-

Bij de nachtelijke oversteek naar bevrijd gebied, in het laatste oorlogsjaar, raakt de veertienjarige Tin van Heel zijn vader kwijt. Een nacht en een dag en een avond blijft de jongen in de uiterwaard waken, turen, zoeken, maar zijn vader komt niet meer boven water. Als dertig jaar later, tijdens een Afrikaanse reis met zijn vrouw, het noodlot opnieuw dreigt, voelt hij dat de tijd gekomen is om alles recht te zetten.

De onderwaterzwemmer is een spannende en aangrijpende roman over onherstelbaarheid van verlies en schuld daarover. En over redding, die komt wanneer je haar niet verwacht – maar die, onder water, steeds met je is meegezwommen.

-

P.F. Thomése

De onderwaterzwemmer

ROMAN

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

De auteur ontving voor het schrijven van deze roman een subsidie van het Nederlands Letterenfonds

© 2015 P.F. Thomése

Omslagontwerp en e-book Suzan Beijer

Omslagbeeld Juul Kraijer

ISBN 978 90 254 4432 7

D/2015/0108/571

NUR 301

www.thomese.nl

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 254 4431 0

-

Aan mijn vader Fredrik Antonie Thomése

(1921-1979)

-

In dit bitter heldere, de dood,

kelder aan kelder grondlicht dwaal ik rond,

een zwemmer onder water, een verbond

met bodemen die nimmer zijn ontbloot.

GERRIT ACHTERBERG

Uit: ‘In profundis’, Eiland der ziel

-

Nachtrivier

WELLSEIND, 1944

-

1

De vader en de zoon komen tevoorschijn uit het rijshout en laten hun bleke, met reuzel ingevette lichamen stil als zilvervissen in het duistere water glijden. Stroomopwaarts, in de verte, wordt de onderkant van de nacht al blauw, ze mogen wel opschieten. Hun bundel kleren hebben ze met hun koppelriem op het hoofd gebonden, hun klompen drijvend aan een touwtje achter zich aan. De vader verdwijnt meteen; zonder eerst te waarschuwen laat hij zich opslokken door de rivier. De jongen wil het uitschreeuwen van de kou, die zich met vissentandjes in hem vastbijt, vermant zich bijtijds en laat zich verdoofd door de stroming meevoeren. Zodra ze iets horen, weet hij, richten ze op het geluid. En als er een begint te schieten, gaan ze allemaal los. Ook aan de overkant, waar de bevrijders zitten. Dan ontstaat er een kruisvuur. Vlakbij (maar waar?) hoort hij zijn vader. Hij hoort hijgen – toch? Hij ziet hem niet meer, hij ziet helemaal niets meer. Het kan evengoed zijn eigen hijgen zijn waar hij naar luistert.

Het is de eerste keer dat hij mee mag naar de overzijde. De opdracht, zíjn opdracht. Het gefluister op zijn zolderkamer voor het slapengaan, het oefenen met de bundel kleren, de klompen. En nu gebeurt het echt.

De kou snijdt zijn adem af. Hij weet niet zeker of hij zijn lichaam nog voelt. Van steen lijkt hij geworden. Er is een zwaarte die hem naar beneden trekt. Kon hij maar op zijn rug drijven, dan hield hij het langer vol. Drijven en dromen van de overkant. Hij is bang dat hij kopje-onder gaat. Zijn kleren mogen niet nat worden; als dat gebeurt, is hij nog verder van huis.

Zwemmen is de enige manier, zegt papa. Roeiboten vallen tegenwoordig veel te gauw op; laatst is er nog eentje onder vuur genomen. Mensen die hij niet kende, vluchtelingen uit de stad. Verzwolgen door de stroom, werd er gezegd. Verder was er niets over bekend. Hij moet het ook leren, de rivier oversteken. Voor het geval dat. Zijn vader vindt hem nu oud genoeg. Voor wat? Om te sterven?

Hij hoort hem niet meer, trouwens. Hij is al ver vooruit zeker, het diepste duister in. De zoon moet het nu alleen kunnen.

Tussen hem en de bodem is niets. Niets wat hem kan behoeden. Hij weet al niet meer of hij zich boven of onder water bevindt. De klompen, die hij aan een touwtje tussen zijn tanden met zich meetrekt, klotsebotsen steeds tegen zijn hoofd. Boven water dus. Hij hoort ze bonken, voelt ze niet. Hij voelt niets meer. De kou heeft zijn lichaam van hem afgenomen. Het is verleidelijk om je af te laten glijden, weg te zinken in deze ijzige slaap.

Tegen de stroom in blijven zwemmen, herinnert hij zich. Anders kom je nooit aan de overkant.

Normaal wordt de vaargeul voor zwemmers te gevaarlijk geacht. Er zijn stromingen en draaikolken. Die trekken je naar beneden, naar een onbekende onderwereld, waar je wordt uitgewist. Hij denkt aan de gefluisterde verhalen over verdronkenen wier karkassen op de bodem rusten, kaalgevreten door vette alen. Mannen, vrouwen, jongens ook. Hun namen kent hij niet, alleen hun lot. Niet aan denken, aan die ontmenselijkte duisternis onder zich, waar zijn lichaam door niets van gescheiden wordt gehouden. Met het hoofd boven water, nog net op de bodem van de hemel, zodat de blauwogige God hem kan blijven volgen in het al vervagende donker, dat nu duidelijk afsteekt tegen het donkerst van de rivier.

