

Toen haar ouders haar kregen, hadden ze ook niet veel. Niet genoeg ruimte, niet genoeg geld. Nooit in paniek raken over wat er niet is, maar hopen dat het er zal komen, vertrouwen – had Jetta haar geleerd. ‘All shall be well.’ Toch was ze er niet zeker van dat haar moeder nu ook zo laconiek zou reageren. Maar als haar ouders zich door al te grote bezorgdheid hadden laten leiden, had zij nooit bestaan. Dan hadden ze dat verhinderd. Als haar moeder haar had laten weghalen, had ze hier nu niet liggen luisteren naar het ruisen van de zee, steeds dichterbij. Het was harder gaan waaien, hoorde ze.

Ze hoorde nog iets anders, een geluid dat ze niet meteen kon thuisbrengen. Alsof er ergens een hond jankte, nee, het was dichterbij, in huis. Kookte het water dat ze had opgezet nu al? Was het de geiser, of gierde de wind langs een losgewaaide dakpan? Kwam het soms van boven, dat geluid, uit de afgesloten kamer met het bordje privé? De schroeven in het bordje waren verroest en uitgelopen, alsof ze al jaren huilden. Was er ooit iets gebeurd in die kamer, zat hij daarom op slot? Had iemand zich daar opgehangen, een eenzame weduwnaar, of een vrouw nadat haar kindje was gestorven? Misschien stond zijn speelgoed er nog, was de kamer een soort privémuseum van de eigenaars, was het ingeklapte kinderbed op de overloop van hun kind geweest.

Als haar zoiets zou overkomen zou ze alles – matras, lakens, dekens – van haar dode kind op de bakfiets van Sjoerd laden, naar de rand van de stad ermee, en de fik erin. In gedachten keek ze in de rook, die als een zwarte ladder naar de hemel reikte. Soms dwarrelde er een flinter verkoold laken, kapok uit het matras, of een veertje de lucht in. Een zwart veertje... ze keek het na tot haar ogen begonnen te prikken. De zure brandlucht drong haar neusgaten binnen, maakte haar somber, alsof ze vanbinnen ook helemaal zwart werd, geblakerd. Ze sloot haar ogen, probeerde aan iets anders te denken. Ze bloedde nog niet, ze had nog geen rood-zwarte klonters in de wc-pot zien drijven. Het zat er nog, het leefde misschien nog wel, nee niet misschien, het leefde.

Ze wist niet hoe lang ze daar gelegen had, op haar zij met haar armen over elkaar stijf tegen haar buik gedrukt, toen ze Martine op slippers de kamer hoorde binnenkomen. Ze zette de theepot op de kachel en begon met een handdoek haar haar droog te wrijven. Sanne zag dat ze vanuit haar ooghoeken onafgebroken naar haar keek.

‘Wat is er? Wat kijk je?’

‘Heb je buikpijn?’

‘Nee.’

‘Omdat je zo ligt?’

‘Wat zie jij in die gordijnen?’ vroeg Sanne en ze kwam overeind.

‘Wat bedoel je?’

‘In die patronen in de gordijnen?’

‘Orchideeën.’

‘Verder niks?’

‘Van die enge bloemen die je direct in de vuilnisbak moet gooien als je ze van een man krijgt.’

‘Ik zie het toch heel duidelijk: het grote hoofd, het oog... Daar, zie je? Het opgekrulde lichaam, het handje met de duim in de mond?’

Martine zette de theepot van de kachel op de tafel, ging tegenover haar zitten, maar keek haar niet aan.

‘Ik zie het overal. In een schelp op het strand, in een mossel, in het etiket op een blikje tuinbonen.’

Martine verschoof de bekers op tafel, verschoof de suikerpot, het potje zoetjes, begon een reep chocola in stukken te verdelen, kletterde met lepeltjes, schraapte haar keel, maar zei nog altijd niets.

‘Het zit niet alleen in mijn buik, maar ook in mijn hoofd. Het wil er niet uit. Hoe moet ik iets dat ik niet eens kan wegdenken, laten weghalen?’

