In 1979 debuteerde Haruki Murakami, dertig jaar oud, met de roman Luister naar de wind. Naar eigen zeggen kreeg hij het idee ervoor tijdens een honkbalwedstrijd. Een jaar later verscheen Flipperen in 1973. ‘En sindsdien ben ik niet meer opgehouden,’ vertelde hij later. ‘Het is mijn passie, het is mijn grote liefde. Ik heb nog nooit een writer’s block gehad. Ik heb nooit iets anders willen doen.’

Samen met De jacht op het verloren schaap vormen deze twee oerwerken de Trilogie van de Rat. Ruim dertig jaar na verschijning in Japan zijn ze nu voor het eerst in Nederlandse vertaling beschikbaar.

==

In Luister naar de wind ontmoeten de Rat en de verteller elkaar en drinken ze onvoorstelbare hoeveelheden bier in Jay’s Bar. Ze leren allebei een meisje kennen, maar het wordt natuurlijk niets. In Flipperen in 1973 woont (dezelfde) verteller samen met een mysterieuze tweeling en zoekt hij vertwijfeld naar een bijzondere flipperkast. Onbeantwoorde liefde, meisjes met (dit keer) een vinger te weinig, westerse popsongs, onpeilbaar diepe putten, gekwelde katten – het komt er allemaal in voor, en het is onmiskenbaar Murakami.

==

De Japanse schrijver Haruki Murakami (1949) schreef onder andere de romans De kleurloze Tsukuru Tazaki en zijn pelgrimsjaren, Norwegian Wood en de trilogie 1q84. Zijn werk wordt in meer dan veertig landen uitgegeven en is bekroond met meerdere prijzen.

Van Haruki Murakami verschenen eerder

==

Ten zuiden van de grens

De jacht op het verloren schaap

Hard-boiled Wonderland en het einde van de wereld

De opwindvogelkronieken

Spoetnikliefde

De olifant verdwijnt

After Dark

Kafka op het strand

Norwegian Wood

Na de aardbeving

Dans dans dans

Waarover ik praat als ik over hardlopen praat

Blinde wilg, slapende vrouw

1q84

Slaap

Kangoeroecorrespondentie

De broodjesroofverhalen

De kleurloze Tsukuru Tazaki en zijn pelgrimsjaren

Haruki Murakami

==

Luister naar de wind &
Flipperen in 1973

==

Vertaald uit het Japans door Jacques Westerhoven

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

Deze vertaling is voor Kōyō en Rena Westerhoven Mikami

==

Deze vertaling is gebaseerd op Haruki Murakami’s Verzamelde werken 1979-1989 (Murakami Haruki zensakuhin 1979-1989) Deel Een (Tokyo: Kōdansha, 1990). Het ‘Voorwoord 1990’ verscheen als een losbladig pamflet, dat in dit deel is ingelegd. Het ‘Voorwoord 2014’ is speciaal voor vertaalde uitgaven geschreven.

==

‘California Girls’. Tekst en muziek: Brian Wilson en Mike Love. Copyright © 1965 Irving Music, Inc.

‘Return to Sender’. Tekst en muziek: Otis Blackwell en Winfield Scott. Copyright © 1962 Elvis Presley Music, Inc.

==

Luister naar de wind

Oorspronkelijke titel Kaze no uta wo kike / Hear the Wind Sing

© 1979 Haruki Murakami

Flipperen in 1973

Oorspronkelijke titel 1973-nen no pinbōru / Pinball, 1973

© 1980 Haruki Murakami

© 1990 en 2014 voorwoorden Haruki Murakami

© 2015 Nederlandse vertaling Jacques Westerhoven

Oorspronkelijke uitgave Kōdansha, Tokyo

Omslagontwerp Vruchtvlees

E-book Perfect Service, Schoonhoven

==

isbn 978 90 254 4438 9

nur 302

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, isbn 978 90 254 4437 2

==

www.murakami.nl

www.atlascontact.nl

LUISTER NAAR DE WIND

Voorwoord 1990
Romans die op de keukentafel zijn geboren

Om de dingen in de juiste volgorde te zetten: Luister naar de wind is het eerste verhaal, kort of lang, dat ik ooit heb geschreven. Het is het product van mijn maagdelijke verbeelding, en toen het in 1979 met de Gunzō Debutantenprijs werd bekroond, werd het ook nog eens mijn eerste gepubliceerde werk.

De aanleiding om eraan te beginnen was erg eenvoudig. Ik kreeg opeens de bevlieging om iets te schrijven. Meer niet. Ik wilde gewoon iets schrijven. Dus ben ik meteen naar Kinokuniya gegaan – een enorme boekwinkel in Shinjuku, Tokyo – om een vulpen en een paar honderd vel schrijfpapier te kopen. In Japan is dat speciaal papier, vierhonderd vakjes per vel, dus je kunt er vierhonderd karakters op zetten (een spatie is ook een vakje). En toen ben ik aan mijn keukentafel gaan zitten, die dienst moest doen als bureau. Nu had ik tot dat moment elke dag hard moeten werken om de kost te verdienen, dus met uitzondering van mijn belastingaangiften en af en toe een brief had ik sinds ik was afgestudeerd nauwelijks een pen op papier gezet. Ik zeg dat niet om mezelf op de borst te slaan. Ik vertel het alleen zoals het is.

Als kleine jongen al droomde ik ervan om ‘schrijver’ te worden, al betekende dat niet noodzakelijk ‘romanschrijver’. Maar de filmscenario’s waar ik me tijdens mijn studententijd nu en dan aan waagde (ik stond ingeschreven bij de sectie Filmtheorie) had ik nooit tot een bevredigend einde kunnen brengen, en toen had ik me er maar bij neergelegd ‘dat ik zulke talenten niet bezat’. Ik voelde me niet zo diep gekwetst dat ik mijn schrijfpenseel doormidden brak; ik legde me er eerder gelaten bij neer – zo van: nou ja, zo is het toch ook goed? En zo had ik gezapig mijn leventje geleid. Mijn werk liep redelijk goed, en ik had het druk – zo druk dat ik niet eens doorhad dat ik geen vulpen had.