Hij denkt God, maar hij bedoelt zijn vader. Hij richt zich tot Hem omdat hij zijn vader nergens ziet. Als hij naar hem roept, gaan de soldaten schieten. Dus kan hij beter bidden. Hij smeekt God om te kijken of zijn vader op hem toeziet en hem bewaart en niet kopje-onder laat gaan.

Als je het van boven zou zien, dan was hij er al niet meer. Dan zag je geen enkel onderscheid in het donkere water.

Maar precies nu, nu het hopeloos lijkt, wordt hij op wonderbaarlijke wijze sterker. Buiten zichzelf van onmacht klauwt hij door het water, met paniekkracht slaat en trapt hij om zich heen. Maakt hij niet te veel lawaai? Straks horen ze hem tekeergaan. Maar tegelijk kan hij zich niet voorstellen dat er werkelijk vijandelijke schutters vanuit een hinderlaag op hem loeren. Op hem zeker, op een jongen. Overmoedig wil hij papa! roepen, hem laten zien dat hij het gaat halen.

De jongen voelt hoe de rivier het overneemt, zijn lichaam licht maakt.

Hij stoot zich met handen en knieën aan stenen. Door de kou voelt hij nauwelijks iets. Even vreest hij dat hij is teruggedreven. Dan ontwaart hij vage contouren. Zeker weten doet hij het niet, maar hij vermoedt dat hij aan de overkant is aangekomen.

Naakt en verkild staat hij daar. Hij heeft de bundel kleren losgemaakt, maar weet er niets mee aan te vangen, hij is nog te nat, het is te donker, hij kan ze zo niet aantrekken. Bijna valt hij om, zo duizelig is hij van de kou, de uitputting. In de nanacht probeert hij herkenningspunten te vinden, maar alles vervloeit, alles is bezig in iets anders te veranderen.

Hij is in het kille gras gaan zitten en worstelt met zijn kleren, met mouwen en pijpen en de boel binnenstebuiten, hij probeert ze aan te trekken, maar hij komt er niet in, de natte stof is te stroef, hij wordt er gek van, woedend ook, hij dreigt in paniek te raken. Hoe kan zijn vader hem hier nou alleen achterlaten? Hij heeft hem ook niks uitgelegd. Alleen over de oversteek zelf. Niks over je kloffie over je kletsnatte bast te moeten aantrekken, niks over wat te doen als ze elkaar uit het oog zouden verliezen.

Als hij zich eindelijk in zijn kleren heeft weten te wurmen, zijn waterkoude voeten in de verzopen klompen heeft gestoken, blijft hij zitten. Hij weet niet of hij zelf moet zoeken of wachten tot zijn vader hém gevonden heeft.

Zo zit hij daar op de kant te klappertanden; hoe strak hij zijn opgetrokken benen ook omklemt, het rillen houdt niet op. Het is een kou die niet van buiten komt maar van binnenuit, die zich in zijn botten heeft verzameld, in het merg daarvan, en zich van daaruit verspreidt door zijn hele lijf. Zich ertegen verweren lukt niet. Telkens hoort hij zijn vader uit het water oprijzen, maar telkens is het zijn vader niet. Het is het lispelen van de stroom, het water dat in zichzelf praat en hem niets te zeggen heeft. Hij hoort bladeren ritselen, maar het is niemand.

∞

Hij zal toch zo wel komen? Hij weet zeker dat hij op hem wacht. Zijn afwezigheid is een misverstand, houdt hij zich voor, dat kan niet anders. Hij zit vast verderop. Of verder terug, het ligt eraan hoe je het bekijkt. Net zo ineengedoken bibberend als hij op dit moment. Als een visser in het riet, te wachten tot zijn zoon uit het nachtzwarte water tevoorschijn komt spartelen, wit blikkerend als een zilvervoorntje aan de haak. Zo wachten zij beiden op elkaar, ieder op zijn eigen ongeziene plek in de uiterwaard, daar gelooft hij in. Zijn vader zou hem nooit alleen laten, nooit.

Het ergert hem dat het zo lang duurt. Net nu ze aan de overkant zijn en de oorlog wat hem betreft meteen mag beginnen.

Als hij niet bang was de verkeerde kant op te lopen, zou hij hem onmiddellijk gaan zoeken.

Om de moed erin te houden denkt hij aan het avontuur dat lonkt. Zijn vader heeft hem er zo veel over verteld. Zo weinig, eerlijk gezegd, het vele heeft hij er zelf bij gefantaseerd. De overkant, waar de soldaten klaarstaan om de vijand te verslaan. Hij heeft zijn jongensleven lang groot willen zijn, groot genoeg om met zijn vader mee te mogen. Naar het gebied waar zijn vader zo vaak is geweest en hij nog nooit. Misschien toen de brug verderop bij Hedel er nog was, maar dat is zo lang geleden, dat weet hij nu niet meer.