Martine boog zich over de tafel, zo ver dat ze bijna knielde. ‘Maar een kind moet toch gewenst zijn,’ zei ze. ‘De omstandigheden zo gunstig mogelijk. Ik was gewenst, zeer gewenst, het eerste meisje na twee zoons, het kon niet beter, maar ik weet soms al niet hoe het moet.’

‘Wat niet?’

‘Leven. Tevreden zijn met wat ik heb, met mijn werk, mijn vrienden, mijn huis, Bas.’

‘Ik heb een rotsmak gemaakt. Als het blijft zitten, zal het toch wel de bedoeling zijn.’

‘De bedoeling?’ riep Martine en sprong op. ‘Hoezo de bedoeling?’

‘De bedoeling dat ik het krijg. Daar kan ik dan toch niet tegenin gaan.’

Martine liet zich weer in haar stoel vallen, rukte de handdoek van haar hoofd en leunde achterover. Het rotan kraakte. Haar ogen waren niet rood, maar toch zag ze er behuild uit, vond Sanne. Alsof haar hele lichaam onder de douche had staan huilen. De rode krullen gaven haar iets brutaals, maar met nat haar zag ze er frêle uit, net een vogeltje. Ze boog zich naar de tafel over en schonk een beker thee voor Martine in, schoof hem naar haar toe, en ook de zoetjes, en de chocola, maar bleef het gevoel houden dat ze tekortschoot.

Hoewel het woord abortus nu al vier weken door haar hoofd doolde, durfde ze het in Martines bijzijn niet uit te spreken. Het leek wel een spookwoord, ontsnapt uit de afgesloten kamer boven. Al die tijd toen Martine onder de douche stond, had ze erover nagedacht hoe ze het ter sprake zou brengen zonder het woord te noemen.

‘Hoe lang geleden was jij zwanger?’

Martine leek niet verbaasd.

‘Heel lang geleden.’

‘Een zoon of een dochter?’

‘Dat heb ik niet gevraagd.’

‘Was je daar niet benieuwd naar?’

‘Als je het niet wilt houden, kun je dat maar beter niet weten. Leek me. Een meisje, een jongen, dan heeft het toch al bijna een naam?’

Er viel een stilte. Sanne keek naar Martine, maar die roerde in haar kopje alsof ze over de rand van een put hing.

‘Een dochter,’ zei Sanne vlug. ‘Vast. Mij wilde je ook altijd aankleden. Misschien waren we wel bevriend geraakt.’

Martine keek op, grijnsde breed. ‘Ja, ga mij een beetje verwijten dat ik jouw beste vriendin heb laten weghalen.’

‘Het had gekund, toch?’

‘Alles had gekund.’

Sanne stond op omdat ze niet wist hoe ze die andere vraag moest stellen, zonder dat het al te wreed klonk. Ze liep naar de schouw en pakte het papieren parasolletje op, draaide het heen en weer tussen duim en wijsvinger.

Martine knikte ernaar. ‘Weet je nog dat wij altijd samen grote ijzen gingen eten na het winkelen?’

‘Jetta vond dat je me verwende. Herinner jij je die ruzie?’

‘Welke ruzie?’

‘Op kerstavond nog wel. Ik had een grote doek van jou als een soort rok om me heen gewikkeld, een rozerode doek, met gouddraad. Weet je nog? Ik had hem nog om, toen mama zei dat we naar huis moesten, ze rammelde al met de autosleutels. Van jou mocht ik die doek houden, maar van mama niet. Beslist niet. Ik kreeg de knoop er niet uit en toen begon mama aan die doek te rukken en ze riep dat je ons altijd veel te dure cadeaus gaf. Waarom deed ze zo?’

‘Ze had in dat hele feestje al niet zo’n zin. Ze deed het voor mij. Ik zat net weer even zonder man, ik had al mijn vrienden uitgenodigd. Op zo’n manier dat niemand durfde weigeren.’

