-

Een Franse ex-militair zoekt naar een rampgebied om levens te redden. Een Nederlandse journalist reist af naar Darfur. Een hulpverleenster moet na een traumatische ervaring Sudan verlaten. Rond deze drie personen kneedt Mariska Mourik vernuftig een roman waarin de frustraties van de humanitaire hulpverlening en geheime internationale politieke agenda’s een explosief mengsel vormen.

In Frankrijk zijn presidentsverkiezingen. Een raadsman in het Elysée waakt over de reputatie van het nieuwe staatshoofd. Een Afrikaanse dictator ziet kans om de oude koloniale machthebber onder druk te zetten. In Tsjaad verdwijnt een groep hulpverleners, waarna de journalist op onderzoek uitgaat. In het spel tussen grotere machten is een mensenleven bijzaak. Laat de honden niet het vlees bewaken, zo luidt een Afrikaans spreekwoord.

Mariska Mourik (1958) studeerde aan de Nederlandse Filmacademie. Zij schreef scenario’s voor televisieseries en publiceerde in 1984 Eén meter Everest. In 1995 verscheen haar romandebuut De ijszee op, over generatieconflicten en culturele botsingen.

‘Mede dankzij haar gave om gesprekken op een natuurlijke manier weer te geven heeft De ijszee op humor en een hoog tempo.’ – NRC Handelsblad

-

Mariska Mourik

LAAT DE HONDEN NIET

ROMAN

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

© 2015 Mariska Mourik

Omslagontwerp Nanja Toebak

Omslagbeeld © Ross Taylor

E-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 254 4427 3

D/2015/0108/508

NUR 301

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 254 4426 6

-

Verantwoording

Veel auteurs vinden hun inspiratie in de werkelijkheid. Met dit boek is het niet anders. Een idee had bij mij wortel geschoten om, ooit, misschien, wie weet, een spannende roman te schrijven waarin een non-gouvernementele organisatie zonder het te weten wordt gemanipuleerd en als instrument wordt ingezet in een spel van grotere machten. En ineens was het er, in het najaar van 2007: mijn verhaal, of, beter gezegd, een spraakmakend schandaal in Frankrijk waarop ik mijn fantasie kon projecteren, en dat ruimte bood om te worden uitgebouwd tot een complexe roman waarin andere gedachten en inzichten over de wereld waarin we leven ook tot bloei konden komen.

Dit boek is geïnspireerd door echte mensen en gebeurtenissen en speelt zich af op echte locaties binnen een actuele politieke context. De meeste karakters zijn door mij verzonnen.

De plot was niet tot zijn recht gekomen zonder daarin ook een rol aan de president van Frankrijk toe te kennen. Wat zich binnenskamers afspeelt tussen de president en zijn raadsman is door mij verdicht.

De meester van de suspense, Alfred Hitchcock, heeft ooit gezegd dat een feitelijke gebeurtenis niet noodzakelijkerwijs geloofwaardig is binnen een fictief verhaal; de werkelijkheid overstijgt soms het verbeeldingsvermogen. Het omgekeerde geldt natuurlijk ook. In deze roman overstijgt het voorstellingsvermogen de realiteit.

De ware zaak waarop dit boek geënt is kende een fortuinlijker einde. Maar het had heel wel kunnen aflopen zoals in deze roman.

-

I

Laat de honden niet de ribstukken bewaken.

— Tsjadisch spreekwoord

-

‘… en te midden van de chaos ben ik bezig met compositie. Ik probeer er een weggerolde bloemkool bij te vangen. Een maagdelijk witte, als contrast. Of een bloemkool met spetters? Wat is beter? Ik zoek naar een menselijke figuur, dood of levend, tegen de muur van geblakerde auto’s. Ik denk: Merde, nu wordt net die gewonde onder mijn neus weggesleept, hij lag daar zo mooi. Shot gemist. Ik loop rond, er plakt van alles aan mijn schoenzolen, niet alleen het teer van de krater die in de weg is geslagen. Pick-uptrucks worden volgeladen bij gebrek aan voldoende ambulances, meer dan honderd doden hoor ik later in het ziekenhuis, het drievoudige aan gewonden, van de vrachtwagen met de bom is niets meer over. Ik stap over de lijken en tussen de gewonden en de schreeuwende moeders en de te stille kinderen door, op zoek naar dat ene shot om de waanzin in vast te leggen. Jammer toch dat die vrouw die zich met beide vuisten op de borst timmert helemaal in het zwart is. Onvoldoende kleur. Een man ligt bedolven onder zijn eigen koopwaar, en ik denk ineens…’ Alix liet de wijn in haar limonadeglas rondwalsen en nam een slok. ‘… hoe komt het toch, denk ik, dat de aanslag op de markt in Sarajevo fotogenieker was?’

Alix’ ogen vingen die van Dantzig en lieten niet los. Even meende Dantzig in de indringende blik het vuur van weleer te zien, de begeestering, de gedrevenheid, de woede, zoals hij die zich van de Franse fotografe herinnerde. Toen doofde het vlammetje.

‘Waren het de vrolijke knoedels wol die uit een tas waren gerold, in Sarajevo? Was het die beenprothese, die achterbleef toen alles was leeggeruimd? Of het schoongewassen licht, de glinstering van het wegdek, de plassen waarin de wolken weerspiegelden omdat het kort daarvoor geregend had?’

Alix tikte met haar wijsvinger een paar keer tegen haar voorhoofd. Hier zit het allemaal opgeslagen, las Dantzig in het gebaar.

‘In Bagdad wil het licht niet zo meewerken,’ vervolgde ze op vlakke toon. ‘Te effen, te wit, te stoffig. Waarom, dat denk ik daar, werd die vrachtwagen pas tegen het middaguur tot ontploffing gebracht, wanneer de zon op zijn hoogst staat? Op die gedachte betrap ik mij, midden in de chaos. Begrijp jij het?’

Voordat Dantzig iets kon zeggen stak Alix bezwerend haar hand naar hem uit. ‘En nu niet aankomen met: Wij doen wat we kunnen, bla bla bla, met de middelen die we hebben, enzovoort, wij wagen ons leven, wij zijn er tenminste, bla bla bla, in de rampgebieden, in de oorlog, in de waanzin, om daarover te getuigen aan de rest van de wereld. Doe me een lol, ja. Alsjeblieft.’

Ze dronk haar glas leeg. Tegen de stilte die als een vertraagde schokgolf in de kamer uitdijde wist Dantzig niets anders in te brengen dan: ‘Je hebt een prijs gewonnen.’

Alix pakte de wijnfles van de vloer, schonk zichzelf bij en kwam half overeind om ook Dantzig bij te vullen. Hij bedankte, een hand op zijn glas. Ze plofte terug op de kussens en trok haar benen op.

‘Oké, het verhaal achter de prijs, ja?’ Alix stokte en sloot even haar ogen, zoals men doet om een beeld op te halen, om tranen terug te dringen, maar toen ze weer sprak was het zonder emotie.

‘Een auto stopt niet tijdig bij een checkpoint. Misschien heeft de bestuurder de gebaren van de Amerikaanse soldaat verkeerd geïnterpreteerd. Misschien heeft niemand de jonge rekruten verteld dat een opgeheven hand in Irak “welkom” betekent. Misschien komt het door het intredende duister, de verblindende lichtstralen van de Amerikanen. Misschien denken ze in de auto: Ze zien toch zeker wel dat wij geen gevaar vormen? Misschien zien de soldaten het bundeltje op de schoot van de passagier aan voor iets wat het niet is. Hoe dan ook, de auto nadert, niet snel, maar stopt niet waar hij zou moeten stoppen, op gepaste afstand. De jonge soldaten, doodsbang, vergeten om eerst de voorgeschreven waarschuwingsschoten in de lucht te lossen en openen direct het vuur op het autootje. Er zat een jong gezin in. Vader dood. Moeder dood. Baby op schoot dood. Alleen het meisje dat achterin zat leeft nog, ongedeerd. Ze is uit de auto gehaald en staat naast de soldaat, die het voertuig voor alle zekerheid onder schot houdt terwijl zijn kameraden de kofferbak doorzoeken. Niemand bekommert zich om haar. Ze is een jaar of vijf, zes, ze heeft dikke, donkerblonde krullen, ze huilt, niet-begrijpend, in haar feestelijke jurk met knalrode bloemen die prachtig kleuren bij de bloedspatten bij haar voeten. Alsof er bloesem van haar jurk op het asfalt is neergedwarreld. En wat doe ik? Ik richt mijn lens op haar en klik erop los.’

Alix zette haar glas weg. Ze schaarde duim en wijsvinger van beide handen tot een rechthoek, een kader dat ze zoekend over Dantzig bewoog terwijl ze hem door het raamwerk van haar vingers met één oog aankeek.

Dantzig kreeg er kippenvel van. Hij wist niet of het kwam door de verkennende streling op afstand, het ene strakke onbewogen oog of de gestrekte armen die hem deden denken aan het afwerende gebaar van daarnet, het kader als scherm tussen Alix en de rest van de wereld.

Alix liet haar handen weer vallen en plukte haar glas uit haar schoot.

‘Dus een prijs, ja.’ Ze hief het glas op alsof ze een toost wilde uitbrengen en liet het toen weer zakken. ‘Wie heeft dat kind getroost? Wie heeft haar opgepakt? Niet ik. Ik heb m’n plaatjes geschoten. Ik heb me naar het perscentrum gespoed.’ Weer die hand. ‘Ik weet: wij zijn er om vast te leggen, niet om in te grijpen. Wie heeft dat meisje weggevoerd van al het bloed, weg van haar ouders die niet meer reageerden op haar gehuil? Enfin…’ Haar hand warrelde om haar hoofd om aan te geven wat zich daarbinnen afspeelde. ‘Ik heb hier’, ze trommelde op de leuning van de bank, ‘uren over die foto gezeten. Ik zíé de tranen van het meisje, ik zíé haar opengesperde mond, haar smekende ogen, maar weet je wat het is…? Ik weet niet meer of ik dat kind daar heb horen huilen. Of haar huilen, want dat doet ze op de foto, daar ter plekke tot me is doorgedrongen. Of het hier…’ ze wees naar haar oor, haar hand stond als een pistooltje, ‘de weg gevolgd heeft die het zou moeten volgen.’ Het pistooltje beschreef een spiralende cirkelgang: de kronkelweg die het geluid door de hersens aflegt, de gedachten die de geest blijven folteren.

Dantzig zweeg. Hij wist dat hij niet met gemeenplaatsen aan hoefde te komen. Hij voelde de drang om op te staan, om bij gebrek aan de juiste woorden de afstand tussen hem en Alix te overbruggen door naast haar op de bank plaats te nemen, de hand vast te pakken die hij ooit, in Kabul, zo graag had willen beroeren. Maar hij bleef zitten, alsof haar toestand besmettelijk was en op hem dreigde over te slaan.

‘Zijn we zo verknipt omdat we dit beroep uitoefenen? Of hebben we dit beroep gekozen omdat we zo verknipt zijn?’

Het was Alix die gesproken had.

‘Misschien is het tijd voor iets anders,’ opperde Dantzig vanuit zijn fauteuil. ‘Als je al sinds Sarajevo…’ Hij voelde een lichte nijd. Ze waren even oud.

‘Dertien jaar.’ Alix diste het op als een feit. Uit niets viel op te maken wat ze van die tijdspanne vond. ‘Ik ontmoette in Sarajevo een fotograaf, die daar woonde. Hij vroeg me om filmrolletjes, want daar was moeilijk aan te komen in de belegerde stad. Maar ook zonder film erin liep hij altijd rond met zijn camera. Want als hij geen fotograaf kon zijn, dan was hij helemaal niemand meer. Dat vertelde hij.’

‘Tijd voor een pauze dan,’ probeerde Dantzig.

‘Weet ik. Weet ik. Weet ik.’

Ze trok de woorden op als barricades. Woorden, handgebaren, zelfs haar ineengestrengelde zitten, alles was bescherming.