Op een middag in de lente na mijn negenentwintigste verjaardag lag ik echter lekker achterover op het gras van de helling bij het buitenveld in het Jingu-honkbalstadion (ze hadden daar toen nog geen zitbanken), toen ik plotseling een ingeving kreeg: of ik er nu het talent of de capaciteiten voor had of niet, ik zou iets gaan schrijven, al was het alleen maar voor mezelf. Van de druk die ik voelde als ik vroeger iets probeerde te schrijven was nauwelijks meer iets over. Alleen al de aanblik van de goedkope vulpen die ik net had gekocht naast de vellen papier op mijn keukentafel bezorgde me een zekere opluchting.

Dat was in 1978, het jaar dat de Yakult Swallows landskampioen werden. Ik begon in de lente te schrijven, en rond de tijd dat ze de titel veroverden was ik klaar. Omdat ik vlak bij het Jingu-stadion woonde, ging ik tussendoor vaak naar hun wedstrijden kijken. Het was negenentwintig jaar geleden dat de Swallows voor het laatst kampioen waren geworden, en ik was ook negenentwintig. Natuurlijk, Hiroshi Matsuoka was goed, en Tsutomu Wakamatsu ook. Maar er waren ook spelers als Kazuhide Funada, Takao Ise en Dave Hilton – mensen die hun beste tijd al hadden gehad of die je met de beste wil van de wereld geen eersteklas spelers kon noemen. Toch vochten ze dat jaar allemaal als leeuwen. Zij trekken er hard aan, dus moet ik dat ook doen, weet ik nog dat ik dacht als ik aan de tafel ging zitten. Elke dag hield mijn baan me tot laat op de avond bezig, en na middernacht zette ik me aan de keukentafel, met een glaasje bier erbij. Ik schreef maar kleine stukjes achtereen, tot ik het punt bereikte waarop ik tegen mezelf zei: ‘En zo is het voor vannacht wel weer welletjes.’ Dat is een van de redenen waarom de stijl en hoofdstukken zo’n schokkerige indruk maken.

Toen het manuscript af was, zond ik het in voor de Gunzō Debutantenprijs. De reden waarom ik Gunzō koos is dat het manuscript de vereiste lengte had, maar misschien nog wel meer vanwege het vage besef dat dit maandblad auteurs waardeert die iets nieuws proberen te doen. Ik had er totaal geen benul van hoe het er bij literaire tijdschriften aan toegaat, maar door in boekwinkels wat in die dingen te staan neuzen had ik zo dat gevoel gekregen. Achteraf bezien bleek mijn keuze juist te zijn geweest. Als ik mijn manuscript had ingezonden voor de debutantenprijs van enig ander blad dan Gunzō, had ik hoogstwaarschijnlijk achter het net gevist. Dat is me destijds door diverse mensen van andere tijdschriften gezegd. Zo heb ik echt van geluk mogen spreken. Want als deze roman geen prijs had gewonnen, had ik misschien geen volgende geschreven, en als ik dat wel had gedaan, was dat waarschijnlijk heel anders gegaan.

Vanzelfsprekend is het niet zo dat de toenmalige gevestigde literaire orde (of misschien moet ik zeggen: de literaire zakenwereld) Luister naar de wind warm onthaalde. Een aantal mensen begreep heel goed wat ik probeerde te doen en heeft me enorm gesteund, maar er hing echt een sfeertje van: zoiets kun je toch geen roman noemen? In het algemeen was de ontvangst allesbehalve positief. Toen ik na de prijsuitreiking naar Kōdansha, de uitgeverij van Gunzō, ging voor de gebruikelijke dankbetuiging, zei een van de hoge piefen daar: ‘Er mankeert nogal wat aan dat boek van je, maar vooruit, de volgende keer schrijf je vast iets beters.’

En nu ik erop terugkijk, moet ook ik toegeven dat er inderdaad nogal wat aan mankeert. Liever gezegd: ik vond toen al dat er hier en daar wat probleempjes aan kleefden. ‘Dit bedoel ik niet! Ik heb nog geen derde geschreven van wat ik eigenlijk wilde zeggen! De volgende keer lever ik beslist veel beter werk!’ Dat zei ik toen al tegen mezelf.

Ik wil dit niet als excuus gebruiken, maar zoals ik in het begin al zei, heb ik Luister naar de wind geschreven zonder er verder iets bij te denken. Dat is zowel de kracht van het boek als de zwakheid ervan. De roman werkt vanwege de nieuwe manier waarop ik het romanschrijven benader, maar als roman laat hij het een en ander te wensen over. Het is zoals bij de voor- en achterkant van een munt, en volgens mij heeft het daarom weinig zin om je op één kant blind te staren. Destijds waren er recensenten die het boek hogelijk waardeerden vanwege mijn nieuwe benadering van het romanschrijven, en andere kraakten het af omdat ze het geen roman vonden. Maar eerlijk gezegd vind ik dat beide meningen in hun totale beoordeling van Luister naar de wind de plank misslaan. De roman rammelt, juist vanwege die nieuwe benadering, maar juist omdat hij rammelt, komt die nieuwe benadering tot haar recht. Zonder het een had je het ander niet gehad.

Natuurlijk was het destijds helemaal mijn opzet niet om in dit boek iets nieuws te doen. Ik wilde gewoon mijn eigen gevoelens zo oprecht mogelijk onder woorden brengen. Naarmate het werk echter vorderde en hoe meer ik mijn best deed om oprecht te zijn, hoe meer ik tot de ontdekking kwam dat ik dingen schreef die niet oprecht waren. Ik gebruikte steeds meer literaire taal, en zo maakte ik de zaak steeds ingewikkelder en werden de gedachten die in de tekst besloten lagen steeds minder duidelijk uitgedrukt. Kortom, ik liep hard het gevaar het slachtoffer te worden van het tweeslachtige karakter dat woorden eigen is. Dit kan niet, dacht ik. Dit is niet wat ik bedoel.