‘Als ze eigenlijk geen zin had, had ze niet moeten komen.’

‘Zij had voor jou ook een shawl gekocht. Die lag al ingepakt onder de kerstboom. Maar die shawl was veel minder zwaar, minder mooi, minder duur dan die ik je wilde geven.’

‘Ik had nooit het gevoel dat je ons met die cadeaus probeerde te kopen of zo...’

‘Weet ik.’ Martine glimlachte.

‘Wat doen ze ermee?’

‘Waarmee?’

‘Met het kind. Als ze het hebben weggehaald?’

‘Voor mij was het nog geen kind.’

‘Gooien ze het gewoon weg? Verbranden ze het?’

‘Dat heb ik toch allemaal niet gevraagd. Hoe meer je weet, hoe meer beelden, hoe meer herinneringen, hoe moeilijker het wordt later. En dat hóéft niet.’

Sanne knikte hoewel ze het niet helemaal begreep. Zij zou het willen zien, mee naar huis nemen misschien zelfs, het in een doek wikkelen en ergens begraven, met Sjoerd samen.

‘En de vader? Wat vond hij ervan?’

‘Hij was getrouwd. Echt een man om mee te trouwen, als hij al niet getrouwd was.’

‘Heb je het hem nooit verteld, of geschreven?’

‘En als zijn vrouw die brief gevonden had?’

‘Misschien had hij wel voor jou gekozen.’

‘Je bent een grote egoïst, Sanne. En dat wil moeder worden.’

‘Door zo’n grote verandering verander je vanzelf. Dat kan toch niet anders?’ Ze zweeg, want terwijl ze het zei, voelde ze zich alweer zekerder worden, rustiger. Was de verandering al begonnen?

‘Ik heb geen spijt,’ hoorde ze Martine zeggen. ‘Op dat moment, onder die omstandigheden, kon ik geen andere beslissing nemen.’

Ze ging er niet op in. De stem die zei dat als je wist wat je deed en waarom, je achteraf geen spijt zou krijgen, leek uit een andere kamer te komen, of nog verder weg. Alsof het de stem van een mevrouw op de radio was, een zender uit een ander land, met veel ruis.

Sanne droomde dat ze van de trap viel, met het pak macaroni, het scheurde open, het begon te tikken, boven haar, overal om haar heen alsof er niet alleen een pak maar een heel huis met macaroni was opengescheurd. Ze werd wakker doordat ze de trap hoorde kraken, het tikken ging gewoon door, maar daarbij hoorde ze nu ook voetstappen. De deur van haar kamer ging open, Martine liep langs haar voeteneind naar het raam en sloot het zachtjes. Sanne hield haar ogen dicht, aarzelde, maar omdat ze het onaardig vond te blijven doen alsof ze sliep zei ze slaperig: ‘Dank je wel.’

Martine kwam op de rand van haar bed zitten.

‘Ben je nog gaan bloeden?’

‘Nee.’

‘Ik hoorde je een halfuur geleden naar de wc gaan, ik dacht...’

‘Ik moest plassen.’

Martine knikte, Sanne kon haar gezicht niet zien, niet de blik in haar ogen. Er viel niet veel licht van het peertje op de gang naar binnen, en dat beetje licht viel op de rode krullen. De krullen knikten. Ze verfde ze vast regelmatig, want zelfs bij de kruin was het niet grijs.

‘Ik begrijp dat je een kind wilt,’ hoorde ze Martine in het donker zeggen, ‘misschien is er wel niemand die dat zo goed begrijpt als ik, maar je hebt nog alle tijd. Maak dan tenminste eerst je studie af.’

Sanne zocht Martines hand, legde de hare erop. ‘Dat doe ik ook, heus. Ik doe er alleen wat langer over. Baby’s slapen toch heel veel?’

Martines hand trok samen, balde zich tot een vuist. Sanne voelde de knokkels koud worden, alsof ze een brok steen in haar hand hield.

‘Maar niet als jij net voor een tentamen zit. Dan slapen ze juist niet.’