‘Ik kwam terug uit Zuid-Libanon,’ sprak Alix, ‘en ik maak een wandeling met een vriendin en haar kroost, de oudste wil iets uit de berm oprapen, ik zie iets geels, van plastic, en voor ik het weet gil ik: Niet aanraken!’ Haar hand schoot uit, alsof ze weer ter plekke was. ‘En op dat moment dacht ik: Misschien is het tijd om… niet om te stoppen, maar voor een pauze inderdaad, even geen nieuwe opdrachten aannemen, mijn koffers helemaal uitpakken, mijn kogelwerend vest naar de stomerij brengen, dit appartement eindelijk eens een beetje leefbaar maken om thuis te kunnen komen in meer dan een pied-à-terre…’ Ze gebaarde om zich heen. Bank en fauteuil waren het enige meubilair. Een oosters kleed lag op de vloer ertussen. De muren waren kaal. Boeken rezen in stapels op van de grond, er stonden lijsten langs de plinten. Geen één foto van haar hand, was Dantzig opgevallen. Bij de deur was een verzameling lege flessen.

‘Tijd nemen voor dingen waar ik nooit aan toekom. Ik wil al jaren cello leren spelen.’

Alix veerde op uit de kussens, plantte haar voeten op de vloer, wijdbeens, en omvatte een denkbeeldige cello, in een omhelzing, in haar ene hand haar glas. Ineens hing ze voorover, als was het concert ten einde. Een sok vloog door de lucht, gevolgd door een tweede afgestroopt bolletje. Ze sloeg het tapijt om en kwam weer overeind. ‘Dit…’ zei ze, met haar blote voeten een paar keer simultaan op het parket stampend. ‘Dit is wat me bevalt, bij dit instrument.’ Stevig op de vloer verankerd schurkte ze haar billen naar de rand van de zitting, de rug gestrekt, de dijbenen uiteen, de knieën gebogen.

‘En?’

‘En? Ik wil dat kind, dat zoontje van mijn vriendin, dat oud genoeg is om in zijn eentje een kudde schapen te hoeden, oud genoeg om op straat kauwgompjes en sigaretten te venten, in Kabul of elders, oud genoeg om in India in een fabriek te werken om zijn hele familie te onderhouden – ik vind dat ik hem uitleg verschuldigd ben.’ Ze stak ter illustratie haar hand weer waarschuwend uit. ‘Ik wil hem vertellen van die vrolijke clusterbommetjes in felle kinderkleurtjes en aanlokkelijke speelgoedvormen die handen en voeten eraf blazen. Maar mijn vriendin wil daar niet van weten. Ze verbiedt het me. Ze snoert me de mond.’

De verontwaardiging van weleer was terug in de donkere ogen, maar daarachter schemerde de onmacht.

‘Ik mocht haar kind niet belasten met mijn trauma’s. Mijn trauma’s?’ Met een vinger van de hand met het glas porde ze tegen haar borst, de wijn gutste langs de randen.

Dantzig was zich pijnlijk bewust van zijn zwijgzaamheid. Hij zag zichzelf zitten, passief in zijn stoel. Geïntimideerd, misschien was dat het. Door het traject dat Alix had afgelegd in de jaren sinds hun ontmoeting.

‘Weet je hoe dat gaat, op zo’n prijsuitreiking?’ Alix nam een slok. ‘Een speech. Nog een speech. Een derde speech. Want wat staan ze te popelen, de dames en heren, om van achter het spreekgestoelte mee te praten. Over onze moed en toewijding. Dat wij ons toch altijd weer daarheen spoeden waar de meeste mensen van wegrennen. Over onze vastberadenheid om de wereld te tonen wat elders gebeurt. Hoe elk van onze beelden toch zoveel meer is dan alleen een foto. De stem die we geven aan degenen zonder stem. De zingeving die we zoeken in de chaos. Het licht dat we op de donkere gebieden van het menselijk bestaan laten schijnen, zonder daarbij ons eigen humanisme te verliezen. De brug die we slaan. Het begrip dat we kweken. De ogen die we openen. De hoop op, nee, het vertrouwen in een betere toekomst, dankzij ons werk. Een betere wereld voor onze kinderen.’ Ze liet haar blik op Dantzig rusten. ‘Dan wordt er beleefd geapplaudisseerd, en iedereen verdringt zich bij de tafel met de drankjes en de hapjes, en de genodigden lopen met een glas met iets fris en bruisends langs de uitverkoren foto’s. Maar weet je wat daar hangt, aan de panelen?’ Een arm veegde over haar eigen lege muren. ‘Datgene wat geschikt is geacht voor het publiek hier, de bewoners van het geciviliseerde Westen. Die foto’s die door de beeldredacteuren van de gedrukte pers goed bevonden zijn voor hun lezerspubliek. Niets al te schokkends graag. Er wordt nog net niet gefotoshopt, want dat is taboe in de actualiteit, hoewel ik weet van een geval waarin ze zelfs daarvoor niet zijn teruggedeinsd. Dat is de realiteit die mensen onder ogen krijgen, gefilterd en gekuist. Sommigen van mijn collega’s zetten zelfs niet meer alles wat ze geschoten hebben op de kabel omdat ze weten dat het te gruwelijk is. Maar het zit wel allemaal hier.’ Alix tikte tegen haar hoofd en keek Dantzig doordringend aan. ‘En ik heb de keuze: wil ik daar zijn waar moeders hun kinderen beschermen tegen het geweld, of hier, waar de moeders hun kinderen beschermen tegen de waarheid?’

Alix viel stil. Ze verwachtte geen antwoord, staarde naar de vloer, daar waar de hoek van het tapijt nog lag omgeslagen, sprong op en verdween naar de keuken. Ze kwam terug met een nieuwe fles waar ze een kurkentrekker in aan het schroeven was. Met haar teen wipte ze het omgeslagen kleed terug, plofte neer op de bank, klemde de fles op de grond tussen haar voeten, trok de kurk eruit en vulde hun glazen. Ze klonk met haar ogen.

‘Nu jij. Vertel. Waar ben je allemaal geweest, sinds Kabul?’

‘Parijs,’ zei Dantzig, en hij strekte zijn hand uit: ziehier.

‘Maar verder?’

‘Verder? Het Internationaal Strafhof in Den Haag.’

‘Maar je wilt iets over Darfur gaan schrijven,’ drong Alix aan, alsof ze hem per se tot het selecte clubje oorlogscorrespondenten wilde rekenen.

Toen Dantzig in een opwelling Alix had gebeld, er half van uitgaand dat ze niet in het land zou zijn, had ze geïnformeerd wat hem naar Parijs had gebracht. Met dezelfde vraag had ze hem bij haar thuis begroet, brandend van nieuwsgierigheid. In wat voor spannende zaken was hij verwikkeld dat hij er over de mobiele telefoon geen kond van wilde doen? Dantzig had verslag gedaan van de mogelijke scoop waarvoor zijn hoofdredacteur hem naar Parijs had gezonden, en de duizelingwekkende bevindingen die het verifiëren van de informatie had opgeleverd. De bijeenkomst waar hij zo dadelijk heen wilde had daar niets mee van doen. Uit beroepsoogpunt was hij nieuwsgierig naar de met veel tamtam aangekondigde meeting om Darfur weer in de schijnwerpers te plaatsen.

‘Misschien,’ zei Dantzig ten slotte. ‘Maar wat ik wil schrijven is niet wat er gewoonlijk over Darfur te lezen valt. Geen kampen, vluchtelingen en doodseskaders. Wat mij interesseert is de politiek achter de schermen. De onzichtbare belangen. De hypocrisie. Het misbruik van het conflict aldaar voor een geheel andere politieke agenda.’

‘Jij hebt nog idealen,’ zei Alix. Het klonk oprecht. Meer dan een troostprijs voor de Nederlandse journalist die, tegen zijn wil, nog niet zoveel had mogen reizen als zijzelf.

‘Doe je voorzichtig?’ zei Dantzig bij het afscheid. Doe je voorzichtig met de wijn, had hij eigenlijk willen zeggen. ‘En als je ooit in Amsterdam bent…’

‘Mmm,’ overwoog Alix zijn uitnodiging. ‘Zijn daar cartoonisten van wie de vingers worden gebroken opdat ze geen spotprenten meer kunnen maken van de profeet Mohammed?’

Dantzig moest lachen, een harde blaf. Hij kon zich niet voorstellen dat Alix de Lage Landen met Denemarken zou verwarren.

‘Zijn daar aidswezen? Heerst daar hongersnood? Steken uitgehuwelijkte tienermeisjes zich er in brand? Krijgen opstandige vrouwen er zuur in het gezicht gegooid? Brengen mensen zichzelf daar in een menigte tot ontploffing? Worden er ledematen afgehakt door krankzinnige rebellen? Lange mouwen’ – Alix’ hand viel als een bijl op haar onderarm – ‘of korte mouwen?’

De hand was weer opgeheven, gereed, zo wist Dantzig, om boven de elleboog te kappen. Hij greep haar bij haar pols. Ze verzette zich niet. Hij bracht haar arm neer, maar liet niet los.

‘Heeft een van mijn foto’s ooit verschil gemaakt?’

Het kostte Dantzig moeite om Alix’ blik vast te houden. Hij verstevigde zijn greep tot een knijpen, opdat ze zou ophouden met haar zelfkastijding. Ze liet hem begaan.

‘Zeg me, Dantzig: heeft een van mijn foto’s iets veranderd in de wereld?’

-

‘Mes chers AMIS Darfouri, waarde vrienden uit Darfur, deze avond luidt het begin in van de overwinning. Neem dat gerust van mij aan.’

Er klonk geklap, eerst nog een beetje terughoudend, na slechts twee zinnen van de openingstoespraak, maar de instemming zwol aan tot een zinderend applaus.

Op het podium stond Bernard Kouchner, bijgenaamd ‘the French doctor’, mede-oprichter van Artsen zonder Grenzen en oud-minister van Volksgezondheid. Hij boog zich naar de microfoon op het spreekgestoelte, maar zijn woorden gingen verloren. Geduldig wachtte hij tot het applaus verstomde. Met een arm gebaarde hij over het auditorium.

‘Hier, in deze historische zaal in La Mutualité in Parijs, is voor vele strijden gehoor gevonden: Biafra, Vietnam, de Koerden van Irak, Rwanda… alle verdrukten der aarde zijn hierheen getogen om zich te wenden tot het Franse volk met het verzoek om steun. Allen konden rekenen op bijstand. Aan allen is recht gedaan. Ook aan u, Darfuri’s, zal recht worden gedaan. Want vanavond, met z’n allen hier bijeen en met de inzet van de talrijke organisaties die zich hebben verenigd in het collectief Urgence Darfour, zullen wij de vonk zijn die het vuur van de gewetens zal aanwakkeren en zal leiden tot uw verlossing.’

Het applaus denderde door de volle zaal. Bernard Kouchner knikte een paar maal bescheiden en wees, gelijk een solist die het orkest bij zijn ovatie wil betrekken, naar de lange tafel op het podium waarachter de mede-initiatiefnemers van de avond zaten.

‘Hoe zullen wij te werk gaan?’ vervolgde de French doctor, zodra de bijval was geluwd. ‘Wij zullen politici onder druk zetten en de diplomatie inschakelen om de president van Sudan, Omar Hassan al-Bashir, en zijn gewapende milities, de janjaweed, de duivels te paard, te dwingen een einde te maken aan het afslachten van de burgerbevolking en uw recht te respecteren op een vrij en waardig bestaan op een grondgebied dat sinds tijden het uwe is. Driehonderdduizend doden, twee miljoen ontheemden… ja, het is een genocide die zich hier voor onze ogen afspeelt. Eén erbij. Eén te veel.’

Kouchner temperde het nieuwe applaus. Hij had nog meer te zeggen. Over de voortrekkersrol van Frankrijk. De urgentie van humanitaire corridors vanuit het buurland Tsjaad, om medicijnen en voedsel Darfur in te krijgen. De noodzaak van buitenlands militair toezicht om het vreedzame verloop van een dergelijke operatie te waarborgen. Het recht op interventie. De verantwoordelijkheid om te beschermen. ‘Onze broeders in Darfur zijn stervende. Wij mogen niet langer met lede ogen toekijken. Laten wij ons sterker tonen dan de obstakels. Slechts dan zullen wij met recht trots kunnen zijn op hun zege.’

