Een gerenommeerde kunstverzamelaar geniet van het vernietigen van zijn topstukken; twee jongens moeten hulpeloos toekijken terwijl hun vader de oorlog verklaart aan de wasberen die hun landhuis teisteren; een jonge kunstenaar tracht bij een bekende doch achterbakse roddelaarster in het gevlij te komen. In twintig verhalen toont Paul Theroux ons de mens die gedreven wordt door verlangens, wraaklust en zijn eigen demonen. In De vrouw van de reiziger zien we de meest duistere, verzengende, verontrustende kant van de wereldberoemde reisschrijver.

==

Het leven van Paul Theroux (1941) bestaat uit reizen en schrijven. Zijn reisoeuvre bevat titels als China per trein, Dark Star Safari, De oude Patagonië-expres en Laatste trein naar Zona Verde. Naast talloze reisboeken schrijft Theroux regelmatig fictie, waaronder de recente bestseller De Benedenrivier.

==

Over De Benedenrivier:

==

‘Paul Theroux overtreft zichzelf [...] Spannend en meeslepend, misschien wel Theroux’ beste roman sinds The Mosquito Coast.’ **** – de Volkskrant

==

‘Een overweldigende roman.’ – nrc.next

Paul Theroux

De vrouw van de reiziger

Twintig verhalen

Vertaald door Auke Leistra

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

De vertaler ontving voor deze vertaling een beurs van het Nederlands Letterenfonds

==

==

© 2014 Paul Theroux

© 2014 Nederlandse vertaling Auke Leistra

Oorspronkelijke titel Mr. Bones. Twenty Stories

Oorspronkelijke uitgave Houghton Mifflin Harcourt, New York

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagbeeld oorspronkelijk beeld Christian John Olsen

==

ISBN 978 90 254 4440 2

NUR 304

==

www.atlascontact.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014, ISBN 978 90 254 4439 6

‘Ik voel me heel opgelaten en krijg er een kleur van dat ik me op mijn eerbiedwaardige leeftijd nog zoiets op de hals haal.’

==

– Joseph Conrad op drieënvijftigjarige leeftijd in een brief aan een vriend, nadat hij vernomen had dat zijn vrouw Jessie zwanger was

Minor Watt

Minor Watt, de projectontwikkelaar en kunstverzamelaar, zat aan de jacobijnse eettafel met de dikke balusterpoten die bij hem dienstdeed als bureau op zijn vrouw – binnenkort ex-vrouw – te wachten. Hij had over zichzelf zitten nadenken, maar de sierlijke Chinese vaas met hoge, wijd uitlopende hals die op de antieke tafel stond, gaf hem de gedachte in dat hij, als met zoveel dingen die hij bezat – misschien wel met alle –, in dat subtiele onderglazuur de innerlijke betekenis ervan kon zien, de omstandigheden waaronder hij hem had aangeschaft, de prijs uiteraard, de herkomst, alle handen die hem hadden aangeraakt zonder enige schade aan te richten, de relatie van de vaas met zijn eigen leven, zijn geheime geschiedenis, zijn menselijke dimensie, bijna alsof dat bleke porselein met zijn decoratieve reliëf van rode pioenrozen mensenvlees was. Toen, na even aldus te zijn afgeleid, dacht hij weer aan zichzelf.

Dat mensen altijd zeiden: ‘Jij bent de kalmste man ter wereld.’

Waarop hij altijd zei: ‘Naarmate ik meer geld verdiende, werden mijn geintjes steeds grappiger.’ En als ze daarom lachten voegde hij eraan toe: ‘En ik steeds aantrekkelijker.’

‘Je bent echt niet te geloven,’ zeiden ze dan, met een vluchtige blik op zijn collectie – het schilderij Lunaire maalstroom van Noland aan de muur achter hem, de objecten die stonden te glanzen en te fonkelen op wandtafels en planken en in de vitrine. Was dat een menselijke schedel?

‘En mijn collectie steeds waardevoller.’

‘Je bent uniek.’

Het enige geschenk dat een mens kan geven aan iemand die veel welgestelder is, is een overdreven compliment: onder de gegeven omstandigheden vaak het tegenovergestelde van wat de minder welgestelde persoon eigenlijk vindt, maar onvermijdelijk iets met een kern van waarheid en een haperende ondertoon. Het zichtbare gegeven van zijn rijkdom, wist Minor Watt – met zijn collectie als een verzameling trofeeën –, maakte wat die mensen zeiden bij tijd en wijle onsamenhangend en toch duidelijk genoeg. In plaats van ‘Hij heeft al die mooie spullen’ dachten ze: ‘Ik heb al die mooie spullen niet.’