Sanne wist niet wat ze moest antwoorden. Ze had het gevoel dat ze met ieder argument om het kind te houden, iets van Martine afnam, afknaagde. Ze luisterde naar het tikken op het dak. Ze hield van geluiden in het donker, daar luisterde ze liever naar dan naar wat Martine haar zwijgend probeerde duidelijk te maken. In het donker kropen de geluiden in je hoofd, als de muizen in de versleten laars uit een kinderboek dat haar moeder haar altijd voorlas. Vroeger, voor ze een computer had, typte Jetta al haar brieven op een oude Olivetti. Als ze in bed lag hoorde ze het getik, en uit het ritme probeerde ze dan op te maken wat voor brief haar moeder schreef, een grappige brief of een op hoge poten. Wanneer er de hele week ’s avonds getik klonk, was het bijna Sinterklaas.

Martine trok haar hand terug, stond op, boog zich over haar heen, trok laken en dekens recht. Zonder iets te zeggen liep ze naar de deur. Met de klink al in haar hand zei ze: ‘Wees maar niet bang, ik zal me er verder niet mee bemoeien.’ Toen verdween ze de gang in, de trap af, op haar slippers. Sanne luisterde naar de geluiden beneden, volgde het geslof van de slippers, hoorde hoe lichten werden uit- of aangeknipt, geplens van water in de keuken. Er ging een deur open, een ijzeren hangertje viel op de vloer. Voor ze zich kon afvragen wat Martine toch aan het doen was, midden in de nacht, was ze weer in slaap gevallen.

De maan brak ternauwernood door het wolkendek heen, en verlichtte de Badweg zwakjes. Maar al had ze geen hand voor ogen gezien, dan nog was ze het huis uit gevlucht. Ze wilde niet weer wakker liggen, liggen luisteren of ze de trap hoorde kraken, de wc-deur open-en dichtgaan. Ze wilde niet hopen op het geluid van wegspoelend water, wensen dat het vruchtje, visje, of hoe Sanne het ook noemde, via het riool terugzwom naar zee. Ze kon niet tegengaan dat ze dacht: het mag niet, niet blijven zitten. Het is niet eerlijk, een kind met een kind. Jetta heeft kinderen, iedereen heeft kinderen, debielen krijgen kinderen die hun afgenomen worden, waarop ze weer nieuwe kinderen krijgen. Iedereen krijgt maar kinderen, maar ik kan het een huis geven met een tuin met een boom met takken zo dik dat er makkelijk een schommel aan kan hangen, een boomhut kan ook, alles wat ik in me heb kan ik het geven, ik heb een kind veel meer te bieden. Sanne kan nog niets, weet nog niets, nog niet eens wat ze worden wil, ja moeder misschien. Nog geen kopje ruimt ze achter d’r kont op, vergeet dat de winkels om zes uur sluiten en soms niet eens opengaan, weet het verschil niet tussen rijst en macaroni, ‘maakt me niet uit’, praat slordig, denkt slordig, leeft slordig. Was de pil een paar keer vergeten, ‘ja, stom hè’, weet nog niet of ze al met Sjoerd wil samenwonen, trouwen?, ‘misschien wel misschien niet’, een vat vol twijfels en tegenstrijdigheden – en dat moet een kind krijgen!

Ze voelde de regen in haar gezicht slaan, maar zette haar capuchon niet op. Het kon haar niet schelen hoe nat ze werd en hoe koud, ze vond het niet onprettig dat haar lichaam even kil werd als haar gedachten. Toen ze zich over Sanne boog om haar toe te dekken, had ze zich moeten beheersen haar niet door elkaar te schudden, de domme gedachten uit dat vage hoofd te schudden, het kind eruit te schudden. Kind, belachelijk woord. Als je het zo noemde, vroeg je om moeilijkheden, kon je de knoop nooit doorhakken.

