Van Yiyun Li verschenen eerder

==

Een heel leven later

Verschoppelingen

Gouden jongen, meisje van smaragd

Yiyun Li

Milder dan alleen

Vertaald door Sjaak de Jong

Roman

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

==

==

De vertaling van het gedicht van Li Bai op p. 170-171 is afkomstig uit W.L. Idema, Spiegel van de klassieke Chinese poëzie, Amsterdam, 1991

==

© 2014 Yiyun Li

© 2014 Nederlandse vertaling Sjaak de Jong

Oorspronkelijke titel Kinder than Solitude

Oorspronkelijke uitgave Random House, New York

Omslagontwerp Nanja Toebak

Omslagbeeld © czqs2000/sts/Getty Images

Verzorging e-book Perfect Service, Schoonhoven

==

isbn 978 90 254 4405 1

nur 302

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014

==

www.atlascontact.nl

Voor Dapeng, Vincent en James

Bestaan en hebben bestaan gaan niet samen, mijn beste Christophe.

==

Romain Rolland, Jean-Christophe

1

Boyang had gedacht dat mensen minder alledaags werden van verdriet. In de wachtkamer van het crematorium was het echter niet anders dan elders: het verlangen om als eerste geholpen te worden en de angst dat anderen er beter afkwamen dan jij deden denken aan taferelen op de markt of de beurs. Hij kreeg een duw van een man die meerdere exemplaren van hetzelfde formulier wilde pakken. Heb jij meer lijken te verbranden dan, lachte Boyang in zichzelf; de man vond kennelijk dat zijn verlies hem het recht schonk op wat de wereld hem niet verschuldigd was en keek hem kwaad aan.

Een vrouw in het zwart kwam gehaast de wachtkamer in op zoek naar de witte chrysant die ze eerder moest hebben verloren. Ze stak de bloem opnieuw in haar kraag en de beambte, een man op leeftijd, lachte naar Boyang. ‘Je vraagt je af waarom ze niet even de tijd nemen,’ zei hij toen Boyang zijn begrip uitsprak voor wat de man te verduren had. ‘Zo gaat het iedere dag weer. Wat die mensen niet beseffen is dat wie als eerste bij de zoete vruchten van het leven wil zijn ook als eerste bij de dood is.’

Boyang vroeg zich af of de beambte – iemand met wie je geen kennis wilde maken en die, als het eenmaal zover was, deel ging uitmaken van een akelige herinnering – troost vond in die woorden: misschien vond hij het wel een prettige gedachte dat zij die hem krenkten in koudere gedaante weer terug zouden komen. Boyang mocht hem wel.

Toen de oude man zijn thee ophad, liep hij met Boyang het papierwerk voor Shaoais crematie door: de overlijdensakte waarin als doodsoorzaak longfalen na acute longontsteking vermeld stond, haar vergeelde adresbewijs dat met een stempel ongeldig was verklaard, haar identiteitskaart. Hij controleerde de formulieren nauwgezet, Boyangs identiteitskaart inbegrepen, waarbij zijn potlood piepkleine puntjes achterliet onder de vooraf door Boyang ingevulde nummers en data. Boyang vroeg zich af of de man zag dat Shaoai zes jaar ouder was dan hij. De beambte keek op en vroeg: ‘Familie?’

‘Een vriendin,’ zei Boyang, en aan de oogopslag van de oude man meende hij te zien dat het hem tegenviel geen weduwnaar van zevenendertig voor zich te hebben. Hij voegde eraan toe dat Shaoai eenentwintig jaar ziek was geweest.

‘Mooi dat de dingen een einde kennen.’

Boyang kon niet anders dan deze droef stemmende woorden beamen. Hij was blij dat hij tante, Shaoais moeder, had ontraden mee te gaan naar het crematorium. Hij zou haar niet hebben kunnen behoeden voor zowel de goede als de kwade intenties van vreemden en met haar tranen zou ze hem te kijk hebben gezet.

De beambte zei hem over twee uur terug te komen en Boyang liep naar buiten, de Tuin van Eeuwigdurend Groen in. Shaoai zou de draak hebben gestoken met de cipressen en dennen: symbolen van eeuwige jeugd bij een crematorium. Ze zou hebben gelachen om haar moeders verdriet en zijn zwaarmoedigheid en zelfs om haar eigen ontluisterende einde. Zij, als geen ander, zou zich een leven ten nutte hebben gemaakt. Haar afkeer van bescheidenheid, saaiheid en middelmaat, haar meedogenloze scherpte – wat zonde dat dat lemmet was gaan roesten, dacht Boyang opnieuw. Doordat het afbraakproces zo ontzettend lang had geduurd was een drama veranderd in iets ergerniswekkends – wanneer de dood toeslaat, zou zijn eerste slag al fataal moeten zijn.

Op de heuvel waakten bomen op leeftijd over rijk bewerkte praalgraven. Zo nabij dat hij ze met een dennenappel zou kunnen raken schetterden een paar vogels – kraaien en eksters – maar voor zoiets kinderlijks moest Boyang publiek hebben. Als Coco erbij was geweest, zou ze naar behoren de draak hebben gestoken met zijn poging en zich geïmponeerd hebben getoond, hoewel ze weinig belang stelde in zulke zaken, dat hij de zaden in zo’n dennenappel wist te zitten. Coco was eenentwintig, maar had zich al de desinteresse eigen gemaakt van iemand die het leven achter zich heeft en haar verlangen – te groot voor haar jaren of juist te bescheiden – ging uit naar comfort en bezit.

Aan het eind van een pad stond een bronzen mannenbuste in de beschutting van een paviljoen. Boyang tikte tegen de zuilen. Ze waren redelijk stevig, hoewel niet van het beste hout; de verf was verschoten en bladderde hier en daar af; volgens de gedenkplaat was het paviljoen nog geen twee jaar oud. Het boeket plastic lelies onder de gedenkplaat leek eerder dood dan namaak. Nadat in China de economie was gaan groeien, was het of de tijd zich van de werkelijkheid had losgemaakt, waardoor het nieuwe snel verouderde en het oude in de vergetelheid raakte. Ook hij zou eens rijk genoeg zijn om zich, mocht hij dat willen, als lachwekkend borstbeeld van steen of metaal een bescheiden staat van onsterfelijkheid te verwerven. Met wat geluk zou Coco, of de vrouw die haar plaats zou innemen, een paar tranen laten bij zijn graf – zo niet om een wereld zonder hem, dan toch om haar verspilde jeugd.

Er verscheen een vrouw van achter de heuveltop, die zich op het zien van Boyang zo snel omkeerde dat hij maar net een glimp opving van haar gezicht, dat werd omlijst door een zwart-witte sjaal. Hij bekeek haar zwarte jas en de designertas aan haar arm aandachtig en vroeg zich af of ze de vrouw – of nog mooier, de maîtresse – van een vermogend man was geweest. Een ogenblik overwoog hij haar achterna te lopen en een gesprekje aan te knopen. Als ze elkaar aanstonden, konden ze zich straks ergens onderweg bij een schoon dorpsrestaurant de boerenkeuken laten smaken: de zoete aardappel, geroosterd in een hoog ijzeren vat, het potje van kip met ‘biologische, plaatselijk geteelde’ paddenstoelen en een glaasje sterke yamlikeur om de verhalen op gang te laten komen en de lunch het rekken waard te maken. Eenmaal terug in de stad konden ze dan, naargelang hun stemming, nog eens afspreken of niet.

Boyang was op de vastgestelde tijd weer bij de balie. De beambte deelde hem mee dat er enige vertraging was, aangezien een familie per se alles had willen controleren om besmetting te vermijden. Of het om besmetting met andermans as ging, vroeg Boyang en de oude man antwoordde glimlachend dat als er ergens aan de luimen van mensen werd tegemoetgekomen, dit de plek was. Zoiets kan gevoelig liggen, zei Boyang, om vervolgens te vragen of er iemand gecremeerd werd door een vrouw alleen.

‘Een vrouw?’

Boyang overwoog een beschrijving te geven van de vrouw, maar kwam tot de conclusie dat een man die er betrouwbaar uitzag en een goedaardig gevoel voor humor had behoedzaam benaderd moest worden. Hij liet het onderwerp rusten en begon over de nieuwe stedelijke regelgeving omtrent onroerend goed. Toen alles achter de rug was en hem werd gevraagd of hij de stoffelijke resten van Shaoai wilde zien voordat ze werden vermalen – sommige families verzochten erom, zei de beambte, en andere wilden om de zaak gepast af te sluiten de botten graag zelf bijeenrapen – sloeg hij dat aanbod af.