‘Als je iets wilt zeggen wat niemand ooit eerder heeft gezegd,’ schrijft F. Scott Fitzgerald in een van zijn brieven1, ‘moet je een manier zien te vinden die niemand ooit eerder heeft gevonden.’ Terwijl ik Luister naar de wind schreef, heb ik vaak aan deze woorden moeten denken: ik wil iets zeggen wat niemand ooit eerder heeft gezegd – op een manier zoals niemand dat ooit eerder heeft gedaan.

Nou, schrijf dan op een manier die nóg eenvoudiger is, zei ik tegen mezelf. Zo eenvoudig als niemand ooit eerder heeft geschreven. Zet eenvoudige woorden op een rijtje tot je eenvoudig proza hebt, maar met dat eenvoudige proza slaag je erin om een werkelijkheid te beschrijven die níét eenvoudig is. (Toen ik jaren later de verhalen van Raymond Carver zou vertalen, voelde ik meteen dat hij probeerde precies hetzelfde te doen.)

Maar wat moest ik doen om dat te bereiken? Om zo eenvoudig mogelijke zinnen te maken experimenteerde ik eerst met een paar pagina’s in het Engels. Vanzelfsprekend waren mijn vaardigheden in die taal uiterst beperkt; niet veel beter dan die van een middelbare scholier. Maar als ik daar echt mijn zinnen op had gezet, was ik heel goed in staat geweest om alleen met een eenvoudige basiswoordenschat iets te schrijven, en die ontdekking alleen al was de moeite van alle inspanningen waard. Dit was inderdaad een nieuwe benadering, al besefte ik dat toen niet. Ik dacht alleen: zie je wel, ik kan het eigenlijk best! Daar had ik nooit bij stilgestaan, dus je kunt je voorstellen hoe bemoedigend dat was.

Op deze manier bevat Luister naar de wind verscheidene eieren van Columbus die ik helemaal alleen heb moeten ontdekken. Als ik het nog eens doorlees (en eerlijk gezegd houd ik er helemaal niet van om mijn eigen werk te lezen), vind ik dat steeds weer. Maar anderen zagen er blijkbaar ook een ei van Columbus in. Toen het boek voor het eerst verscheen, zeiden veel mensen om me heen: ‘Als dat een roman is, kan ik het ook.’ En van mij kregen ze groot gelijk. Als dit boek iets is wat voor een roman moet doorgaan, kan inderdaad iedereen zoiets schrijven.

Maar bij mijn weten heeft geen van de mensen die zoiets tegen me zeiden later ooit een roman geschreven. Waarschijnlijk voelden ze de drang niet om het te doen. En niemand schrijft een roman, tenzij hij die drang voelt – ook al is hij er nog zo goed toe in staat. Maar ik heb het wel gedaan. Ik denk dat dat betekent dat er ergens in me iets is wat me ertoe aanzette. Ik voelde dat ik móést schrijven.

Ik kan me nog goed de dag herinneren dat ik van de heer M. van de redactie van Gunzō te horen kreeg dat Luister naar de wind de shortlist van de Debutantenprijs had gehaald. Het was een zondagochtend in de vroege lente. Ik was inmiddels al dertig. Ik had het manuscript in de herfst van het jaar ervoor ingezonden en ik was die hele prijs al vergeten, dus toen hij me belde om me te vertellen dat ik een goede kans maakte, was ik volkomen overrompeld. Sinds ik beroepsschrijver ben geworden, heb ik allerlei mooie ervaringen gehad, maar nooit meer ben ik zo blij geweest als toen – zelfs niet toen ik de prijs echt won. Nadat ik de telefoon had neergelegd, ben ik met mijn vrouw naar buiten gegaan om een eindje te gaan wandelen. Voor de Sendagaya Lagere School vonden we een duif die niet kon vliegen omdat hij een vleugel had bezeerd. Met die duif in mijn handen ben ik naar Harajuku gelopen, waar ik hem heb afgeleverd bij de politiepost op de Omotesandō-boulevard. Al die tijd lag de duif in mijn handen te trillen. Dat kleine teken van leven, die warmte – ik voel ze nu nog in mijn handpalmen. Het was een mooie, kalme lentemorgen. Overal om me heen rook het naar nieuw leven. Waarschijnlijk krijg ik die prijs wel, dacht ik, zonder dat ik enige reden had voor dit optimisme.

En ik heb hem ook gekregen.

==

Flipperen in 1973 is mijn tweede roman (qua lengte zou je het misschien een novelle moeten noemen), geschreven in het jaar na Luister naar de wind. Omdat het tussen mijn debuutroman en De jacht op het verloren schaap in komt, leidt het een enigszins wazig bestaan (dat gevoel heb ík tenminste), maar in dit boek duiken voor het eerst allerlei motieven op die in mijn latere werk worden uitgediept. In het algemeen vind ik deze roman evenmin als zijn voorganger uitstijgen boven het niveau van een vingeroefening, maar ik moet bekennen dat ik er een speciale voorliefde voor heb. In dit werk ben ik er namelijk voor het eerst in geslaagd mijn gedachten op één object te focussen: een onvindbare flipperkast. De verteller in dat gedeelte van de roman onderneemt een queeste om die kast te vinden. Een dergelijke plot of structuur is mij uit het hart gegrepen.

Ook deze roman heb ik net als Luister naar de wind aan de keukentafel geschreven – ’s nachts, als ik mijn andere werk aan kant had. Ik kan me echter niet herinneren dat het schrijven me ooit zwaar viel. Integendeel. Want in tegenstelling tot zijn voorganger schreef dit boek als het ware zichzelf. Ik wilde zo graag schrijven dat mijn pen zonder één ogenblik te haperen over het papier gleed. Van (achteraf ontdekte) nieuwe benaderingen is hier geen sprake. Die waren al niet meer nodig. En naarmate de gedachten aan benaderingen bij me vervaagden, nam het verhaal het als vanzelf over. Het ging op eigen benen staan en had mijn steun niet langer nodig. Ik kende nu het klappen van de zweep. Natuurlijk waren er een heleboel dingen die niet goed lukten, ook al wist ik in principe wat ik moest doen, maar ondersteund door het hartverwarmende optimisme (onontbeerlijk voor beginnende auteurs) dat ‘dat allemaal wel zou komen zolang ik maar doorwerkte’, schreef ik ijverig verder. De roman brak door zijn harde schaal en begon zijn gezicht te tonen, en de gelaatstrekken die ik zag bevielen me uitstekend.