Voor ze het wist stond ze op het strand, zo snel had ze gelopen. Als ze in beweging bleef, hield de stroom gedachten vanzelf op. Voetstappen tellen, of iets anders. Adem in, adem uit, een, twee, tot ze leeg was, schoon, strak als het strand nu was bij eb. Ze wilde dit niet, deze woede niet, het missen niet van iets dat ze nooit had gezien, nog geen zes weken bij zich had gedragen. Geen spijt, spijt voelde je over dingen die je anders had kunnen doen. Zij kon toen niet anders, zoals ze toen was, had ze geen andere beslissing kunnen nemen. Dat wist ze zeker, dat had ze van voor naar achter doorgedacht, indertijd, maar ook later wanneer iemand vroeg: waarom heb jij geen kinderen? Aan haar antwoord, aan haar stem hoorde ze dat het geen ondoordachte beslissing was geweest, een stem loog nooit.

Als ze de beslissing in haar hoofd terugdraaide, zou ze veel meer moeten terugdraaien. Wie ze twintig jaar geleden was, wat ze toen met haar leven wilde, werken, reizen. Wie ze door haar werk en de mannen in haar leven geworden was. Wie ze nu was – ook die vrouw zou ze moeten veranderen, omdenken. Tot iemand die waarschijnlijk niet woonde zoals zij nu woonde, die waarschijnlijk nooit bij toeval Bas had ontmoet, in de rij bij de bakker op zaterdagochtend.

Ze stond stil en keek op. In de verte zag ze de lichten van het booreiland. Blijkbaar was ze linksaf geslagen. Daar was de steile duinovergang al. Ze wandelde nooit zonder een plan te maken, maar dit keer had ze niet op de kaart gekeken, niet bedacht waar ze wilde uitkomen. Zolang ze maar liep, zo ver mogelijk weg van het huis waar Sanne nu lag te slapen, met haar handen over haar buik gevouwen, alsof ze lag te bidden dat het kind maar mocht blijven zitten.

Een jongen of een meisje? had Sanne gevraagd. Ze had gewoon iets moeten antwoorden. Om er vanaf te zijn. Nu was het blijven hangen, een stilte die zich vulde met voorstellingen. Een jongen. Jongens konden tenminste niet zwanger raken, een zoon. Een moeder had ze kunnen zijn langs de rand van het voetbalveld, op de bank bij judo, in het gras bij honkbal. Een moeder alleen, met een zoon. Geen uitzondering, zoveel vrouwen voedden een kind alleen op, mannen konden ook weglopen, doodgaan.

Een grasveld, een strak gladgemaaid grasveld met allemaal witte kruizen, zoals in Normandië waar de soldaten lagen... Waarom dacht ze daar nu aan? Zoons hoefden in ons land niet meer in dienst, ze hoefde niet bang te zijn dat hij op een slagveld zou sneuvelen. Weer zag ze het voor zich: een groen grasveld maar dan met heel kleine kruizen. Waar had ze gelezen, wanneer ook weer, dat ze in Zweden of zo’n soort land een plek wilden, waar vrouwen konden denken aan hun kind. Aan het kind dat ze hadden laten weghalen.

Echt iets voor Zweden. Je kon je kind dan alsnog een naam geven, en die naam liet je op dat kleine kruis, of in een steen kerven. Maar hoe moest dat als je niet wist wat het was, wat ervan geworden zou zijn, als als, een jongen of een meisje? Hansje, Hansje zou ze op het kruis zetten, dat kon zowel voor een jongen als een meisje.

Inademen, uitademen, tellen, niet denken. Dit hoge duin opklimmen was al moeilijk genoeg zonder de herinnering aan een nacht, twintig jaar geleden. Hansje, nee niet Hansje. Er waren zoveel meisjesnamen die ook jongensnamen waren. Mischa, Chris, Nicky... Tellen, niet denken, je concentreren op je voeten. Je voeten stevig in het zand planten, niet wankelen. Als ze nu viel, zou ze voorlopig niet meer opstaan, merken hoe moe ze was, de greep verliezen over haar gedachten. Ze mocht niet vallen. Gisteren of eergisteren was ze dit duin ook al een keer overgeklommen, maar nu leek het veel steiler. Ze hijgde net zoals Sanne vlak voor ze van de trap viel. ’s Nachts was alles zwaarder, ook klimmen, omdat ze niet zag waar ze heen ging, hoe ver ze nog moest.