Wat hij zelf heeft meegemaakt, zijn de nachtvliegers die soms overkomen als hij op zolder in zijn bed ligt. Een Lancaster herkent hij zo, op het geluid. Hij heeft ook één keer een V2 gehoord. Dacht hij. Maar zijn vader heeft aan de overkant echte soldaten ontmoet. Hij spreekt zelfs Engels met ze. Volgens zijn vader zijn ze aan de winnende hand. Maar hij kan zich er geen hand bij voorstellen. Of het moet die van zijn vader zijn, de vergeefs in de lucht klauwende hand van de drenkeling, worstelend met de onderwaterzwemmer die hem de diepte in probeert te trekken. Dat mag hij niet denken, vermaant hij zich. Dat mag niet. Want gedachten worden waar als je ze niet bijtijds uit je hoofd jaagt.

Plotseling is hij te onrustig om te blijven wachten, hij moet iets doen. Snel corrigeert hij zijn onheilsgedachten en dwingt hij zich zijn vader veilig op het droge te denken, veilig achter een wilgenbosje. Papa zegt hij, want hij heeft die zachte naam nodig om de nu al vreemd geworden gestalte voor zich te zien, bleek en naakt en druipend van het water. Hij raakt echter het beeld niet kwijt van de winnende hand, maaiend en mistastend waar hij ook grijpt.

De lucht is nu waterig blauw met roze vegen, zo zuiver dat je het niet gelooft. Hij wil het ook niet, hij wil het niet geloven. Hij wil niet dat de nacht verdwijnt, niet met zijn vader er nog in. Hij wil ook niet dat de rivier verder stroomt, alles met zich meeslepend over haar modderige bodem.

∞

In het ontluikende ochtendlandschap is hij de enige levende ziel. Zittend, neerwaarts biddend, als een visser die er allejezus vroeg bij is. Mistflarden boven het oliezwarte water. En daarboven een bewolkte hemel waar niemand iets te zoeken heeft.

Hij ziet het oude veerhuis, merkwaardig onvertrouwd hier vanaf de verkeerde kant; en erachter de willekeurige contouren van wat hun eigen gehucht moet zijn, met die paar armzalige dijkhuisjes. Verder terug vermoedt hij – net niet te zien vanuit dit gezichtspunt – het dorp zelf. Zo, vanuit de verte, heeft hij het nooit bekeken. Het is een andere plaats geworden.

Voorbij de bocht, een paar kilometer stroomopwaarts, moet het staketsel van de ingestorte brug bij Hedel in het water liggen. Van hieruit bezien is die ijzeren ruïne slechts een gedachte. Hij ziet in het oosten alleen, tussen de zware wolken door, het stille geweld van de opkomende zon.

Zou zijn vader in z’n eentje zijn teruggezwommen? Maar waarom? Hij zou hem – zijn zoon! – nooit zomaar alleen achterlaten, dat mag niet, toch?

Diep in hem brult de radeloosheid, maar zo diep dat hij niet zeker weet of het in hém is. Het lijkt of hij het niet zelf is, alles is even onvoorstelbaar.

Hij kan niet blijven zitten; struint door het hoge, vochtige gras van de uiterwaard naar een wilgenbosje verderop. Misschien daar, je weet nooit. Hij loopt terug, stroomopwaarts. Zijn vader is sterker dan hij, die heeft zich vast niet zo gemakkelijk door de stroming laten meeslepen. En weer loopt hij naar het wilgenbosje. Heeft hij wel goed gekeken? En weer terug, stroomopwaarts. Steeds denkt hij onverhoeds achter zijn rug zijn vader te zien verschijnen, naakt als een lijk, maar levend – als een geest.

De angst voor soldaten duikt op. En ebt weg. Wat heeft hij te vrezen? De overkant is bevrijd gebied. En omdat het hier veilig is, juist daarom, wil hij zijn vader terug. Nu. Die poppenkast heeft lang genoeg geduurd. Hij wil dat alles weer echt is, zoals net, een moment geleden. Een moment of een eeuwigheid, dat valt niet goed meer uit te maken.

De kou voelt hij niet meer, hij voelt enkel ongerustheid. De ongerustheid maakt hem bang. Er duizelt ergens in hem een diepte waaraan geen einde komt. Een verborgen luik, een tuimelgat, dat zich elk moment kan openen en hem kan loslaten.

Hij probeert zich voor te stellen hoe zijn vader hém mist, hem met bonkend hart zoekt op alle verkeerde plekken, ergens verderop. Tin, jongen, Martin, mijn enige zoon, waar ben je? Ach verdwaalde, hopeloos misleide man, weet je niet dat ik hier ben? Terwijl dat zo vanzelfsprekend is. Hij moet hem vinden om hem gerust te stellen. Je hoeft me niet meer te zoeken, papa, ik ben hier, het is al goed, kijk maar, ik heb de hele tijd op je gewacht.

