Van Pauline de Bok verschenen eerder

Steden zonder geheugen – in het voetspoor van Isaak Babel
Stof tot stof – begraafplaatsen in Nederland
Het land van Lely (samen met Tijs van den Boomen)
Berichten van een naderend einde (v/h Doodsberichten)

Pauline de Bok

Blankow
of het verlangen
naar Heimat

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

Blankow werd mede mogelijk gemaakt door een werkbeurs van het Fonds voor de Letteren.

Copyright © 2006 Pauline de Bok
Omslagontwerp: Marry van Baar

ISBN 978 90 254 4413 6
NUR 301

www.paulinedebok.nl
www.atlascontact.nl

Inhoud

Proloog

De deur

Liefdesbrieven

Het knechtshuis

De familie Spienkos

Rabarber

De Holländer

Hitlers landbouwpolitiek

De Russen komen

Het witte hert

Slacht

Neues Deutschland

Het Oosten loopt leeg

De marter

Verantwoording

Literatuur

Proloog

In 1817 trok een geschillencommissie een rechte lijn van de Dornhainersee naar de Erlensee. Het moest afgelopen zijn met de grensruzies tussen Pruisen en het groothertogdom Mecklenburg-Strelitz. Aan de groothertog viel het stuk land ten westen van deze lijn toe. De landheer van Dornhain wilde die grond wel van de groothertog kopen. Het ging goed met de landbouw, Engelse misoogsten hadden de graanprijs opgedreven en er heerste een stemming van optimisme en modernisering.

Door zijn aankoop had de landheer ineens zo veel grond dat hij het niet meer vanuit Dornhain kon laten bewerken. Dus legde hij op zijn nieuwe land een voorwerk aan, een nevenlandgoed dat hij kon verpachten. Hij bouwde het boven tegen de heuvel die in een zoom van beuken uitliep in de Mürzinsee. Blankow noemde hij het. In 1827 was het klaar, twee jaar later deed hij zijn Dornhainer bezit van de hand en verkocht het aan een burgerlijke landheer.

Met een kleine vijftig bewoners was het voorwerk aan zijn bestaan begonnen. De pachters kwamen en gingen. Omdat het ten oosten van de Elbe gewoonte was slechts jaarcontracten af te sluiten, konden ze op Blankow geen toekomst opbouwen. Honderden mensen woonden en werkten er, boeren, knechten, dagloners en hun familie, seizoenarbeiders uit Duitsland, Polen, Rusland. De landheer beschikte.

In het interbellum had hij de hoeve zelf nodig om er zijn ongetrouwde zus en zijn oudste broer met zijn bijenvolken te huisvesten. Zij leefden daar hun dagen voor zich uit, terwijl Duitsland op zijn grondvesten schudde door de Eerste Wereldoorlog, de Novemberrevolutie van 1918 en de wereldwijde economische crisis. Ook Dornhain stond aan de rand van de afgrond, de landheer stierf plotseling en na een eeuw ging het landgoed in andere handen over. De nieuwe landheer, een margarinefabrikant uit Berlijn, wist een faillissement van Dornhain alleen te voorkomen door Blankow te verkopen.

Hitler had de Duitse boer tot het hart van het Deutschtum verklaard en overal in het land kregen Arische landarbeiders de kans voor zichzelf te beginnen. Op het land van Blankow bouwde een Aufsiedlungsgesellschaft vijf nieuwe boerderijen. Het eigenlijke voorwerk kwam voor het eerst in handen van een boer die er zelf woonde en werkte.

Al snel liep de landbouwpolitiek van de nazi’s dood. De Duitse economie diende nog maar één doel: oorlog. De boer van Blankow kwam in 1941 noodlottig aan zijn einde. Zijn opvolger bracht het voorwerk tot bloei, voor het eerst.

En toen stortte het Derde Rijk in. Op 28 april 1945 werd Blankow na hevige gevechten door de Russen ingenomen. Het Uur Nul was aangebroken, Berlijn was gevallen, Duitsland capituleerde. Miljoenen mensen raakten volledig berooid op drift. Iedereen moest ontheemden opnemen, Blankow puilde uit. Vanaf dat moment maakte de Sovjetbezettingsmacht de dienst uit, tot in 1949 de Deutsche Demokratische Republik werd geïnstalleerd. De boeren produceerden niet langer voor de oorlog, maar voor de gevolgen ervan: herstelbetalingen aan de Sovjet-Unie.

De landbouw moest collectief bedreven worden. De ene na de andere boer sloot zich aan. Rondom het voorwerk werd het collectief Neues Deutschland opgericht met aan het hoofd een boer uit Oost-Pruisen. De boer van Blankow bleef in zijn kapitalistische productiewijze volharden tot hij in 1957 vertrok. Drie jaar later voltooide de Socialistische Lente de collectivisatie onder dwang.

De opbrengsten bleven tegenvallen, reorganisatie volgde op reorganisatie. Steeds groter moesten de collectieven worden, steeds industriëler. Voorwerk Blankow kon niet op tegen de betonnen stallen en schuren en tegen de flats die voor de landarbeiders aan de randen van de dorpen werden gebouwd. Het vee verdween, de landbouwmachines verdwenen, de jonge mensen verdwenen. Enkele oude vluchtelingen sleten er hun laatste dagen met hun kleinvee, hun moestuin, hun boomgaard en hun heimwee. Om hen heen verviel het voorwerk. De Oost-Pruisische boer maakte er – over de negentig jaar oud – de opheffing van de DDR nog mee. In 1995 haalden zijn kinderen hem er weg.

De deur

Achter in de laadbak komt de hond overeind. Ik rijd over de dam door de Mürzinsee. Uit het water stijgen nevelflarden op, ze geven licht, ze schijnen tussen de beuken aan de overkant. Het is het ijs dat zich, dof en zacht geworden, losmaakt van het meer, laagje voor laagje. De ijsgeest vervluchtigt, valt uiteen in kille witte wieven die vanaf het meer over het land waren. Ik ril en schud in dezelfde beweging de angst van me af. De stilstand van de winter is voorbij. Ik ben precies op tijd gekomen.

Ik draai van de chaussee af, het landweggetje op, langs de huizen van het gehucht, omhoog. Boven op de glooiing liggen ze in het grijze avondlicht: hoeve, stallen en bouwvallen. Ze liggen er alweer een tijdje voor zich heen, leeg en stil. Alleen de dikke zwarte molshopen duiden op activiteit: de aarde is nog niet ontdooid of de mollen komen al boven.