De opluchting tijdens de rit terug naar de stad dat het hiermee allemaal voorbij was overtuigde even weinig als het bleke straaltje zonlicht op het dashboard. Per e-mail had Boyang Moran en Ruyu op de hoogte gebracht van het overlijden. Moran woonde in Amerika, wist hij, maar hij had geen zekerheid over waar Ruyu was – in Amerika waarschijnlijk, misschien in Canada of in Australië, en anders ergens in Europa. Hij dacht niet dat ze contact met elkaar hadden gehouden en op berichten van hem had geen van tweeën ooit geantwoord. Elke eerste van de maand stuurde hij hun allebei een e-mail om hun te laten weten (eraan te herinneren) dat Shaoai nog leefde. De crises – één keer een longfalen en enkele keren een hartfalen – had hij niet gemeld: het beperken van informatie bespaarde hem de hoop op een reactie. Shaoai, die zich had vastgeklampt aan een wereld waarin ze geen nut of plaats had, was er telkens bovenop gekomen en de korte berichten die hij stuurde hadden hem een gevoel van bestendigheid gegeven. Trouw aan het verleden is het fundament van een leven dat – door toeval of uit vrije wil – een niet-leven is. Zijn volharding had ervoor gezorgd dat die trouw nog onaangetast was. Dat ze niet van zich hadden laten horen, meende hij, was het bewijs: een zo vol mededogen in stand gehouden zwijgen kon slechts betekenen dat ze even trouw waren als hij.

Bij de vaststelling van Shaoais overlijden door de arts was Boyang verdrietig noch opgelucht geweest, maar was hij boos geworden, boos om zijn ongelijk, boos dat hem de hereniging was onthouden waarop hij recht meende te hebben gehad; in zijn gedachtespinsels waren ze oud, stokoud zelfs – Moran, Ruyu en hijzelf – en kwamen ze als drie mensen die hun sterfelijke leven bijna hadden voltooid nog een laatste keer samen aan het meer van hun jeugd. Moran en Ruyu zouden hun thuiskomst misschien beschouwen als een logisch, zo niet triomfantelijk grafschrift. Naar die viering nam hij dan Shaoai mee, wier aanwezigheid hun gewin van tientallen jaren – huwelijken, kinderen, loopbanen, bezit – tot een lachwekkende hamstervoorraad zou maken. Het mooiste leven is het niet geleefde leven en alleen Shaoai zou zich erop kunnen beroemen.

Toch had hij de domheid met hen gemeen, en wilde hij om zijn eigen bizarre bestaan kunnen lachen, had hij hen nodig: in eenzaamheid rouwen is draaglijker dan in eenzaamheid lachen. Misschien hadden ze de e-mail met het overlijdensbericht gemist – de maand was tenslotte pas halverwege. Intuïtief wist Boyang dat hij van Moran en Ruyu een ander e-mailadres had dan ze normaal gebruikten, net zoals zij er van hem een hadden dat alleen voor de communicatie met hen was. Doordat Shaoai ertussenuit was geknepen op een moment dat hij het het minst verwachtte en Moran noch Ruyu op zijn e-mail hadden gereageerd, kreeg het overlijden iets onwerkelijks, was het of hij in zijn eentje repeteerde voor iets waarbij hij de twee vrouwen nodig had – nee, alle drie: ook Shaoai moest haar eigen uitvaart bijwonen.

Toen op de snelweg iemand in een zilverkleurige Porsche hem inhaalde, vroeg Boyang zich af of het de vrouw was die hij op de begraafplaats had gezien. Zijn mobiel trilde, maar hij trok hem niet van zijn riem. Hij had alle afspraken die dag afgezegd en hoogstwaarschijnlijk was het Coco die belde. In de regel liet hij haar niet precies weten waar hij zich ophield, zodat ze hem moest bellen en tot op het laatst wijzigingen in de planning kon verwachten. Haar in het ongewisse laten bood hem het plezier het heft in handen te hebben. Sugar daddy – Coco en haar vriendinnen zouden die buitenlandse term achter zijn rug om wel voor hem hebben gebezigd, maar de keer dat hij haar halfdronken had gevraagd of zij hem zo zag, had ze lachend gezegd dat hij daar te jong voor was. Sugar brother, had ze nadien gezegd in een telefoongesprek met een vriendin, met een knipoog naar hem, en later had hij haar bedankt voor haar grootmoedigheid.

Om te kunnen parkeren moest Boyang enkele keren voor het appartementencomplex langs, dat was gebouwd voordat de auto deel uitmaakte van het bestaan van de bewoners. Een man die bezig was de voorruit schoon te maken van een auto – van Chinese makelij zo te zien – wierp een onvriendelijke blik op hem toen hij uitstapte. Boyang keek de man strak aan. Zou die dadelijk, als hij uit het zicht was, een kras maken op zijn bmw of minstens tegen een band of bumper trappen? Dergelijk giswerk omtrent een ander weerspiegelde ongetwijfeld zijn eigen minne geest, maar iemands voorstellingsvermogen mag niet onderdoen voor wat er in de wereld omgaat. Boyang liet zich erop voorstaan een even lage dunk van anderen te hebben als van zichzelf. Deze wereld, net als veel van zijn bewoners, behandelt iemand onveranderlijk beter naarmate hij er minder voor overheeft.

Nog voordat hij met zijn eigen sleutel de deur van het slot had, deed tante van binnenuit open. Ze moest hebben gehuild, had rode, dikke ogen, maar druk, bijna vrolijk ging ze in de weer met de thee, waarvan hij had gezegd dat hij die niet hoefde, schoof ze hem een schaaltje pistachenoten toe en vroeg ze naar de gezondheid van zijn ouders.

Boyang wou dat hij deze tweekamerflat helemaal niet had gekend, de woning die al armoedig was toen tante en oom haar met Shaoai hadden betrokken en waar de afgelopen twintig jaar weinig in was veranderd. De inrichting was oud, jaren zestig en zeventig, met goedkope houten tafels en stoelen en ijzeren ledikanten die de oorspronkelijke glans allang kwijt waren. Het enige wat erbij was gekomen was een tweedehands metalen looprek, voor een habbekrats gekocht van het ziekenhuis waar tante voor haar pensionering verpleegster was geweest. Samen met oom had hij de wieltjes eraf gezaagd, de hoogte ingesteld en hem aan de muur vastgemaakt. Drie keer per dag was Shaoai ernaartoe geholpen om opnieuw te leren alleen te staan, waardoor de spieren iets van hun kracht behielden.

De oude lakens om de armsteunen waren met de jaren versleten en de hemelsblauwe verf was afgebladderd, waardoor het vieze metaal blootlag. Nooit hoefde hij Shaoai nog met een stukje suikergoed te paaien om te leren staan, bedacht Boyang zich, maar was hij zonder haar nu beter af? Waar elders de tijd was verstreken, leken de flat en zijn bewoners te zijn achtergebleven als fossielen van een onbetekenend verleden in een oude rivierbedding. Zijn eigen ouders hadden in de afgelopen tien jaar vier keer een huis gekocht, telkens groter dan het vorige; nu hadden ze er een met een bovenverdieping en hielden ze maar niet op vrienden te ontvangen om te kunnen pronken met de marmeren badkuip, de uit Italië geïmporteerde kristallen luchter en de glanzende Duitse keuken. Bij alle vier had hij de supervisie gehad over de herinrichting en hij voerde het beheer over de drie die werden verhuurd. Zelf bezat hij inmiddels drie appartementen in Beijing, waarvan hij het eerste, gekocht bij zijn trouwen, als genereuze strafmaatregel aan zijn ex had gelaten toen de man met wie ze hem had bedrogen de belofte om van zijn vrouw te scheiden niet was nagekomen.

Naast een foto van oom, die vijf jaar eerder aan leverkanker was overleden, hing een zwart-witfoto van Shaoai, uitvergroot en in een zwarte lijst. Er stond een schaal met vers fruit voor, sinaasappels in kwarten, schijven meloen en heel gelaten appels en peren, wasachtig en onecht. Schuchter wees tante Boyang erop, alsof ze moest bewijzen dat ze net verdrietig genoeg was: te verdrietig zou haar tot een last maken, te weinig zou onverschilligheid suggereren. ‘Is het allemaal goed gegaan?’ vroeg ze toen ze door de onderwerpen heen was die ze voor zijn komst moest hebben voorbereid.