Er volgden nog meer sprekers. Mensenrechtenactivisten. Politici van zowel links als rechts. Artiesten. Een bekende Franse filosoof. De belangrijke kandidaten voor de naderende verkiezingen. Presidentskandidaat Nicolas Sarkozy betuigde bij monde van een woordvoerder zijn spijt over het feit dat hij niet aanwezig kon zijn. De zittende president Chirac had een brief laten bezorgen, die plechtig werd voorgelezen. Allen spraken hun verontwaardiging uit, allen betuigden hun steun.

De Franse rapster Princess Aniès trad op met een pakkende dichtzang. Aan rijmwoorden op Darfur in haar moedertaal geen gebrek: kruispunt, hulpgeroep, doof, aftellen, dag, pijn – Princess Aniès had ze kunstig tot een refrein weten te vervlechten.

Op het kruispunt van de pijn bevindt zich Darfur,

Een volk sterft, schreeuwt om hulp,

maar de wereld houdt zich doof,

het aftellen is ingeluid,

elke dag weer honderden doden.

Na het muzikaal intermezzo werden de pleidooien hervat. De sfeer in de zaal was geladen met eensgezindheid en goede voornemens. Er moest een einde komen aan de eerste volkerenmoord van de eenentwintigste eeuw. Ditmaal kon er niet gezegd worden: Wij hebben het niet geweten.

Op een van de achterste rijen luisterde ex-militair Pierre Draxler met onverminderde aandacht naar de getuigenis van een oud-minister die zeer onlangs een bezoek had gebracht aan een vluchtelingenkamp vlak over de grens in Tsjaad. De man was een begenadigd spreker. Zonder aantekeningen en met gevoel voor dramatiek deed hij zijn relaas.

‘Stilte,’ sommeerde hij het geruisloze publiek, ‘hier wordt gemoord. Dat is de meest beknopte en nauwkeurige samenvatting van wat ik heb waargenomen.’ Hij bestudeerde zwijgend zijn handen die op de katheder rustten voordat hij vervolgde. ‘U heeft hier daarstraks de cijfers vernomen. Maar achter die cijfers bevinden zich mensen. Gezichten. Hele dorpen. En mijn hele leven lang zal ik, in mijn hoofd én in mijn hart, twee beelden meedragen van wat ik daar heb ervaren. Ten eerste: een klein meisje, een héél klein meisje.’ Met beide handen gaf hij de lengte van een baby aan. ‘Zo groot. Uitgemergeld. Ze ligt naast een verpleegster die, zoals alle humanitaire hulpverleners, bewonderenswaardig werk verricht. Deze verpleegster heeft me het verhaal van het meisje verteld. Ze komt uit Darfur. Ze is, meen ik, op een donderdag geboren. En op vrijdag is haar moeder verkracht en vervolgens gedood, evenals haar hele familie. De buren hebben de baby meegenomen, ver weg. En tijdens hun vlucht zijn zij op hun beurt vermoord. En het toeval wil dat, als een soort krankzinnige estafette, een andere vrouw zich over het meisje heeft ontfermd en haar heeft meegenomen naar Tsjaad, naar een van de vele vluchtelingenkampen. Toen ze daar aankwam was het meisje negentien dagen oud. Ze woog negenhonderd gram.’

In de doodse stilte die volgde nam Pierre Draxler zijn beslissing. Hij zou naar Darfur afreizen. Daar lag zijn volgende missie. Bij de verloren kinderen. De ontheemden. De wezen van wie de ouders waren afgeslacht.

-

De deur naar de werkkamer van de hoofdredacteur stond open. Dantzig tokkelde op het houtwerk en liep naar binnen.

‘We zijn erin geluisd, Ton,’ kondigde hij aan, bijna juichend. ‘Allemaal leugens.’

‘Dat schreef je in je mail, maar dat moet je me toch eens uitleggen.’ Ton van Dijk keek op van zijn computerscherm en boog zijn hoofd weer om Dantzig over zijn leesbril heen op te nemen, hetgeen zijn blik extra scepsis verleende.

Dantzig ging ervoor zitten. ‘Er is onder Chirac, sinds hij president van Frankrijk is, een soort van… ze noemen het het cabinet noir, de zwarte kamer.’

‘Het cabinet noir is ongeveer al zo oud als de posterijen,’ onderbrak Ton met zijn lijzige, nasale stem. ‘Dat bestond al onder de Franse koningen, voordat ze onthoofd werden.’

‘Daar is dit cabinet noir naar vernoemd,’ pareerde Dantzig, vastberaden om zich niet van de wijs te laten brengen. Als hoofdredacteur van een geëngageerd weekblad deed Ton doorgaans niets anders dan informatie vergaren. Wanneer hij niet op internet aan het surfen was, zat hij met zijn neus in de boeken, uitsluitend non-fictie, die in stapels alle horizontale vlakken van zijn werkkamer bevolkten, vergadertafel, vensterbanken, vloer. Ze kregen pas een plek in de boekenkast als ze gelezen waren, maar vaak ook gaf Ton ze gul weg. Bij Dantzig thuis groeide de toren boeken die Ton hem had toegestopt. Hij kende niemand die zo snel las als Ton, en het ook allemaal onthield.

‘Dat is de reden dat de Franse posterijen hun monopoliepositie altijd hebben behouden,’ debiteerde Ton, ‘zodat de brieven van mogelijke vijanden makkelijk onderschept en gelezen konden worden.’

‘Dit heeft niets met brieven onderscheppen te maken,’ bracht Dantzig ertegenin, hoewel hij daar ineens niet meer zo zeker van was. ‘Het huidige cabinet noir verzamelt op alle mogelijke manieren informatie over eenieder die een gevaar zou kunnen vormen voor de mensen die aan de macht zijn, Chirac en zijn entourage, om vervolgens zo nodig,’ Dantzig stak zijn wijsvinger omhoog – let op – want hier verschilde de praktijk van het geheime kamertje uit het verleden waarin de brieven werden doorgespit, ‘compromitterende feiten te onthullen en zodoende de politieke vijanden in diskrediet te brengen. Ze beschikken daarvoor over een eigen afdeling binnen de geheime dienst die niets anders doet dan roddel en achterklap vergaren en weer aan de media voeden. En als ze niks schandelijks kunnen vinden, verzinnen ze het gewoon. Dat wordt dan naar de kranten en tijdschriften gelekt.’ Dantzig wierp Ton een veelbetekenende blik toe. ‘En eenmaal zwart-op-wit krijgt het verdichtsel vanzelf de status van waarheid. De betrokken persoon kan de laster bij hoog en bij laag ontkennen, de schade is berokkend, zijn reputatie is ondermijnd en het publiek denkt: Waar rook is moet vuur zijn.’

Tot Dantzigs voldoening had Ton hier niet van terug.

‘Zo hebben ze bij de vorige presidentsverkiezingen Chiracs rivaal weten uit te schakelen met hele en halve leugens over zijn verleden en dat van zijn vader.’

‘Dus er kan iets van waar zijn,’ zei Ton.

‘Dat kan. Meestal koppelen ze een klinkklare leugen aan een waar gegeven, om het verhaal aannemelijker te maken. Dat maakt het extra lastig om te onderzoeken, want de enige die de waarheid weet is het cabinet noir, dat ook de leugens verspreidt. Heeft Sarkozy zich verrijkt met illegale wapenleveranties? Heeft hij geld ontvangen van een Afrikaanse dictator?’

‘Dat lijdt geen twijfel,’ viel Ton hem in de rede. ‘Daar hebben ze zich allemaal schuldig aan gemaakt, die Franse presidenten. Wie was het ook alweer, kom…’ Hij knipte met zijn vingers om zijn geheugen aan te sporen, ‘Giscard d’Estaing, die een buidel diamanten ontving van de zelfgeproclameerde keizer van een of andere ex-kolonie in Frans Afrika. Maar ga door.’

‘Is Sarkozy’s partijkas gespekt met een teruggevloeid deel van de astronomische bedragen aan smeergeld die er voor de verkoop van Franse onderzeeboten aan Pakistan zijn betaald? Of komen die fondsen uit handel met Saudi-Arabië? Bezit de man een geheime bankrekening in Luxemburg? Sponsort kolonel Khadaffi in hoogst eigen persoon zijn verkiezingscampagne? Zijn hem, in de hoop dat hij president wordt, enveloppen vol bankbiljetten toegestopt door de rijkste vrouw van Frankrijk, die aan het hoofd staat van een imperium van shampoos en antirimpelcrèmes?’

‘Het zou me niks verbazen als het allemaal waar was,’ opperde Ton. ‘Dat dit nog maar het topje van de ijsberg was.’

Dantzig schudde zijn hoofd. ‘Bewijzen, Ton. Wie schermt hier altijd met bronmateriaal?’

‘Ja, daar word ik voor betaald. Om jullie achter de broek te zitten.’

‘Er zijn door het cabinet noir de wildste fabels over Sarkozy verspreid, sinds hij in onmin is geraakt met Chirac en zijn kliek. Maar ze waren altijd geënt op ware gebeurtenissen. Dat is het geraffineerde. Zo zou Sarkozy in de jaren negentig, toen hij nog burgemeester van Parijs was, een gijzeling van een klas kleuters door een met explosieven behangen mafketel in scène hebben gezet om zichzelf een heldenrol te kunnen aanmeten. De gevaarlijke gek is neergeknald, dus hij kan het niet navertellen. Of het verhaal dat de meest gezochte misdadiger van Frankrijk, een van moord verdachte aanhanger van de Corsicaanse afscheidingsbeweging, niet zou zijn aangehouden dankzij een succesvolle politieactie – Sarkozy is inmiddels minister van Binnenlandse Zaken – maar dat de terrorist zichzelf vrijwillig zou hebben aangegeven. Om deze verdraaiing van de feiten aannemelijk te maken zijn de handlangers van Chirac zelfs zover gegaan om een ontmoeting te suggereren tussen de advocaat van de voortvluchtige, die onschuldig zegt te zijn dus waarom zou hij zichzelf überhaupt aangeven, maar dit terzijde, tussen diens raadsman dus en een topman van de politie. Beide mannen zijn, los van elkaar, met een smoes naar een hotel gelokt opdat ze daar tegelijkertijd zouden worden gezien, hetgeen dus zou wijzen op onderhandelingen.’

‘Dat zou toch heel goed kunnen? Het zou niet de eerste keer zijn dat een crimineel zijn overgave bedisselt.’

‘Als hem levenslang boven het hoofd hangt? Toen het hoofd van politie en de advocaat elkaar daar nietsvermoedend tegen het lijf liepen, voelden ze allebei meteen nattigheid.’

‘Je bent wel goed op de hoogte.’ Het klonk als een sneer. Dantzig kende zijn hoofdredacteur goed genoeg om te weten dat hij nu met tegenargumenten zou komen. ‘Wie zegt mij,’ peinsde Ton, ‘dat dat hele cabinet noir geen verzinsel is van Sarkozy himself, om zijn eigen malafide praktijken als geruchten te kunnen afdoen? Je stuurt een paar vergezochte speculaties de wereld in, en alle andere schimmige praktijken waar je je mee inlaat en die het daglicht niet kunnen verdragen doe je vervolgens af als geruchten van het cabinet noir, ja?’ De laatste twee woorden rijmden op elkaar, zoals Ton ze uitsprak. ‘Dat lijkt mij veel plausibeler dan die theorieën van jou. En in dat geval was onze scoop dus een scoop. Wie zegt mij dat jij er niet faliekant ingestonken bent?’

Dantzig schudde het hoofd. ‘Het zijn geen theorieën.’

‘Bewijzen.’ Ton sloeg met een vuist op zijn bureaublad.

‘Sarkozy is lang niet de enige over wie schadelijke geruchten naar buiten worden gebracht.’

‘Nee, natuurlijk niet,’ vuurde Ton terug. ‘Als je het een beetje slim aanpakt zorg je ervoor dat je zelf niet het enige slachtoffer bent. Niet dat ik Sarkozy zo snugger acht, maar hij heeft vast wel een paar geslepen raadsmannen.’