∞

Niets herinnert nog aan de nacht. De laatste mistflarden boven de rivier lossen gestaag op in het roze en lichtblauw van de herademende lucht.

Het is niet te geloven en daarom gelooft de jongen het ook niet. Papa moet toch érgens zijn? Hij zal al zwemmend zijn afgedreven, dat kan niet anders. De stroming is verraderlijk sterk, dat had hij zelf tijdens de overtocht ook gevoeld. Op een groter lichaam zoals dat van zijn vader heeft de rivier meer grip, dat moet zo zijn. Een schip gaat immers ook sneller dan een gammele schuit. Door zijn massa is hij waarschijnlijk een flink eind meegevoerd, en is hij zich nu daarginds op de oever aan het oriënteren, verdwaasd door de kou, de uiterste inspanning.

Zijn vader wil hem ongetwijfeld gaan zoeken. Arme papa, wat zal hij ongerust zijn. Daarom kan hij beter blijven waar hij is, een vast punt vormen, zodat zijn vader hém kan vinden.

Terwijl de rivier met de dag meestroomt, van de ochtend naar de avond en nooit weerom, blijft hij geloven in de tijd die hij heeft stilgezet in afwachting van waar ze gebleven waren, zijn vader en hij.

Hij denkt aan thuis, aan de overkant. Met z’n allen onder de lamp aan de keukentafel: veilig in de holte van de avond. Ook daar is het nog de vorige dag, toen alles geborgen en hoopvol was. Hij heeft de neiging terug te zwemmen, terug in de tijd, papa daar te vinden, badend in het bibberlicht van de suizende gaslamp, terwijl het eten uit de pannen dampt.

Maar hij vreest dat hij met zijn onheil brengende thuiskomst het beeld zal verpesten. Door weg te blijven blijft het plaatje intact. Stel dat hij binnentreedt en papa is er niet. Waar is hij? zal mama vragen, met paniek in haar oogwit, en hij, de jongen, zal het antwoord schuldig blijven.

Het is zijn schuld, beseft hij, hij heeft niet goed opgelet. Niet goed genoeg.

Nog is het niet te laat om zijn fout te herstellen. Zolang hij zich hier in zijn eentje in het niemandsland van de uiterwaard aan de overkant bevindt, is er niets gebeurd. Dit is tijd en plaats waar niemand weet van heeft, die hij zelf vrijelijk in kan vullen. Zolang zijn vader hier kan zijn, is hij hier. Ergens verborgen achter het rijshout. Ergens. Tegelijk gelooft hij het niet, is hij ervan overtuigd dat alles reddeloos is.

Zo klampen hoop en wanhoop zich aan elkaar vast, terwijl er in de situatie zelf geen verandering optreedt.

Leeg is hij ook, alsof zijn vaders afwezigheid zijn gedachten steeds weer uitvlakt.

Maar hij moet hier blijven. Er is niets, maar iets anders is er niet.

-

2

Van de kou moet hij plassen. Met een schok keert hij naar zijn lichaam terug. Het blijkt helemaal stram te zijn geworden van almaar in dezelfde houding zitten. Het is alle beweging vergeten. Langzaam leert het weer zichzelf te zijn. Zijn knieën lijken bevroren nu hij opstaat, er moet eerst iets geknakt worden.

Met het lichaam komt ook het denken op gang. Als een mes steekt het gemis in zijn middenrif. Maar zijn blaas voelt hij evenzeer. Hij schaamt zich dat hij juist op dit moment zo nodig moet plassen. Hoewel er tot aan de horizon in dit weidse landschap niemand te bekennen valt, kiest hij een plek waar hij zich kan verbergen.

Terwijl hij staat te klateren, beginnen er in de buurt klokken te beieren. Hij schrikt van de gelijktijdigheid. Het kabaal komt van pal achter de dijk. Alsof hij de nachtelijke wildernis waarin zijn vader is verzwolgen, verzonnen heeft. Een spookverhaal, terwijl hijzelf veilig in de bewoonde wereld blijkt te zijn. Hier is hij aan het einde van zijn latijn en achter de dijk gaan mensen gewoon naar de kerk.

Betrapt knoopt hij zijn broek weer dicht. Hij denkt aan de duisternis met zijn hulpeloze, naakte vader erin. Maar het begint steeds meer een verzinsel te worden. Een droomflard die vervliegt in het daglicht. Ongegeneerd galmen de klokken onder de open hemel.

Het komt hem ineens absurd voor dat ze per se ’s nachts de rivier moesten oversteken. Nu lijkt het veel veiliger, op deze brave zondagmorgen. Er is nu niets aan de hand, dus waarom ontbreekt zijn vader, waarom is hij niet gewoon hier? Niet naakt, zoals hij steeds wegvlucht uit zijn gedachten, maar gekleed zoals hij hoort te zijn. En weer overvalt hem de paniek dat hij iets belangrijks is vergeten. Hij heeft iets over het hoofd gezien. Is papa hém vergeten? Dat kan natuurlijk ook. Misschien is zijn vader hem ver vooruit, kon hij niet wachten. In zijn enthousiasme over deze gemiste mogelijkheid rent hij vooruit, tegen de dijk op, op zijn klompen, wat niet gemakkelijk is, het gebeier van de kerkklokken tegemoet. Zelden klonk de uitnodiging tot het zondagsgebed zo hoopvol, zo klaar als een stem die roept.