Flipperen in 1973 was het laatste boek dat ik ’s nachts aan de keukentafel zou schrijven. Daarna veranderde mijn leven radicaal en werd ik fulltime schrijver. Daarom koester ik een diepe, speciale genegenheid voor mijn eerste twee romans. Er zijn allerlei herinneringen aan verbonden – plezierige, en ook dingen waar ik liever niet aan terugdenk. Voor mijn Verzamelde werken heb ik in veel korte verhalen de nodige veranderingen aangebracht – soms drastisch, soms minimaal –, maar deze twee korte romans heb ik met opzet precies zo gelaten als ze zijn. Als ik er eenmaal het mes in zou zetten, was het eind zoek geweest – dat was één overweging. Maar een andere was dat ik het niet over mijn hart kon verkrijgen, en die overweging heeft de doorslag gegeven. Zoals ik hierboven al heb geschreven, ligt de kracht van deze werkjes juist in hun onrijpheid en in het feit dat ze een onafscheidelijke combinatie zijn van kop en munt. Misschien ergert de lezer zich eraan, maar ik hoop dat hij er ook begrip voor heeft. Dit was ik vroeger, en hoe ik het ook wend of keer, dit zal ik altijd zijn.

==

1 Gezien het belang van dit citaat voor Murakami’s schrijverschap is het misschien interessant om dit in het originele Engels weer te geven. In een brief aan zijn dochter Scottie, gedateerd 20 oktober 1936, schrijft Fitzgerald: ‘If you have anything to say, anything you feel nobody has ever said before, you have got to feel it so desperately that you will find some way to say it that nobody has ever found before.’ De vertaling is aangepast aan de Japanse tekst. – vert.

Luister naar de wind

##

1

‘Perfect proza bestaat niet. Net zomin als perfecte wanhoop.’

Dat zei een schrijver ooit tegen me die ik toevallig leerde kennen toen ik nog student was. Het heeft jaren geduurd voor ik begreep wat hij ermee bedoelde, maar ik heb er destijds in elk geval enige troost in kunnen vinden. In het idee dat perfect proza niet bestaat.

Toch werd ik telkens weer wanhopig als ik probeerde een pen op papier te zetten. De hoeveelheid dingen waarover ik in staat was te schrijven was namelijk veel te beperkt. Stel dat ik iets zinnigs kon zeggen over olifanten; dan betekende dat nog niet dat ik ook iets kon schrijven over hun oppassers. Dat bedoel ik.

Acht jaar heb ik met dat dilemma gezeten. Acht jaar! Dat is een verdomd lange tijd.

Natuurlijk, zolang je jezelf maar voorhoudt dat er uit alles iets te leren valt, is ouder worden niet zo pijnlijk – in het algemeen tenminste.

Sinds kort na mijn twintigste verjaardag heb ik steeds mijn best gedaan om volgens dat principe te leven. Het heeft me veel pijnlijke klappen opgeleverd. Ik ben belazerd en verkeerd begrepen, en tegelijkertijd heb ik de raarste dingen meegemaakt. Allerlei mensen vonden het nodig om me hun verhaal te vertellen; dan stampten ze met zware voeten over me heen alsof ik een brug was, en daarna kwamen ze nooit meer terug. En al die tijd hield ik mijn mond stijf dicht en zei ik zelf geen enkel woord. Nu staart mijn dertigste levensjaar me in het gezicht.

Nu is het mijn beurt om iets te vertellen.

Natuurlijk heb ik geen enkel probleem opgelost, en tegen de tijd dat ik klaar ben met mijn verhaal zijn we misschien geen meter opgeschoten. Want goed beschouwd is schrijven geen manier om jezelf te genezen; het is hoogstens een klein stapje dat moet leiden tot zelfgenezing.

Maar het is erg moeilijk om iets eerlijk te vertellen. Hoe eerlijker ik probeer te zijn, hoe dieper de juiste woorden wegzinken in de duisternis.

Dat is niet als uitvlucht bedoeld. Het verhaal dat ik nu ga vertellen is het beste waartoe ik op dit ogenblik in staat ben. Ik heb er verder niets aan toe te voegen. Ook als het me goed afgaat, kan ik toch niet nalaten stiekem te hopen dat ik in de verre toekomst – jaren, misschien wel tientallen jaren van nu – zal ontdekken dat ik erdoor ben gered. Op dat moment zullen de olifanten terugkeren naar de vlakte en zal ik over de wereld vertellen in woorden die mooier zijn dan die ik nu tot mijn beschikking heb.

==

•

==

Ik heb veel over schrijven geleerd van Derek Heartfield. Misschien kan ik beter zeggen: bijna alles. Jammer genoeg was Heartfield zelf een steriele schrijver, in elke betekenis van het woord. Als je hem leest, begrijp je wel wat ik bedoel. Zijn stijl is moeilijk, zijn verhalen rammelen aan alle kanten en zijn onderwerpen zijn kinderachtig. Maar ondanks dat alles was hij een van de weinige schrijvers met talent die in staat waren hun proza als wapen te gebruiken. Hij behoorde tot dezelfde generatie als Hemingway en Fitzgerald, en volgens mij deed Heartfield in vechtlust niets voor hen onder. Alleen is het zo jammer dat hij tot het laatst toe nooit duidelijk heeft begrepen met wie of wat hij het precies aan de stok had. Uiteindelijk is dat wat we bedoelen als we het over ‘steriel’ hebben.