Dantzig probeerde zich de gesprekken in Parijs weer voor de geest te halen, op zoek naar tegenargumenten. Het voelde alsof hij op onvaste grond was getreden, alsof zich onder zijn voeten een vernuftig verscholen valluik bevond dat zich plotsklaps kon openen, waardoor hij een omgekeerde waarheid in zou tuimelen.

‘Voorbeelden.’ Tons vuist deed zijn bureau trillen.

‘Van alles.’ Dantzig wist er even geen te berde te brengen.

‘Voorbeelden,’ eiste Ton weer. ‘Waar zijn je aantekeningen?’

Dantzig speurde door zijn geheugen. Hij had niets op papier.

‘Nou ja, die rivaal van Chirac bij de vorige verkiezingen. Eh… een rechter wiens vader ze bij een corruptieschandaal hebben proberen te betrekken.’ Het kwam langzaam weer terug. ‘De zelfdoding van een minister waarvan ze achteraf een moord hebben willen maken, met aanwijsbare schuldigen.’

‘Meestal is het andersom, moord die als zelfmoord gemaskeerd wordt.’

‘Dat is het slimme nu juist. Een ex-minister die aan cocaïne verslaafd zou zijn,’ viel Dantzig nog te binnen. ‘De prins van Monaco die wiet zou roken.’

‘Dat zou ik ook doen, als ik de prins van Monaco was.’

‘Vermeende pedofilie of homoseksualiteit. Allerlei financieel gesjoemel. Iemand die geld zou hebben ontvangen van Saddam Hussein. Huizen die gebouwd zouden zijn met zwart geld.’

‘Dat lijkt me allemaal heel aannemelijk,’ zei Ton. ‘Bienvenue dans la politique, zou ik zeggen. Daarmee overtuig je mij nog niet van het bestaan van een cabinet noir.’

Dantzig legde zijn troef op tafel. ‘Er is een boek over verschenen…’

‘Daar kom je nu mee. Hoe heet dat boek?’ Tons vingers hingen al boven zijn toetsenbord, klaar om een zoekterm in te typen.

‘Ik heb het bij me,’ verkondigde Dantzig. ‘Het is geschreven door een agent die dertien jaar lang bij de geheime dienst gewerkt heeft, onder andere op de afdeling media. Hij wilde, in eerste instantie alleen intern, de praktijken van het cabinet noir aan de kaak stellen en heeft daarvoor een rapport opgesteld. Dat rapport is op weg naar de persoon voor wie het bestemd was onderschept; de agent is onmiddellijk ontslagen en vervolgens zelf slachtoffer geworden van het systeem dat hij aan het licht wilde brengen. Hij is in diskrediet gebracht middels een grote mediahetze, hij is beschuldigd van corruptie en criminele activiteiten. Om dat te bewijzen kwamen er vervalste documenten boven tafel. En de media namen het allemaal klakkeloos over.’

Dantzig liet zijn blik op zijn hoofdredacteur rusten. ‘Die agent heeft de kranten voor de rechter gesleept, en gewonnen. Maar zijn reputatie ligt desondanks aan duigen. Zo machtig is het cabinet noir. Het is de laatste politieke politie binnen Europa. Een officieuze cel binnen de geheime dienst, met een enorme invloedssfeer.’

Ton liet dit even bezinken.

‘Prachtig. Dan gaan we hier toch over schrijven?’ besloot hij geanimeerd. Zijn hand schoof op ooghoogte door de lucht, van links naar rechts, alsof er letters uitgeprint werden. ‘“De laatste politieke politie van Europa.”’ De kop had hij al. ‘Waar wacht je nog op?’ spoorde hij Dantzig aan. ‘Wat zit je hier nog te tutten, man? Aan het werk!’

Dantzig schudde zijn hoofd en glimlachte spijtig. ‘Iedereen die ik heb kunnen spreken wilde dat alleen doen op voorwaarde dat er niet over gepubliceerd zou worden. Dat heb ik moeten beloven. Het is allemaal off the record.’

‘En dat boek dan?’ bedacht Ton. ‘Die klokkenluider?’

‘Dat is in 1997 verschenen.’ Tien jaar geleden. Oud nieuws, zo wisten ze allebei.

Dantzig trok zijn tas op zijn knieën en haalde het boek eruit.

‘R.G. La machine à scandales,’ las Ton van de zwarte kaft.

‘Renseignements Généraux,’ lichtte Dantzig de acroniem in de titel toe. ‘De Franse geheime dienst.’

‘Chiracs bewind is bijna ten einde, na twee ambtstermijnen. En dan? Wat gebeurt er met het cabinet noir?’ Ton legde het boek op zijn bureau.

‘Weet ik niet. Hangt een beetje af van wie de nieuwe president wordt. Ik kan me voorstellen dat de top vervangen wordt en de rest gewoon overgenomen. Net als bij het ambtenarenapparaat.’

‘Presidenten komen, presidenten gaan, maar het cabinet noir blijft altijd bestaan,’ mijmerde Ton variërend op een bekend adagium. ‘Wie weet, ja,’ zei hij, met een klopje op het boek.

Dantzig had zijn vingers al om de krantenpagina in zijn tas. Hij trok hem tevoorschijn, reikte hem woordeloos aan en zette zijn tas weer op de grond.

‘“Grand meeting sur le Darfour,”’ las Ton hardop. ‘Meeting? Hebben ze daar geen Frans woord voor? Ik dacht dat het zulke taalpuristen waren, die fransozen. “Organisé par le Collectif Urgence Darfour”,’ spelde Ton keurend, alsof hij nog meer anglicismen hoopte te ontwaren. In stilte liet hij zijn blik over het vervolg glijden. ‘Bernard-Henri Lévy? Die ijdeltuit? Je hoeft maar een foto van die vent te zien om te weten hoe narcistisch hij is. Noemt zichzelf filosoof, maar ik heb hem nog nooit op één originele gedachte kunnen betrappen. Terug uit Darfur,’ vertaalde hij smalend. ‘Nou, dat had ik wel eens willen zien. Bernard-Henri Lévy in Darfur, in zijn onberispelijk witte overhemd, met de bovenste drie, vier knopen los.’

Het toetsenbord ratelde onder Tons vingers, die tot slot een verwachtingsvolle slag op Enter gaven. ‘Verdomd als het niet waar is,’ constateerde hij triomfantelijk terwijl hij zich naar zijn scherm toe boog. ‘Bernard-Henri Lévy, in Darfur, in verblindend wit overhemd, en iets te veel knopen open.’ Hij draaide het scherm naar Dantzig toe. Die herkende de man met de getemde haardos, die van alle sprekers op de meeting in Parijs de meeste pertinente onwaarheden had uitgekraamd.

‘Wat heeft dit met het cabinet noir te maken?’ wilde Ton weten.

‘Niets,’ antwoordde Dantzig.

Hij vertelde hoezeer de grote aankondiging in diverse Franse kranten hem geïntrigeerd had: een avond voor Darfur, zo vlak voor de verkiezingen, met vele politieke kopstukken, onder wie vijf presidentskandidaten. Het was geen goededoelenbijeenkomst, geen inzamelingsactie voor de vluchtelingen, van fondsenwerving was geen sprake. Nieuwsgierig naar wat Urgence Darfour dan wel beoogde had hij de avond in een chique zaal in Parijs bijgewoond. En daarna had hij research verricht, maar dat laatste hield hij nog even voor zich.

‘Nou?’ zei Ton. Het klonk als een verkapte geeuw. ‘Wat willen ze dan?’

‘Militaire interventie.’

‘In Darfur?’

Dantzig knikte. ‘Ze hebben de presidentskandidaten zover gekregen een soort handvest te ondertekenen waarin ze beloofden als toekomstige president van Frankrijk het redden van de bevolking van Darfur tot hun prioriteit te maken.’

Ton snoof minzaam. ‘Ach ja, verkiezingsbeloftes. What else is new?’

‘Maar het interessante,’ vervolgde Dantzig, ‘is dat de volgende dag de kranten vol stonden met verontwaardigde reacties uit humanitaire hoek.’ Hij klopte tegen zijn tas. ‘Alle organisaties die in Darfur werkzaam zijn distantiëren zich van de eisen van het Collectief. Een militaire interventie zou volgens hen het einde betekenen van alle hulp die nu geboden wordt. Tachtig verschillende organisaties zijn er werkzaam, met ruim dertienduizend hulpverleners. Maar op de avond van Urgence Darfour…’

‘De meeting, ja. Hoeveel was de entree eigenlijk?’

‘… werd Darfur geportretteerd als een vergeten conflict, waarin de mensen in de kampen aan hun lot worden overgelaten om een langzame, door de overheid geprogrammeerde dood te sterven, waarin met de allergrootste onverschilligheid een heel volk wordt uitgemoord. Ik zal je niet vervelen met citaten,’ zei Dantzig. Hij had zijn aantekenboekje erbij gehaald.

‘Doe me een lol ja, als ze van Bernard-Henri Lévy afkomstig zijn…’

‘Onder anderen.’ Dantzig glimlachte in zichzelf. Hij had niet geweten van het ressentiment van zijn hoofdredacteur jegens de inderdaad zeer met zichzelf ingenomen filosoof, maar het zou misschien in zijn voordeel werken. ‘Er werd geschermd met cijfers van dodentallen die zwaar overdreven zijn…’

‘Ik kan je nu meteen zeggen dat als je iets over die mediageile holle scheet denkt te gaan schrijven, het antwoord nee is. No way.’

De verleiding was groot om Ton er fijntjes op te wijzen dat hij het zelf was geweest die over die naam gestruikeld was. Het ging Dantzig om heel iets anders.

‘Negentig procent van alle doden viel in het eerste jaar van het conflict, toen… enfin, ik hoef jou niet te vertellen dat de burgerbevolking het slachtoffer werd van de bloedige onderdrukking van de rebellenbeweging. Maar sindsdien is de toestand veranderd. Er bevindt zich een Afrikaanse troepenmacht die de bevolking moet beschermen…’

Ton gnuifde. ‘Die hebben zo weinig middelen tot hun beschikking dat ze blauwe vuilniszakken over hun helmen moeten draperen.’

‘Zo gaat het gerucht, ja.’

‘O, krijgen we het cabinet noir weer?’

‘De Afrikaanse troepenmacht draagt geen blauwe helmen, Ton. Blauwe helmen worden gedragen door de blauwhelmen van de Verenigde Naties. Maar fijn dat je inhoudelijk commentaar levert. In het gebied komt al halverwege het jaar 2004 de allergrootste humanitaire hulpactie ooit op gang, toegelaten door de regering van Sudan, weliswaar schoorvoetend, maar toch, dat valt moeilijk te rijmen met een genocide. De dodentallen dalen dankzij de hulp op het niveau van vóór het conflict.’ Dantzig hoorde hoe saai dit alles klonk, als rechtstreeks opgelepeld uit een rapport van de Verenigde Naties. Dat hadden de sprekers op de avond toch beter aangepakt, met hun pathos en vervoering, hun apocalyptische beeldspraak. Hun bedrog. Maar daarom waren de feiten juist belangrijk. ‘Het huidige dodental door direct geweld, zo’n tweehonderd per maand, is voor het overgrote deel te wijten aan strubbelingen tussen gewapende bendes. De rebellenbeweging is uiteengevallen in talloze facties, die onderling strijden om de macht, of zich overleveren aan ordinair banditisme. De opstand is ontaard in een oorlog van allen tegen allen. Na de mislukte vredesbesprekingen van vorig jaar hebben vele vroegere strijders van de janjaweed zich tegen de regering gekeerd. Zij voelen zich misbruikt. Khartoem heeft ze bewapend en opgeleid en is nu de controle over hen kwijt. De regeringstroepen zijn gedemoraliseerd en vluchten liever dan te vechten.’

‘Dat klinkt nogal revisionistisch, als je het mij vraagt.’

Dantzigs mondhoeken krulden op. ‘Dat is precies waar Bernard-Henri Lévy zijn tegenstanders van beschuldigt: revisionisme. De ontkenning van een volkerenmoord.’

Ton was even stil.