Het was een verontrustend beeld voor Boyang: tante die om de paar minuten op de klok keek en zich afvroeg waar het lichaam van haar dochter was. Het speet hem dat hij er bij haar op had aangedrongen niet mee te gaan naar het crematorium, maar hij verjoeg de gedachte meteen weer. ‘Het ging allemaal prima,’ zei hij. ‘Probleemloos.’

‘Ik zou niet weten wat ik zonder jou moest,’ zei tante.

Boyang haalde de urn uit de witzijden zak en zette hem naast de schaal met fruit. Hij vermeed het al te goed te kijken naar de foto van Shaoai, die genomen moest zijn toen ze op de universiteit zat. In de afgelopen twintig jaar was haar omvang verdubbeld en de scherpe kaaklijn verdwenen. Eerst zo dik worden en dan in een oven verdwijnen... hij rilde. Fysiek afwezig nam ze meer ruimte in dan bij leven. Bruusk liep hij naar het looprek aan de muur om te zien of het eraf kon worden gesloopt.

‘Het hoeft niet weg, toch,’ zei tante. ‘Misschien heb ik er straks nog wat aan.’

Boyang, die niet wilde dat ze het gesprek in de richting van de toekomst stuurde, knikte en zei dat hij algauw weer weg moest: hij had een afspraak met een zakenpartner.

Natuurlijk, zei tante, ze zou hem niet ophouden.

‘Ik heb Moran en Ruyu gemaild,’ zei hij bij de deur. Het was laf om ze erbij te halen, maar hij was bang dat hij, als hij het niet kwijt kon, opnieuw een avond in de karaokebar zou zitten, waar hij dan met meer drank op dan goed voor hem was expres vals zou gaan zingen en overdreven luid schuine moppen zou vertellen.

Tante leek hem niet goed te hebben verstaan en zweeg, dus zei hij nog eens dat Moran en Ruyu bericht hadden gekregen. Met een knikje zei tante dat hij er goed aan had gedaan het hun te vertellen, maar hij wist dat ze het niet meende.

‘Ik dacht dat u wel wilde dat ik het zou doen,’ zei Boyang. Het was wreed om de oude vrouw te gebruiken in een situatie waarin ze er geen bezwaar tegen kon maken, maar hij wilde met iemand over Moran en Ruyu praten, wilde een ander hun naam horen zeggen.

‘Moran is een beste meid,’ zei ze terwijl ze hem met hooggeheven hand een schouderklopje gaf. ‘Het doet me nog altijd zeer dat je niet met haar bent getrouwd.’

Eenmaal in een hoek gedreven zijn zelfs de onschuldigsten soms harteloos. Boyang stond er versteld van dat tante hem zonder enige moeite zo dodelijk kon raken. Zijn huwelijk aan de orde stellen was niets voor haar. Shaoai was hun enige gespreksonderwerp geweest. Hij had haar van zijn scheiding verteld, maar hij had niet tegen haar hoeven te zeggen, zoals tegen zijn ouders, dat er verder over werd gezwegen. En dan Moran opvoeren als de beste huwelijkskandidate zonder de ander te noemen... Hoewel hij sterk de aandrang had iemand te straffen, schudde hij enkel het hoofd. ‘Getrouwd of niet getrouwd,’ zei hij, ‘ik moet nu echt weg.’

‘En als je je dan bedenkt dat we al zo lang niets van Moran hebben gehoord,’ hield tante aan.

Boyang negeerde de opmerking en zei dat hij later die week nog eens zou komen. Op zijn vraag hoe het moest met het begraven van Shaoais asresten had ze geantwoord dat ze daar nog niet aan toe was. Hij vermoedde, misschien ten onrechte, dat ze de urn niet weg wilde doen omdat alleen die haar nog aan de flat bond. Hij was geen bloedverwant van tante.

Toen Boyang weer in zijn auto was gestapt, zag hij dat zowel zijn moeder als Coco hadden gebeld. Hij belde eerst zijn moeder en daarna stuurde hij Coco een sms met de boodschap dat zijn dag verder vol zat. Tegenwoordig waren het vooral Coco en zijn moeder die om zijn aandacht streden. Hij had het niet de moeite waard gevonden ze aan elkaar voor te stellen – de een speelde een te vluchtige rol in zijn leven en de ander een te vaste.

Een bezoek aan zijn ouders na dat aan tante bood troost. Het huis, ingericht als voor een advertentie in een woonblad, was een geweldige afscherming tegen ’s werelds onaangenaamheden. Meer dan elders zag Boyang hier het belang van investeren in bijkomstigheden: mooie spullen, net als het met dure drankjes onderhouden van relaties, vereisen dat je weinig nadenkt over en niets vindt van zaken buiten je directe leefwereld.

De avond tevoren hadden ze vrienden mee uit eten genomen, vertelde zijn moeder. Nu er zoveel was overgebleven, mocht hij hen dus wel helpen ervan af te komen. Hij lachte en zei dat hij niet wist dat hij hun compostvat was. Zijn ouders waren kieskeurige eters geworden, volop bezig met alles wat hun lichaam binnenkwam en met de al dan niet gunstige effecten ervan op hun gezondheid. Hij had er begrip voor dat ze voor hun vrienden een enorme hoeveelheid eten bestelden en het zelf nauwelijks aanraakten.

Het gesprek aan tafel ging over de in Amerika geboren tweeling van zijn zus, over de huizenprijzen in Beijing en die in een kuststad waar zijn ouders overwogen een appartement aan het water te kopen en over hun onhandige nieuwe huishoudster. Pas toen zijn moeder had afgeruimd vroeg ze, alsof het zomaar bij haar opkwam, of hij had gehoord dat Shaoai was overleden. Zijn vader was toen al naar zijn werkkamer vertrokken.

Zijn ouders vertellen dat hij met Shaoais ouders contact had gehouden en voor hen de zaken had waargenomen toen het gezin door ziekte en dood werd bezocht, daar had Boyang geen reden toe gezien. Als ze al een vermoeden hadden gehad van een band, hadden ze de keus gemaakt er niet van te willen weten. De sleutel tot succes lag naar de mening van zijn ouders in het vermogen om selectief te zijn in het leven, te vergeten wat je niet hoorde te onthouden, afstand te nemen van mindere, onbelangrijke mensen en te onderkennen dat menselijke emoties geen nut hebben. Roem en materieel gewin zijn van secundair belang, maar voor wie in staat is te bepalen welk deel van zijn leven hij op neutrale wijsheid zal baseren komen ze niet als een verrassing. Zijn zus, een vooraanstaand natuurkundige in Amerika, toonde de geldigheid van deze overtuiging aan.

‘Ik heb het gehoord,’ zei Boyang. Tante zou het overlijden niet voor de vroegere buren hebben achtergehouden en het verraste hem niet dat een van hen zijn ouders had gebeld. Misschien waren het er zelfs meerdere geweest, want als er iets plezierigs was aan het overbrengen van een overlijdensbericht, was het wel zo’n telefoontje, zo’n nauwelijks als hoffelijkheid vermomde tuchtiging.

Zijn moeder kwam uit de keuken terug met twee kommetjes thee en gaf hem er een. Geleidelijk loodste ze het gesprek voorbij het prettig vertrouwde repertoire en hij kromp ineen. Hij kwam altijd opdraven als ze hem ontbood: de beste manier om afstand te bewaren, vond hij, was aan al haar wensen tegemoet te komen.

‘En wat vind jij ervan?’ vroeg zijn moeder.

‘Waarvan?’

‘Alles,’ zei ze. ‘Je moet erkennen dat het nergens goed voor is geweest, toch?’

‘Wat was nergens goed voor?’

‘Dat leven van Shaoai uiteraard,’ zei zijn moeder terwijl ze de ene aronskelk in de kristallen vaas op de eettafel verschikte. ‘Maar zelfs als je haar erbuiten laat, anderen zijn ook geraakt.’

Welke anderen verdienden dan haar aandacht, al was het maar een moment, wilde Boyang vragen. De chemische stof die men in Shaoais bloed had gevonden kwam uit zijn moeders lab en het was nooit vastgesteld of het om een moordaanslag, een poging tot zelfdoding of een bizar ongeluk was gegaan. In zijn familie werd er niet over gepraat, maar hij wist dat zijn moeder wrok was blijven koesteren.

‘Bedoelt u dat er niets van uw carrière is overgebleven?’ vroeg Boyang. Na het voorval had de universiteit strafmaatregelen genomen tegen zijn moeder wegens onzorgvuldig beheer van de chemicaliën. Het zou bij een akelig incident zijn gebleven, een kleine hapering in haar verder steil oplopende carrière, maar ze was de aantijging blijven bestrijden: alle laboratoria van de faculteit werkten met verouderde regels en iedere masterstudent had toegang tot de chemicaliën. Het was ongelukkig dat iemand gezondheidsschade had opgelopen, had ze toegegeven, en ze was bereid de straf te ondergaan voor het zonder toezicht toelaten van drie tieners in haar lab, wat eerder onzorgvuldig beheer van mensen was dan van chemicaliën.