Hij liet zijn blik gaan over de werken die in zijn kantoor stonden uitgestald, een mix van de gebieden die zijn interesse hadden: de Noland, een stenen hoofd van Vishnu uit het Khmer-rijk, een bronzen Shiva Nataraj uit de tijd van de Chola’s, een oud Dan-masker met rode, uitgestulpte lippen en een Luba-fetisjbeeldje dat bol stond van de roestige spijkers; een grijsgroen dienblad op een stelling, een massieve u’u-knuppel van de Marquesas met kleine schedelvormige bas-reliëfs als ogen, en ernaast, als een echo, een Asmat-schedel. Meer menselijke schedels stonden uitgestald op een plank die van achteren werd belicht. Onder verzamelaars van primitieve kunst werden schedels stilletjes verhandeld en ze waren voor Minor Watt van meet af aan een passie: voorouderschedels uit Nieuw-Guinea met kauri’s in de oogkassen en schedels waar met klei een gezicht op geboetseerd was, dat op zijn beurt beschilderd was als een masker; schedels die soms helemaal glommen omdat ze als hoofdsteun gebruikt waren, net grote kastanjes, dezelfde warme kleur; Kenyah-
schedels uit Sarawak, ingelegd met ivoren hagedissen; dofgrijze schedels die de Ifugao bewaarden van hun vijanden, op een rijtje op een rookbruine plank; Tibetaanse schedels en doodshoofdbekers, met decoraties van gedreven zilver; en meer, alle zinderend van mana.

In dat ‘Je bent uniek’ klonk nooit enige verbazing door. Minor Watt was rijk geworden in de dakbedekking in New York, stad van platte daken. ‘Een plat dak is ontworpen om te lekken,’ zei hij, en zijn bekendheid met het skelet van al die gebouwen had ertoe geleid dat hij met succes in onroerend goed was gaan speculeren. Zo ongeveer vanaf zijn dertigste had Minor Watts alles gehad wat hij ooit had willen hebben, elke dollar, elke vrouw, elke serieuze zakendeal, elk kunstvoorwerp – zijn oog viel op een staande bodhisattva, een besnorde Maitreya uit Gandhara, gesneden in schist, tweede eeuw, Kushana-periode, met een buikig medicijnflesje in de hand dat het levenselixer bevatte. Een appartement van twee verdiepingen aan Park Avenue, een huis aan zee in Connecticut, met een aantal bijgebouwen die als zijn privémuseum fungeerden. Een liefhebbende vrouw – waar bleef ze?

Zijn kunstwerken waren niet voor de opslag, maar om tentoon te stellen – ze laten zien was zijn drijfveer om te verzamelen. Hij had het heerlijk gevonden zijn vrouw mee te nemen naar de opera, met Inca-goud glanzend om haar hals. Maar wat nog belangrijker was dan de vreugde die de motor was van zijn passie voor verzamelen, was het feit dat hij, door een zeldzaam object te kopen, had weten te voorkomen dat iemand anders er de eigenaar van werd. Een ander genoegen dat zijn verzameling hem schonk was de zekerheid dat het voorwerp dat hij op een bepaald moment misschien alleen aan het bestuderen was, op datzelfde moment in waarde aan het stijgen was, ongeacht hoe de zaken er op de beurs voor stonden. Hij had in Londen een kleine Bacon gekocht – een kop van George Dyer. In de loop der jaren was dat doek in waarde vertweehonderdvoudigd. Die menselijke schedels: als er al soortgelijke schedels te vinden waren, wat nog te betwijfelen viel, zouden ze twintig keer zoveel kosten als wat hij ervoor betaald had.

Een van de paradoxale aspecten van alle loftuitingen die hij met zijn verzameling oogstte, was dat de meeste mensen geen idee hadden waar ze eigenlijk naar keken. Eerst maakte zijn trots dat voor hem bijna onverteerbaar; maar vervolgens genoot hij, uit snobistische overwegingen, met volle teugen van elke onnozele opmerking. ‘Ik vind die Afrikaanse kunst altijd prachtig,’ zei dan iemand, die glimlachend een deurstijl uit Timor stond te bekijken waar een woest gezicht in was gesneden. Het stuk uit Gandhara, uit de Swat-vallei, werd voor Grieks gehouden. ‘Byzantijns,’ zei een kunsthistoricus over een achttiende-eeuwse schildering uit Lalibela van de Ethiopische heilige Gabra Menfes Qeddus. Zijn oude, cartooneske achterglasschilderijen, in Gujarat gemaakt door rondtrekkende Chinese schilders, zetten iedereen op het verkeerde been. ‘Indonesië? Bali?’ Een werpknuppel uit Fiji, een zogenaamde ulu, met een zware knop aan één uiteinde, werd versleten voor een knopkirie uit Zoeloeland, en geen mens die ooit opmerkte dat het ivoren inlegwerk in de oorlellen kiezen van mensen waren, van de vijf slachtoffers die ermee gemaakt waren.