Na dit steriele gevecht acht jaar en twee maanden te hebben volgehouden, stierf hij. Op een zonnige zondagochtend in juni 1938 nam hij een portret van Hitler in zijn rechterhand en een paraplu in zijn linker en sprong hij van het dak van het Empire State Building. Bij zijn dood werd al net zo weinig aandacht aan hem besteed als bij zijn leven.

==

Ik zat in de derde klas van de middelbare school en moest thuisblijven vanwege een verschrikkelijke uitslag in mijn kruis toen ik voor het eerst een boek van Heartfield in handen kreeg. Het was allang niet meer in de handel. De oom die het me gaf zou drie jaar later onder de vreselijkste pijnen doodgaan aan darmkanker, zijn hele lichaam opengehakt, plastic buizen in elke opening die ze maar bij hem konden vinden. De laatste keer dat ik hem zag, lag hij er helemaal rood en opgekruld bij, als een sluwe aap.

==

•

==

Ik heb alles bij elkaar drie ooms gehad, van wie er een vlak buiten Shanghai is omgekomen. Twee dagen na het eind van de oorlog stapte hij op een mijn die hij zelf had gelegd. Mijn enige overlevende oom is goochelaar geworden en reist met zijn show alle hete bronnen van het land af.

==

•

==

Heartfield zegt het volgende over goed schrijven: ‘De bezigheid die “schrijven” heet is in feite niets anders dan het vaststellen van de afstand tussen jezelf en de dingen om je heen. Daar heb je geen gevoeligheid voor nodig, maar een meetlat.’ (Sorry dat ik in zo’n goeie bui ben, 1936.)

In mijn geval nam ik voor het eerst een meetlat ter hand en begon ik uiterst behoedzaam om me heen te kijken in het jaar dat president Kennedy stierf. Sindsdien zijn er al vijftien jaren verstreken – vijftien jaren waarin ik van alles heb weggesmeten. In een vliegtuig met motorstoring gooien ze om gewicht te verminderen eerst de bagage eruit, en dan de stoelen, en op het eind zelfs de arme stakkers van het cabinepersoneel, en op dezelfde manier heb ik gedurende de afgelopen vijftien jaar werkelijk van alles overboord gegooid, bijna zonder dat ik er iets voor in de plaats heb gezet.

Ik ben er niet van overtuigd of ik daar wel verstandig aan heb gedaan. Ik voel me nu een heel stuk lichter – daar niet van –, maar als ik bedenk wat er nog van me over is tegen de tijd dat ik oud ben en doodga, slaat de angst me om het hart. Want na mijn crematie blijft er zelfs geen botje van me over.

‘Mensen met donkere harten hebben alleen maar donkere dromen. En mensen met nog donkerder harten dromen helemaal niet.’ Dat zei mijn grootmoeder altijd.

Het eerste wat ik deed, de avond dat mijn grootmoeder stierf, was mijn hand uitsteken om haar oogleden te sluiten. En terwijl ik die langzaam omlaagtrok, verdwenen de dromen die ze negenenzeventig jaar lang had gehad als een regenbui op een vroege zomeravond, die een paar spetters op het wegdek laat vallen en dan wegtrekt zonder een spoortje achter te laten.

==

•

==

Nog één ding over schrijven, en dan houd ik erover op.

==

Ik vind schrijven vreselijk moeilijk werk. Soms gaat er een hele maand voorbij waarin ik niet één regel produceer, en soms schrijf ik drie dagen en nachten achter elkaar door – en is het resultaat waardeloos.

Toch vind ik schrijven ook ontzettend leuk. Het leven zelf is bijzonder moeilijk; daarbij vergeleken is betekenis aan het leven geven maar een koud kunstje.

Toen ik daar ergens in mijn tienerjaren opeens achter kwam, was ik zo verbaasd dat ik een hele week geen stom woord kon uitbrengen. Als ik het een beetje slim aanpakte, kon ik de wereld naar mijn hand zetten; allerlei waarden zouden veranderen, de tijd zou anders verstrijken... Die indruk had ik tenminste.

Jammer genoeg kwam ik er pas veel later achter dat dit een valstrik was. Toen deelde ik een bladzijde van een notitieboekje in tweeën met een verticale streep, en links van die streep schreef ik alles op wat ik sindsdien had verkregen, en rechts wat ik had verloren. Verloren, vertrapt, lang geleden weggegooid, opgeofferd, verraden... Ik was niet eens in staat de lijst af te maken.

Er gaapt een diepe afgrond tussen wat we proberen te begrijpen en wat we echt begrijpen. En hoe lang de meetlat ook is waar we mee aan komen zetten, voor de diepte van díé afgrond schiet hij tekort. Wat ik in dit boek door mijn schrijven kan laten zien, is niet meer dan een lijst. Het is geen roman en geen literatuur, het is zelfs geen kunst. Het is gewoon een bladzijde uit een notitieboekje met een verticale streep in het midden. En misschien hier en daar iets wat je ervan op kunt steken.

Als je op zoek bent naar kunst of literatuur, kun je beter iets lezen van de oude Grieken. Om ware kunst te kunnen creëren, is slavernij namelijk absoluut onontbeerlijk. Bij de oude Grieken was het ook zo: terwijl de slaven op de velden werkten, het eten klaarmaakten en de galeien roeiden, zaten de burgers lekker in de mediterrane zon gedichten te schrijven of gingen ze op in wiskundige problemen. Zo werkt kunst nu eenmaal.

Mensen die om drie uur ’s nachts in de stille keuken in de koelkast snuffelen om te zien of hij misschien nog iets eetbaars bevat, kunnen alleen maar dingen schrijven van een navenant niveau.

Zo iemand ben ik.

2

Dit verhaal begint op 8 augustus 1970 en eindigt achttien dagen later, dus op 26 augustus van hetzelfde jaar.

3

‘Rijke stinkerds kunnen allemaal m’n reet likken!’

De Rat zat met zijn handen tegen de bar gedrukt, en toen hij deze mistroostige kreet slaakte, was zijn gezicht naar mij toe gekeerd.