‘Als je naar mijn carrière kijkt, jazeker, daar is niets van overgebleven, en dat zonder dat er aanleiding voor was.’

‘Maar u bent er goed uitgekomen,’ zei Boyang. ‘Bent er beter van geworden, dat moet u toegeven.’ Zijn moeder had ontslag genomen en was voor een farmaceutisch bedrijf gaan werken dat later door een Amerikaans bedrijf was overgenomen. Met haar onberispelijke Engels, geleerd op een katholieke school, en meerdere octrooien op haar naam verdiende ze drie keer zoveel dan ze als universitair docent zou hebben gedaan.

‘Zei ik dan soms dat ik het over mezelf had?’ zei ze. ‘Jij neemt aan dat ik alleen aan mezelf hoef te denken, maar dat is alleen hypothese, er is geen bewijs voor.’

‘Ik zou niet weten wie u anders uw gedachten waard vindt.’

‘Ook jou niet?’

‘Hoe bedoelt u?’ Een zeer zwak weerwoord, dacht Boyang; zo’n vraag stelt iemand alleen omdat hij het antwoord al kent.

‘Dat Shaoai werd vergiftigd, heeft jouw leven daar niet onder geleden?’

Wat wilde ze hierop horen? ‘Je went eraan,’ zei hij. En na enig nadenken voegde hij eraan toe: ‘Nee, ik zou niet willen zeggen dat ik er sterk onder heb geleden.’

‘Wie wilde haar dood hebben?’

‘Wat zegt u?’

‘Je verstond me wel. Wie wilde haar vermoorden indertijd? Ze leek me het type niet om zelfmoord te plegen, maar een van je vriendinnetjes, ik weet niet meer welke, zinspeelde erop.’

Als hij vroeger de verschillende scenario’s van Shaoais dood in zijn hoofd afspeelde, had zijn moeder er geen rol in, maar ouders doen dat toch nooit in een kinderfantasie? Niettemin was het irritant dat zijn moeder er wél aandacht voor had gehad en dat hij had onderschat hoeveel ze van de zaak wist. ‘Je snapt heus wel dat ik, als je me eerlijk vertelt dat jij haar hebt vergiftigd, dat dan niet verder vertel of actie onderneem,’ zei ze. ‘We voeren dit gesprek puur en alleen omdat ik er nieuwsgierig naar ben.’

Ze hielden zich allebei aan de code: als vreemden co-existeren en met gereguleerde onverschilligheid intiem met elkaar zijn (als dat de term ervoor was). Op zo’n manier mocht hij zijn moeder wel, terwijl hij wist dat hij in zekere zin niet echt haar kind was geweest en zij zich met het ouder worden niet van hem afhankelijk zou maken. ‘Ik heb haar niet vergiftigd,’ zei hij. ‘Het spijt me.’

‘Hoezo spijt het je?’

‘U zou veel blijer zijn als er uitsluitsel was. En ik ook, als ik u met zekerheid kon zeggen wie het heeft gedaan.’

‘Goed, dan zijn er nog maar twee mogelijkheden. En, was het volgens jou Moran of Ruyu?’

Hij had zich al die jaren dezelfde vraag gesteld. Hij lachte zijn moeder toe en waakte ervoor dat zijn gezicht hem verried. ‘Volgens u?’

‘Ik kende ze geen van tweeën.’

‘Daar had u ook geen aanleiding voor,’ zei Boyang. ‘Voor u gold dat eigenlijk bij iedereen.’

Zijn moeder, wist hij, was er de vrouw niet naar om stil te blijven staan bij zijn cynisme. ‘Ruyu heb ik niet echt leren kennen,’ zei ze. ‘Moran heb ik natuurlijk geregeld gezien, maar ze staat me niet meer zo bij. Ze was bij mijn weten geen slimme meid, klopt dat?’

‘Ik betwijfel of iemand voor u slim genoeg kan zijn.’

‘Je zus is het wel,’ zei Boyangs moeder. ‘Maar leid me niet af. Jij hebt ze allebei goed gekend, dus je hebt vast wel een idee.’

‘Nee,’ zei Boyang.

Zijn moeder keek hem aan en, zo stelde hij zich voor, herschikte in gedachten de anderen zoals ze dat bij moleculaire verbindingen zou doen. Hij dacht terug aan de reis naar Amerika die hij zijn ouders voor hun veertigjarig huwelijk cadeau had gedaan. Op de luchthaven van San Francisco hadden ze een tentoonstelling van lokeenden gezien. De vlucht van twaalf uur ten spijt had zijn moeder de houten eenden stuk voor stuk bekeken. Ze was gefascineerd geweest door al die kleuren en vormen, ze had de jaren ’20-affiches gelezen waarop de prijs van twintig cent per lokeend stond vermeld en met haar kennis van de inflatiecijfers door de jaren heen had ze de prijs berekend die op dat moment gold. Altijd alles willen weten, dacht hij, altijd alles willen weten zonder iets ervan op zichzelf te betrekken.

‘Heb je het ze ooit gevraagd?’ vroeg ze.

‘Of ze hebben geprobeerd een moord te plegen?’ vroeg Boyang. ‘Nee.’

‘Waarom niet?’

‘Volgens mij overschat u wat uw zoon vermag.’

‘Je wilt het toch wel weten? Dan vraag je het toch gewoon?’

‘Wanneer? Had ik het toen moeten doen, of moet het alsnog?’

‘Alsnog. Nu Shaoai dood is, komen ze er misschien eerlijk voor uit.’

Alleen al niet omdat Moran noch Ruyu zijn e-mail zou beantwoorden, dacht Boyang. ‘Misschien overschat u niet wat ik vermag, maar u doet dat wel met andermans wens om eerlijk te zijn,’ zei hij. ‘Is het bij u opgekomen dat het misschien gewoon een ongeluk was? Of is dat te gewoontjes voor u?’

Zijn moeder keek in haar kommetje. ‘Te veel thee in de pot doen zou je een fout kunnen noemen. Maar niemand doet gif in de thee van een ander. Of bedoel je dat Moran of Ruyu het doelwit was en dat die arme Shaoai per ongeluk het verkeerde kommetje heeft gepakt? Jij had het kunnen zijn!’

‘Dat ik per ongeluk die thee had opgedronken?’

‘Nee. Mijn vraag is: als iemand jou probeerde te vermoorden, hoe ligt dat dan voor jou?’

De enkele aronskelk, de lievelingsbloem van zijn moeder, zag er dreigend uit – onecht zo, met zijn sublieme kromming. Zonder hem aan te kijken, hoewel hij wist dat ze ook hem nauwkeurig observeerde, blies ze zachtjes in haar thee. Verdraaide ze het verleden voor haar eigen plezier, uitte ze haar twijfels of was de scheidslijn tussen verdraaien en uiten zo smal dat het één niet zonder het ander kon? Hij wist niet beter dan dat hij zich ergens in haar selectieve bewustzijn bevond, maar misschien beeldde hij zich dat alleen maar in. Een mens hoort niet alles over zijn eigen moeder te willen weten.

Hij moest toegeven dat het nooit bij hem was opgekomen. ‘Het is een mogelijkheid, weet je,’ zei ze.

‘En waarom zou iemand mij hebben willen vermoorden?’

‘Waarom zou iemand een ander überhaupt willen vermoorden,’ zei ze, en zo wist Boyang meteen dat hij zich te luchthartig had uitgelaten. ‘Iemand die gif uit een lab pikt doet dat met de bedoeling een ander of zichzelf iets aan te doen. Ik zou zeggen dat het kwaad al was geschied op het moment dat dat goedje werd gestolen. Ik vraag niet naar het waarom. Waarom iemand iets doet gaat mijn begrip en mijn belangstelling te boven. Het enige wat ik graag zou willen weten is wie wie heeft proberen te vermoorden, en helaas weet jij het niet. En het treurige is dat jij er niet net zo benieuwd naar bent als ik.’