En wie van al die mensen zou weten dat deze Chinese vaas een Ming-vaas was? Minor Watt en zijn vrouw hadden hem na veel discussie samen in Shanghai gekocht, na een cruise over de Yangzi in 1980, en hadden hem eigenhandig teruggedragen naar de States. De vaas, zoals alle objecten om hem heen, gekoesterd als een gezinslid, had hen bij zes verhuizingen vergezeld. Alsof ze de voogdij opeiste had ze de vaas in de scheidingsovereenkomst laten opnemen. Had ze hem bij haar vorige bezoek met haar advocaat in de vitrine zien staan gloeien?

Terwijl hij aan de vrouw dacht hoorde hij zijn intercom zoemen, gevolgd door de stem van zijn secretaresse: ‘Uw vrouw is er.’

Het klonk hem al raar in de oren, ‘uw vrouw’, want ze hadden maanden geleden al besloten te gaan scheiden en de meeste papieren waren nu wel ondertekend. Haar mentaal uit zijn leven verwijderen deed hem denken aan wat er door hem heen ging als hij stukken ter veiling stuurde: daar had hij geen gevoel bij; al vertegenwoordigde het nog een geldelijke waarde, het was stom, gemummificeerd, en aangezien het ding al zijn betekenis en hoop verloren had, liet hij het zich met een glimlach ontglippen.

Hij had zich afgevraagd welke vrouw haar opwachting zou maken – de boze vrouw, de verdrietige vrouw, de onbezonnen vrouw, de overgevoelige vrouw, de afgewezene, de triomfantelijke, de pruilende, de zelfgenoegzame, de oude vriendin.

Ze was geen van allen toen ze binnenkwam. Ze oogde magerder – alle woede was verdwenen, alsof ze was uitgeknepen, alsof alle razernij uit haar gewrongen was. Die slopende emoties, dat hield je ook geen maanden vol: ze leek wel genezen van een ziekte, zwakker, berustend, veel bleker. De strijd was gestreden en nu, als mensen die elkaar veel te goed kenden, waren ze gedesillusioneerd en ontmoetten ze elkaar alleen nog om wat formaliteiten af te handelen, en waren ze eigenlijk liever vreemden voor elkaar geweest.

‘Hallo, Minor.’ Ze sprak met de sponzige stem van lusteloosheid en verlatenheid, en haar blik werd naar de vaas getrokken.

Ze was gekomen om het kostbare aandenken op te halen en zou meteen weer vertrekken. Ze had van tevoren helemaal geen zin gehad in dit bezoekje. Hij had haar laten weten dat de vaas te fragiel was om verzending per pakketpost te riskeren, maar dit draaide uit op een formeel afscheidsritueel. Hij zou haar die prachtige vaas overhandigen en zij zou hem wegdragen in zijn van kussens voorziene kist – een speciaal voor dat doel in China gemaakte doodskist met schuifdeksel en handvat van touw –, hem wegdragen zoals ze meer dan twintig jaar geleden gedaan hadden op wat een van hun vele speurtochten naar kunst en antiek was geweest, zij het een belangrijke: hij was ook een vroege investeerder geweest in de op wonderbaarlijke wijze oplevende Chinese economie.

‘Sunny.’ Ze heette Sonia.

Ze ging in de antieke Savonarola-stoel zitten, met de knieën bij elkaar, zoals ze daar zo vaak gezeten had, maar dit was misschien wel de laatste keer – nee, niet misschien. Het was helemaal afgelopen, een echte scheiding. Geen huwelijkse staat meer voor haar – ze zou waarschijnlijk nooit hertrouwen en de alimentatie opgeven. Hij glimlachte bij de gedachte aan zijn eigen huichelachtige rijkeluisgesputter over geld, want diep in zijn hart wist hij dat geld er nooit toe deed, omdat er altijd geld was; maar zo’n vaas als deze – dat zag zelfs een cultuurbarbaar – was uniek. Hij was aan Sonia beloofd, en toch kon hij niet verder kijken dan de onontkoombaarheid van deze overdracht en bleef zijn verdere toekomst daarachter in nevelen gehuld.

Ze was geen trofeevrouwtje geweest: hij had van haar gehouden, ze was onlosmakelijk verbonden geweest met zijn grote geluk en alles wat hij bereikt had, en hij had haar waardering bijgebracht voor zijn enorme kunstverzameling. Nu wist ze hoe een finaal op een Scythische strijdwagen eruitzag en dat deze Mingvaas zo kostbaar was vanwege zijn koperrode onderglazuur dat zo kwetsbaar was, en toch ongeschonden. Met al haar kennis van zijn collectie was zij de enige die hem werkelijk kende.