Maar misschien had hij het wel naar de koffiemolen achter me geroepen. De Rat en ik zaten naast elkaar aan de bar, dus het was nergens voor nodig om te schreeuwen als hij iets tegen me wilde zeggen. Hoe dat verder ook zij, hij had zijn hart gelucht, en nu wijdde hij zich weer met een voldane uitdrukking op zijn gezicht aan zijn bier.

Er was trouwens niemand die zich er iets van aantrok dat de Rat wat schreeuwde. De kleine bar was tjokvol klanten, die allemaal net zo’n keel opzetten als hij. Het was net een passagiersschip dat op zinken stond.

‘Ongedierte, dat is het.’ De Rat schudde zijn hoofd en rilde. ‘Ze hebben nergens verstand van, de zakken. Ik krijg er de kriebels van, alleen al als ik zo’n rijk smoelwerk voor me zie.’

Ik knikte zwijgend, het dunne randje van mijn glas bier nog aan mijn lippen. De Rat zei verder ook niets meer en bestudeerde zijn lange, slanke vingers op de bar. Af en toe draaide hij ze om, alsof de bar een kampvuur was waarboven hij ze warmde. Ik legde me erbij neer en keek naar het plafond. Tot hij alle tien zijn vingers aan een grondige inspectie had onderworpen, lag het gesprek stil. Zo ging het altijd.

==

Die ene zomer zopen de Rat en ik genoeg bier om een vijfentwintigmeterbad te vullen en aten we genoeg pinda’s om de vloer van Jay’s Bar te bedekken met een laag doppen van minstens vijf centimeter diep. We leken wel bezeten. Maar als we dat niet hadden gedaan, hadden we de zomer niet overleefd, zo saai was hij.

Boven de bar bij Jay’s hing een door tabakswalm verkleurde prent, en als we gek werden van verveling, konden we daar uren naar zitten staren zonder het zat te worden. De afbeelding had zo voor een rorschachtest kunnen worden gebruikt. Volgens mij waren het een paar tegenover elkaar gezeten groene apen die elkaar twee ingedeukte tennisballen toewierpen.

Toen ik dat aan Jay vertelde, keek die er een poosje naar en gaf toen schoorvoetend toe: ‘Nou je het zegt...’

‘Wat denk jij dat het voorstelt?’ vroeg ik.

‘De linkeraap ben jij, en de rechter ben ik. Ik gooi jou een fles bier toe, en jij gooit mij het geld terug.’

Ik nam een slok bier, diep onder de indruk.

==

‘Ik krijg er de kriebels van!’

De Rat had zijn vingers allemaal geïnspecteerd en was nu klaar om door te gaan.

De tirades van de Rat tegen rijke mensen waren niets nieuws, en hij had ook echt een gloeiende hekel aan ze. Bij de Rat thuis zaten ze er behoorlijk warmpjes bij, maar als ik dat tegen hem durfde te zeggen, was zijn weerwoord steevast: ‘Dat is mijn schuld niet.’ Soms (meestal als ik te veel bier ophad) antwoordde ik: ‘Wat lul je nou weer? Natuurlijk is het jouw schuld!’ Maar naderhand voelde ik me altijd schuldig. De Rat had namelijk wel een beetje gelijk.

==

‘Weet je waarom ik zo’n hekel heb aan rijke stinkerds?’

Die avond ging de Rat gewoon door, en dat was voor hem de eerste keer.

Ik schudde mijn hoofd.

‘Dan zal ik je dat eens precies vertellen.’ (Dat was een van zijn favoriete uitdrukkingen.) ‘Omdat rijkelui niet kunnen denken. Zonder een zaklantaarn en een meetlat kunnen ze hun eigen gat niet eens vinden om eraan te krabben.’

‘O nee?’

‘Nee. Ze hebben met z’n allen niet één gedachte in hun hoofd die de moeite waard is. Ze doen alleen maar alsof... En waarom?’

‘Ik zou het niet weten.’

‘Omdat ze niet hóéven te denken. Natuurlijk moet je een klein beetje kunnen denken om rijk te wórden, maar om rijk te blíjven? Het is net als bij een satelliet. Die heeft toch ook geen benzine nodig alleen maar om op één plaats om de aarde heen te blijven draaien? Maar bij mij ligt het anders, en bij jou ook. Wij moeten voortdurend denken om in leven te kunnen blijven. Van het weer van morgen tot het formaat van de badkuipstop. Zo is het toch?’

‘Mja,’ stemde ik ietwat onzeker in.

‘Precies!’

Toen de Rat zijn zegje had gedaan, haalde hij een papieren zakdoekje uit zijn zak en snoot luid en verveeld zijn neus. Ik kon niet beoordelen hoe serieus hij daarnet was geweest.

‘Maar op het eind gaan we allemaal tóch dood,’ liet ik een proefballonnetje op.

‘Ja, zeg, natuurlijk gaan we allemaal dood! Maar voor het zover is, moeten we nog vijftig jaar leven, en ik zal het je precies vertellen: vijftig jaar leven terwijl je denkt is stukken vermoeiender dan vijfduizend jaar leven zonder één gedachte in je stomme kop. Waar of niet waar?’

Waar.

4

De Rat en ik hadden elkaar drie lentes daarvoor leren kennen. Dat was kort nadat we allebei waren geslaagd voor het toelatingsexamen van de universiteit, en we waren allebei stomdronken. Ik weet nu dus nog niet hoe het kwam dat we even na vieren ’s ochtends in de zwarte Fiat 600 van de Rat zaten. We zullen wel een gemeenschappelijke vriend hebben gehad.

In elk geval, we waren ladderzat, en om het nog een graadje erger te maken reden we over de tachtig. Dus ploegden we dwars door de heg van een park en walsten we over een plantsoen met azalea’s tot we een stenen pilaar ramden. Het was een godswonder dat we er zonder kleerscheuren van afkwamen.