Met mijn linkerhand duw ik hard tegen de roestige ijzeren staldeur, met de rechter draai ik snel de sleutel om. Gelukt, in één keer. De deur knierpt met haar vertrouwde schrille uithaal als ik haar openzwaai. Ik stap de grote koeienstal binnen en adem de zurige lucht in. Ik doe mijn ogen dicht. De geur vult mijn borstkas, vervult me één ogenblik: alle vage heimwee van maanden. Oude geur.

Ik loop de stal door en open de deur van het afgeschotte woongedeelte, aarzelend stap ik de ruimte binnen. De stoelen staan om de tafel, de dekens liggen op het bed, de gietijzeren kachel staat ijzig op haar vier poten. Heel even vang ik een glimp op van hun bestaan zonder mij, van hun op zich zijn, dat wat een mens niet kan. Het moment van binnengaan in deze wereld is van een zeldzame inbreuk. Ik verstoor het ondoelmatige bestaan der dingen. Ik geef ze hun betekenis, ik vul de ruimte met intentie.

De hond snelt met lage rug en neus over de grond door de woning, haastig neemt hij de geuren op. Daar waar de muizen onder de vloer uit komen, waar achter het zware gordijn de tuindeur is, blijft hij even verwoed snuffelen. Dan heeft hij zijn eerste onderzoek voltooid en komt naar me toe om geaaid te worden. Waaruit ik opmaak dat het goed is.

Ik gooi proppen krant in de kachel, splinters hout en steek ze aan. Woooep, de schoorsteen zuigt aan de vlammen.

Bij het eerste ochtendgrauwen gaan we naar buiten, de hond en ik. Vol ongeduld duwt hij zijn neus tegen de rand van de ijzeren deur. Hij werpt zijn voorpoten vast in de lucht als aanloopje. Maar de sleutel gaat niet in het slot. Ik wrik en wring. Niets. Ik tuur in het sleutelgat, een keurig T-vormig doorkijkje. Rustig nog eens proberen. Een paar tellen houd ik het vol, dan begint de spanning in mijn spieren te stijgen en geef ik de deur een schop. Ze galmt als een gong.

Geen geweld gebruiken, rustig blijven. Rammen helpt niet. Nog eens proberen. Ik manoeuvreer en probeer de sleutel slinks te verleiden het slot in te gaan. Weer niet, en weer die vloedgolf door mijn lijf. De stal op en neer lopen, de appel eten die ik in mijn jaszak had gestopt. Zie eens hoe kalm ik blijf. De luiken van de andere deuren zijn nog dicht en van buiten met hangsloten vergrendeld. Mijn hart begint te bonzen. Dat betekent dus dat ik opgesloten zit. Geen telefoon, geen verbinding met de buitenwereld, niets. Niemand die mijn roepen zal horen. Niemand. Tranen springen in mijn ogen. De hond maakt zich klein. Ik geef de deur nog een dreun. Dagen, een week, nog langer, kan ik hier opgesloten zitten voor iemand het merkt. Ik moet een ruit inslaan. Ik ga alle ramen en deuren langs: nee, daar zit een luik voor, en voor dat raam ook, en dat heeft kleine ijzeren sponningen, zoals alle oude ramen in de koeienstal.

Wacht, in de Wintergarten, daar is een gewone grote ruit.

En dan? Dan is het glas kapot en kan ik eruit. En dan kan iedereen erin. Nee, dat alleen in uiterste nood.

Een stalraam, misschien pas ik daar door. Het zijn kantelramen, de scharnieren zitten halverwege, maar het is de enige kans die ik heb. Eerst alle deuren van binnen ontgrendelen, de sleutels van de hangsloten in mijn jaszak stoppen. Nee, geen jas, die is te dik, ik moet me zo dun mogelijk maken.

Ik kies het raam waaronder buiten hout ligt opgestapeld, zet er een ladder onder en klim omhoog. Ik steek mijn linkerbeen onder het gekantelde raampje naar buiten. Zo, nu het tweede been. Mijn rechtervoet blijft haken, de punt van de laars zit klem, kom op, dóórduwen. Ik hang halverwege, nu in godsnaam niet blijven steken, ik wurm en wring, mijn voet schiet los, raakt de houtstapel, andere voet, het hout begint te schuiven, ik glijd omlaag en sta op de grond. Hoe mijn hoofd door het raampje is gekomen, weet ik niet. Onbeschadigd, dat wel.

Ik ontgrendel de deur van de Wintergarten en bevrijd de hond uit de woning. Buiten, eindelijk buiten.

Op het pad zie ik verse bandensporen, scherp afgedrukt in de modder. Daar ben ik met de auto niet geweest. Ik verstar. Dan zie ik dat de sporen niet evenwijdig lopen, een auto kan het niet geweest zijn. Een brommer dan.

Zie je wel, er was hier iemand vannacht, er heeft iemand aan de deur gemorreld, iemand wilde naar binnen en heeft het slot geforceerd. Vreemd dat ik niets heb gehoord, de ijzeren deur galmt bij de geringste aanraking.

Ik was doodop van de reis, dat zal het zijn. Maar een hond wordt toch wakker als er iemand aan de deur prutst. Zo serieus heb ik het niet genomen toen zijn baas zei dat de hond niet waaks was. Dat hij gewoon door alle onheil heen maft. Ik heb geen idee hoe een hond zou moeten weten welk geluid onheil betekent en welk niet. Alle geluiden hier zijn hem vreemd. Gisteravond keek hij van het getrippel van de marter over de hooizolder boven ons hoofd alleen maar even verbaasd op. Het piepen van de luiken keurde hij één blik waardig. Dat vond ik juist een voordeel, dat hij niet bij het minste of geringste begon te blaffen. Maar als er dan eens echt onraad is? Zoals vannacht.

Wat is er gebeurd vannacht? Het is donker, het regent, ik lig in mijn bed in de bakstenen voederbak naast de kachel, de hond ligt op het kleed en buiten aan de deur staat een Mecklenburgse speknek, hij morrelt aan het slot. Het is zo’n man uit het leger van overtollige mannen hier in Mecklenburg-Vorpommern, een doorzopen mislukkeling met troebele ogen. Hoe weet hij dat ik hier ben, dat ik hier alleen ben? Hij wil vast geld, of vrouwenvlees, of hij kwam bij toeval langs, zoals de twee landlopers die hier afgelopen zomer een oude brommer wilden stelen en er, toen die het niet deed, maar met de maaimachine vandoor gingen. Misschien scharrelt de speknek zomaar wat rond in de nacht omdat hij niet kan slapen. En steekt hij, nu hij hier toch is beland, maar een schroevendraaier of zakmes in het slot van een deur, misschien valt er wel wat te halen.