‘Ik kan niet lang blijven.’

Door die woorden, met haar blik nog op de vaas gericht, was het net of ze verder was gegaan met haar leven, en ze zag eruit als een vrouw die niet echt onder de indruk was en wier lichaam allang door een ander was opgeëist, een vrouw die misschien wel net een verhouding was begonnen met een andere man.

‘Ik begrijp het. Ik heb ook van alles te doen. Ik zit nog steeds in de handel, ondanks wat er allemaal gebeurt.’ Pas toen hij dat zei besefte hij dat hij rancuneus was. Hij vervolgde: ‘Had je gedacht dat ik geruïneerd zou zijn?’ Ze luisterde niet. Daarom zei hij: ‘Ik heb zo de pest aan al dat geklaag over de economie. Die mensen hebben de recessie over zichzelf afgeroepen. Ik ook. Daarom heb ik het ook zien aankomen. Alleen iemand die zijn verstand niet gebruikt kan op het idee komen dat het met de economie altijd wel de goeie kant op zal blijven gaan. Ik zou dolgraag iets verzinnen om ze te laten zien hoe dom ze zijn geweest.’ Ze reageerde niet. Hij boog zich naar haar toe. ‘Voor ons ging het ook niet alleen maar de goeie kant op. Het is fout gegaan.’

Haar ogen waren donker en ondoordringbaar.

‘Daar staat-ie,’ zei hij.

‘Hij is prachtig,’ zei ze. ‘Bedankt.’

Ze bedoelde: bedankt dat je ermee hebt ingestemd dat ik hem mocht hebben – zij kende de waarde van de vaas. Hij had niet alleen symbool gestaan voor de reis die ze lang geleden, in de beste jaren van hun huwelijk, gemaakt hadden, maar ook voor de smaak die ze door hem had aangeleerd, en voor haar begrip van zijn persoonlijkheid.

Ze wist niet dat hij hem allang had opgegeven, dat hij alleen maar deed alsof. Hij maakte zich niet meer druk om die vaas. Het verbaasde hem dat ze had ingestemd met deze ontmoeting, die voor haar lastig was, want zij had het huis in Connecticut gekregen en dat meteen te koop gezet, en ze woonde nu ergens anders – ze weigerde hem te vertellen waar. Maar de gedachte dat het voor haar lastig was geweest hier te komen gaf hem toch enige voldoening.

‘Ik weet precies wat ik ermee ga doen. Ik heb er een perfecte plek voor.’

Dat irriteerde hem. Het betekende dat ze een huis of een appartement had waar ze van hield – met daarin een plank, en wellicht iemand anders om samen met haar de vaas te bewonderen. ‘Die heb ik in Shanghai gevonden toen China net zo’n beetje de grenzen begon open te stellen.’ Hij stoorde zich aan haar zekerheid, die gebaseerd leek te zijn op een deel van haar toekomst waar ze al zonder hem aan begonnen was. Hij had ernaast gezeten met het idee dat ze verzwakt leek na een ziekte; haar herstel had haar juist sterker gemaakt.

‘Ik heb de oude kist hier, daar kun je hem in meenemen.’ Hij klopte op het deksel.

Op de kist van licht cederhout prijkte nog het rode lakzegel van de antiquair in Shanghai; verder bevatte de kist nog de opgevouwen exportvergunning, alsmede een flinterdun certificaat van echtheid, dat barstte van de butsen en stijf stond van de opgeplakte zegels. De kist was al even eerbiedwaardig als de vaas, hoewel Sonia er anders over leek te denken. Hij bevatte evenveel herinneringen, of misschien wel des te meer omdat hij verwaarloosd was, en minder mooi, en duurzamer.

Tot dat moment had hij de hele tijd achter de grote, rijkelijk besneden eettafel gezeten die zijn bureau was en had hij over zijn vloeiblad heen gepraat alsof hij het tegen een werknemer had. Hij stond op en liep om de tafel heen, maar niet langs de kant waar Sonia zat, zodat hij op een afstandje van haar kwam te staan, met zijn gezicht naar de vaas.

‘Als je haast hebt – dus je hebt er een plekje voor, hè? –, dan kun je hem net zo goed meteen meenemen.’

Hij boog zich voorover, stak zijn handen uit, tilde de vaas op en draaide zich om naar haar. Verrast door zijn plotselinge aanbod hief ze beide handen om de vaas in ontvangst te nemen, een moederlijk gebaar, om hem aan haar borst te drukken en te wiegen als een baby. Met een plotselinge golf van walging in zijn keelgat liet hij hem vallen, en voor ze hem kon pakken stortte hij naar beneden in een fletse kolom van zijn eigen bleke licht. Terwijl hij in scherven uiteenspatte klauwde zij met woeste vingers in de lege lucht en een seconde later bracht ze haar vruchteloze handen naar haar gezicht.