Als hij boven aan de dijk verschijnt, gapen de kerkgangers in de laagte hem aan alsof hij een geest is uit een andere wereld, een gestorvene, uit het dodenrijk teruggekomen om hun de stuipen op het lijf te jagen. Ze wijzen in zijn richting en stoten elkaar aan, lopen dan schielijk door. Kinderen blijven staan, worden gauw meegetrokken. Sommige nieuwsgierigen kijken om, schichtig, bang om betrapt te worden.

Zouden ze papa ook zo –?

Hij moet weten of ze hem hebben gezien, zijn vader ja, en vastbesloten begint hij de treden van de dijktrap af te dalen, terwijl het zondagsvolk met steelse blik naar hem opziet. Een engel wordt hij, gezonden om gerechtigheid te eisen. Maar met elke stap verliest hij iets van zijn geloof, en als hij beneden op het kerkpad staat, is de zelfverzekerdheid uit zijn spieren weggevloeid. Papachtig en laf laat hij de mensen passeren. Ze zien misprijzend op hem neer, een onbekende, die moeten ze niet. Ze wensen geen pottenkijkers. Hun zondag is van hen.

Ze hebben gelijk, hij hoort hier niet, hij moet terug. Terug naar de overkant. Maar eerst moet hij terug naar waar hij zijn vader is kwijtgeraakt. Misschien is die wel ongerust. En snel glipt hij terug de dijk op, op weg naar waar hij gebleven was.

Maar alles is anders dan zo-even. Het is of hij zich vergist heeft. Hij vindt de plek niet meer terug waar hij op zijn vader heeft zitten wachten. Het kan evengoed ergens anders zijn geweest, het kan elke plek zijn geweest. De uiterwaard overziend, komt het hem ineens belachelijk voor om er in het bedauwde gras te gaan zitten wachten: zo ver als hij kan kijken, ziet hij zijn vader niet. Tenzij die zich verborgen houdt. Dat kan natuurlijk ook, al zou hij niet weten waarom hij dat zou doen. Uit angst misschien, uit angst voor de vijand. Maar hij dan, Tin, zijn zoon? Waarom zou hij zijn enige zoon aan zijn lot overlaten?

Hij verrekt van de honger. En van de dorst. Hij zou best… en in die zin heeft hij spijt dat hij zich niet onder de mensen heeft gewaagd. Een stuk brood, een bord havermoutpap. Hij zou er… Nu hij over eten is gaan denken, krijgt hij het niet meer uit zijn hoofd. Hij wordt er duizelig van.

Weer terug dan? Naar de mensen achter de dijk. Of helemaal terug? Naar de overkant, naar huis. Maar dat gaat niet. Niet zonder papa. Hij kan niet zonder hem terugkeren, dat kan hij niet doen. Nee, dat kan echt niet. Bovendien zou hij niet weten hoe hij terug zou moeten komen. Dat durft hij niet. Niet zonder zijn vader. Hij kijkt naar de rivier en acht het ineens onvoorstelbaar dat hij die ’s nachts alleen is overgezwommen. Het is net of het niet is gebeurd. Het voelt of hij een nare droom heeft gehad en nu per ongeluk op de verkeerde oever wakker is geworden.

Ze hebben niet afgesproken wat ze zouden doen als ze elkaar kwijt zouden raken. Alleen verdergaan is zinloos, hij zou niet weten waarheen. Hij is met zijn vader mee, zelf heeft hij geen idee van de opdracht.

Dat grote, betrouwbare lijf kan toch niet wég zijn? Dat bestaat toch niet?

Moet hij niet een flink stuk teruglopen, stroomopwaarts? Hij heeft het gevoel te ver te zijn afgedreven. Alles is verschoven als hij naar de overkant kijkt.

Ziende blind is hij op deze klaarlichte dag, maar dat betekent niet dat hij niet wórdt gezien, denkt hij, hoopt hij. Door zijn vader, door God desnoods. Hij bevindt zich pal in hun beider aangezicht. De vanzelfsprekendheid verblindt hem, dat moet het zijn. Verborgen in het opene. O ja, zal hij aanstonds zeggen, natuurlijk. Gek dat ik jullie, u niet meteen heb gezien. Maar nu ziet hij niemand. Geen vader, geen God. Geen licht dat hem her- of derwaarts leidt.

Hij vraagt zich af waarom hij niet hoeft te huilen. Het zou een oplossing zijn. Papa’s afwezigheid slaat dood in zijn gedachten, zo onvoorstelbaar is het, dat hij er niet is. De onbegrijpelijkheid ervan reikt verder dan de overkant, verder dan de bocht in de rivier, verder dan de grijze bewolking die de lucht dichttrekt, verder dan zijn ogen en zijn gedachten reiken. Het is niet te geloven en dus gelooft hij het niet.