2

Toen de trein op 1 augustus 1989 onder de stationsbogen in Beijing tot stilstand kwam en Ruyu na het schelle middaglicht buiten haar ogen aan het grijze duister binnen liet wennen, wist ze nog niet dat de voorbereiding op een vertrek lang voor de aankomst diende te beginnen. Er was veel dat zij als vijftienjarige nog moest leren. Je weet hoe de wereld in elkaar steekt als je antwoorden op je vragen zoekt. Die vragen, argeloos gesteld in je kindertijd, voor jezelf gehouden wanneer je ouder wordt en, wanneer het antwoord zoek blijft, ontkend door wie hecht aan de zekerheden die de volwassenheid biedt, vormen de context van iemands wezen. Maar Ruyu had al een antwoord gekregen dat alle vragen uitsloot.

De reizigers liepen naar de uiteinden van de wagon. Ruyu bleef zitten en keek door het vuile raam. Op het perron duwden mensen elkaar opzij, met hun armen en – met meer resultaat – met hun tassen en koffers. Er zou iemand staan om haar op te halen, maar ze wist niet wie en hoefde het ook niet zo nodig te weten. Ze pakte een paar haarspelden uit haar schooltas en deed ze in. In de brief die haar oudtantes het gastgezin de week voor haar reis hadden gestuurd, hadden ze haar zo beschreven: een witte bloes en een zwarte rok, twee blauwe haarspelden in de vorm van een vlinder, een bruine mand van wilgentenen, een 120-bas accordeon in een zwarte leren koffer, een schooltas en een veldfles.

De laatste passagiers, twee schoonzussen van middelbare leeftijd, vroegen of ze hulp nodig had. Ruyu bedankte vriendelijk – het ging prima. Tijdens de negen uur lange reis hadden de beide vrouwen haar met onverholen nieuwsgierigheid geobserveerd; dat ze alleen af en toe een slokje water had genomen, dat ze de hele tijd niet naar de wc was gegaan, dat ze de gesp van haar schooltas niet één keer had losgelaten, die dingen waren hun niet ontgaan. Ze hadden haar een perzik en een doosje crackers voorgehouden en later nog een fles sinaasappelsap die ze op een station via het raam hadden gekocht, maar Ruyu had het allemaal beleefd afgeslagen. Onder elkaar hadden ze haar gedrag geprezen, en toch waren ze beledigd geweest. Het was een klein meisje dat in hun ogen en in die van andere reizigers te jong was om alleen te reizen, maar toen ze haar ernaar vroegen had ze terughoudend gereageerd en weinig over de aard van haar expeditie prijsgegeven.

Toen het gangpad leeg was, sjorde Ruyu de accordeonkoffer uit het bagagerek. Haar schooltas, eentje van stevig canvas, had ze al vanaf de eerste klas en hij was allang van grasgroen tot een vaalgeel wit verschoten. Haar oudtantes hadden er een kleine klerentas in genaaid, waarin twintig nagelnieuwe bankbiljetten van tien yuan zaten, voor een meisje veel geld om bij zich te hebben. Heel behoedzaam trok Ruyu de mand onder haar stoel vandaan; het was de kleinste van een set van drie tenen manden die haar oudtantes, zo hadden ze haar verteld, in 1947 in het beste warenhuis van Shanghai hadden gekocht en ze hadden haar gevraagd om er alsjeblieft voorzichtig mee om te gaan.

Shaoai herkende Ruyu zodra die het perron op stumperde. Wie haalde het nu in zijn hoofd om een meisje in zulke antieke kleren te steken en haar dan ook nog een ouderwetse, kinderachtige schooltas en een waterfles mee te geven? Dat moesten die twee oudjes zijn geweest. ‘Je ziet er jonger uit dan ik had verwacht,’ zei Shaoai toen ze op Ruyu af liep, maar dat jokte ze. Op de zwart-witfoto die de oudtantes hadden gestuurd leek Ruyu, ondanks de wollen jasschortachtige jurk die haar te ruim was en met die ogen die open de lens in keken – de ogen van een kind dat haar plek in de wereld nog niet kende en zich er niet mee bezighield – een gewoon schoolmeisje. Het gezicht tegenover haar vertoonde nu een ijzige onneembaarheid die een meisje van Ruyu’s leeftijd vreemd zou moeten zijn. Ze ergerde zich een beetje, alsof de trein de verkeerde had afgeleverd.

‘Zuster Shaoai?’ vroeg Ruyu, die de ander herkende van de familiefoto die haar oudtantes was toegezonden – kort haar en een hoekig gezicht met dunne lippen, waarmee het iets geagiteerds kreeg.

Uit de zak van haar short haalde Shaoai de foto die Ruyu’s oudtantes met hun brief hadden meegestuurd. ‘Dan weet je dat je niet door de verkeerde wordt opgehaald,’ zei ze, en ze stak de foto weer terug.

Ruyu herkende de foto, die twee maanden ervoor op haar vijftiende verjaardag was genomen. Elk jaar op haar verjaardag (maar was het echt haar verjaardag of alleen ongeveer, had ze zich wel eens afgevraagd, zonder ernaar te vragen) gingen haar oudtantes met haar naar de fotograaf voor een zwart-witportret. De uiteindelijke afdruk kwam dan in een album, waar hij tussen vier zilverkleurige hoekjes werd gestoken, steeds op een nieuw blad met het jaartal onderaan. Omdat de fotograaf – als leerling begonnen maar allang geen jonge knul meer – haar al die jaren nooit van pose had laten veranderen, zat ze op al haar verjaardagsfoto’s rechtop en met de handen op haar schoot gevouwen. Die van Shaoai moest een latere afdruk zijn, want haar oudtantes waren niet van het slag dat een lege plek tussen vier hoekjes liet zitten en zo een mooi geordend fotoalbum verrommelde. Toch bracht de gedachte dat een vreemde iets van haar bij zich droeg haar van haar stuk. Ze merkte dat ze klamme handen had gekregen en veegde ze af aan het achterpand van haar zwarte katoenen rok.

Shaoai keek naar de lange rok en zei: ‘Je zou aan wat lichtere kleren moeten zien te komen voor de zomer.’

In Shaoais misprijzende blik herkende Ruyu de vooringenomenheid die ze ook al bij die wat oudere vrouwen in de trein had bemerkt. Dat meisje was dus geen haar beter dan de rest: meteen klaar om zich in zo’n positie te manoeuvreren dat ze haar van advies over haar doen en laten kon dienen. Wat haar van hen onderscheidde en wat ze niet wisten was dat zij was uitverkoren. Wat zij wist zou hun nooit worden geopenbaard: ze kon hen zien, doorzien, zoals de anderen dat bij haar – en zichzelf – niet konden.

Shaoai, een meisje van tweeëntwintig, was de enige dochter van ‘oom’ en ‘tante’, die op de een of andere ingewikkelde manier, die verder niet aan Ruyu was uitgelegd, met de oudtantes verwant waren. ‘Eerlijke mensen,’ hadden haar oudtantes gemeld over het paar dat had toegezegd haar een jaar of – als alles goed ging – de komende drie jaar in huis te nemen, totdat ze naar de universiteit ging. Ruyu’s oudtantes hadden nog twee andere stellen in Beijing in overweging genomen, ook verre verwanten, maar die hadden jongens van Ruyu’s leeftijd of niet veel ouder. Om mogelijk ongemak te vermijden was de keus uiteindelijk op de ouders van Shaoai gevallen.

‘Wil je niet eerst even op adem komen?’ vroeg Shaoai, en voordat Ruyu kon antwoorden pakte ze de mand en de accordeon op. Toen Ruyu aanbood zelf een van de twee te dragen, draaide Shaoai kortaf haar gezicht naar de uitgang en zei dat ze daar hulp had.

Ruyu was niet voorbereid op de stadsgeluiden en de hitte buiten het station. De namiddagzon was een witte schijf achter de smog en uit luidsprekers klonk de stem van een man die streng naam en signalement oplas van mensen die werden gezocht voor de subversieve acties tegen de regering van eerder die zomer. Reizigers voor wie Beijing enkel een overstaphalte was namen de beschikbare schaduwplekken onder de aanplakborden in en de minder gelukkigen zaten met een krant op hun hoofd. Vijf vrouwen met elk een kartonnen bord vlogen op Shaoai af en riepen om het luidst de naam van hun hostel of shuttledienst. Terwijl Shaoai zich behendig met de mand en de accordeonkoffer tussen de mensen door slingerde, kreeg Ruyu, die iets te lang had staan weifelen, een stel andere runners en handelaren om zich heen. Een niet meer zo jonge vrouw in een mouwloos jasschort greep haar bij de elleboog en trok haar van de anderen weg. Ruyu probeerde haar arm los te draaien en uit te leggen dat ze gewoon op familiebezoek ging, maar de zware mist van geluiden overstemde haar zwakke protest. In het provinciestadje waar ze vandaan kwam zou een vreemde en zelfs een kennis nooit zo dicht bij haar komen: toen ze klein was, waren de statige houding en de ernst op het gezicht van haar oudtantes haar bescherming geweest tegen de opdringerigheid van buitenaf en later, toen die haar niet meer begeleidden, werd ze op straat of op de markt met rust gelaten omdat men in haar barse houding hun striktheid herkende en respecteerde.