‘Sorry,’ zei hij zacht: niet meer dan een ademtocht in de nasleep van de klap.

Ze slaakte een doordringende kreet, alsof ze een dierbaar wezen had zien sterven. Zelfs in de beroerdste momenten van hun huwelijk had hij nooit een dergelijk leed op haar gezicht gezien, een uitdrukking van pijn die aan het ondraaglijke grensde. Maar het overdrevene van haar gelaatsuitdrukking had iets komisch, zoals doodsangst op een omstander soms een komische indruk maakt. Hij verbaasde zichzelf door te lachen – en omdat het een reflex was, net als de reactie op een mop, lachte hij uit volle borst, een bulderende lach; hij proestte het werkelijk uit in een uitbarsting van wat aan pure, robuuste levenslust deed denken.

Toen ze hem zo hoorde begon ze te huilen, haar hoofd schokte van haar snikken en toen hij op haar toe trad om haar te troosten trapte hij met een voet in de scherven en wankelde hij even, zodat de scherven door die beweging alleen maar nog fijner werden gemalen, als een grote kaak die noten vermaalt. Elke hoop dat de scherven aaneen konden worden gelijmd was met het akelige knerpen van die voetstap vervlogen.

Ze zei geen woord meer. Toen ze vertrok – hij kon het zien aan haar houding, aan haar schouders, de hoek die haar hals met haar hoofd maakte – was ze een andere, een verslagen vrouw.

Hij zei nog een keer sorry, maar uit dat ene woordje leek vooral een geweldige spot te spreken. Zijn stembanden trilden nog na van de pret. Hij had niet gedacht dat hij ertoe in staat was het ritueel zo nauwgezet om zeep te helpen. Hij schreeuwde het nog een keer door zijn kantoor toen de deur dichtviel: ‘Sorry!’

==

‘Een ongeluk,’ prevelde hij toen ze weg was. Maar was dat zo? De mensen zeiden: ongelukken bestaan niet. Ze zouden eraan toe hebben gevoegd: het was een onbewuste wens om de vaas te breken en Sonia van streek te maken.

Want dat was ze – ze was er helemaal kapot van geweest. Hij had zich niet gerealiseerd hoe hartstochtelijk ze naar die vaas verlangd moest hebben tot het ding kapotviel en haar gezicht verkreukelde, tot ze zijn kantoor verliet, met stijve bewegingen, alsof ze gewond was, en met een ander postuur, de ene schouder hoger dan de andere. Het zou er niet akeliger hebben uitgezien als hij haar lichamelijk letsel had toegebracht, als hij haar met haar hoofd tegen de muur had geramd. Toch – en voor het melodramatische effect hief hij op trage, sacramentele wijze zijn handen – had hij haar met geen vinger aangeraakt.

Een onvervangbaar kunstvoorwerp niet afstaan, of het verkopen, was één ding; het kapotmaken was iets heel anders. Gefascineerd door de gedachte dat de vaas – enkele ogenblikken geleden nog zo levendig aanwezig – niet meer bestond, beefde hij van een opwinding die bijna een eind maakte aan de schrijnende onvolkomenheid die hij die morgen bij zichzelf gevoeld had, met de vaas op zijn bureau en in de wetenschap dat Sonia onderweg was. Het dichtste dat hij in het verleden bij dat gevoel was geweest was in het casino, met stapels fiches voor zich terwijl het roulettewiel draaide en Sonia achter hem en half over hem heen gebogen stond, als de dood dat hij misschien wel alles zou verliezen. Maar daar had hij zich niet druk om gemaakt – hij was helemaal opgewonden bij de gedachte aan verliezen. De opwinding kwam van binnenuit, het was een opwelling van pure kracht, een boost, een gevoel van perverse macht dat uit hem wegvloeide als hij won. Uitdagend zette hij al zijn fiches op één enkel nummer, en hij was zo door het dolle heen toen hij verloor dat hij zich elke mond aan de tafel die openviel nog voor de geest kon halen.

De herinnering aan Sonia en de vaas was vóór alles een herinnering aan haar angst: hoe bang ze gekeken had, verwilderd van angst toen het ding viel, en niet alleen omdat hij stuk was gevallen, maar ook omdat hij in de lach was geschoten – zo’n belediging –, en ze had zich de deur uit gerept alsof ze bij een moordenaar wegrende. Wat hij gedaan had, had alles wat ze over hem wist ongedaan gemaakt; hij was er een vreemde door geworden. Hij was zich er terdege van bewust dat hij een autodidact was en niet erg welbespraakt, maar uit de klap waarmee de vaas de grond had geraakt had virtuositeit gesproken.