∞

Hij hoort iemand. Schrik siddert door zijn koude lijf. Hij kan niet goed uitmaken of hij hoop voelt. Het kan ook een vreemdeling zijn, een gewapende bevrijder die in hem de vijand vreest. Er is geen gelegenheid meer om zich te verbergen. Stil houdt hij zich, als een dier, als een ding. Hij verbergt zich in zichzelf, in iemand die al niet meer bestaat. Hij hoort nu niets meer, alleen de wind met zijn geruis en zijn geritsel.

Maar zijn nieuwsgierigheid wint het van zijn angst. Voorzichtig richt hij de blik omhoog, naar waar hij denkt dat het levende geluid vandaan is gekomen.

Boven aan de dijk ziet hij een paar hoofden haastig wegduiken, maar meteen daarop zijn ze er weer, twee of drie jongenskoppies. Er verschijnt ook een volwassene op de dijk. De gestalten staan hem daar van bovenaf onverhuld aan te gapen. Allen gestoken in zwarte, zondagse kleren. Ze hebben stuk voor stuk hun handen diep in hun zakken, alsof ze daar hun zelfverzekerdheid denken te vinden.

Dan stapt de volwassene naar voren, daalt het talud af en strekt zijn rechterhand naar hem uit. En voor hij er erg in heeft, wordt hij door het hele gezelschapje omringd. Hij wijst naar de rivier en naar de overkant, maar het lukt hem niet om de bijpassende woorden uit te spreken. Zijn mond weet de klanken niet te vormen. Hij kan niet zeggen wat er is gebeurd. Ze vragen of hij alleen is. Hij haalt zijn schouders op, hij weet het niet, zegt hij. Hij weet het echt niet! Hij hoopt dat ze uit zichzelf beginnen te vertellen dat ze papa hebben gezien, maar dat gebeurt niet.

De man die hem als eerste tegemoet is getreden, neemt de leiding. Hij zegt dat hij mee moet komen, dan zal hij te eten en te drinken krijgen en zullen de vrouwen hem droge kleren aantrekken. Omdat de man alles zo stellig zegt, gehoorzaamt hij vanzelfsprekend.

Beneden staan meer mensen te wachten. Ook zij lopen mee over het kerkpad. Niemand spreekt. Alleen de man die de leiding heeft. Hier moeten we zijn, zegt hij.

Hij knikt, hij was hier net nog, het is de kerk ja. De klokken luiden zonder ophouden.

De man gebaart dat hij het portaal binnen moet gaan.

Weer staren de omstanders hem zo raar aan, alsof hij een dier is dat ze zojuist bij de rivier hebben gevangen en dat ze nu aan iedereen tonen.

Binnen klinkt een jongenskoortje, de ijle stemmen worden door de galm opgetild en als veertjes weggeblazen op de wind, ze zingen in den hoge. Even denkt hij dat hij droomt: hij is per ongeluk gestorven en de verrezen zielen heten hem nu welkom voor de troon van God. Op de bidstoelen knielen al mensen die proberen dit te begrijpen. Hij gaat met zijn ogen snel de rijen af. Misschien, wie weet. Ook hier kan hij verborgen zijn, onzichtbaar tussen de anderen.

De man trekt hem mee, hij moet door het gangpad naar achteren. Nu pas merkt hij dat de jongens van zo-even met hem meegelopen zijn. Of zijn het anderen? Het versterkt zijn indruk dat hij wordt opgebracht. Waar brengen ze hem eigenlijk heen? Hij vindt geen gelegenheid het te vragen. Voorlopig weet hij niets beters te verzinnen dan gewoon te gehoorzamen. Misschien hebben zij een oplossing, hij heeft er zelf in elk geval geen.

Hij loopt in de processie mee. Ineens is het of de vloer niet vast meer is. Al die mensen, ze zijn zo wazig, ze deinen almaar, ze zijn nu eens hier, dan weer daar. Hij is bang dat hij buiten westen zal raken, zo draaierig voelt hij zich. De stemmen van de jonge zangers zwermen als spreeuwen om zijn hoofd, een stoel die op de stenen vloer wordt verschoven snijdt met zijn knerpende herrie door zijn hersenpan. Het zweet breekt hem uit. Begint zo de dood? Ze komen in een zijkamer waar hij eindelijk mag gaan zitten.

Iemand brengt hem water in een koffiekopje. Hij drinkt het in één teug leeg. Nu hij gedronken heeft, zou hij ook wel willen eten, maar er is geen eten. Hij kan nog een kopje water krijgen.

Steeds als de deur opengaat, denkt hij dat het zijn vader is. Maar het zijn nieuwsgierigen. Ze gapen hem met openhangende mond aan en laten zich met tegenzin wegjagen.

Dan gaat er een andere deur open. Iedereen springt in de houding. Alleen hij blijft zitten. Het is een man in het zwart met een kalotje op zijn hoofd die in gedachten verzonken binnentreedt. Hij houdt zijn gelige handen gevouwen op zijn buik. ‘Meneer pastoor!’ roept iemand verschrikt. De man in het zwart tekent snel een kruis in de lucht dat hij meteen weer uitveegt. Hij loopt op hem toe en kijkt hem onderzoekend aan, of hij meer een ding is dan een mens. Tin ruikt de geur van ongewassen kleren en oude kaas.