‘Hij stond daar anders wel mooi te midden van de resten van een uitgebrand dorp, als ik me niet vergis.’ Ton schoof zijn muis heen en weer om zijn computerscherm weer tot leven te wekken.

‘Natuurlijk, die zijn er. Ze zeggen er alleen nooit bij wanneer het dorp is afgebrand. Die aanvallen door Arabische milities, gesteund door het leger, vonden plaats aan het begin van het conflict. Sindsdien is er dus veel veranderd. Maar dat past niet in het straatje van de Save Darfur Coalition, en laat die nu uitgerekend het uitstapje van de Franse filosoof hebben georganiseerd en gefinancierd.’ Dantzig glimlachte. Dit is waar zijn research een rol ging spelen. ‘Save Darfur is een collectief van allerlei Amerikaanse organisaties. Het beschikt over enorme fondsen, die in de miljoenen lopen.’ Hij bladerde door zijn notitieboek en hield zijn vinger op een bedrag met zes nullen. ‘Vijftien miljoen dollar, voor het afgelopen jaar.’ Hij ving Tons blik voordat hij, nadrukkelijk hamerend, verder sprak. ‘En niet één cent daarvan gaat naar Darfur zelf.’

‘Waar gaat het dan heen?’ Tons belangstelling was gewekt.

‘Naar communicatie. Publiciteit. Opiniecampagnes. Media-aandacht. Advertenties. Dure reclamefilmpjes op tv. Acties en evenementen. Naar T-shirts en buttons en tassen en mousepads en ijskastmagneten, en van die gezellige kerstkousen om boven de open haard te hangen…’

‘Save Darfur zeg je?’ Tons vingers vlogen weer over de toetsen.

‘… en babyslabbetjes, waarop staat: Stop the Genocide.’

‘Onderbroeken!’ kirde Ton van achter zijn computer. ‘Nou ja, zeg. Hier, moet je kijken. Een tangaslip. Save Darfur. Met een Afrikaans kinderhoofd op je kittelaar. En voor de mannen boxerbriefs. Nou ja. Voordat ik boxer briefs ga dragen waarop…’

‘Draag jij boxer briefs dan?’

‘Het gaat je geen donder aan wat ik draag. Ik draag in ieder geval niets met op mijn klok-en-hamerspel pontificaal: Stop the Genocide.’

‘Dat doen ze dus met hun geld,’ trachtte Dantzig het gesprek terug te sturen terwijl Ton door de pagina uit de Save Darfur-shop scrolde. ‘Ze hebben een bekend merk schoenen,’ probeerde hij zijn aandacht te vangen, ‘zover gekregen om hun schoeisel uit te rusten met Stamp-Out-The-Genocide-zolen. Er is ook een gratis game op internet waarop je de volkerenmoord kunt beëindigen door alle slechteriken neer te knallen.’

‘Stel je voor, je ontmoet een leuke meid, van het een komt het ander, en dan lees je ineens op haar venusheuvel: “Stop the Genocide”. Ik zou meteen een slappe krijgen.’

‘Tenzij je natuurlijk allebei dezelfde onderkleding blijkt te dragen,’ liet Dantzig zich voor de gein ontvallen. ‘Dat schept een band. Stof tot conversatie na de daad.’

‘Maar je betaalt voor zo’n onderbroek. Elf dollar vijfennegentig voor zo’n lullig driehoekje tangastof,’ las Ton van zijn computerscherm. ‘Daar verdienen ze aan. Wat doen ze dan met dat geld?’

‘Hun gedachtegoed verspreiden.’

‘Wacht even. Dat gaat me een beetje… Welk gedachtegoed?’

‘Het idee dat de internationale gemeenschap gerechtigd is om in te grijpen in soevereine staten om de onderdrukte bevolking te hulp te komen. Dat willen ze promoten. Het is een politieke boodschap. De zogenaamde verantwoordelijkheid om te beschermen. The responsibility to protect…’

‘Dát hadden ze op hun ondergoed moeten drukken: Responsibility to protect,’ gniffelde Ton.

‘… oftewel: R2P,’ maakte Dantzig zijn zin af.

‘R2P. Past precies op zo’n tangaslip. Zit niet aan mijn R2P.’

Dantzig moest zijns ondanks lachen, tot genoegen van Ton.

‘Oké. Sorry. Ik luister.’ Ton klikte zijn scherm leeg. ‘Ik vind het allemaal reuze interessant, hoor. Dus, Save Darfur, vijftien miljoen, gedachtegoed.’ Hij keek Dantzig afwachtend aan.

Dantzig knikte. ‘Ik ben erachter gekomen dat Save Darfur een communicatiebureau heeft ingeschakeld om dat gedachtegoed nu ook te promoten op het Europese continent, dat de VS zo in de steek heeft gelaten bij de invasie in Irak.’

‘Dat klinkt me erg conspiracy-achtig in de oren.’

Dantzig tikte tegen het notitieboek op zijn knieën. Hij beschikte over bewijzen. ‘Dit pr-bureau heeft in Frankrijk Urgence Darfour van de grond gekregen. Ze hebben daarvoor precies de juiste persoonlijkheden voor hun karretje weten te spannen. Mensen die pro interventie zijn. Grote ego’s die zichzelf graag in het voetlicht plaatsen, onder wie jouw vriend, de aan media-aandacht verslaafde filosoof die, in het voetspoor van Amerikaanse sterren als Angelina Jolie, George Clooney en Mia Farrow, geheel gefinancierd naar Darfur is afgereisd om zich in de resten van een verlaten dorp te laten fotograferen.’

‘Ik wist niet dat jij zo’n aanhanger was van complottheorieën. Eerst het cabinet noir en nu een Amerikaans publicrelationsbureau dat de Fransen, tot en met de aanstaande president, moet gaan brainwashen. Dit is de laatste keer dat ik jou naar Parijs stuur. Of wherever.’

Dantzig glimlachte. ‘De aanvoerders van Urgence Darfour waren allemaal voorstander van een interventie in Irak.’

‘Dat bewijst nog helemaal niks. Denk je dat de Fransen niet zelf in staat zijn om een beweging voor Darfur van de grond te krijgen?’

‘Maar ze doen niks voor Darfur, Ton,’ zei Dantzig doodrustig. ‘Dat is het nu juist. Ze misbruiken Darfur voor hun eigen politieke agenda. In 2003 valt Amerika Irak binnen in het kader van de war on terror…’

‘Wat heeft de war on terror ermee te maken?’

‘Alles, Ton. Als ik even mijn verhaal mag doen…?’ Dantzig wachtte niet op antwoord. ‘Irak dus. Een jaar later is wat een bliksemactie had moeten zijn om een volk van een dictatoriaal regime te bevrijden, verzand in totale chaos. Amerikaanse soldaten komen bij de vleet terug in lijkkisten. Dat was niet de bedoeling. En er sterven duizenden onschuldige Iraakse burgers, aan wie juist vrede en democratie beloofd was. In een gevangenis in Bagdad maken Amerikaanse bewakers zich schuldig aan foltering en zieke sadistische spelletjes met naakte gevangenen met zakken over hun kop. De foto’s daarvan gaan viral op internet en zorgen voor een enorm schandaal. Dit zijn de boys and girls die de Amerikaanse deugden en waarden moesten uitdragen. Tot overmaat van ramp komt aan het licht dat de hele interventie op een leugen berust. De massavernietigingswapens van Saddam Hussein, die de inval moesten rechtvaardigen, zijn een verzinsel van het Pentagon om de publieke opinie mee te krijgen, want de Amerikaanse troepen zijn al in Afghanistan, waar het ook al niet zo lekker gaat. Kortom, president Bush en consorten zitten tot over hun oren in de stront, met hun war on terror. En dan, wat gebeurt er in 2004?’ Dantzig liet de vraag even hangen.

‘Ja, ik mag niks zeggen,’ zei Ton, die het antwoord duidelijk niet wist.

‘Nieuwe verkiezingen in de VS. De democraat John Kerry buit de situatie in Darfur uit om de positie van Bush te verzwakken. Hij wijst op de genocide die daar zou plaatsvinden en waartegen Bush niets ondernomen zou hebben. Daarop verschijnt minister van Buitenlandse Zaken Colin Powell ten tonele. Hij wint juridisch advies in, komt erachter dat in de Genocideconventie nergens de plicht tot interventie vermeld staat, en met een gerust hart eigent hij zich de morele verontwaardiging van Kerry toe en bestempelt de verschrikkingen in Darfur als genocide. Komt dat even mooi uit. Op het toppunt van het debacle in Irak vraagt de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken ineens dringend aandacht voor een schimmige achterafprovincie van Sudan, Darfur, waar een heel volk door een islamitisch regime uitgemoord zou worden. Hallo wereld, allemaal graag nu die kant op kijken.’ Dantzig strekte zijn vinger uit en draaide zijn hoofd honderdtachtig graden mee met zijn wijzende hand. ‘Weg van Irak, naar die slechteriken in Sudan. Het conflict in Darfur wordt gebruikt, misbruikt, als afleiding van het echec in Irak. En weer wordt de waarheid geweld aangedaan. Ditmaal geen massavernietigingswapens om de publieke opinie mee te krijgen, maar een genocide. Voor het eerst sinds de Genocideconventie uit 1948 reppen de VS officieel van een volkerenmoord.’

‘Wacht even. Joegoslavië.’

Dantzig schudde zijn hoofd.

‘Kosovo.’

‘Niet officieel.’

‘Rwanda.’

‘Weggekeken.’

‘Hoe bedoel je, weggekeken?’

‘Zoals ik het zeg. De andere kant op gekeken terwijl de Tutsi-bevolking op grond van haar etniciteit massaal werd afgeslacht. Toen werd het G-woord door de VS angstvallig vermeden, want als er ergens een genocide plaatsvindt, en die vond in Rwanda plaats, dan ben je als buitenlandse mogendheid moreel verplicht om in te grijpen. En niemand – niet alleen de VS maar geen enkel land – had er zin in, of baat bij, om troepen naar Rwanda te sturen. Dus werd er voor het gemak heel hard weggekeken.’

Ton was niet onder de indruk. ‘Dus de VS hebben er belang bij om in Darfur te interveniëren, en hebben daarvoor een reden bedacht. What else is new?’

‘Waarom Darfur?’

‘Strategische redenen. Olievoorraden. De groeiende aanwezigheid van China in Sudan. Ik kan er zo een paar voor je opnoemen.’

‘Waarom hebben ze dan nog geen troepen gestuurd?’

‘Ja, dat zeg je zelf net. Ze hebben hun handen vol aan Irak.’

‘En Afghanistan,’ voegde Dantzig er nadrukkelijk aan toe.

Ton haalde gelaten zijn schouders op, wat zoveel moest zeggen als: Kijk eens aan, waar hebben we het dan nog over.

‘Als je ten overstaan van de hele wereld op een genocide wijst, kun je in de daaropvolgende drie jaar niet zomaar helemaal niks doen,’ voerde Dantzig aan.

‘Dat hebben ze in Rwanda toch ook gedaan?’

‘In Rwanda hebben ze het woord juist vermeden.’ Hij probeert me klem te zetten, dacht Dantzig. Ton blijft graag in alle omstandigheden de baas. Helemaal als zijn journalisten ergens beter van op de hoogte blijken dan hijzelf. Te laat, veel te laat, besefte hij dat hij na het cabinet noir niet meteen Urgence Darfour te berde had moeten brengen. Hij had zijn enthousiasme over zijn bevindingen moeten beteugelen en met het onderwerp moeten wachten tot de wekelijkse redactievergadering, waar Ton weliswaar altijd trouw aan zichzelf bleef, maar waar hij ten minste op bijval van zijn collega’s kon rekenen.

‘Het G-woord,’ gnuifde Ton. ‘Die kende ik nog niet. Toch nog iets geleerd.’

Dantzig haastte zich iets te zeggen voordat de G van het woord Ton zou inspireren tot een nieuwe slogan voor op een tangaslip. ‘De Save Darfur-beweging is het humane vlaggenschip van het Amerikaans interventionisme. De feelgoodfaçade van de war on terror, waar het publiek zich aan kan warmen. En hoe langer de chaos in Irak voortduurt, des te harder het tromgeroffel over een vermeende volkerenmoord in Darfur, en dáár wordt die vijftien miljoen in gepompt. In veel ketelmuziek. In rumoer en tumult. Maar geen enkele daad.’ Dantzig voelde een woede opborrelen, maar wist geen duidelijke scheidslijn aan te brengen tussen zijn verontwaardiging over de politieke hypocrisie en de wrevel om het aanhoudend sarcasme van Ton.