‘De Ming-vaas,’ zei hij tegen vrienden. ‘Heeft een ongelukje gehad. Door mijn schuld.’

Hij glimlachte om hun geschokte zwijgen. Mensen aan de periferie konden nogal bezitterig zijn waar het om andermans schatten ging, alsof het aspecten van hun vriendschap waren. Dachten ze dat hij zo rijk was dat hij er wel afstand van zou doen?

Die herinneringen waren een steun voor hem gedurende de rest van de scheiding, het laatste papierwerk, de verklaringen, alle handtekeningen, de resumés, de honoraria van de advocaten. Telkens als hij zich mistroostig voelde – en zich afvroeg: wat staat me nog meer te wachten? – haalde hij zich dat moment in zijn kantoor voor de geest dat de vaas uit zijn handen was geglipt, de onontkoombaarheid waarmee hij stuk was gevallen, het knerpen onder zijn schoen en de uitdrukking van smart op haar gezicht.

Minor Watt had de gewoonte, die wel meer verzamelaars hebben, om als hij alleen was zijn collectie te koesteren; dan dwaalde hij op pantoffels door zijn appartement en pakte de kleinere objecten op, hield ze tegen het licht en draaide ze langzaam rond, wat in musea ten strengste verboden was. Hij savoureerde de details die ze uniek maakten, de subtiele halen en krullen, hij genoot niet alleen van het patroon dat in een olifantstand was gekerfd maar ook van de boterachtige tint van het oude ivoor, en van het stokfiguurtje dat als een rotstekening in de schacht van een Tongaanse strijdknuppel was gegrift, van de inkervingen in de wangen van een Chokwe pwo-masker, van de hagedis die in een Kenyah-schedel was gegutst, en van de diamant in het voorhoofd van een kleine, in zilver gegoten boeddha. Leonard Baskin schreef met zijn elegante handschrift vaak iets met pen op een aquarel. Minor Watt had drie zulke Baskins – elk met een andere notitie. Geen twee Francis Bacons waren gelijk; vele leken provisorisch van karakter, op het doek gekwakt. Minor Watts Studie voor een kop van George Dyer was in één hoek overgeschilderd, terwijl in een andere hoek allemaal verfstrepen zaten waar stof in kleefde uit Bacons atelier. Het doek was niet groot, maar alle Bacons waren van waarde, vaak bij het absurde af. Sommige verzamelaars bewaarden ze in een kluis, bij hun albums vol krugerrands en stapels biljetten van honderd dollar.

Hij had zitten eten. Hij stond op van tafel, haalde de Studie voor een kop van George Dyer van de muur en zette hem tegen de zilveren victoriaanse wijnkoeler bij zijn vleesschaal. Hij tuitte zijn lippen als George Dyer, haalde diep adem, pakte zijn vleesmes en haalde twee keer uit, met als gevolg twee japen in het doek, dat hij vervolgens op schoot nam. Hij verwonderde zich over de aanblik van zijn knieën door de scheuren die hij gemaakt had – de echte wereld, omlijst door de flarden van het schilderij. Hij peuterde nog wat met zijn mes aan de lange sneden. Zijn bediende, Manolo, hoorde hem grommen en deed de deur van de eetkamer open. ‘Alles goed, baas?’

Maar de gevoelens van Minor Watt waren gedempt. Hij had liever gehad dat iemand hem gezien had, zoals Sonia hem met die vaas had gezien. Niet Manolo, die geen idee had van wat hier gebeurde, maar een echte getuige – beter nog: een connaisseur.

Hij belde een vriend, Doug Redman, die verscheidene Bacons had, maar grafisch werk, gesigneerde litho’s in een beperkte oplage. Redman had meerdere malen iets over zijn schilderij gezegd.

Redman kwam dezelfde avond nog langs, want Minor Watt had gezegd: ‘Het gaat om mijn Bacon. Ik wil dat je ernaar komt kijken.’

Minor Watt zat bij zijn open haard toen Redman binnenkwam. Eerst wilde hij niet geloven dat het aan flarden gesneden schilderij dat op zijn schoot lag de Kop van George Dyer was. Maar het profiel kwam hem bekend voor, en de lijst was onmiskenbaar.

‘Het is de Bacon,’ zei Minor Watt. ‘Jij weet ook best dat het de Bacon is.’

‘Maar welke idioot heeft hem zo toegetakeld?’

‘Ik!’ riep Minor Watt, opgewonden bij het horen van zijn eigen schrille stem. De man boog zich voorover en kreeg een gepijnigde uitdrukking op zijn gezicht toen hij zag dat het inderdaad de Bacon was. Minor Watt smeet het schilderij in het vuur, waar het meteen vlam vatte: de vlammen lekten langs het hele doek en maakten een zwart gat in de wat langzamer brandende lijst.