We hebben hem in de uiterwaard gevonden.

Met veel drukte komen twee vrouwen de zijkamer binnen stommelen. Weer is hij het niet. Ze hebben een deken bij zich en brood en melk. Hè hè, zuchten ze.

De pastoor begint een verhaal over Jezus te vertellen. Niemand let op. Iedereen houdt zijn oog op het brood dat uit de doek wordt gewikkeld en luistert naar de melk die in de blikken beker wordt uitgeschonken. De pastoor vertelt over het brood van Jezus, maar dat haalt het niet bij het echte brood dat hier voor iedereen zichtbaar wordt uitgepakt. Er is ook iets met water en overkant. Hij kijkt de jongen doordringend aan, maar die heeft alleen maar aandacht voor het verdelen van het brood en de kruimels die daarbij niet verloren mogen gaan.

De jongen denkt aan zijn vader, die nu wel honger zal hebben. Toch propt hij het stuk dat hem wordt toegeschoven meteen in zijn mond. Als een beest eet hij wat hem wordt toegeworpen. Het is oud brood, maar dat kan hem niks schelen. In één lange teug klokt hij de melk naar binnen, zonder een druppel te morsen.

Dan wordt de deken om hem heen geslagen. Hij ruikt naar koeien of paarden.

De pastoor probeert nog een keer een kruis in de lucht te tekenen en druipt dan onverrichter zake af. Amen, mompelen de vrouwen en ook de man die de leiding heeft.

Er volgt geschuifel van voeten, gekuch en de zware ademhaling van volwassenen. Iemand helpt hem overeind, of hij een lamme of een blinde is. Moet hij de deken omgeslagen houden of mag hij hem afdoen? De vrouw die zich over hem heeft ontfermd, herschikt de deken en slaat een arm om zijn schouder. Het lijkt of er iets belangrijks aanstaande is. Ze gaan met z’n allen langzaam, schrijdend, de deur uit, de kerkruimte in.

Nog steeds hoopt hij op een verrassing: gefopt! Papa die ineens tevoorschijn komt.

Allengs voelt hij de zinloosheid van zijn schoorvoetende aanwezigheid tussen deze vreemde mensen. Hij heeft het idee dat hij als een trofee wordt opgebracht in een idiote processie. Iedereen gaat staan als ze voorbijkomen, en voor hen uit schrijdt de pastoor. De jongensstemmen zingen de lof van de Heer, ze bezingen de onschuld die in de hemel verborgen is. De mensen die staan, zingen niet. Ze kijken naar hem en vragen zich af wat het te betekenen heeft. Hij heeft al spijt dat hij hiernaartoe is gekomen. Zijn honger en dorst is hij al weer vergeten en ook het stillen en lessen ervan staat hem niet meer voor de geest. Het enige wat hij kan denken is: terug. Voordat alles verloren is. Hij moet een fout hebben gemaakt, iets over het hoofd hebben gezien.

∞

Hij trekt zich niets aan van de consternatie die hij veroorzaakt door midden in de heilige handelingen uit de rij op te staan en weg te lopen, eerst stap voor stap, maar nog in het middenpad in looppas en al snel op een holletje, alsof hem iets op de hielen zit, hij weet niet of ze hem nakijken, hij weet niet of ze hem achternagaan, maar hij blijft ook buiten rennen en hij vliegt met twee, drie treden tegelijk de dijktrap op.

Boven op de winterdijk wordt hij overrompeld door het landschap dat ligt te schitteren in het vroege najaarslicht. Zo heeft hij het altijd gekend, zo rijk en gelukkig, alsof het aan niets ontbreekt.

Nu pas kijkt hij over zijn schouder. Voor het portaal van de kerk staan twee figuren naar hem te wenken, twee poppetjes waar hij mee kan doen wat hij wil.

Hij doet of hij ze niet heeft gezien en daalt de helling af, op weg naar het landschap dat blaakt in de ochtendzon. Hij ruikt het gras, de klei, hij voelt het vertrouwde groen aan zijn handen, zijn benen. Alles is er – hoe kan zijn vader er dan niet zijn? Het liefst zou hij een gaatje in het uitzicht maken om te zien wat erachter zit. Zou daar de duisternis zijn waarin hij is achtergebleven? Misschien, denkt hij, moet hij wachten tot het weer donker wordt, zodat hij alles kan overdoen, en dan goed. Het beste is om aan de overkant te beginnen, net als eerst. Alleen denkt hij dat hij niet durft. Hij beziet het water, de stroom en de tegenstromingen, de draaikolken en de zuigende kracht van de bodem. Het is onbegrijpelijk dat hij de rivier is overgezwommen. Hij weet zeker dat hem dat in z’n eentje nooit zal lukken.

Ziehier zijn dilemma: hij heeft zijn vader nodig om zijn vader terug te kunnen vinden.