Ha, grijns ik boosaardig, het is hem vannacht in elk geval niet gelukt de deur open te krijgen. Maar hij komt vast terug, komende nacht, met beter gereedschap. Hij ruikt zijn kans. Godverdomme, meteen de eerste nacht is het al mis. Vanaf nu is elk geluid verdacht. En ik weet hoeveel geluiden hier zijn, altijd weer onbekende, niet thuis te brengen geluiden. Dat is hier nu eenmaal zo, op zo’n oude plek waar de dingen jaar in jaar uit hun eigen leven hebben.

Ik loop weer naar de verse bandensporen en bekijk ze nauwkeurig. Aan één kant verdwijnen ze in het gras – daar heeft hij gekeerd –, aan de andere kant kan ik ze niet van mijn eigen autobanden onderscheiden, hoe ik ook tuur en de profielen uit elkaar probeer te houden.

Ik kan me niet van die bandensporen losmaken, in weerwil van mezelf loop ik er telkens naartoe, tot ik niets meer zie dan ribbels in de modder, vol betekenis, maar de vraag is: welke.

Die man moet weg. Of hij er nu was of niet, hij moet weg. Nu. Ik loop naar de auto, start de motor en rijd woest over de sporen heen en weer.

Over tot wat ik me heb voorgenomen. Ronddwalen, me het verlaten erf toe-eigenen, vertrouwd raken met het bestaan hier. Ik ga de hoeve binnen, het vroegere woonhuis van de boer, nu het zomerse onderkomen van mijn vrienden uit Berlijn. De dikke houten dorpel is doormidden gebeten door ratten in winterse hongersnood. Ik doorloop de benedenvertrekken, de grote woning links, de kleine rechts, ga de brede trap op naar boven en neem een kijkje in alle slaapkamers. Op de overloop staan twee kartonnen dozen met papieren. Boeken, aangevreten kranten, mapjes. Dat moeten de spullen zijn die mijn vrienden bewaard hebben toen ze het huis leegruimden. Die houd ik te goed.

Ik ga de kleine trap op naar de vliering. Daar ligt nog sneeuw op de vermolmde planken, sneeuw kruipt overal tussendoor.

Door het ossenoog – een ovale dakkapel – kijk ik naar de boomgaard achter het huis: een laan van knoestige fruitbomen loopt de diepte in tot aan de eiken. Duitse eiken: drie volwassen mensen met uitgespreide armen zijn nodig om ze te omvatten. Ze werden als erfafscheiding op de hoeken van het terrein geplant, bijna tweehonderd jaar geleden. Kaal en kantig moet het erf geweest zijn. Een nieuwe hoeve op twee hectare grasland aan de rand van een beukenbos, nog zonder geschiedenis, zonder verleden, alleen maar heden en toekomst. Dat is nu moeilijk voor te stellen, nu het voorwerk zo oud is. En ook hoe de toekomst er begin negentiende eeuw voor de mensen die hier kwamen wonen uitzag.

Ik daal de trap af en draai de voordeur op slot, inspectie volbracht. Voor de hoeve ligt het rechthoekige erf met een mesthoop, een vijver en een weitje. Links de ingestorte graanschuur en rechts liggen de ruïnes van knechtshuis en varkensstal, en de grote koeienstal, waarin ik woon. Twee kastanjebomen begrenzen het erf in het zuiden, zodat het niet zomaar wegloopt, de velden in. Koolzaad is er dit jaar ingezaaid, zie ik.

Blankow hoorde bij het landgoed Dornhain, dat drie kilometer verderop ligt. De landheer van Dornhain liet voorwerk Blankow bouwen om het te verpachten. Veel meer weten de mensen hier er niet over. De geschiedenis ligt hier niet voor het oprapen, daarvoor is de streek te onbeduidend en dunbevolkt en hebben bezitters en politieke systemen elkaar te snel opgevolgd.

Ik denk veel aan vroeger, aan hoe het hier geweest moet zijn, ik verschans me in die gedachten. Als ik onderdeel ben van een lange keten, komt het er allemaal minder op aan. Met kansberekeningen kalmeer ik mezelf. Er is geen reden om bang te zijn, er gebeurt maar zelden iets vreselijks hier. Dus waarom zou dat nu gebeuren, net nu ik er ben. Niets dan waan.

Huiverend schrik ik wakker van een onbestemd geluid. Het is mijn tweede nacht. De speknek is vast teruggekomen. Ik houd mijn adem in, die is me ineens veel te luidruchtig, en luister. Hij is het niet, het is een ander geluid. Slaperig laat ik me weer in het matras zakken. Tot ik metaal op metaal hoor, mijn bloed begint te suizen, mijn slapen kloppen. Stil, waarom maakt mijn lijf zo’n herrie. De hond, wat doet de hond? Hij slaapt. Ik luister en luister tot ik alleen de stilte nog hoor. Eigenlijk zou ik moeten gaan kijken, maar ik durf niet. Dus zal ik nooit weten of de speknek daar nu stond of niet. En elke nacht kan hij terugkomen.

’s Ochtends kijken in de spiegel een paar verschrikte ogen in een doorgroefd vaal gezicht me aan.

Ik ben gekomen om alleen te zijn, weg van de stad, van het werk, de mensen, de stroom informatie die dagelijks door mijn leven spoelde. Zo belangrijk kan het allemaal niet zijn dat ik er voortdurend met mijn neus bovenop moet zitten, of beter: zo belangrijk kan ik niet zijn. Ik ben gekomen om mezelf voor het blok te zetten. Ik wil weten wat er gebeurt als ik maanden alleen leef, op het platteland, van dag tot dag. Ik wil erachter komen wat dat doet met mijn angst en met mijn verlangen naar betekenis. En ik ben gekomen om dat vreemde oord Blankow, waar ik een paar jaar geleden bijna per toeval ben beland, beter te leren kennen.

Iets dreef me. Alle redenen blijven tegelijk óók verzinsels, mooidenkerij.

Na enkele dagen wordt mijn kring om het erf wijder. Een onverharde veldweg voert me door akkers en hooilanden. In het gras staan hoog op hun poten twee kraanvogels. Door hun parelgrijze veren en de feestelijke zwarte toefjes bij wijze van staart doen ze me altijd aan struisvogels denken. Als ze mij zien, stijgen ze langzaam klapwiekend op, gruh, gruh schreeuwen hun schorre stemmen vermoeid en ze vliegen in een wijde boog naar het volgende weiland.

Op de akkers staan koolzaadplantjes en sprietjes wintertarwe al te kleumen, groei zit er nog nauwelijks in. Ik begrijp niet wat ze in de winter bovengronds te zoeken hebben, waarom ze zich niet nog even schuilhouden in de aarde. De akkers zijn uitgestrekt, ze hebben de maat van de industriële landbouw die hier na de oorlog is ingevoerd naar het model van de kolchozen van de Sovjet-Unie. De randen zijn omzoomd met sleedoornhagen en bomenwallen. In de dieptes van de velden liggen ronde poelen, kleine doodijsgaten uit de IJstijd. Ze zijn begroeid met riet, wilgen, elzen en een enkele kastanje, en ze liggen vol veldstenen, net als de akkerranden. Hier smijten de boeren, al zolang ze het land bewerken, de stenen neer die uit de aarde omhoog blijven komen. Zo hoopt de last van het eindmorenelandschap zich op.