‘En nu wil jij een artikel schrijven over een neoconservatieve samenzwering in Europa. Denk je dat je daarvoor wél iemand zal kunnen vinden die on the record met je wil praten?’

‘Nee.’

De ontkenning bracht Ton even van zijn stuk.

‘Ik wil een artikel schrijven over de verkeerde beeldvorming over het conflict in Darfur, en hoe dat de burgeroorlog in stand houdt en de vredesonderhandelingen negatief beïnvloedt.’

‘Dit is wel een soort neverending story zeg.’

‘Dit is een oneliner. Dat wil je toch zo graag?’ Het was de laatste redactiegril. Een voorstel voor een artikel moest in één zin samen te vatten zijn. ‘En ik wil daarvoor naar Darfur.’

‘Naar Darfur?! Wie moet dat betalen? Je bent net terug uit Parijs.’

Dantzig zweeg.

‘Met lege handen,’ klonk het mopperend.

Flauw, dat wist Ton ook. Dantzig zette zijn meest verveeld-getergde gezicht op – zoals dat van een puber die met lijdzame superioriteit de betweterigheden van een volwassene over zich heen laat komen. Het kostte hem niet veel moeite.

‘Darfur,’ mijmerde Ton hardop, alsof hij het plan overwoog. ‘Darfur scoort niet, jongen. Dat kan ik je nu meteen vertellen.’

Nog zoiets. Scoren. Scoren had meestal meer met reclame-inkomsten te maken dan met de interesse van het lezerspubliek.

‘Over een maand is het Wereld Darfur Dag.’

Tons handen zweefden als roofvogels naar zijn toetsenbord en doken neer. ‘Global Darfur Day. 29 april,’ las hij van het scherm. Hij wendde zich weer tot Dantzig. ‘Wie zegt mij dat die hele Global Darfur Day geen undercoveractie is van de neoconservatieve samenzwering?’

Dantzig glimlachte zuurtjes. Touché. ‘Bij alle media-aandacht die dat zal genereren, kunnen wij misschien een ander geluid laten horen. Een genuanceerder beeld geven. Het is daar niet Arabier tegen Afrikaan, islamiet tegen niet-islamiet, kwaad tegen goed, daders en slachtoffers, zoals Darfur in hapklare brokken wordt opgedist. Het ligt allemaal veel en veel complexer.’

‘En daarvoor moet je naar Darfur?’

Dantzig raapte zijn tas van de grond en stond op. ‘Ja, Ton, daarvoor moet ik naar Darfur. Dat heet nou journalistiek. Weet je nog? Die tijd heb jij nog meegemaakt, dat je de hort op ging omdat een onderwerp je bij de lurven greep. Dat was de goeie oude tijd, dat je naar Londen of Parijs of Moskou gestuurd kon worden om iets te onderzoeken, zonder per se te hoeven scoren. Sterker nog, dat alle zichzelf respecterende kranten en weekbladen daar hun eigen correspondenten hadden zitten. Maar nu is het allemaal kostenbesparing, inkrimping. En bij alles wat we doen blaast de hete adem van de reclamejongens in onze nek. Want als mensen een artikel over Darfur lezen, zijn ze dan nog wel ontvankelijk voor de wijnaanbieding op de paginagrote advertentie ernaast? Hoe lang nog, Ton, voordat wij, als geëngageerd weekblad, zullen zwichten voor mode, lifestyle en een gezellig recept?’ Dantzig richtte zijn vinger op zijn hoofdredacteur. ‘En nu is jouw zet: kan Darfur niet per telefoon? Ik zal mijn best doen. Misschien heeft de commandant van de Afrikaanse troepenunie een speelgoedwalkietalkie, en anders is hij vast te bereiken via een leeg conservenblik met een touwtje eraan,’ Dantzig hield zijn gekromde hand tegen zijn oor, ‘denk je niet, aangezien hij met een vuilniszak op zijn kanis rondloopt? Dat soort nieuws krijg je, Ton, als journalisten van achter hun computer hun artikelen moeten opstellen.’

Zijn hand was gezakt. Hij bracht hem naar zijn mond en sloot droogjes af in een denkbeeldige microfoon. ‘Saro Dantzig, voor InZicht, uit… Nederland.’

Daarop draaide hij zich om en verliet met zijn tas onder de arm Tons werkkamer. Bij de deur kromde hij onwillekeurig zijn rug tegen een verbale natrap, maar het bleef ongewoon stil.

-

Een naargeestig voorgevoel bekroop Patty. Haar ogen waren gefixeerd op het kleine videokader op haar computerscherm. Beeldvullend wilde ze het filmpje niet. Ze wilde afstand houden.

‘Ik zag een vrouw die verkracht was.’

‘Daarna gooiden ze haar kind in het vuur.’

‘Ik heb mijn hele familie verloren.’

‘Ze zijn allemaal vermoord.’

‘De regering wil gewoon dat we allemaal verdwijnen.’

Een jongen van tien, een oudere dame, een vader met zijn dreumes met teddybeer op de arm, een rijzige Afro-Amerikaan, een vrouw van gemengde afkomst die een traan weg moest pinken – toevallige passanten van alle leeftijden en huidskleur waren op straat kennelijk aangehouden met het verzoek een zin voor te lezen. Het had iets weg van een nieuwsitem waarin voorbijgangers naar hun mening wordt gevraagd, alleen werd de mening er hier meteen bijgeleverd middels een tekst op een klembord.

‘Iemand.’

‘Iemand.’

‘Iemand, kom ons redden.’

Mijn hemel. Patty klikte de video weg. Haar ogen dwaalden over de kolom aan de linkerzijde van het scherm. In de lange lijst van bezochte websites van de afgelopen dagen kon ze er niet een ontwaren die ook maar enigszins geassocieerd kon worden met het zoeken naar werk, het beloofde vinden van een baan. Haar echtgenoot had zo te zien slechts één woord ingevoerd in de zoekmachine, waarna hij lange tijd bezig moest zijn geweest met het bezoeken van de keur aan resultaten. Dat ene woord was: Darfur. En dat was wat haar zo’n vrees inboezemde, helemaal na die laatste noodroep – kom ons redden – in de door haar man bekeken advertentie, of hoe moest je zoiets noemen, bewustwordingscampagne, van een organisatie die zich Save Darfur noemde.

Patty scrolde naar de allereerste aan Darfur gerelateerde site, alsof daarin een sleutel verborgen lag. Urgence Darfour. Urgentie. Het woord alleen al moest enorm aan Pierre appelleren. Op de homepage las ze over de succesvolle meeting die een kleine week eerder in Parijs was gehouden. Op 20 maart, een dinsdag. Patty voelde een kilte in haar maagstreek. Pierre was die dinsdag naar Parijs afgereisd. Iets vaags over misschien een baan en een bezoek aan vrienden, bij wie hij was blijven slapen. Toeval? Of was hij naar de hoofdstad getrokken om deze meeting bij te wonen en had hij dat bewust verzwegen?

Haar hand op de muis begon te trillen. Haar hartslag versnelde. Liefde, woede, ergernis, het lag allemaal zo dicht bij elkaar. Liefde, woede, ergernis, liefde, woede, ergernis. Voor je het wist was de madelief kaalgeplukt.

Ze dwong zichzelf te blijven zitten. Eerst tot rust komen. Niet meteen in de aanval gaan. De vader van haar kind het voordeel van de twijfel gunnen. Om de confrontatie nog even uit te stellen klikte ze op de homepage van Urgence Darfour op een link die haar aandacht had getrokken: Prinses Anies. Hoorde ze deze prinses te kennen? Was zij een soort nieuwe Diana, die zich inzette voor arme Afrikaanse kindertjes? Weer een video. ‘Op het kruispunt van de pijn’ stond er boven het kader. Sobere, haast ijle pianomuziek die haar vagelijk bekend voorkwam begeleidde vale beelden van een stoffige woestijn, vluchtelingenkampen, grauwe lappententen bollend in de wind, waarover teksten met de cijfers van het conflict in Darfur: vier jaar van slachtingen, 400.000 doden – zoveel slachtoffers had ze in het afgelopen halfuur nog nergens vermeld zien staan – twee miljoen ontheemden en vluchtelingen. Plots verscheen er een rappende zangeres in beeld – een beetje mollig, rond gezicht, lang, donker, sluik haar, de leeftijd gepasseerd die ze met rappers associeerde. De tekst drong voor het eerst tot Patty door, maar de ritmische dreun kwam haar al te vertrouwd voor en tergde haar nu in stereo, zij het niet geheel synchroon. Ze sprong op van achter het bureau en kletterde langs de steile houten trap van de zolderverdieping naar beneden. Zonder te kloppen rukte ze de deur naar de kamer van haar zoon open. Remy zat achter zijn drumstel en begeleidde de cadans van Prinses Anies, die uit de boxen galmde. Al dagenlang.

‘Hoe kom je aan deze muziek?!’ riep Patty, terwijl ze het antwoord al wist. Met één stap stond ze bij de cd-speler, maar in haar drift duurde het even voordat ze de juiste knop wist te vinden.

Stilte.

Remy zat met één drumstick nog in de lucht en keek haar verbouwereerd aan. Zij wendde zich weer naar de knoppen. ‘Hoe krijg je dit open? Die cd eruit!’

‘Die heb ik van papa gekregen,’ zei Remy op verdedigende toon.

De laadklep wipte open, Patty griste de cd eruit en zwaaide er dreigend mee in de richting van haar zoon, maar ze was hier aan het verkeerde adres, dat wist ze ook wel. Ze ratste de hoes van het kinderbureau, beende de kamer uit en denderde met haar buit de volgende trap af.

‘Maam,’ hoorde ze Remy met klagende verontwaardiging achter haar aan roepen.

Beneden aangekomen peuterde ze met trillende handen het tekstboekje uit de hard plastic cd-doos, en liep daarmee als met een trofee de keuken in, waar gebakken ui en exotische kruiden haar tegemoet walmden.

‘Dit is toch geen plaat voor een kind van elf!’ brieste ze.

Pierre keek op van de snijplank waarop hij knoflook aan het fijnhakken was, zijn gezicht een groot, gelaten vraagteken. De onwankelbaarheid zelve.

‘Prinses Anies!’ gilde Patty, en zwaaide beschuldigend de cd in de richting van haar man.

‘Princess Aniès,’ klonk het corrigerend in haar rug.

Patty draaide zich om. Remy was haar naar beneden gevolgd en stond in de deuropening. ‘Je weet niet eens hoe je haar naam moet uitspreken,’ mompelde hij uitdagend. De blik die hij daarop naar zijn vader flitste ontging haar niet. Wat haar vooral pijnlijk trof was de onzekerheid die erin school. Het kind wist niet of hij steun van zijn vader kon verwachten.

Pierre had nog geen woord gezegd.

‘Remy,’ sprak Patty op geforceerd beheerste toon tot haar zoon, ‘ik wil graag dat je ons even alleen laat.’

Het kind keek van de ene ouder naar de andere. ‘Mag ik m’n cd dan?’ Weer die tartende toon. Binnenkort de puberteit, flitste het door Patty’s hoofd. Zij moest haar autoriteit laten gelden. Op Pierre hoefde ze niet te rekenen.

‘Remy!’

‘Maar ik oefen erop!’

Patty sperde haar ogen ter waarschuwing wijd open en wees naar de deur. ‘Nu.’

Remy weifelde, heel even maar, draaide zich toen mokkend om en stampte de trap op.