Redman kreunde en maakte een gebaar alsof hij het doek wilde grijpen, maar er was al weinig meer van over dan wat roet.

‘Wat mankeert jou?’ zei hij op aarzelende toon, te bang om boos te zijn, alsof hij te maken had met een gek die hem wel eens zou kunnen aanvliegen.

Minor Watt had wel verwacht dat de kunstverzamelaar geschokt zou zijn, maar Redmans angst maakte zijn verrukking nog groter.

‘Weg is-ie!’ zei Minor Watt, en Redman deed een paar stappen naar achteren. ‘Niets meer van over!’

‘Hoe kun je zoiets doen, in deze moeilijke tijden nog wel?’

‘Jouw bezwaar is dat ik geld verspil, niet dat ik een kunstwerk vernietig. Jij bent hier de idioot. Je verdient niet dat je levend rondloopt.’

Nadien vertelde Redman het verder en het nieuws verspreidde zich, maar niemand vroeg onomwonden of Minor Watt het schilderij vernietigd had. Tegen verscheidene vrienden zei Minor Watt: ‘Tussen twee haakjes, ik heb de Bacon in de open haard gegooid.’

Een getuige gaf de vernietiging meer inhoud en maakte de voldoening groter. Maar het probleem was dat je iemand moest zien te vinden die genoeg kennis in huis had om zo’n eclectische collectie naar waarde te schatten en het zich aan te trekken. Die meeste idioten hadden geen flauw benul. Maar wat voor zin had het iets kapot te maken als er niemand bij was? Iemand anders moest het weten, iemand moest zich er druk om maken. Wie beter dan de schilder zelf? Het schilderij van Noland, van een cirkel die deed denken aan een gekleurde schietschijf, was een vroeg werk uit 1965. Minor Watt nodigde Kenneth Noland uit en moedigde de mild glimlachende, witharige man aan om zijn eigen schilderij te bewonderen. ‘Een van mijn lievelingswerken,’ zei de oude man. Toen, terwijl Noland erbij stond te kijken, trad Minor Watt naderbij en schoot een pijl in de roos. Voor de ontstelde Noland kon protesteren liet Minor Watt zijn boog op de grond vallen en haalde hij naar het doek uit met een dolk.

‘Wauw,’ zei Noland. Hij wankelde even en hief zijn handen om zijn gezicht te beschermen, alsof hij een aanval verwachtte. Toen haastte hij zich vloekend de kamer uit.

‘Het was alsof ik een van zijn kinderen de nek had omgedraaid,’ vertelde Minor Watt aan de handelaar in Nolands, omdat die hem ooit gevraagd had of hij het schilderij terug kon kopen.

‘Volgens mij heeft nog nooit iemand gedaan wat u gedaan hebt,’ zei de handelaar.

‘Dat wordt al ik weet niet hoe lang tegen mij gezegd,’ zei Minor Watt, ‘maar ik geloof dat u nu eens een keer gelijk hebt.’

Hij had een achtdelig servies dat op Vailima was gebruikt door Robert Louis Stevenson. Hij nodigde zeven vrienden uit, Manolo diende een gastronomisch maal op en Minor Watt vertelde het verhaal van het servies, dat ooit was meegenomen naar New York door de oude mevrouw Stevenson, die op bezoek was vanuit Edinburgh (‘Het was jaren in de familie geweest’), verklaarde het monogram en vestigde de aandacht op de vergulde randen. Tijdens het diner werd er gesproken over het verkopen van kostbaarheden, over manieren om te bezuinigen. ‘Wij verkopen ons vliegtuig.’ ‘Wij hebben onze Stella geveild.’ ‘Wij hebben Palm Beach te koop gezet.’

Na het diner vroeg hij zijn gasten de borden mee te nemen naar het bovenste terras van zijn penthouse. Hij tastte ze op, en gefascineerd door de merkwaardige aanblik van de stapel borden op de balustrade, een porseleinen pilaar, zagen de gasten hem de hele stapel van de balustrade op de tegels van het terras een verdieping lager duwen.

Een vrouw krijste en Minor Watt zei: ‘Nou hoeven we ze niet meer af te wassen.’

Zijn uitdrukking van vreugde betekende dat hij niet anders dan gek kon zijn, waarschijnlijk zelfs gevaarlijk – ze werden bang. Ze zouden dit nooit vergeten, dat wist hij. Hij zag ze excuses verzinnen om te vertrekken, en afdruipen.

Een kwartier later kwam een van hen, Irby Wilders, weer terug.

‘Minor... is alles goed?’

‘Kan niet beter. En met jou?’

Irby hield zijn mond stijf dicht en zijn ogen waren tot spleetjes geknepen, alsof hij in een storm aan het dek van een schip stond. Hij zei: ‘Ik vraag me af waar dit eindigt.’