Mijn route wordt gedicteerd door de boeren. Hun tractors hebben sporen getrokken door de jonge gewassen, evenwijdig aan elkaar, zo breed als de armen van de machines die zaaien en bemesten en onkruid bestrijden. Op sommige plekken zijn de sporen bijna een halve meter diep, daar hebben de banden zich in het natte leem gevreten en zijn bijna vastgelopen. Bij de eerste jachtkansel – een hut op poten waarin jagers zich verschansen – sla ik linksaf naar de Erlensee die in een diepte tussen de velden ligt en volg een smaller bandenspoor dat om de hellingen slingert. Het is het spoor van de visser uit het buurdorp Falkenhof die het meer heeft gepacht. Zijn rode auto is de enige die ik wel eens als een torretje over de velden zie kruipen.

Een wand van populieren en elzen is het eerste dat van de Erlensee zichtbaar wordt. Ik zoek de opening die naar een houten steiger voert. De visser heeft er twee stoeltjes op vastgeschroefd, waarop je kunt zitten en de tijd vergeten. Een koppel eenden vliegt snaterend op uit het water, hun weergalm komt van alle kanten en vermengt zich met het opgewonden blaffen van de hond. Ik roep en huiver. Ook mijn stem komt van alle kanten terug. Het geluid lijkt hier tegen ijswanden te kaatsen, zo helder en luid keert het weer. Ook de Erlensee is een doodijsgat. Het meer is zo rond dat ik er voortdurend naar moet kijken, ik zoek het middelpunt, mijn blik glijdt in cirkels langs de oever met zijn rietkraag.

De vissen maken kringen in het water, kortstondige miniaturen van het meer. Tussen de elzen door is aan de overkant braakliggend land te zien. Nog een maand of twee, drie en de bomen zullen als een groen gordijn het meer opsluiten in zijn eigen wereld, waardoor het nog ronder zal lijken.

Verder, langs het meer. Ik volg de paadjes van het wild, zo kan ik al bukkend en met mijn armen voor mijn gezicht door de dichte bosschages bij het volgende veld komen. Ik haal mijn hand open aan de tak van een wilde roos. Lik het bloed af. Opschieten nu, weg hier. In het struikgewas heb ik alleen maar oog voor de opengewoelde plekken: everzwijnen. Ik weet ook wel dat ze me niet zullen aanvallen zolang het geen zeug met biggen is, en de biggen zitten nu nog veilig in de baarmoeder. Er is geen reden voor angst, maar het helpt niet, mijn instincten laten zich niet zo makkelijk sussen, de gedachte aan een everzwijn jaagt me op. De hond ruikt met verve aan een spoor. We komen op het weiland, ik zucht verlicht, de hond vindt een paar zwijnenkeutels en begint erop te kauwen. Bah, hoor ik mezelf zeggen, en ik wil het hem verbieden, maar nog net op tijd houd ik me in. Bepaal ik wat hij lekker vindt?

We klimmen naar het hoogste punt van het hooiland, in de verte steekt de rode kerktoren van Carlshagen de lucht in. Achter die toren, uren naar het zuiden, ligt Berlijn. De Fernweh laait op in mijn borst. Ik haal diep adem. Berlijn, de stad. Dat is een ander bestaan.

Met trage halen trek ik de cultivator door de aarde, de tanden rijten de aardkorst open. De rozemarijn is doodgevroren, de stengeluien komen alweer op, frisgroene sprieten uit de verweerde stengels van vorig jaar. ’s Ochtends is het land wit berijpt en voelt de aarde hard onder mijn laarzen, in de poelen, de plassen en de regentonnen ligt een vlies ijs. Overdag is het lente en wordt de aarde al rul. Ik wied het eerste onkruid, steek mijn schop in de groentebedden, trek diepe penwortels in één keer uit de lemige aarde, voorzichtig zodat ze niet breken, en ril van een genoegen dat bijna obsceen is. Onder de oppervlakte komen pieren, wijnbergslakken, wormpjes, een vette witte rups tot leven, en dan ontgaat me nog zo veel leven dat voor een mensenoog onzichtbaar is.

Ik strek mijn rug, die al stram voelt, en buig me weer naar de aarde. Dan bekijk ik mijn laarzen nog eens goed, de linker is zwart, de rechter groen. Ik heb één viltlaars aan en één rubberlaars. Ik kijk schichtig om me heen. De viltlaarzen zijn groot, breed en zonder pasvorm. De rubberlaarzen sluiten nauwer, zijn compacter en zweteriger. Het is de gedachteloosheid, het zijn de voeten die vooruit willen en niet registreren dat er iets niet klopt. Zoals een kleuter zonder het te merken zijn linkerlaars aan zijn rechtervoet doet en omgekeerd, hij heeft zelf zijn laarzen aangedaan, daar gaat het om. Ik was met mijn gedachten al helemaal in de moestuin. Toch schrik ik ervan, van die laarzen, ineens ben ik mezelf een beetje vreemd. Ik ga naar binnen, trek de viltlaars uit en de rubberlaars aan. Niet andersom, want op de viltlaarzen ben ik zuinig, die stammen nog uit de DDR.

De jas gaat open. De jas gaat uit. Na het verslepen van een kruiwagen vol veldstenen laat ik me bezweet achterover in het gras tussen de molshopen vallen. De hond vlijt zich meteen tegen me aan. Ik doe mijn ogen dicht en denk dat het zomer is, zak weg in het warme gras, koester me in de zon. Gras, dat was kopjeduikelen, rollen tot het je duizelde, prikkende sprieten die afdrukken maakten in je vel. En molshopen. Mijn ouders lieten de mollenvanger komen, die groef klemmen in de grond, maar de zwarte zandhopen bleven het gazon bederven. Op een dag kwam de aannemer en legde de tuin vol stoeptegels. Weg mollen, leve het vernuft. Ineens was de tuin alleen nog maar een plek voor de voeten, niet voor het hele lijf.