Pierre roerde in de pan die op het vuur stond, zette het gas wat lager en draaide zich weer naar haar om. Verwoed bladerde Patty door het tekstboekje uit de cd-doos, tot ze het betreffende nummer vond. ‘Op het kruispunt van de pijn’. Hoe toepasselijk. Toen boven de deur van Remy’s kamer dichtsloeg, barstte ze los. ‘“Mannen gedood, soms levend verbrand, vrouwen gefolterd, kinderen verkracht.” Dat is toch geen lied voor een kind!?’ De afgelopen dagen had Remy de cd eindeloos gedraaid, vooral steeds dat ene nummer, op Repeat, terwijl hij meedrumde. En zij had geen notie gehad van de woorden.

‘Het is de waarheid,’ zei Pierre kalm.

‘Het rijmt niet eens!’

De manier waarop haar man zijn handen aan zijn schort afveegde, onaangedaan, wakkerde Patty’s woede slechts aan. Haar vinger sloeg tegen de songtekst. ‘“Bloed in een rivier die zijn beloop volgt, en bloed aan de handen van allen die zwijgen,”’ declameerde ze, en achter de triomf aan strompelde het besef dat ze deze zin beter niet had kunnen citeren, vooral de tweede helft niet.

Er viel een geladen stilte, waarin ze de trap meende te horen kraken.

‘Ik heb gezien waar je op internet naar hebt gekeken,’ flapte ze eruit.

Pierre keek haar niet-begrijpend aan.

‘Darfur.’ Ze lachte schril, zich bewust van de absurditeit van de situatie. Vrouw beschuldigt echtgenoot van het geniepig bezichtigen van bepaalde sites op internet. ‘Ik dacht dat je naar werk zou zoeken.’

‘Zit je me te controle…?’

‘Nee!’ verweerde ze zich fel. ‘Nee,’ herhaalde ze, rustiger maar beslist. ‘Ik zocht naar een artikel dat ik op internet had gelezen, een paar dagen geleden. Ik heb eerst via Google gezocht, maar kon het zo snel niet terugvinden en ben toen naar Geschiedenis gegaan.’

Stilte weer. Patty wilde op haar man afstappen, hem naar zich toe trekken, zijn gezicht met haar handen omsluiten, hem in de ogen kijken. Een gevoel van verbondenheid ervaren. Wij. Samen.

Ze bleef als verlamd staan.

‘Een baan,’ zei ze, op een weet-je-nog-weltoon. God, wat klonk ze betuttelend. Maar dit was de afspraak. Hun afspraak. Na ruim twee jaar in den vreemde zou Pierre weer neerstrijken in Frankrijk en zouden ze gedrieën hun leven weer oppakken van vóór de tsunami van tweede kerstdag 2004 – hoe zou ze die datum ooit kunnen vergeten. Ze was haar kater van oud en nieuw nog niet te boven, of Pierre was al vertrokken naar een verwoeste kuststreek. Wat een spontane hulpactie van hooguit twee maanden had moeten zijn sleepte zich twee jaar voort, tot er geen kot meer op te bouwen en geen vissersboot meer te repareren viel, en Pierre weer huiswaarts keerde, naar zijn vrouw, en zijn zoon, die hem erg hadden gemist. Maar dat gevoel scheen niet wederkerig te zijn. Emplooi, zo had Patty gemeend, zou weer voor inhoud zorgen, zijn onrustige dagen vullen, zijn tomeloze energie en organisatiedrift in banen leiden. Hem vasthouden.

‘Ik kan niks vinden,’ antwoordde Pierre. Onder zijn hakkend mes schoten snippers knoflook tevoorschijn.

‘Groot rijbewijs?! Oud-militair?’ Leugenaar, dacht Patty ineens.

‘Niets wat… echt… zinnig is.’

‘Zinnig,’ herhaalde ze. Waar was haar man zoals zij hem kende gebleven? De praatgrage vent met zijn grappen en grollen, altijd een weerwoord paraat.

‘Mag ik je iets vragen?’ Ze wachtte een eventueel antwoord niet af. ‘Ben jij afgelopen dinsdag naar Parijs gegaan om die conferentie van Urgence Darfour bij te wonen?’

Ze zag het aan zijn blik. Verbazing en trotsering ineen. Betrapt. En ineens wilde ze het niet meer weten ook. Ze zwiepte met haar arm door de lucht alsof ze haar vraag daaruit weg kon wissen: laat maar. Ze voelde zich leeg. Moegestreden. Ze hield de cd in een hopeloos gebaar op en voelde hoe haar hand trilde.

‘Pierre,’ begon ze. Ze moest een pauze inlassen om haar stem weer vast te krijgen en de opwellende tranen de baas te blijven.

‘Pierre,’ probeerde ze weer, ‘je hebt een zoon. Hij heeft jou nodig. Hij heeft jou óók nodig.’ Gadverdamme. Die smeektoon.

‘Ik ga naar Darfur,’ zei Pierre zachtjes maar beslist.

Patty deed net of ze dat niet gehoord had. Er lag een zin gereed in haar hoofd en die wilde ze uitspreken. ‘Als jij weer vertrekt op een of andere hulpmissie, naar Darfur of naar waar dan ook, dan hoef je hier niet meer terug te komen, Pierre. Dan is het voorbij.’

Ze verliet de keuken en zag in een waas Remy de laatste traptreden opkrabbelen. Hij moest naar beneden zijn geslopen om mee te luisteren. Zijn kamerdeur knalde dicht, en voordat het plankier onder Patty’s voeten was uitgetrild, vulde het huis zich met een wild machteloos rammen op een drumstel.

-

II

-

Ik stik hier. Ik stik hier. Ik stik hier.

Een soort ruimtestationgevoel, dat overvalt me steeds vaker de laatste tijd, na de avondklok. De poort op slot, de nachtwaker voor de deur, wij binnen, en voor mijn part koersen we door de ruimte naar de volgende exoplaneet in onze knusse capsule, waarin enige ouderwetse huiselijkheid is aangebracht - gloeilampjes aan het plafond, scrabble, een cactus in een potje - om de heimwee naar de aarde te bezweren. Vanavond technische storingen in het contact met het moederstation. Internet ligt weer eens lam.

VERVEEELING

ERGERNIS

WURGNEIGINGEN (soms)

Daarover geen woord tijdens de stoomcursus.

Teamwork, ja. O ja. Teamwork, teamwork, teamwork.

Maar na gedaan teamwork, na de in teamverband - vroeg - genuttigde avondmaaltijd (want de kokkin moet voor spertijd naar huis) zit je de rest van de avond gedwongen binnen. Met het oog op het geestelijke en fysieke welzijn van het team informeerde ik laatst tijdens de ochtendvergadering naar de mogelijkheden om een hometrainer over te laten komen, om zodoende ’s avonds even weg te kunnen fietsen.

Weg van Jean-Christophe, die hier naast de bank weer eens zijn zelfvervaardigde gewichten staat te heffen. Weg van zijn ritmisch geknor en gesnork, dat op Delphines slappelachspieren werkt. Geknor en gesnork met gekir en gehik. Weg van Delphine, die haar teennagels groen aan het lakken is. Weg van Maryse, die vanavond plotsklaps door een poetsmanie bevangen is. De vliegenpoepjes moeten van de lampenkappen en de stopcontacten geschrobd. En van de gloeilampen. Jean-Christophe heeft haar al spierballend gewezen op het gevaar van kortsluiting als ze zo verwoed met haar sopje in de weer blijft, maar zij weet wat ze doet, zij heeft als vrouw heus benul van elektriciteit, dank je wel Jean-Christophe.

Of ik ook mee wilde doen. Teennagels gifgroen lakken.

Aan Fatima moesten we uitleggen wat dat was, een hometrainer. Nou ja, dat is dus een fiets zonder wielen. Een zadel met een stuur en pedalen. Een fiets om fietsbewegingen op te maken. Je kan bergopwaarts instellen, steeds steiler. Nee, het is geen geschikte fiets voor je broertje om mee naar school te gaan.

Zo werkte dat agendapunt zichzelf als het ware eigenhandig af. Maryse hoefde niet eens aan te stippen dat het donorgeld natuurlijk bestemd is voor dringender zaken. Zoals prikkeldraad. Dat komt hier straks boven op de muur om onze compound, wegens het toegenomen aantal overvallen. Dat geld hadden we toch echt beter in voedselpakketten kunnen steken. Bandieten klimmen over de muren, overdonderen de nachtwaker, sluipen naar binnen, nemen wat ze hebben willen, en weg zijn ze. Oké, misschien richten ze een geweer op je. Omdat ze natuurlijk ook je autosleutels willen. Maar verder laten ze je met rust.

De echte schurken houd je met prikkeldraad niet tegen. Ze bonzen op de poort, in naam van de wet, en stormen op klaarlichte dag naar binnen, zoals onlangs in Nyala. Ze voeren de hulpverleners mee naar het politiebureau, waar ze ongehinderd de vrouwen kunnen bepotelen, en de rest tot stilte rammen met hun geweerkolven. Want, wat was hun misdaad? Ze hadden een verjaardagsfeestje gehouden. Met een beetje muziek. En een paar gasten, onder wie één Sudanese medewerkster, die niet begeleid werd door een mannelijk lid van haar familie. Schande.

Pure intimidatie.

Oké, misschien werd er een beetje stiekem ingevoerde alcohol geschonken. Maar dat is nog geen reden om de feestgangers het ziekenhuis in te meppen en de vrouwen aan te randen. En niemand die aangifte doet. Want dan kun je met je hele hulporganisatie vertr

Duisternis.

Ingetreden met een hoog gilletje.

Was het Delphine, uit schrik omdat het licht uitviel? Of was het Maryse geweest? Het had een beetje geklonken als een hond die tegen schrikdraad aan loopt.

Het gegrinnik was van Jean-Christophe. Onmiskenbaar.

-

‘Waarom zitten we hier?’ wilde Delphine weten.

Maryse fronste waarschuwend en wees met haar ogen in de richting van Habiba, die achter hen nog de ontbijttafel aan het afruimen was.

‘Nee, maar ik bedoel: waarom zitten we hier?’ Met de klemtoon op het laatste woord.

Doorgaans werd het teamoverleg waarmee elke werkdag in Darfur van start ging op kantoor gehouden; ook de lokale stafmedewerkers waren daarbij, voor zover ze op tijd hun opwachting maakten. Vandaag was de immer matineuze Maryse, met in haar vuist een tot een strakke tube opgerold vel papier, weer de binnenplaats overgestoken, de bufferzone tussen burelen en privévertrekken, om conclaaf te houden in de zithoek.

Uit een soort grotezusgevoel, die rare mengeling van beschermdrang, ergernis en superioriteit, schoot Claires been uit in de richting van Delphines voeten, wier groengelakte tenen keurig naast elkaar op de rand van de koffietafel stonden, als evenzovele exotische vogels op een daklijst. Maar de afstand bleek groter dan ingeschat, haar voet miste doel en haar teenslipper vloog door de lucht. Delphine giechelde. En daar kwam Habiba gedienstig aangesneld met haar sleetse rubberen slof.

‘Sorry. Sorry, sorry,’ riep Claire in het wilde weg, en om zich niet te laten meeslepen door Delphines aanstekelijke gehinnik schoof ze, dieper voorovergebogen dan noodzakelijk, haar voet weer in haar slipper.

Maryses stem drong wollig door in haar suizende oren. Of er nog nieuws was over het voedseltransport. De zitting was begonnen. Claire kwam weer overeind en zwiepte haar stroeve lokken uit haar gezicht.

‘Nee, Delphine,’ hoorde ze Maryse stijfjes antwoorden, ‘daarom zitten we niet hier. Waarom we wel hier zitten, daar kom ik zo dadelijk op, maar eerst wil ik weten of er nieuws is over het voedseltransport.’

‘Ooooo,’ zei Delphine, gevolgd door een luchtig: ‘Oké.’ Haar best.

Het was niet eens zozeer argeloosheid, bedacht Claire ten aanzien van Delphine, als wel ongebreidelde spontaniteit, de rare bokkensprongen van een veulen.

Jean-Christophe had al ontkennend geantwoord. Maryse vestigde haar blik nu op Claire.

‘Nee.’ Geen nieuws.

Er daalde een stilte neer, die werd versterkt door Habiba’s rammelende aftocht naar de keuken met haar dienblad.

‘Wanneer zijn ze ook alweer vertrokken?’ vroeg Maryse. ‘Sorry, agenda ligt op kantoor.’