Toen ik, helemaal ontnuchterd door de schok, het zwaar gehavende portier opentrapte en uit het wrak stapte, zag ik de motorkap tien meter verderop voor een apenkooi liggen. In de voorkant van de auto zat een deuk die de contouren van de pilaar tot in de kleinste details volgde. De apen in de kooi waren uit hun slaap opgeschrikt en staken hun verontwaardiging niet onder stoelen of banken.

De Rat zat voorovergebogen met beide handen op het stuur – ongedeerd, maar druk bezig de resten van de pizza die hij een uur eerder had gegeten over het dashboard te verspreiden. Ik klauterde op het dak van de auto en keek door het schuifdak naar binnen.

‘Niks gebroken?’

‘Nee, alleen een beetje te veel gedronken. Moest ik van kotsen.’

‘Kun je eruit komen?’

‘Als je me optilt.’

De Rat zette de motor af, stopte het pakje sigaretten dat op het dashboard lag in zijn zak en greep toen zonder haast mijn hand om zich op te laten trekken naar het dak. Naast elkaar gezeten boven op de Fiat keken we omhoog naar de hemel, waarin de eerste streepjes licht waren verschenen, en rookten we zwijgend een paar sigaretten. Om de een of andere reden moest ik denken aan een oorlogsfilm met heel veel tanks en Richard Burton in de hoofdrol. Waar de Rat aan dacht weet ik niet.

‘We hebben wel geluk gehad,’ zei de Rat vijf minuten later. ‘Moet je kijken, zeg! Zelfs geen schrammetje. Kun je het geloven?’

Ik schudde mijn hoofd.

‘Maar je auto is naar de kloten.’

‘Dat hindert niet. Een auto kun je overal kopen, maar geluk nergens.’

Dat was tegen het zere been.

‘Ben jij dan zo rijk?’

‘Blijkbaar.’

‘Nou, dat is dan leuk voor je.’

Daar gaf de Rat geen antwoord op. Hij bleef ontevreden zijn hoofd schudden.

‘In elk geval, we hebben geluk gehad.’

‘Dat is waar.’

Hij wreef het peukje van zijn sigaret uit met de hak van zijn tennisschoen en schoot het met zijn vingers in de richting van de apenkooi.

‘Hé, wat zou je ervan zeggen als wij eens een team vormden? Wedden dat we samen grote dingen kunnen doen?’

‘Waar wou je mee beginnen?’

‘Bier drinken.’

We kochten zes blikjes bier uit een automaat daar vlakbij en liepen naar het strand, waar we op het zand gingen liggen om ze soldaat te maken. Daarna keken we uit over de zee. Het was schitterend weer.

‘Noem mij maar “Rat”,’ zei hij.

‘Hoe kom je aan zo’n naam?’

‘Weet ik niet meer. Het is een hele tijd geleden. Eerst had ik er een hekel aan als ze me zo noemden, maar nu laat het me koud. Alles went.’

Nadat we alle lege bierblikjes in de zee hadden gegooid, gingen we met onze duffels over ons heen op de pier liggen en daar hebben we ongeveer een uur geslapen. Toen ik wakker werd, vloeide er een vreemd soort energie door mijn lichaam. Het was een raar gevoel.

‘Ik wed dat ik wel honderd kilometer kan hardlopen,’ zei ik tegen de Rat.

‘Ik ook,’ zei de Rat.

==

Maar hardlopen hoefden we niet. Wat we wel moesten, was drie jaar lang een boete betalen aan het stadhuis voor de schade die we hadden aangericht in het park, inclusief rente.

5

De Rat las angstwekkend weinig. Eigenlijk zag ik hem nooit iets lezen, behalve sportkranten of reclamefolders. Als ik nu en dan eens een boek bij me had om de tijd mee door te komen, keek hij ernaar zoals een vlieg die voor het eerst een vliegenmepper ziet – zo met een blik van: wat is dát voor raar ding?

‘Waarom lees je zoveel boeken?’

‘Waarom drink jij zoveel bier?’ antwoordde ik tussen een hap zure haring en een hap salade door, zonder hem zelfs maar aan te kijken.

Dat zette hem aan het denken. Pas vijf minuten later deed hij zijn mond weer open.

‘Het fijne van bier is dat je het allemaal weer uit kan pissen. Eén uit, één op eerste honk, een double play, en het is bekeken.’

De Rat keek toe hoe ik verder at.

‘Waarom zit je altijd met je neus in een boek?’

Ik spoelde mijn laatste hapje haring weg met een slok bier, schoof mijn bord aan de kant, pakte De leerschool der liefde op, waar ik net aan was begonnen, en liet mijn duim langs de bladzijden gaan.

‘Omdat Flaubert allang dood is.’

‘Lees je dan geen levende schrijvers?’

‘Levende schrijvers zijn waardeloos.’

‘Waarom?’

‘Mensen die dood zijn kun je meestal wel vergeven,’ zei ik terwijl ik naar een herhaling van Route 66 keek op de draagbare tv op de bar.

De Rat dacht weer even na.

‘En mensen van vlees en bloed? Vergeef je die meestal niet?’

‘Hmm. Daar heb ik nooit serieus over nagedacht. Maar als het er echt op aankomt, draait het daar misschien wel op uit. Dat ik ze niet vergeef.’

Jay kwam aangelopen en zette twee nieuwe flessen bier voor ons neer.

‘Dus je vergeeft ze niet. En wat dan?’

‘Dan draai ik me om met mijn kussen in mijn armen en ga ik slapen.’

De Rat schudde perplex zijn hoofd.

‘Kijk, en dat kan ik nou niet volgen,’ zei hij.

Ik schonk het glas van de Rat nog eens vol, maar zelfs zo kon ik hem niet van dit onderwerp afleiden. Hij zat intensief te denken, dat zag je aan zijn hele houding.

‘De laatste keer dat ik een boek las was vorig jaar zomer,’ zei hij. ‘Ik ben vergeten hoe het heette of wie de schrijver was, en ook waarom ik het las. Maar het was een roman geschreven door een vrouw, dat weet ik nog wel. De hoofdfiguur is een beroemde modeontwerpster van een jaar of dertig die om de een of andere reden is gaan denken dat ze aan een ongeneeslijke ziekte lijdt.’