De zon zakt naar de kim, tijd om op de bank tegen de stalmuur te zitten – een eiken balk uit de ruïne van de graanschuur. Uit de koelkast heb ik bier gehaald. Het loopt als een ijzig straaltje door mijn slokdarm naar beneden, het is te koud voor bier. Ik schurk mijn rug tegen de bakstenen muur, die de zonnestralen van die dag heeft opgeslagen. Het gras kleurt warm mossig groen als op een arcadisch landschapsschilderij. De eerste wilgenkatjes blikkeren zilverig, de takken die tegen de bijna witte lucht afsteken krijgen een donkerrode gloed. Het oranje zonlicht vloeit steeds breder uit boven de zwarte bomenrand, de einder is nu bijna een halve cirkel. Dan kruipt over de velden de schemering naderbij. De grassprieten verbleken langzaam tot een doods winters grauw. Het warme groen verdwijnt in de aarde. En dan, op slag, is alle kleur uit de wereld weggetrokken, zoals het bloed uit je gezicht trekt, zoals – ineens is het beeld in volle hevigheid daar – zoals het leven dat uit het gezicht van mijn stervende vader trok. In een huivering.

De kilte kruipt over het land, in mij. De witte wieven ontwaken.

Binnen verplaats ik het leger van de hond naar het hoekje bij de tuindeur, met zicht op de wilgenpoel en het verre westen. Om de plek te testen ga ik er even zitten. Links de inmiddels purperen hemel, en rechts, aan de andere kant van de woning, achter de openslaande keukendeuren naar het erf, de resten van de graanschuur. Het rood van de bakstenen steekt af tegen het diepe blauw uit het oosten dat als een decordoek tussen een rij essen hangt. De hond heeft de mooiste plek, ik pak een borrel en ga weer in zijn hoek zitten. Met mijn rug tegen de muur waartegen de koeien jaar in jaar uit hun vlaaien spetterden. Vroeger was de muur tot schofthoogte zwartgeteerd, nu bestaat hij uit een mengeling van baksteen, kalk, leem, teer en restjes vastgekoekte koeienmest.

Uit de grond kruipt het salpeter op en vormt een behang van watten, dat ik soms met de stofzuiger weghaal. De schoonheid van schimmels bewonderen is voor mensen niet weggelegd. Vechten tegen schimmels past hun beter. Ik denk aan Kurt, die enkele dorpen verderop in een oude molen woont. Het is een enorm gebouw, onderin huist hij in een piepkleine kamer, waarin hij woont, slaapt en kookt. In de ruimtes ernaast wroet hij al een jaar of twee onder de fundamenten. Hij legt ze stukje bij beetje bloot, propt er een ondoordringbare laag plastic onder en dekt ze weer af, zodat het salpeter niet meer op kan stijgen in de muren, de enige methode die honderd procent werkt.

Heb je er nog wel plezier in? vroeg ik een keer.

Verbaasd keek hij me aan: Een mens kan niet al te veel plezier verdragen, zei hij en wendde zich af. Dat ik dat niet wist.

Zo’n eenvoudige waarheid en zo volkomen uit de tijd. Ik denk een beetje voor me uit over Kurt en zijn mistroostige inzicht. Dat gaat gemakkelijk op het hondenleger met de schimmels in mijn rug. Ik zit en mijmer en het mag eeuwig duren. De hond ligt uitgeteld van het jagen rommelig naast me, zijn poten een kluwen, zijn ene oor als een kelkje rechtop de lucht in. Een intens diepe ademteug doet zijn borstkas als een ballon opzwellen, langzaam loopt hij weer leeg, pruttelt, steunt en piept wat. Een hondenleven.

Mijn voorraad is op, ik moet inkopen doen in het stadje dat een dorp van niks is. Na dagen begeef ik me weer onder de mensen. Zal ik me opmaken? Als ik hier alleen ben, laat ik dat achterwege; ik ga me toch niet opmaken voor de enkele keer dat ik mezelf in de spiegel zie. Ik wrijf liever uitgebreid in mijn ogen.

Ineens lijkt het of ik me mooi maak voor de mannen. Maar ik wil toch juist niet opvallen, niet de aandacht op me vestigen. Kijk, ik ben er weer, de Holländerin. En ik verbeeld me dat ze kunnen zien dat ik alleen ben.

Ik drentel rond de kast met toiletspullen, kijk nog eens in de spiegel. De stadse dame in me doet zich gelden. Een beetje dan, schipper ik. En geen parfum, in vredesnaam, ik ga toch geen geurspoor achterlaten. Ineens heeft parfum zijn elementaire betekenis van seksueel lokmiddel terug.

De auto slaat meteen aan. Ik stap uit, open de poort, stap in, rijd het terrein af, stap uit, sluit de poort, en rijd naar beneden langs de huizen van het gehucht, dat evenals het voorwerk Blankow heet. Aarzelend steek ik mijn hand op naar de oude buurvrouw. Ik ben me er akelig van bewust dat ik me onder de mensen begeef.

Als ik de supermarkt binnenloop, bots ik bijna tegen een mottige jongen op. Ik mompel om Verzeihung. Zijn ogen staren doods van achter zijn brillenglazen. Even later staat hij met zijn karretje dwars in het gangpad. In het volgende gangpad stuit ik weer op hem. Hij heeft kroeshaar en is al een beetje kalend en hij achtervolgt me, nu weet ik het zeker. Met kar, zonder kar, uit instinct, als een dier. Ik haast me naar de kassa. In de rij kijk ik telkens of hij niet achter me staat. Niet omkijken, houd ik me voor, hij ziet het vast, hij ruikt gewoon dat ik bang ben. Ophouden nu, die jongen heeft vast geen auto, hij komt het dorp niet uit.

Bij de bakker en de slager in de hal van de supermarkt kijk ik nog steeds om. Straks staat hij ineens achter me. Mijn kuiten kriebelen, het jaagt in mijn borst, mijn lijf wil rennen.

Voorjaar 1945, toen het Rode Leger tot in Duitsland was opgerukt, verstopten moeders van mijn leeftijd hun dochters op zolders, in geheime holen en alkoven, of diep weg in de karren waarmee ze op de vlucht waren geslagen, westwaarts de Amerikaanse en Britse legers tegemoet. Zelf vermomden ze zich als oude vrouwen, ze bonden hoofddoeken om, als ze een kunstgebit hadden deden ze dat uit, ze wreven hun gezichten in met as en lieten hun lichamen hangen. De horden overwinnaars hadden het vooral op jonge vrouwen gemunt. Driften hebben hun eigen logica, het zaad valt het liefst op vruchtbare bodem. Die verkrachtingsvruchten zijn nu rond de zestig.

Halve koekoeksjongen zijn het. Zou hun verteld zijn uit wat voor gewelddaad ze zijn voortgekomen? Dan kunnen ze de loop die hun leven heeft genomen eraan toeschrijven, de bijzondere positie die ze in het gezin innamen, de haat-liefdeverhouding met de moeder, de koele of juist explosieve band met de man die de rol van hun vader op zich nam. Dan kunnen ze de bewegingen in hun eigen inborst eraan wijten: de vervreemding van zichzelf, de gespletenheid, de duistere aandriften. En als ze het níét weten, vragen ze zich misschien wel hun leven lang af waarom ze in vredesnaam zijn zoals ze zijn, waar dat onbestemde gevoel vandaan komt.