Het was haar maar een keer overkomen en al zo lang geleden, twintig jaar minstens. Eén keer maar was ze midden in de nacht wakker geworden, bezweet, met een behuild gezicht, stram van de spierpijn, alsof ze wel tien duinen was opgeklommen. Ze was uit bed geglipt, had haar badjas aangetrokken, een kop chocola voor zichzelf gemaakt. Ze begreep niet waarom ze zich zo voelde, zo zwaar en looiig. Omdat ze er na een halfuur nog niet achter was, probeerde ze na te gaan wat er gebeurd was die week. Ze had er zelfs haar agenda bij gepakt. Ze had haar hersens afgepijnigd, maar kon niet bedenken welke onherstelbare fout ze gemaakt had op haar werk, ze had niets belangrijks vergeten, niemand hoeven ontslaan of veel te lang laten wachten, en alle klaagbrieven beantwoord.

Was het dan misschien om iets dat haar te wachten stond? Ze bladerde door haar agenda, van voor naar achter en was vanzelf bij een datum uitgekomen. Een aangestreept uur, een adres van een kliniek in een andere stad. Ze hoefde niet lang te rekenen om erachter te komen dat als, áls ze het kind had laten komen, het die dag geboren had zullen worden. Onzinnig natuurlijk, kinderen kwamen te vroeg of te laat, maar zelden op de dag dat ze uitgerekend waren. Alleen in je hoofd baarde je ze precies op tijd, op de dag af. Ze had haar agenda dichtgeklapt en weer in haar tas gestopt, het kopje in de gootsteen gezet, er water in laten lopen, zodat de chocoladeresten er vast uit konden weken. Twintig jaar had ze er niet meer aan gedacht, en nu wilde het alsnog een naam hebben?

Boven op het duin ging ze zitten. Het was opgehouden met regenen, maar het zand was nat. Het kon haar niets schelen, ze liet zich zakken, was te uitgeput om nog een stap te verzetten, ze had geen zin nog langer haar best te doen er niet aan te denken. Ze keek uit over de zee, naar het melkwitte maanlicht dat als een lijkwade op het water lag, en groef met haar vingers door het zand, maakte er hoopjes van die ze met twee handen stevig aandrukte. Soms zei ze een woord, een naam, heel zacht. Zo zacht dat een oor haar lippen had moeten raken om te weten wat ze zei, welke naam ze had gekozen.

Ze had geen idee hoe lang ze daar had gezeten. Ze liep het duin weer af, maar nu de andere kant op, landinwaarts. Ze wilde in de luwte lopen, het geraas van de golven even niet horen, een pad volgen dat zo kalm was als zij zelf, zo kalm als het eindelijk in haar hoofd geworden was.

Ze liep rechtdoor het schelpenpad af dat helder oplichtte in de nacht, tot ze bij het bos was, waarachter een kampeerterrein lag dat Lange Paal heette. Op twee grote, door een pad en twee sloten gescheiden velden stonden een paar tenten. Het bleke geel van het tentdoek had dezelfde kleur als de maan, alsof het doek het licht vasthield.

Bij de splitsing bij het paardenweitje nam ze de kortste weg naar het wad. Lang voor ze er was hoorde ze het water al tegen de dijk aan klotsen, een zacht tevreden gesmak. Ze stak de verlaten asfaltweg over om aan de rechterkant, zo dicht mogelijk langs het water te kunnen lopen. Het was nog een flink eind, maar als ze stevig doorliep was ze misschien nog op tijd om bij de jachthaven, achter de andere schouder van het eiland, de zon te zien opkomen. Maar lang voor ze bij het dorp was, zag ze in de verte al roze flarden aan de horizon, die door de donkergrijze hemel heen braken.