‘Wat voor ziekte?’

‘Weet ik niet meer. Kanker of zo. Zijn er andere ongeneeslijke ziektes?... Maar goed, ze gaat naar zo’n badplaats waar het ’s zomers lekker koel is, en van begin tot eind zit ze te masturberen. In bad, in het bos, in bed, in zee – op de idiootste plaatsen.’

‘In zee?’

‘Ja... Niet te geloven toch? Waarom moet dat allemaal in een roman? Er zijn toch veel belangrijker dingen om over te schrijven?’

‘Zou je denken?’

‘Nou, van mij hoeven zulke romans niet. Ik ga ervan over mijn nek.’

Ik knikte.

‘Als ik een roman zou schrijven, ging hij over iets heel anders.’

‘Bijvoorbeeld?’

De Rat draaide met een vinger om de rand van zijn bierglas en dacht na.

‘Nou, bijvoorbeeld: ik vaar op een boot over de Stille Oceaan, en die boot zinkt. Dan pak ik een reddingsgordel en dobber ik in mijn eentje op de golven terwijl ik naar de sterren kijk, want het is een mooie, stille nacht. Maar dan komt er opeens een meisje aangezwommen, ook met een reddingsgordel om.’

‘Een mooi meisje?’

‘Wat dacht je dan?’

Ik nam een slok bier en schudde mijn hoofd.

‘Het klinkt een beetje dom.’

‘Nee, wacht even. Ik ben nog niet klaar. Dus dan drijven we gezellig naast elkaar verder en we raken aan de praat: waar we vandaan komen en waar we heen gaan, wat voor hobby’s, met hoeveel meisjes ik naar bed ben geweest, favoriete tv-programma’s, dromen van de afgelopen nacht, en ga zo maar door. En dan nemen we een biertje.’

‘Nou moet je even ophouden. Waar komt dat bier vandaan?’

De Rat dacht even na.

‘Dat komt langsdrijven. Blikjes bier uit het restaurant van het schip. Samen met wat ingeblikte sardientjes. Nou goed?’

‘Oké.’

‘En dan wordt het al snel licht. “Ik weet niet wat jij doet,” zegt ze tegen me, “maar ik denk dat ik die kant uit zwem. Daar kon wel eens een eiland liggen.” “Maar misschien ligt daar helemaal geen eiland,” zeg ik. “Volgens mij kunnen we veel beter gewoon hier rond blijven drijven en nog een biertje pakken, en dan komt er vast wel een vliegtuig om ons te redden.” Maar niks hoor. Ze zwemt er in haar eentje vandoor.’

Hier stopte de Rat even om een slokje bier te nemen.

‘Ze zwemt twee dagen en twee nachten achter elkaar door, en dan belandt ze inderdaad op een eiland. Ik word op mijn eigen onnavolgbare manier twee dagen later met een kater door een vliegtuig opgepikt. Maar jaren later lopen we elkaar weer tegen het lijf in een kleine bar ergens in de heuvels.’

‘En dan nemen jullie zeker weer een biertje?’

‘Is het niet om triest van te worden?’

‘Een beetje wel,’ zei ik.

6

De roman van de Rat blonk op twee punten bijzonder uit: er kwam geen seks in voor, en er ging niemand in dood. Want mensen gaan altijd dood, en mannen slapen altijd met vrouwen. Dat hoef je ze niet speciaal te laten doen. Zo gaat het nu eenmaal.

==

•

==

‘Dus jij denkt dat ik me vergist heb?’ vroeg ze.

De Rat nam een slok bier en schudde langzaam zijn hoofd.

‘Om het je eens precies te vertellen: we hebben ons allemaal vergist.’

‘Waarom denk je dat?’

De Rat kreunde iets en likte met zijn tong langs zijn bovenlip, maar verder antwoord bleef uit.

‘Ik heb gezwommen om bij dat eiland te komen tot ik dacht dat mijn armen van mijn lijf vielen. Ik ging gewoon dood van de pijn. En al die tijd kon ik maar aan één ding denken: misschien heb ik me wel vergist en heeft híj gelijk. Ik verging van de ellende, en jij dobberde lekker op de golven zonder een vinger uit te hoeven steken. Waarom?’

Ze lachte kort en bitter en drukte mismoedig met haar vingers tegen de randen om haar ogen. De handen van de Rat woelden onrustig door zijn broekzakken. Voor het eerst in drie jaar snakte hij naar een sigaret.

‘Je wou dat ik doodging, hè?’

‘Een beetje.’

‘Echt maar een beetje?’

‘... Dat weet ik niet meer.’

Ze waren allebei een poosje stil – tot de Rat het gevoel kreeg dat hij zijn mond weer open moest doen.

‘Hé, alle mensen worden niet als gelijken geschapen.’

‘Wie heeft dat gezegd?’

‘John F. Kennedy.’

7

Als klein jongetje was ik altijd ontzettend stil. Ik zei zo weinig, dat mijn ouders zich zorgen begonnen te maken en me meenamen naar een psychiater die ze kenden.

De dokter woonde in een huis op een hoge heuvel met een schitterend uitzicht over zee. Toen ik in de zonovergoten huiskamer op de bank ging zitten, gaf zijn echtgenote, een heel aardige vrouw van middelbare leeftijd, me een glas koud sinaasappelsap en twee donuts. Voorzichtig, om vooral maar geen suiker op mijn broek te morsen, at ik een van de donuts. Mijn glas sinaasappelsap dronk ik in één keer leeg.

‘Wil je nog een glaasje?’ vroeg de dokter, maar ik schudde mijn hoofd. Zijn vrouw was nu weg, en we zaten tegenover elkaar. Een portret van Mozart staarde me vanaf de muur verwijtend als een bange kat aan.

‘Er was eens, heel lang geleden, een heel lief geitje.’

Wat een prachtig begin was dat! Ik deed mijn ogen dicht en probeerde me dat lieve geitje voor te stellen.