Ieder is met zijn vragen over zichzelf alleen, of hij zijn oorsprong nu kent of niet. Zelf weet ik ook niet meer dan een enkel feit, een telkens herhaalde anekdote, een in de loop der tijd gestold verhaal. Ook het verhaal van mijn oorsprong is maar een onbeholpen, schamel vertelsel. Toch krijg ik het niet uit mijn hoofd gezet dat het verleden – ook mijn verleden – ergens heel en gaaf ligt opgeslagen en dat ik alleen de sleutel nog moet vinden. Maar ik weet dat het onzin is, dat de mens geen transparant en rationeel wezen is, maar een onontwarbaar mengsel van natuur en cultuur, ik weet dat het bewustzijn zich sterker maakt voor zijn overleven dan voor de waarheid. Die sleutel is er niet, een volledig gekend verleden is een illusie, we knutselen uit brokstukken van waarheid, verdichting en overlevingsinstinct een afgerond levensverhaal in elkaar, zonder precies te weten hoe. Niemand is uit één stuk, hoe graag we dat ook denken.

Met een auto vol boodschappen rijd ik het erf op en ik knijp mijn ogen half dicht. Ik probeer te kijken met de blik van de bewoners van vroeger. Wat zien ze? De plek zoals ze was? Een nieuwe idylle? Of een verwaarloosd boerenerf?

In de afgelopen jaren kwamen er af en toe mensen aan die Blankow nog van vroeger kennen en ze schudden verbaasd hun hoofd. Wie had dat gedacht, zeiden ze. Het was een bouwval, een ruïne. Toen de oude Huffel hier door zijn kinderen is weggehaald – wanneer zal het geweest zijn, een jaar of wat geleden – verwachtten ze elk moment de bulldozers; bouwvallen zijn er al meer dan genoeg in de voormalige DDR.

Jullie hebben hard gewerkt, zeggen de bezoekers bewonderend. Wat ze er werkelijk van vinden verraden ze bijna stuk voor stuk door daar vriendelijk aan toe te voegen: Man könnte was draus machen. Met roodbetonnen dakpannen, bedoelen ze, met goed geschilderd houtwerk, met moderne verwarming, keukens, badkamers, met aangelegde perken, een gladgeschoren gazon. Het zou een waar vakantieoord kunnen zijn.

Ik loop door de boomgaard en probeer terug te halen hoe het eruitzag, midden jaren negentig, toen mijn vrienden uit Oost-Berlijn voorwerk Blankow net hadden gekocht. Ik kwam langs en hielp een begin te maken met een werk waar geen beginnen aan leek. Met bijlen en zagen bevrijdden we het huis eerst van het oerwoud dat het van uit de tuin overwoekerde. Het was er donker, vochtig, schimmelig. Twee grote blauwe sparren namen al het licht weg, vlierbomen en essen verdrongen zich, wortels kropen in kieren en gaten, brandnetels, distels en doornen van wilde rozen en bramen maakten het groen ondoordringbaar. Pas na dagen hakken kwam het terras met zijn brede trap gehavend tevoorschijn. Ik zag de natuur zoals ik haar maar zelden van nabij had gezien, niets dan blinde levensdrift: uit kieren en gaten spruitend, zich in allerlei bochten naar het licht wringend, woekering die geen mededogen, geen ander kent.

In de daaropvolgende jaren zag ik het huis verder oprijzen uit het verval. Voor het eerst kreeg het dakgoten, zodat de regen niet meer langs de muren gutste. Ondertussen vrat de tijd steeds zichtbaarder aan de stallen en schuren, de grote koeienstal stond op het punt verloren te gaan. Vlierbomen maakten gaten in het asbestdak, het begon al binnen te regenen. Om het verval van de stal te keren moesten weer en wind buitengesloten worden. In ruil voor een nieuw dak mocht ik de stal bewonen.

Het dak mocht niet te veel wegen want de dakstoel was licht. Golfplaten van blik dus, bijna zeshonderd vierkante meter, in de kleur van rode dakpannen, of van donkergrijze of in de kleur van blik. Het werd blik. De dakdekkers knepen hun ogen dicht. Terwijl zij het dak vernieuwden, schotten we achter in de stal een woning af.

Als ik naar buiten loop kijk ik altijd even naar het dak, het verandert mee met het weer. In de grijze hemel lost het op, tegen de blauwe lucht schittert het zo dat het pijn doet aan je ogen, en in heldere nachten vangt het het maanlicht zijdezacht op. Maar dat weten de mensen die langskomen niet, die doen alsof ze het blikken dak niet opmerken.

Blankow zit vol goedkope oplossingen, onbeholpen geknutsel, halverwege afgebroken voornemens, littekens uit elke periode van zijn bestaan. In de koeienstal waren alle deuren dichtgemetseld met grove grijze grindstenen en druipende mortel, op een na, de deur van roestig ijzer. Ik heb geen idee wat de reden daarvoor is geweest. Geen boer zou het in zijn hoofd halen om deuren dicht te metselen, want dat betekent alleen maar meer sjouwen met veevoer en mest.

Telkens zie ik weer andere voorlopige ingrepen. Pas liep ik achter de varkensstal langs, die – iets naar achteren – tussen de koeienstal en het knechtshuis staat. Boven de deur is het jaartal 1856 gebeiteld. Het dak is ingestort, maar de robuuste veldstenen muren staan nog overeind. Ineens viel me op dat de achtermuur voor de helft is opgetrokken uit rode bakstenen. Dat kan geen verval zijn geweest, zo’n gat in een massieve veldstenen muur, het moet door een grote kracht zijn ontstaan. Maar wat er gebeurd is, kan niemand me vertellen.

Op een sombere ochtend als de stalmuren alleen maar koude afgeven en het binnen maar niet licht wil worden, springen ineens de lampen uit. Pats. De koelkast trilt op zijn poten en zwijgt. Kortsluiting. Ik kijk in het elektriciteitshuisje buiten aan de gevel van de stal en verwissel de stoppen. Niets. Ik ga de hoeve binnen en verwissel daar de stoppen. Niets. Ik ga weer naar het elektriciteitshuisje en staar er nog een tijdje indringend naar. Geen idee wat te doen. De hond wijkt niet van mijn zijde en kijkt me verwachtingsvol aan.

Denk eens mee, snauw ik hem toe. Aan jou heb ik ook geen barst als het erop aankomt. Alleen maar vreten. Uitvreten. Overal sta ik alleen voor.