Eenmaal terug had Shaoai Ruyu binnen de kortste keren van de runners verlost. Ruyu zag dat ze niets meer bij zich had en vroeg waar haar accordeon was. Het verwijt deed Shaoai stilstaan. Bij mijn helpers natuurlijk, zei ze, en of Ruyu dacht dat ze zulke kostbare bagage in de steek zou laten om iemand te redden die zelf benen had om te vluchten.

Ruyu had nog nooit meegemaakt dat ze had moeten vluchten: haar oudtantes waren in staat – en de laatste jaren zijzelf ook, besefte ze – anderen een straatje om te laten gaan. Nog voor ze kon lopen was ze bij twee katholieke vrijgezelle zussen op de stoep achtergelaten en al waren ze geen bloedverwanten, ze hadden haar grootgebracht. Als waren ze zieneressen hadden haar ‘oudtantes’ haar levenspad uitgestippeld – van hun flatje in de provincieplaats zou het naar Beijing leiden en vandaar naar het buitenland, waar ze in de kerk haar enige echte thuis zou vinden. De mensen buiten het tweekamerappartement dat ze met hun drieën deelden – buren, leerkrachten, klasgenoten – waren nodeloos nieuwsgierig, alsof de pap die ze at als ontbijt of de wanten die aan een koordje om haar nek bungelden een raadsel konden helpen oplossen dat hun begrip te boven ging. Ruyu had geleerd kil en vormelijk antwoord op hun vragen te geven. Toch keek ze neer op hun onwetendheid: de anderen zouden hun leven leiden in het stof en zij het hare geheel en al in zuiverheid.

De helpers van Shaoai, die langs de straat in de schaduw van een gebouw stonden te wachten, waren een jongen en een meisje. Shaoai stelde ze voor; Boyang, een stevige, gebruinde knul was bezig de accordeonkoffer op de bagagedrager van zijn fiets te binden en had een flonkerende glimlach. Moran, het magere meisje dat schrijlings op haar fiets zat, had de tenen mand al achter zich vastgezet. Het waren buurkinderen, zei Shaoai, en ze waren allebei een jaar ouder dan Ruyu, maar op haar nieuwe school zou ze bij hen in de klas komen. Toen school ter sprake kwam, keken Boyang en Moran steels naar de accordeonkoffer en het plan moest hun dan ook zijn verteld: Ruyu had geen geldige verblijfsvergunning voor Beijing en toen haar oudtantes met het voorstel waren gekomen haar erheen te sturen, hadden oom en tante teruggeschreven dat ze echt heel graag een steentje zouden bijdragen aan Ruyu’s opleiding, maar dat de meeste middelbare scholen een leerling zonder verblijfsvergunning voor de stad niet zouden toelaten. Ruyu was een goede muzikante, was de reactie geweest van haar oudtantes, en ze hadden een kopie bijgesloten van Ruyu’s overgangscertificaat van de achtste klas voor accordeon. Ruyu wist niet hoe oom en tante de middelbare school – Shaoais oude school – hadden overgehaald haar op grond van haar muzikale talent toe te laten en haar oudtantes hadden zich niet verbaasd getoond over de brief met het verzoek Ruyu haar accordeon en het origineel van het overgangscertificaat mee te geven wanneer ze naar Beijing kwam.

Die avond, toen Ruyu in het bed lag dat ze met Shaoai zou delen, liet ze haar gedachten gaan over een bestaan waarin haar oudtantes geen respect zouden afdwingen en voelde ze zich voor het eerst de wees die ze in andermans ogen was geweest. Ze voelde zich al klein worden hier in Beijing, maar nog erger was het dat het de mensen niet kon schelen. Onderweg in de bus van het station naar haar nieuwe huis was er een man heel dicht bij haar komen staan. Hij had een overhemd met korte mouwen aan en zodra de bus in beweging kwam, was het of hij bijna met zijn volle gewicht tegen haar aan leunde. Ze wurmde zich bij hem weg, maar de druk bleef, onmerkbaar voor de andere passagiers, want toen ze de twee vrouwen op het bankje tegenover haar aankeek (vreemden voor elkaar, te oordelen naar het feit dat ze niet naar elkaar lachten en niet met elkaar praatten) in de hoop dat ze haar te hulp zouden schieten, wendden ze hun ogen af naar de winkels buiten. Die narigheid zou hebben voortgeduurd als Shaoai zich na het kopen van hun kaartjes bij de conducteur niet naar haar toe had gedrongen en onder het voorwendsel houvast te zoeken aan een rugleuning een arm tussen haar en de man had gewrongen. Er was niets gezegd, maar het kon zijn dat Shaoai de man een por had gegeven of boos had aangekeken, en anders had de man zich simpelweg door haar aanwezigheid teruggetrokken. De rest van de busrit bleef Shaoai dichtbij – een stuk staal tussen haar en de buitenwereld. Geen van tweeën sprak en toen ze eruit moesten, tikte Shaoai haar op de schouder en begon ze zich, terwijl ze Ruyu gebaarde haar te volgen, naar de uitgang te dringen. De man in de korte mouwen, merkte Ruyu, nagelde haar vast met zijn ogen. Hoewel ze behoorlijk wat mensen tussen zich in hadden, voelde ze haar wangen branden.

Op het trottoir vroeg Shaoai of ze te stom was om op zichzelf te passen. Het gebeurde zelden dat Ruyu een boos gezicht tegenover zich zag – beide oudtantes waren gelijkmoedige mensen die opwinding in al haar vormen als een obstakel zagen in de persoonlijke ontwikkeling. Ze slaakte een zucht en keek weg om Shaoai niet in verlegenheid te brengen.

Een fractie van een seconde had Shaoai spijt van haar uitval; Ruyu was tenslotte een kind, een provinciaaltje, een door excentrieke oude dametjes grootgebrachte wees. Als ze had begrepen waar haar boosheid vandaan kwam, had ze heus wel willen inschikken, excuses willen maken zelfs, maar Ruyu deed niets om haar milder te stemmen en zei niets ter verdediging van haar gedrag. Dat zwijgen kwam over als een pedante poging om afstand te nemen. ‘Hebben je oudtantes je niks nuttigs geleerd?’ zei ze, bozer nog dan daarnet, zowel om het uitblijven van een reactie van Ruyu als om haar eigen geprikkeldheid.

Niets deed Ruyu sterker in zichzelf keren dan een kwaadaardige houding tegenover haar oudtantes. Haar verweer tegen kritiek op hen was meer dan een rechtvaardiging van de manier waarop ze haar hadden grootgebracht: door hen te verdedigen, verdedigde ze God, die de keus had gemaakt haar bij hen op de stoep neer te leggen. ‘Mijn oudtantes hebben me meer geleerd dan jij je kunt indenken,’ zei ze. ‘Als het je niet aanstaat dat ik bij jullie in huis kom, dan snap ik dat. Ik ben hier niet omdat jij dat zo leuk moet vinden en het is niet aan jou om wat van mijn oudtantes te vinden.’

Daarna leek Shaoai geen zin meer in ruzie te hebben. Ze had Ruyu een ogenblik strak aangekeken en vervolgens haar schouders opgehaald. Eenmaal bij Shaoai thuis was het of ze het voorval achter zich hadden gelaten.

Toont U me alstublieft – Ruyu vouwde haar handen over haar borst – dat een grote stad vergeleken met U niets voorstelt. De bamboemat onder haar koelde niet meer, maar ze wilde niet verschuiven en bleef dicht bij de rand van het bed aan de kant die Shaoai haar had toegewezen. Het enige raam in de kamer, een vierkant venstertje hoog in de muur, liet weinig nachtlucht binnen en onder het muskietengaas plakte haar pyjama aan haar lichaam. In de woonkamer flikkerde een tv, met het geluid zacht, maar ze betwijfelde of oom en tante keken. Ze hadden een poosje zitten fluisteren en Ruyu was benieuwd of ze het over haar of haar oudtantes hadden gehad. Alstublieft, zei ze opnieuw in gedachten, schenk me alstublieft de wijsheid om onder vreemden te leven tot ik hen achter me laat.