Ze dacht aan de doek, de omslagdoek met gouddraad die ze ooit aan Sanne had willen geven. Hij lag nog steeds in haar kast. Ze droeg hem een enkele keer, een bijzondere doek, zei iedereen, een beetje oosters door al die verschillende kleuren roze en rood en dat dunne streepje goud. Straks als ze in Duinroos terug was, zou ze Sanne wekken en haar vertellen dat zij de doek alsnog mocht hebben. Die kon ze dan mooi om haar buik winden, om die almaar dikker wordende buik. Als steun natuurlijk, maar ook omdat een felgekleurde doek om een dikke buik prachtig stond, zelfverzekerd, trots.

Nog goed dat ik zag dat het bovenraam openstond. Een flinke storm trekt het raam van het haakje, slaat de ruit kapot. Het gordijn en de vensterbank waren kletsnat en als het houtwerk niet afgenomen wordt, zit voor je het weet de rot erin. Naast de voordeur zes lege colaflessen, een port- en een wijnfles – heb ik al in mijn fietstas gedaan. O, niet vergeten zaterdag grafiet in het slot van de voordeur te doen, dat ging wat stroef.

Het is geen goed voorbeeld, die flessen. Straks denken de volgende gasten nog dat het achterlaten van lege flessen hier de gewoonte is en tegen het eind van het seizoen staat Duinroos niet op een duin maar op een vuilnisbelt. Echt niet overdreven dat ik even binnen ben gewipt, want als de een de boel laat versloffen neemt de volgende het ook niet zo nauw. Vroeger brachten mensen die statiegeldflessen terug, tegenwoordig laten ze ze steeds vaker achter, in de keuken, onder het aanrecht weggemoffeld achter de rode teil of naast de vuilniscontainer onder aan de weg. Je kunt je daar wel kwaad om maken, maar dat is welvaart. Het statiegeld kan in het potje ‘onvoorzien’, voor ‘kapot maar niet vervangen’, of een pak kaarsen, of iets lekkers bij wijze van welkom.

Dat hoeft niet, maar er hoeft zoveel niet. Ik hoef ook helemaal niet schoon te maken of iedere avond naar zee te fietsen om gedag te zeggen. ‘Dag Jelte’, en dan weer naar huis... Macaroni, op de trap! Hoe komt dat daar? Dacht iemand dat de keuken boven was? Niet ongevaarlijk. De hele trap nog maar een keer nalopen, stel dat iemand zijn nek erover breekt. We hebben hier geen ziekenhuis alleen een helikopter, dat beseffen de gasten niet.

Verder alles in orde zo te zien. Een nieuwe rol in de houder en de dweil al wat stug. Het nieuwe is eraf maar dat is juist goed voor een dweil. Het bestek in de la ligt er mooi bij, net een slaapzaal. De grote messen naast de kleine messen, dan de grote vorken enzovoort... Alsof ze er een liniaal langs gelegd hebben, zo netjes. Gek, in sommige dingen zijn de mensen in een vakantiehuisje preciezer dan thuis, op het pietluttige af. Voelen ze dat iemand een oogje in het zeil houdt? Komt het door de briefjes die ik heb opgehangen? Of doordat er vlak na hun vertrek weer andere gasten komen, waar-door ze nooit kunnen zeggen: na mij de zondvloed? In al die jaren dat ik hier schoonmaak heb ik maar een keer meegemaakt dat ik tussen twee families door een halve dag heb moeten werken.

Het servies nog compleet, alleen staan de meeste borden al niet meer waar ik ze heb neergezet. Logisch, de een zet een stapel borden in een ander kastje terug dan waar het uit komt, een plank hoger of lager, de volgende past zich daaraan aan. Laat ik het maar zo laten. Je moet mensen hun vrijheid gunnen. Andere dingen veranderen nooit. Het blikje naast het fornuis wordt langzaam aan voller. Dat iedereen begrijpt dat de afgestreken lucifers daarin moeten en dat ook doet – dat heeft toch iets moois. Ja, dat geeft me hetzelfde gevoel als een natuurfilm.