De hond zakt door zijn rug, zijn staart verdwijnt tussen zijn achterpoten en zijn smekende blik kleeft aan mij vast. Die slaafsheid, die hondentrouw, weerzinwekkend. Doe wat, man, schreeuw ik hem toe. Hij krimpt nog verder ineen.

Denk na, maan ik mezelf. Waarvoor heb ik eigenlijk stroom nodig? De koelkast is overbodig, aan koude plekken heb ik geen gebrek. Lampen heb ik ook niet per se nodig; in de voorraadkast liggen dozen vol kaarsen. Naar muziek luister ik nauwelijks, dat kan ik me niet permitteren, dat raakt alleen maar gevoelige snaren. Alleen de radio, die zal ik missen, het nieuws tweemaal per dag; buiten, in het Midden-Oosten, is het oorlog. Maar wat doet het er eigenlijk toe als de wereldgebeurtenissen aan me voorbijgaan. Vroeger wisten mensen ook niet dat er oorlog was op andere continenten, of dat de keizer hier of daar, dit of dat had gezegd. En de weerberichten, waarvoor ik de radio eigenlijk aanzet, kan ik ook missen, het weer komt vanzelf aangewaaid.

De computer! Ai. Ik zou natuurlijk met een pen kunnen schrijven. Maar met een pen moet je eerst in je hoofd formuleren, mijn hersenen zijn aan de computer gewend geraakt, ik formuleer al schrijvend op het scherm. Dat werkt heel anders in mijn hoofd – daar ga ik, ik begin een redenering in elkaar te flansen – en bovendien, eens zal de elektriciteit toch gerepareerd moeten worden.

Ik ga de hoeve weer binnen, in de hal staat een telefoon. Ik kijk in het telefoonboek en bel een elektricien. Frau Finke zal haar man tussen de middag vragen of hij langs kan komen. Om mezelf te troosten haal ik de dozen met oude papieren van de zolder en breng ze in een kruiwagen naar de koeienstal. Zo gauw de stroom het weer doet, mag ik eraan beginnen.

De volgende middag loopt Herr Finke met zijn spanningsmeter tussen koeienstal en hoeve op en neer. Onderwijl kijk ik naar zijn voeten, die in zwarte werkmansschoenen steken. Ik heb nog nooit een man met zulke kleine voeten gezien. Een kindermaat. Het geeft hem iets onschuldigs. Finke volgt de leidingen en komt uit bij twee kastjes aan de buitengevel van de boerderij.

Wat is dat? wijst hij.

Restanten van het oude elektriciteitsnet? probeer ik.

Met een grote schroevendraaier opent hij een kastje. Kijk aan, daar is de boosdoener. Verkoolde kabels, as. Het mag een wonder heten dat ik nog stroom hád, zegt hij. Het kastje is oud en poreus, regen en sneeuw zijn naar binnen gesijpeld.

Waarom hangt dat kastje dan ook buiten? klaag ik.

Tja, zegt Herr Finke, in onze tijd – dan stokt zijn zin en hij herneemt zich –, in DDR-tijden deed men het met wat voorhanden was.

Eén kabel is nog niet helemaal doorgebrand, zegt Finke, hij kan proberen daar voorlopig alle elektriciteit op te zetten. Dat kan een dag goed gaan, maar ook een paar maanden. Het alternatief is nieuwe draden trekken en een nieuwe kast plaatsen, maar daarvoor heeft hij nu geen tijd.

Goed, zeg ik. Onzekere stroom is beter dan geen stroom. Ineens voel ik me net een burger van dit opgeheven land.

Ik kijk toe hoe Herr Finke snel een paar draden omlegt en kan de vraag niet voor me houden: Krijgt u vaak een schok?

Hij antwoordt, met even geijkte vakmanshumor: Jawel, maar het voordeel is dat ik dus nooit voor elektroshocks naar het ziekenhuis hoef.

Ik vergeet te lachen, zie ineens overal dikke oude leidingen en stroomkasten. Krachtstroom, zegt Herr Finke, voor de stal.

De naoorlogse landbouwcoöperaties – LPG’s of voluit Landwirtschaftliche Produktionsgenossenschaften – waren grote bedrijven. Daar kwam veel stroom aan te pas.

Kan dat oude stroomnet geen kwaad? Ach ja, misschien wel. Hij zal later een keer alles nakijken en de leidingen die we niet gebruiken afkoppelen.

De rest van de dag vind ik het een luxe: licht, stroom. Het gebrom van de oude koelkast stoort me ineens niet meer. Die avond doe ik het licht uit zonder eerst mijn oren te spitsen. De man aan de deur is er niet meer. Ik begin te wennen aan het alleen zijn.

Ik schrik op uit mijn eerste slaap doordat de hond door de woning scharrelt. Ik hoor zijn nagels steeds driftiger op de houten vloer krassen. Hij hijgt, snuift, piept. Ik heb dat geluid onder de vloer allang een naam gegeven om het onschuldig te maken, het is de rat Henkie.

Ga slapen, roep ik uit mijn bed, het is Henkie maar. Maar de hond ruikt onraad, hij draait zich steeds meer op. Of moet hij misschien nog naar buiten? Ik zucht, sta op en open de buitendeur. In wilde vaart vliegt de hond over de heuvel, heel in de verte hoor ik hem blaffen. Liep er een ree om het huis? Maar dat gebeurt bijna dagelijks. Het is een heldere nacht, de hemel is bezaaid met sterren, ik kan gewoon om me heen kijken. Na een tijdje komt de hond buiten adem teruggerend. Naar binnen. Daar begint hij meteen weer hysterisch te snuffelen. Ik laat hem aan zijn lot over en kruip in bed. Vlak voor ik in slaap val, bedenk ik dat ik alleen in het donker buiten stond en vergat om bang te zijn.

Liefdesbrieven

Eerst heb ik het tafelblad met een doekje afgenomen en een dik blok hout in de kachel gegooid, dan zet ik de twee dozen met oude papieren op tafel. Voor me staat een schat, ik ben de archeoloog.

In de dozen zitten vooral schoolboeken en schriften. Ik blaas er het stof en de muizenkeutels van af. De boeken schuif ik meteen terzijde, voor later. De schriften blader ik snel door, op zoek naar het kind dat ze heeft volgeschreven. Het handschrift is scherp en regelmatig, een jongenshandschrift, de zinnen bevatten weinig fouten, de formules staan ordelijk in het gelid. Het moet een leergierige jongen zijn geweest. In een schrift met taaloefeningen vind ik een brief:

Seeberg, 7. II.1949

Zeer geachte dames,

De scholier Walter Spienkos heeft een jas nodig, omdat ik er geen heb.