‘Volgens het transportbedrijf…’ begon Claire.

‘Volgens het transportbedrijf,’ kapte Jean-Christophe schamper af, met een punt achter de woorden, alsof daarmee ook alles was gezegd.

‘Het papierwerk was rond,’ verdedigde Claire zich.

‘Jongens,’ riep Maryse hen tot de orde. ‘Wat zegt het transportbedrijf dan?’

‘Wat ze al dagen zeggen.’ Jean-Christophe weer. ‘Dat het konvooi onderweg is en hier elke dag kan arriveren.’

‘Jij zou proberen in contact te komen met de chauffeurs, of een chauffeur,’ wierp Maryse hem voor de voeten.

‘Niet gelukt. Wat ik al dacht: ze hebben geen satelliettelefoons aan boord.’

‘Hoe weet het transportbedrijf dan waar ze zich bevinden?’ drong Maryse aan.

Jean-Christophe spreidde de handen en haalde zijn schouders op. ‘Precies. Dat zeg ik dus net.’

‘Misschien hebben ze gewoon ergens pech gekregen,’ opperde Delphine terwijl ze loensend een haarstreng bestudeerde die ze tot voor haar neus had getrokken.

‘Het is gewoon weer de gebruikelijke treiterij,’ wist Claire. ‘Ze worden ergens opgehouden, bij een controlepost, in the middle of nowhere…’

‘Jongens, jongens.’ Maryse tikte met haar opgerolde vel papier. ‘Feiten graag.’

‘Dit zíjn de feiten,’ riep Claire strijdbaar. ‘Want waar gaat dat heen, met al dat voedsel? Ah. Darfur. En dan blijkt er ineens iets niet te kloppen in de papieren, een cruciaal document ontbreekt zogenaamd, of een stempel, terwijl het hele konvooi met zijn vracht om te beginnen nooit Port Sudan had kunnen verlaten als niet alle invoerformaliteiten in orde waren, maar daar zitten ze niet mee, op orders van hogerhand verzinnen ze wel iets wat voor vertraging zorgt. Zoals laatst een stuk weg dat onveilig zou zijn vanwege roversbenden, waardoor de vrachtwagens alleen verder mogen onder militaire escorte, en die laat natuurlijk eindeloos op zich wachten, want ja, helaas, onze manschappen zijn elders hard nodig. En ondertussen gaan wij hier gedwongen over tot rantsoenering van de voedselpakketten, want daar is het ze uiteindelijk om te doen: het vertragen van hulp aan de vluchtelingen.’

Maryse had Claire lijdzaam laten uitrazen. Ze oogde ineens vermoeid, frêle, met haar omzwachtelde hand waar de brandzalf bij de vingertoppen vettig uit de poriën van het verder hagelwitte verbandgaas lekte. ‘Claire, dank je wel,’ zei ze, zonder een spoor van ironie. Ze richtte zich tot hun logisticus, op even zakelijke toon. ‘Jean-Christophe, is het mogelijk om via de lokale politie hier in contact te komen met de controleposten langs de weg?’

Jean-Christophe trok een sceptisch gezicht. In haar geestesoog zag Claire het landschap ten oosten van El Fasher, zoals ze dat vanuit de lucht aanschouwd had: niets dan leegte tot aan de Witte Nijl, achthonderd kilometer verderop.

‘El Obeid. El Nahud. Umm Ruwaba misschien, zo uit mijn hoofd. Kaart ligt op kantoor.’

‘Wat is daarmee?’ Maryse wist natuurlijk wat daarmee was: de enige nederzettingen van betekenis langs de weg na Khartoem. ‘Als je daar nou mee begint. Ergens moet het konvooi voor het laatst gesignaleerd zijn. Goed,’ besloot ze. ‘Ik heb hier het veiligheidsrapport.’ Ze wendde haar hoofd in de richting van de keuken. Tevredengesteld door geluiden van bedrijvigheid rolde ze het vel uit op haar schoot en las ratelend voor. De berichten verschilden niet van de verslagen over willekeurig welk ander etmaal in Noord-Darfur. ‘Rustige nacht. Geen schoten. Geen invallen in de kampen. Gisteren zijn er gewapende mannen gesignaleerd op de markt, maar ze hebben El Fasher zonder incidenten weer verlaten.’

Dat laatste, zo wist Claire, betekende zoveel als: gewapende mannen, rebellen of anderen, bedienen zich vrijelijk van de koopwaar en gaan er zonder te betalen vandoor. Na een aantal ‘voorvallen’ wisten de neringdoenden inmiddels wel beter dan zich te verzetten.

‘Het slechte nieuws…’ Maryse keek het kringetje rond en zocht oogcontact met Delphine, ‘… en daarom zitten we hier…’ Haar stem was een toon gezakt. ‘Het hoofd van CARE International heeft een uitwijzingsbevel gekregen. Hij wordt het land uitgezet.’

‘Waarom?’

‘Wat heeft ie gedaan?’

‘Niets. Enfin, niets wat wij niet allemaal doen, dagelijks. Rapporten versturen, informatie uitwisselen, de achterban op de hoogte houden van de situatie hier. Misschien zo nu en dan in al te snedige bewoordingen?’

‘Dat is noodzaak, wil je in deze contreien je gezonde verstand bewaren,’ merkte Jean-Christophe droogjes op.

‘Iemand van de lokale staf bij CARE bleek de interne mailberichten door te sturen naar de geheime dienst.’

Er daalde een verslagen stilte neer, die aan beklemming won door het gekletter van vaatwerk in de gootsteen.

Toen Maryse weer sprak kwam haar zakelijkheid geforceerd over. ‘Bij CARE zijn ze daar op een gegeven moment achter gekomen, vraag me niet hoe. De persoon in kwestie is ontslagen. En daarop is de directeur gesommeerd het land te verlaten. Wegens spionageactiviteiten.’

Alleen Jean-Christophe durfde te lachen om de ironie. Hij porde met zijn vinger tegen zijn borst, de wenkbrauwen hoog opgetrokken, in volle onschuld. ‘En ik mag geen geintjes maken? Sorry.’ Hij schudde het hoofd, alsof hem iets ontging.

Maryse keek hem scherp aan. Ze scheen iets te willen zeggen en sloot toen haar mond weer, alsof ze besloot het vervelende jongetje in de klas gewoon te negeren. ‘Dit is niks nieuws,’ meldde ze ten slotte.

‘Pardon?’ Jean-Christophe schoot naar voren, zijn paardenstaart wipte op zijn rug. ‘Het hoofd van een van de grootste internationale hulporganisaties moet opsodemieteren omdat hij een rotte appel weert?’

‘Er was ook die Nederlander, eh… kom.’ Maryse knipte met haar vingers om haar geheugen aan te sporen. ‘De speciale gezant van de Verenigde Naties. Pronk!’ viel haar te binnen. ‘Omdat hij op zijn weblog iets geschreven had wat de regering niet beviel.’

‘Waarom wij geen blog mogen,’ verzuchtte Delphine spijtig.

‘Dat is heel wat anders,’ protesteerde Jean-Christophe, ‘als je openlijk, in zijn positie nog wel, op je persoonlijke website meldt dat de regeringstroepen in Darfur gedemoraliseerd zijn en liever vluchten dan vechten. Dat is meer een soort psychologische oorlogvoering.’

‘Zo je wilt. Maar ik kan je zeggen dat er met regelmaat hulpverleners vertrekken, en niet uit vrije wil, zonder dat dat aan de grote klok wordt gehangen.’

‘Waarom hebben we het er hier dan over, in besloten kring, als het niks nieuws is?’ Ondanks zijn hippie-achtige voorkomen bleef Jean-Christophe een alfatype. Hij behaalde graag zijn gelijk. Vooral, bedacht Claire, als ze met z’n vieren waren. Jean-Christophe en drie vrouwen.

‘Dat bedoelde ik niet, met niks nieuws.’

‘Wat dan wel?’

‘Die mensen uit Nyala, van het feest, die gemolesteerd zijn, moeten die weg?’

‘Dat weet ik niet, Claire. Wat dan wel?’ Maryse richtte zich tot Jean-Christophe. ‘We weten allemaal dat, dat we, enfin…’

‘Dat we nog geen scheet kunnen laten in onze eigen plee zonder dat dat gerapporteerd wordt.’

Claire verwachtte een giechel van Delphine. Ze nam haar monsterend op, maar zag slechts bedeesdheid op het lange, smalle gezicht.

‘Dat we niet precies weten wie we hier in dienst hebben,’ vervolgde Maryse onaangedaan. ‘Dat bedoelde ik met: niks nieuws.’ Ze hief haar handen op om aanhalingstekens om haar eigen woorden te haken. Haar omzwachtelde knuist knikte stijfjes, als een wuivende berenpoot in een televisieprogramma voor de allerkleinsten. Ook daar kon Delphine niet om lachen.

‘Wie is het dan bij ons?’

‘En daarom doe ik hierbij een beroep op jullie verantwoordelijkheidsgevoel, in het betrachten van de diplomatie die ons werkkader hier vereist. In wat er gezegd wordt. En met wat zwart-op-wit wordt gesteld. Mails, notulen, aantekeningen, rapporten.’

‘Censuur,’ maakte Claire zich boos.

‘Dagboek,’ vuurde Maryse op haar af. ‘Of wat het het ook is dat je ’s avonds aan je schrift toevertrouwt.’

‘Wie leest hier Frans?!’

‘Toch moet ik jullie vragen om een vorm van, ja, zelfcensuur te betrachten. Ter wille van…’ De koddige berenklauw kwam weer omhoog. Het was de rechterhand, Maryses doehand, haar schrijfhand, en in de omwonden vingers zag Claire het symbool voor de wijze waarop ze hier monddood werden gemaakt. De rebel in haar stak mentaal de vingers in de oren en begon luidkeels te zingen om Maryses preek niet te hoeven horen. Resultaatverantwoordelijkheid. Humanitaire doelstellingen. Strategische visie. Nieuwe uitdagingen. Proactieve werkhouding. La la la, Maryse kon nog zoveel gelijk hebben, het incident bij CARE – als je dat een incident kon noemen – was een nieuwe stap in de wijze waarop de regering van Sudan de hulpverlening aan de bevolking van Darfur frustreerde. Het was een openlijk naar de internationale gemeenschap opgestoken middelvinger. De drift en onmacht die dat bij Claire teweegbracht ontsnapten als korte, vermakelijke blaf toen Jean-Christophe Maryse met een pokerface van repliek diende.

‘Ik zie het probleem niet. Als jij de laan uit moet, zoals die vent van CARE, krijgen wij toch gewoon een nieuwe directrice.’

Claire had alweer spijt van haar lach.

‘En ik wil dat jij,’ Maryses linkervinger schoot uit naar Jean-Christophe, ‘erop toeziet dat iedereen zijn mailaccount van een wachtwoord voorziet. En dat je een soort dossierkasten ziet te regelen die op slot kunnen.’

‘Wie is het dan bij ons?’

‘Tegen de tijd dat dossierkasten door de invoermolen heen zijn, is de oorlog misschien alweer afgelopen.’

‘Dan laat je ze vervaardigen. Door een meubelmaker.’

‘Hoe lang wachten we nu al niet op een derde voertuig?’

‘Dat is een andere discussie, Jean-Christophe.’

‘Die moet misschien dan toch eens gevoerd worden. Je kan de meiden wel op veiligheidscursus willen sturen, maar als wij met één enkele wagen door rebellengebied moeten crossen…’

‘Hoe verantwoord ik tegenover onze donoren een belasting van honderd procent van de waarde van een Toyotajeep, terwijl alle goederen die voor humanitaire doeleinden worden gebruikt in principe gevrijwaard zijn van invoerkosten?’

‘In principe. Waarom zij wij de enigen die er een principekwestie van maken?’

‘Omdat FAIM het donorgeld liever investeert in zakken rijst dan dat het de machthebbers met invoerbelasting spekt, waarmee wapens aangeschaft kunnen worden om de bevolking in Darfur te terroriseren.’

‘Wie?!’

Drie paar ogen richtten zich op Delphine.

‘Wie. Is. Het. Bij. Ons?’ siste Delphine.