Nu ik hier toch ben kan ik wel even kijken... Waar is het? Waar hebben ze het nou weer gelegd. Zo bang dat iemand het gastenboek nog eens aanziet voor een van zijn eigen boeken en het mee naar huis neemt. Ze hebben het toch weer op de boekenplank gelegd en wat een letters, net van die spuitbusletters die je een tijdje terug op de muren in Harlingen zag. En twee hele bladzijden voor één zin, die ik niet eens kan lezen. Op het vasteland zie je ook steeds meer shop zus shop zo en discount, maar dat ze er nou ook al in het gastenboek mee beginnen. Sanne, dat zal de dochter wel zijn aan die hanenpoten te oordelen. Gisteren was ze er toch nog? Ja, het was gisteren dat ik haar met haar moeder bij Zeezicht zag achter een grote ijscoupe, bagage naast de stoelen, een laatste ijsje voor ze met de boot meegingen. Even rekenen, van zaterdag tot en met dinsdag, moeder en dochter zijn elf dagen geweest, dat heb je vaak in het voorseizoen. Alleen de Slagheks blijven altijd een maand.

Gelukkig, de eerste gasten hebben wel geschreven. Dana. Toen ik haar een keer zag voor het raam, in de verte starend, kind op de arm, het hoofd een beetje schuin, vond ik haar helemaal geen Dana, eerder een Maria. Hij zat boven, in het kamertje onder het dak, ook naar buiten te staren.

Waarom weet ik niet, maar het zijn toch meestal de vrouwen die in het gastenboek schrijven, dat lijkt ook wel een natuurwet. De enige uitzondering is Herman Slaghek, die man maakt er echt iets van. Dat Dana dit geschreven heeft, zie je meteen voor je een letter gelezen heb, aan het handschrift.

Veel regen, maar toch iedere dag gewandeld, gefietst. Ook geluierd en gelezen. Gelukkig is er een boekhandel op het eiland. Onze zoon Floris (zeventien maanden) heeft ontdekt dat het doorgeefluik ook als deur dienst kan doen en bij een van zijn acties is er een mok gesneuveld. We hebben bij Houters iets gevonden dat er aardig op leek. Verder zit er een barstje in de tuit van de grote theepot, maar dat was toch al zo? We zijn hier maar een week geweest, maar vonden allebei dat het veel langer leek.

Dag ventje met de fiets op de vaas met de bloem

ploem ploem

dag stoel naast de tafel

dag brood op de tafel

dag visserke-vis met de pijp (een gedicht dat ik op mijn veertiende uit mijn hoofd heb geleerd).

P.S. Heel vervelend. Net bij het inpakken ontdekten wij dat de slaaplap van Floris kwijt is. Het is een gescheurde blauw-grijs geruite theedoek, en hij is er erg aan gehecht. Wil degeen die hem vindt, hem a.u.b. opsturen naar dit adres. Bij voorbaat dank. Dana, Chiel en Floris.

Ploem, ploem, ploem... Nou ja, het is in ieder geval iets. Aardig dat ze het even meldt van die mok. Het is net als met dansen, als er een begint volgt de rest vanzelf. Het boek weer terug waar het lag, op het bankje bij het zijraam zodat het in ieder geval opvalt.

Ik moet niet te veel verwachten. Als ze er maar iets in schrijven, al is het maar hun naam, zodat de gezichten een naam krijgen. ‘Onze namen staan geschreven in de palm van Uw hand’ stond ook op Jeltes rouwkaart. Dat heb ik altijd een mooie gedachte gevonden: één handpalm met miljarden namen.

De kachel op de waakvlam, die ga ik dan zaterdagochtend vroeg voor ik mijn boodschappen doe wat hoger zetten. welkom. Sommige eigenaars leggen een mat voor hun deur waarop welkom staat, maar daar zit het hem niet in. Het zit hem in andere dingen, in de kleine dingen.