De scholier Walter Spienkos heeft schoenen nodig, maat 40.

Walter Spienkos. Hij is op 27 februari 1932 geboren in Friedrichshof, schrijft hij, een dorpje in Oost-Pruisen. Bijna zeventien is hij, en hij gaat nog naar het basisonderwijs, dat negen klassen heeft.

In mapjes van bros geworden papier vind ik een stapel brieven. Wat kun je je meer wensen bij een speurtocht naar het verleden. Ik bedwing me en leg ze ook terzijde.

Tussen de andere papieren vind ik nog een enkele losse brief. Die lees ik meteen, zoals die van het jongerentijdschrift Frisse Wind uit Berlijn. Hij is gedateerd 28 april 1952 en geadresseerd aan Walter, die inmiddels op een middelbareschoolinternaat in de districtshoofdstad zit. Uit de context maak ik op dat Walter de redactie een foto heeft gestuurd van een bonbon waarin een staafje metaal zat. De redactie – zo schrijft ze terug – is erachteraan gegaan en de machine die er schuld aan was is buiten werking gesteld, zodat er geen fakirbonbons meer gefabriceerd zullen worden. Enkele maanden later stuurt Walter het tijdschrift een foto van het bouwvallige huis van de familie Skrypczak in Neufeld, het dorp waar zijn ouders wonen. Weer schrijft de redactie dat ze de zaak met succes heeft aangekaart: de bedrijfsleiding van het landgoedcomplex heeft laten weten dat de familie Skrypczak een andere woning toegewezen zal krijgen.

Zo staat de jongeman Walter in het leven: als er iets niet deugt, wendt hij zich tot de organen van de nieuwe tijd. Oorlog en vlucht zijn voorbij. De Duitse Democratische Republiek is drie jaar oud. Een jonge republiek en een jong leven passen goed bij elkaar. Walter leest niet alleen Frisse Wind, in de dozen vind ik ook nog exemplaren van Urania, een maandblad over natuur en samenleving, Jonge Wereld, centraal orgaan van de socialistische jongerenorganisatie Freie Deutsche Jugend, en Wetenschap en Vooruitgang, ook van de FDJ, dat zich in het Duits zo opgewekt laat uitspreken als ef-dee-jót.

Ik vind twee kinderfoto’s in lijstjes, zoals ze bij alle oma’s ter wereld op schoorsteenmantels en dressoirs staan. En in bruine envelopjes zitten fotonegatieven. Ik houd ze tegen de lamp en zie jonge vrouwen met donkere badpakken en witte badmutsen baden in het meer, een jonge soldaat voor de boerderij, een blonde peuter op een motorfiets.

Gedachteloos veeg ik mijn handen aan mijn broek af. Ze zijn inmiddels net zo droog en muf geworden als de papieren. Ik probeer het stof eraf te strijken, maar het is in mijn huid gekropen, alsof ik met blote handen in een zak kalk heb gezeten. Ik houd ze onder de kraan, maar daar worden ze alleen maar rimpeliger van. Ze zijn zo verdroogd dat ik ze steeds voel, als lichaamsvreemde uiteinden. Ze benadrukken het dubbelzinnige, misschien zelfs het smoezelige van mijn bezigheid: wat gaan die levens mij eigenlijk aan?

Ik vind een condoleancekaart van 1 juni 1981 gericht aan tante Anna Spienkos. Daarin schrijft Margot uit West-Duitsland: Ik kon oom niet eens een laatste groet sturen, want de kennisgeving kwam pas na de begrafenis aan. Een merkwaardige zin: toen haar oom dood boven de aarde lag, had ze hem natuurlijk ook niet meer kunnen groeten, maar wat ze bedoelt is duidelijk: de post tussen Oost en West hapert. En ze vraagt bekommerd aan haar tante Anna: Wat gaat u nu daar zo alleen doen? Bent u van plan daar te blijven?

Dichte mist. Kom hond, naar buiten, daar is de wereld vandaag heel stil en eenvoudig. Lopen in het niets, bijna op de tast. De hond is in drie sprongen uit mijn zicht verdwenen. Zonder hond ben ik veel allener. Het verschil is niet gradueel maar absoluut. Ik praat tegen de hond, hij spitst zijn oren en luistert, ook al zeg ik zinnen waar hij niets aan heeft. Het is de toon waarop hij reageert. Ik praat Nederlands tegen hem, maar misschien zou ik net zo goed Duits kunnen praten.

Schaamteloos kwebbel ik tegen de hond, er is niemand die het hoort, ik blijk hetzelfde vocabulaire te gebruiken als alle andere mensen met een hond. Hondentaal. Die hondenbezitters van elkaar overnemen, met elkaar delen. De mens heeft een wereld van woorden geschapen voor de hond, voor hem en de hond. Ik neem er automatisch mijn toevlucht toe. De woorden, zo vaak gehoord, komen er vanzelf uit. Ik ben de baas – of het baasje, wat nog erger klinkt. De hond is braaf of stout. Ik zeg: wacht, hier, foei, nee, kom, af. Ik zeg lig en zit en zoek, maar dat doet hij niet. Ik praat in simpele, slordige zinnen.

Zonder hond zou ik hardop tegen mezelf gaan praten, dan zou ik me veel zonderlinger voelen dan nu, al begrijpt de hond niets van wat ik zeg. Ik praat voor de gezelligheid, om niet helemaal stil te vallen in mezelf. Om de monotonie te doorbreken houd ik dialogen waarin ik beide partijen ben, hond en mezelf. De hond beklaagt zich over mij: dat-ie steeds op mij moet wachten, dat ik saai ben, maar op de sofa of aan tafel zit en steeds naar hetzelfde ding zit te turen, dat ik op moet schieten. Ik beklaag me over de hond: dat hij geen poot uitsteekt, dat hij mij overal voor laat opdraaien. Ik mopper als de ouder van een dwarse puber: ondankbare hond. Ik wil aandacht en schouderklopjes en meeleven. Maar dat zit er niet in. Het kan de hond niets schelen als ik me bezeer. Ik houd hem mijn vinger voor: kijk nou, achter een spijker blijven haken. De tranen zijn me in de ogen gesprongen. Kijk nou toch eens, bloed. De hond kwispelt. Ik douw de bebloede vinger tegen zijn neus: ruik dan, bloed, jammer ik. De hond kwispelt nog harder.

Hij komt weer even uit de mist tevoorschijn om te kijken waar ik blijf, alles goed, hij snuift en rent zijn neus weer achterna. Na een uur lopen in een cocon van mist zijn we ineens terug op het erf. Daar zie ik pas hoe hij druipt van de nevels in zijn vacht. Zelf ben ik verkleumd tot op het bot.