Haar oudtantes hadden Ruyu niet geleerd te bidden. Ze was niet streng religieus opgevoed, maar haar oudtantes hadden er alles aan gedaan om haar de opleiding te geven die zij nodig achtten voor haar toekomstige hereniging met de kerk. Zelf hadden ze na 1957, toen de kerk door de Communistische Partij was hervormd tot de Patriottische Vereniging van Chinese Katholieken, geen dienst meer bijgewoond en concreet bewijs van hun vroegere spirituele leven hadden ze evenmin nog in huis. Toch had Ruyu al op jonge leeftijd begrepen dat niet de afwezigheid van ouders haar van de andere kinderen onderscheidde, maar de aanwezigheid in haar leven van God, die ouders, broers of zussen en zelfs haar oudtantes overbodig maakte. Nog voor ze naar de lagere school ging, was ze tegen Hem gaan praten. ‘Onze Vader in de hemel,’ had ze als klein meisje haar oudtantes horen zeggen, en elke dag sloot ze af met een gesprek met Hem, waarbij Hij een tegelijkertijd abstracte en troostrijke tegenwoordigheid was tegen wie ze praatte zoals andere kinderen dat doen tegen een ingebeeld vriendje of zichzelf. Maar Hij was geen vriend en evenmin een deel van haarzelf: Hij hoorde bij haar zoals Hij bij haar oudtantes hoorde. Het geheim van Zijn tegenwoordigheid, wist ze, deelde ze met geen van de mensen die ze tot dusver had ontmoet; niet met oom en tante, die hadden gezegd dat ze heus om dingen mocht vragen omdat ze nu een van hen was; niet met de buren van de andere vijf huizen rond de binnenplaats, die allemaal waren uitgelopen toen ze aankwam, met haar hadden gepraat alsof ze haar al tijden kenden en van wie een man had gegrapt dat ze een te smal ruggetje had voor zo’n grote accordeon en een vrouw had opgemerkt dat ze met dat vochtige weer in die kleren nog zweetuitslag kreeg; niet met die jongen, Boyang, of dat meisje, Moran, die zich stilhielden als er ouderen bij waren maar, had ze gezien aan de manier waarop ze elkaar aankeken, wel degelijk het een en ander met elkaar bespraken; en niet met Shaoai, die de binnenplaats als een vorstin had verlaten nog voordat de buren klaar waren met het verwelkomen van de nieuwkomer, geïrriteerd als ze was om al die heisa.

Zorg alstublieft dat de tijd die ik met die vreemden moet doorbrengen snel verstrijkt zodat ik spoedig bij U ben. Juist toen ze het gesprek wilde besluiten, zoals gewoonlijk met een verontschuldiging (ze vroeg Hem altijd te veel zonder een wederdienst aan te bieden), ging de voordeur open en met een klap weer dicht; de ijzeren bel die ze aan de deurpost had zien hangen klingelde en werd meteen door iemands hand tot zwijgen gebracht. Tante maakte een opmerking en Shaoai, degene die binnen moest zijn gekomen, zei iets terug, maar ze praatten zacht en Ruyu verstond ze niet. Ze keek door het muskietengaas naar het gordijn dat de slaapkamer van de huiskamer scheidde – blauw katoen met witte bloemen – en naar het licht dat onder het gordijn door vanuit de huiskamer de slaapkamer in kroop.

Het huis, ruim honderd jaar oud, was op het traditionele familieleven gebouwd, met het centrale deel als woonkamer en deurloze doorgangen naar de slaapkamers. De kleinste ervan, niet groter dan een chambrette en rechts naast de buitendeur, was de complete wereld van opa, de vader van oom, die al vijf jaar bedlegerig was na een reeks herseninfarcten. Eerder op de avond had tante, toen ze Ruyu een rondleiding door het huis gaf, even het gordijn opengetrokken voor een vluchtige blik op de oude man, die onder zijn dunne grijze deken als enig resterend teken van leven in zijn uitgemergelde gezicht traag een paar doffe ogen op Ruyu had gericht. Hij had iets onverstaanbaars gezegd, waarop tante op luide, maar niet onvriendelijke toon had geantwoord dat er niets was waar hij zich druk over hoefde te maken. Het speet hen dat ze haar geen eigen kamer konden bieden, had tante tegen haar gezegd, en wijzend naar het gordijn dat opa verborg had ze er zachtjes aan toegevoegd: ‘Die kamer kan elk moment vrijkomen, wie zal het zeggen.’

De slaapkamer die Ruyu met Shaoai zou gaan delen was de grootste in huis en was daarvoor die van oom en tante geweest. Tante verontschuldigde zich ervoor dat ze geen tijd hadden gehad er veel aan te veranderen en alleen een nieuw bureautje in de hoek hadden kunnen neerzetten. De andere slaapkamer, Shaoais oude, was te klein voor een bureautje erbij, dus dat ging niet, legde ze uit, omdat Ruyu een rustig plekje voor zichzelf nodig had om te leren. Ruyu mompelde iets dat het midden hield tussen een excuus en een bevestiging dat ze het had begrepen, maar tante sloeg net het stof van de bureaulamp (ook nieuw, zei ze, en tegelijk met het bureau in de uitverkoop gekocht) en leek het niet te horen. Ruyu vroeg zich af of haar oudtantes hadden bedacht dat wat ze met haar voorhadden ook het leven van anderen veranderde: als ze zich er al bewust van waren geweest, hadden ze het haar niet verteld, en ze was stomverbaasd dat een meisje als zij aanleiding was voor al dat ongemak. Toen tante tijdens het avondeten Shaoai opdroeg Ruyu te laten zien hoe ze het muskietengaas moest vastmaken, had Shaoai spottend gezegd dat zelfs een kind dat kon, waarop tante de boel had gesust met de opmerking dat ze alleen wilde dat Ruyu wist hoe het er in haar nieuwe gezin aan toeging. Daarna was oom in een versleten onderhemd aangeschoven, stil en met een verdrietige glimlach om zijn lippen, maar na een boze blik van tante was hij als de donder de slaapkamer weer binnengegaan om in een keurig dichtgeknoopt overhemd terug te komen. Uit de verwachtingsvolle uitdrukking op het gezicht van oom en tante had Ruyu opgemaakt dat er extra aandacht aan de maaltijd was besteed en later op de avond, toen ze water voor haar waskom was gaan halen uit de houten emmer naast de keuken, had ze oom geruststellend tegen tante horen zeggen dat dat meisje misschien gewoon moe was van de reis en daarop tante hardop horen hopen dat de trek in eten bij Ruyu weer terug zou komen omdat het voor iemand van die leeftijd bepaald ongezond was om net als een meesje alleen maar wat kruimels te eten.

Op het gordijn verscheen dreigend de schaduw van iemand die naar de slaapkamer kwam. Ruyu herkende het silhouet van Shaoai en deed haar ogen dicht. Tante fluisterde nog iets, waarop geen antwoord kwam en toen kwam Shaoai binnen. In het halfduister bleef ze staan en deed het licht aan, een kaal, laaghangend peertje. Met nog stijver dichtgeknepen ogen luisterde Ruyu naar het gestommel. Een ogenblik later ging een elektrische ventilator aan en was het gebrom het enige geluid in de nachtelijke stilte. De wind blies het muskietengaas direct omhoog, waarop Shaoai overdreven zuchtend de onderkant van het gaas onder het matras stopte. ‘Je kunt toch tenminste de muggen wel te slim af zijn,’ zei ze.

Omdat Ruyu niet wist of ze sorry moest zeggen, besloot ze haar ogen dicht te houden.

‘Je moet de deken niet zo strak om je heen trekken,’ zei Shaoai. ‘Het is heet.’

Pas na een poosje zei Ruyu dat het goed was zo en Shaoai ging er verder niet op door. Shaoai deed het licht uit en kleedde zich in het donker om. Op het moment dat ze in bed stapte en het muskietengaas goed legde, had Ruyu spijt dat ze zich niet alvast met haar rug naar het midden had gedraaid. Nu was ze er te laat mee en ze deed dan ook haar best om stil te blijven liggen en geluidloos te ademen. Alstublieft, zei ze omdat ze voelde dat Shaoai aan haar dacht, verberg me alstublieft achter Uw liefde zodat mijn bestaan ze ontgaat.