Ze staan nu boven aan de dijk, de twee zwarte figuurtjes die hem zo-even nastaarden. Het is de man die hem naar de kerk heeft gebracht, hij is met een van de jongens die in de processie met hem opliepen. De man roept, maar zijn stem draagt niet ver. De doffe klanken slaan dood tegen de ontzaglijke koepel van lucht boven de rivier. De jongen naast hem zwaait, alsof hij de woorden probeert te vertalen. Een vader en een zoon. Nu ziet hij het: het is een vader met zijn zoon. Een andere vader met een andere zoon – alsof ze iets naspelen, iets overdoen.

Als Tin, vanuit de uiterwaard, aarzelend terugzwaait, beginnen ze de dijk af te dalen, de jongen eerst en de man er, groter en voorzichtiger, achteraan – in hun zondagse kleren zijn ze, er komen modderspatten op hun schoenen, hun broekspijpen. De jongen is even oud als hij, iets ouder misschien. De vader is een heel ander iemand, die lijkt totaal niet op de zijne. Hij hoopt niet dat ze hem terughalen naar de kerk, hij wil dat ze hem gaan helpen met zoeken. Het is zoveel, zoveel plek. Met z’n drieën hebben ze meer kans. Hij zwaait nog een keer, het is meer een wenken. Hij hoopt dat de man hem gaat uitleggen wat hij moet doen. Dat hij zegt: Je hebt alles fout gedaan, luister liever naar mij, dan komt het in orde. Ja, hij hoopt met heel zijn hart dat de man zal zeggen dat hij het fout heeft gedaan, maar dat het nog goed kan komen. Als hij maar luistert, als hij zijn vergissing maar inziet. Ja, dat ziet hij in. Echt waar, hij ziet in dat hij zich heeft vergist, hij weet dat hij alles tot nu toe helemaal fout geeft gedaan. God, wat hoopt hij dat hij het fout heeft gedaan, dat hij het belangrijkste, het aller-, aller-, allerbelangrijkste, met zijn stomme kop zomaar heeft vergeten te doen. De man zal hem zeggen hoe het zit, hij gaat het rechtzetten. Hij zal hem zeggen waar zijn vader is, dat moet, dat kan niet anders.

Ze vragen hem of hij terug wil, terug naar de andere kant. Ze wijzen met hun hoofd die kant op.

Nee nee, schreeuwt het in hem. Niet zonder zijn vader.

Waar is zijn vader dan? Ze kijken achterom, wie weet hebben ze hem over het hoofd gezien en staat daar nog iemand. Ze halen hun schouders op, eerst de vader, dan de zoon. Heel overdreven, die gebaren. Nee, ze hebben niemand gezien. Tin wijst waar ze aan land zijn gekomen. We? Hij bedoelt hij alleen. De plek kan hij trouwens ook niet meer zo goed terugvinden. Het was in het donker, zegt hij, hij heeft eerst een tijd zitten wachten. Op wie, vragen ze. Op mijn vader natuurlijk. Nu beginnen ze het te snappen, zeggen ze. De man praat, de jongen knikt.

Hoe laat was het, wil de man weten.

Hij haalt zijn schouders op. Het was nog nacht, maar de dag was aan de onderkant al zichtbaar. Zo’n streep blauw die voorzichtig onder het donker uit kiert, een spleet licht die hemel en aarde scheidt.

De man lijkt in gepeins te verzinken. Ja ja, zegt hij ten slotte. Hij wenkt met zijn hoofd. Kom mee.

Hij denkt dat het nu goed gaat komen, de man weet wat hij doet. Het is fijn om iemand te kunnen vertrouwen, denkt hij, iemand die je ergens heen leidt, net als papa.

Achter de vreemde man in zijn zondagse pak aan lopend, mist hij zijn eigen vader ineens heel lijfelijk, heel zintuiglijk: hij mist zijn ronde, donkere stem, zijn goedkeurende blik, de aai over de bol met die onhandige, eeltige handen, heel die oppermachtige papa-achtigheid. Hij weet weer hoe zijn vader is, dat was hij tijdens het zoeken even vergeten. Dit is de verkeerde man, realiseert hij zich, en dat stomme jong hoort er al helemaal niet bij. Toch wil hij hun niets laten merken. Ze mogen niet weggaan, nee dat mag niet. Hij wil dat ze bij hem zijn, want zolang hij niet alleen is, lijkt het minder erg. Het heeft iets normaals om hier met z’n drieën door het koude, natte gras te struinen. Alsof ze salamanders of vogelnesten zoeken. Hierheen, deze kant op, zegt de vreemde, betrouwbare gestalte. Zoals deze leidsman vastberaden om zich heen kijkt, weet waar hij moet zoeken, lijkt het een kwestie van tijd eer ze zijn vader zullen vinden. Dat kan niet anders. Het enige wat bij wijze van spreken ontbreekt, is een hond die kan apporteren, zo’n dartele patrijshond die vooruit snelt en ongeduldig omkijkt waar ze blijven. Het zou een zorgeloze dag kunnen zijn, waarop ze een spoor volgen omwille van het spoor, enkel omdat het hen vanzelf het landschap binnen leidt waar, ergens, zijn vader onschuldig op hem wacht.