Toen Shaoai sliep, deed Ruyu haar ogen open, keek naar het muskietengaas dat grijs en vormeloos boven haar hing, luisterde naar het zwiepen van de ventilator. De treinreis was een paar uur eerder geëindigd, maar ze voelde de bewegingen nog, alsof haar lichaam de herinnering aan het reizen had vastgehouden, het nog steeds beleefde. Er was veel om aan te wennen in haar nieuwe leven: de openbare wc aan het eind van de steeg die Moran haar eerder had gewezen; de kraan midden op de binnenplaats, waar ze na zonsondergang Boyang en een paar andere grote jongens van de woningen eromheen in hun blote bast water over zich heen had zien gooien en om de beurt hun kop onder de kraan had zien steken om af te koelen; een bed delen met een vreemde; maaltijden onder het toeziend oog van een overbezorgde tante. Voor het eerst die dag had Ruyu heimwee naar haar bed achter het oude katoenen kamerscherm in het halletje van de eenkamerflat van haar oudtantes.

3

Celia klonk paniekerig in haar voicemail, alsof ze door een tornado was overvallen, maar Ruyu vond de aanleiding weinig alarmerend. Het was die avond Celia’s beurt om de dames te ontvangen. De maandelijkse vriendinnenavond was als leesclub begonnen, maar aangezien de boeken steeds vaker onuitgelezen en onbesproken bleven, waren andere activiteiten geïntroduceerd: wijnproeverijen, theeproeverijen, een vragenuurtje met de directeur van een plaatselijke makelaardij toen de huizenmarkt verslechterde, een doe-avond met zelf zeep en kaarsen maken. Celia, een van de drie oprichtsters, had de leesclub de spotnaam Huisvrouwenvereniging Buckingham gegeven, al bezigde ze die alleen bij Ruyu omdat ze dacht dat mensen die niet bij de club hoorden – en sommigen die er wel bij hoorden – zich misschien gekrenkt zouden voelen. Niet alle leden van de leesclub woonden aan Buckingham Road. Enkelen woonden aan straten met minder gewichtige namen: Kent Road, Bristol Lane, Charing Cross Lane en Norfolk Way. De huizen daar waren uiteraard meer dan fatsoenlijk en de kinderen van de gezinnen die er woonden bezochten dezelfde school als haar kinderen, maar onwillekeurig genoot Celia, die aan Buckingham Road woonde, van het subtiele onderscheid tussen haar straat en de andere.

Ruyu vroeg zich af of de bloemist niet goed had begrepen welk kleurbeeld Celia had gewild of dat de cateraar (een nieuwe, die ze op aanbeveling van een vriendin uitprobeerde) er niet in was geslaagd aan haar verwachtingen te voldoen. In beide gevallen was Ruyu’s aanwezigheid hoogstnoodzakelijk. Of ze alsjeblieft vroeg kon komen, had Celia ingesproken, alsjeblieft alsjeblieft – uiteraard niet om te herstellen wat was misgegaan, maar als ooggetuige van de tornado die in Celia zelf woedde. Teleurstellingen incasseren was Celia’s lot; het leven liet niet af haar op te zadelen met leed en tegenvallers die ze namens iedereen maar moest verduren om de rest van de wereld mooi te houden, gevrijwaard van echte rampen. Het martelaarschap van Celia was naar de (zeker niet aardige) mening van het merendeel van de mensen gewoon egocentrische aanstellerij, maar als een van de heel weinigen nam Ruyu Celia’s slachtofferschap serieus en begreep ze waar het lijden vandaan kwam: Celia, een afvallige weliswaar, was katholiek grootgebracht.

Edwin en de jongens waren uit eten en gingen daarna naar een wedstrijd van de Warriors, vertelde Celia toen Ruyu bij de Moorlands aankwam. Een roodborstlijster had zich die ochtend tegen het raam bewusteloos gevlogen en het alarm in werking gesteld, maar godzijdank was de ruit heel gebleven en had Luis, de tuinman, zich over het arme vogeltje ontfermd. De cateraar was zeventien minuten te laat geweest: of ze er niet wijs aan had gedaan alles een halfuur eerder te laten bezorgen. Halverwege de woordelijke herhaling van een gesprek tussen haar en de bezorger brak Celia zichzelf plotseling af. ‘Ruby,’ zei ze. ‘Ruby.’

‘Ja,’ zei Ruyu. ‘Ik luister.’

Celia voegde zich bij Ruyu in de ontbijthoek. De tafel en de banken waren van hergebruikt hout van een schuur in Kensington waar haar oma, kreeg al het bezoek te horen, paardrijles had gehad. ‘Je lijkt er niet helemaal bij,’ zei ze terwijl ze een glas water naar Ruyu schoof.

De vrouw die voor Celia Ruby was moest als toehoorster een en al aandacht zijn. Ruyu bedankte voor het water en zei dat er niets was wat haar afleidde. Voor Celia’s vriendinnenkring, waarvan een groot deel er snel zou zijn, was Ruyu een vrouw met wie je veel kanten op kon: afhankelijk van wat ze nodig hadden was ze lerares Mandarijn, betrouwbare huis- of huisdierenoppas, lastminutebabysit, parttime kassamedewerkster bij een snoepwinkel en af en toe hulp bij een feestje. Maar in de allereerste plaats hoorde ze bij Celia omdat die al die ontplooiingsmogelijkheden voor haar had gevonden, waaronder een baan bij La Dolce Vita, een familiebedrijf dat al drie generaties in handen was van een vriendin van Celia van de middelbare school.

Celia merkte niet vaak iets op wat buiten haar directe belevingswereld viel, maar soms, als ze daarvan was afgeleid, was ze in staat te zien hoe een ander zich voelde. Op zo’n moment eiste ze uitleg, omdat de onbedwingbare drang om te weten waar andermans leed uit voortkwam kennelijk een uitweg bood uit dat van haarzelf. Ruyu vroeg zich af of ze er ontdaan uitzag en wou dat ze even wat aan haar gezicht had gedaan voordat ze binnenkwam.

‘Je bent jezelf niet,’ zei Celia. ‘En zeg nu niet dat je een zware dag hebt gehad. Die van mij is al erg genoeg.’

‘Oké, mijn dag dan. Vanochtend stond ik in de winkel. Ik ben bij de stomerij geweest. Ik heb Karens poezen eten gegeven. Ik heb een stukje gewandeld,’ zei Ruyu. ‘Hoe moeilijk denk je dat ik het heb gehad?’

Celia slaakte een zucht en zei dat Ruyu uiteraard gelijk had. ‘Je moest eens weten hoezeer ik je benijd.’

Dat had Ruyu vaker van Celia te horen gekregen en eens in de zoveel tijd geloofde ze haast dat ze het meende. ‘Je klonk vreselijk op de voicemail,’ zei ze. ‘Wat is er gebeurd?’

Wat er was gebeurd, zei Celia, was echt te gek voor woorden. Ze was eropuit gegaan voor een paar witte t-shirts en geslaagd. ’s Middags had ze een benefietactie bijgewoond voor een belangrijk kunstfestival in San Francisco met in de organisatie een bestsellerauteur van jeugddetectives. ‘Je zou toch denken dat zo’n schrijver gewoon even een paar t-shirts voor zijn fans zou kunnen signeren,’ zei ze. ‘Je zou toch denken dat je dan het fatsoen hebt om dát niet te doen.’ Vol afkeer gooide ze de t-shirts bij Ruyu op schoot en die legde ze op tafel uit. In losse letters en met watervaste zwarte viltstift had de schrijver er voor jake, toekomstig wees en voor lucas, toekomstig wees op geschreven, met eronder een onleesbare handtekening.

Misschien had de schrijver het maar als grap bedoeld, als subversieve knipoog naar de argeloze moeder; of het was meer geweest dan een grap en hij had zich geroepen gevoeld een absolute waarheid te verkondigen die ouders hun kinderen onthouden. ‘Onacceptabel,’ zei Ruyu, waarna ze de t-shirts opvouwde.

‘En wat moet ik er nu mee? Ik heb de jongens zijn handtekening beloofd. Hoe leg ik ze uit dat de man waar ze zo tegen opkijken een eikel is. Een klootzak eigenlijk,’ zei Celia terwijl ze een slok wijn nam als wilde ze de nare smaak in haar mond wegspoelen. ‘De hemel zij dank dat Edwin ze van school heeft opgehaald en ik er straks pas mee hoef te dealen.’

Arme, onnozele Celia, die net als het merendeel van de mensen geloofde in een moment dat ‘straks’ heet. Veilig weggezet biedt ‘straks’ mogelijkheden: kansen op verandering, op oplossingen, beloning en geluk; te ver weg allemaal om echt te zijn, maar wel zo echt dat er bevrijding in zicht is uit de benauwende cocon van het ‘nu’. Had ze maar de kracht om zo aardig en hard voor zichzelf te zijn dat ze het niet had over straks, die harteloze vernietiger van het nu. ‘En wat,’ vroeg Ruyu, ‘vertel je ze straks?’