‘Daar beneden,’ zei Minor Watt, en hij wees naar de stukgevallen borden.

Hij wist dat de gedesillusioneerde investeerder dacht dat hij gek was geworden door de crisis. Maar ‘kan niet beter’ was precies hoe hij zich voelde. Het laten vallen van dat onvervangbare serviesgoed had hem kracht gegeven.

==

Minor Watt zei het niet expliciet, maar hij wist wat voor gevoel aan de gewelddaad voorafging. Het was walging. Walging had hem de Ming-vaas uit zijn handen doen laten vallen. Wat was de oorzaak van zijn walging? Hij wist het niet. Het was niet geld, maar het hield verband met rijkdom, een soort vetzucht. Veel mensen die hij kende zetten zich te kijk met hun bezuinigingen. Nu geloofden ze hem wel als hij zei: ‘Dat hoeft voor mij allemaal niet.’ Hij was zich er terdege van bewust dat hij, door zich van die zeldzame voorwerpen te ontdoen, meteen ook verlost was van alle chagrijn – hij had er weer zin in.

Hij begreep nu wat de zin van moord was, en dan niet van een eenvoudige huis-, tuin- en keukenmoord, maar van kannibalisme. Hij had een esthetisch genoegen geschept in zijn vitrine met schedels, als was het een zeldzaam ossuarium. Hij had nooit begrepen wat er zo leuk was aan het eten van de bijbehorende lichamen, van het lepelen van de hersenen uit de schedel, die in een schaal werden opgediend, waarna mensen zich te goed deden aan de sponsachtige grijze substantie. Maar nu wist hij de grootsheid van het eten van dat vlees naar waarde te schatten en kon hij begrip opbrengen voor die geweldige eetlust, die rituele schranspartijen. Het vernietigen van vaas, borden en schilderij – stuk voor stuk even uniek als een mens – was geen vandalisme geweest. Het was verrijking, een bron waaruit hij macht putte. Hij at kunst.

Twee echtparen die bij het stukgooien van de borden aanwezig waren geweest, de Diamonds en de DeSilva’s, belden hem elk afzonderlijk op, gaven aan zich zorgen om hem te maken en deden alsof ze met hem meeleefden. ‘Je moet wel onder grote druk staan.’ Ze gaven Minor Watt meteen ook in overweging dat als er nog andere items in zijn collectie waren waar hij vanaf wilde, ze die met genoegen zouden overnemen. Hij had die borden kapotgegooid en daarom – aldus hun redenering – gaf hij er niet om, en zou hij wel genegen zijn waardevolle objecten voor niets of althans voor heel weinig van de hand te doen.

‘Maar ik geef er wel om,’ zei Minor Watts nadat hij had opgehangen. ‘Daarom deed ik het.’

Je doet spontaan iets, misschien wel per ongeluk, zonder aan de consequenties te denken, dacht hij, en soms sta je dan verbaasd te kijken naar wat je hebt aangericht. Dat bleek wel uit zijn loopbaan in de dakbedekking, die tot een carrière in het vastgoed had geleid. Porselein stukgooien was een openbaring en een remedie.

De Diamonds zeiden dat ze altijd weg waren geweest van Minor Watts lichtgroene T’ang-schaal, die hij Cambodja uit gesmokkeld had, waar hij vermoedelijk uit het Nationaal Museum in Phnom Penh gestolen was. De man die hem de schaal verkocht had, had nog een opmerking gemaakt over de stevigheid ervan: dat stuk aardewerk had maar liefst twaalf eeuwen overleefd.

‘Dat ding kan tegen een stootje.’

Minor Watt had bij de herinnering aan die woorden altijd geglimlacht, en zich klein en ook wel enigszins geïmponeerd gevoeld. Hij nodigde de Diamonds uit voor de thee. Hij vestigde hun aandacht op het jadekleurige glazuur, het weergaloze craquelé, en liet hen kwijlen bij de gedachte aan een mogelijke gift – ze slikten verwachtingsvol. Toen verzocht hij hun om een beschermbril op te zetten. ‘Dan zie je het beter.’ Ze waren hem ter wille – hij was gestoord, waar of niet? – en zetten allebei een bril op, waarna Minor Watt een hamer ter hand nam en met het puntje van zijn tong tussen zijn tanden de schaal verpulverde.

De DeSilva’s hadden over de telefoon in bedekte termen te kennen gegeven dat ze wel erg gecharmeerd waren van een aquarel van Edward Lear van de Nijl, met Kasr el-Saidi omgeven door palmen aan de oever. Ook zij, blij te worden uitgenodigd op theevisite, lieten hun begerige blikken over, in dit geval, het waterverfschilderij dwalen.

‘Zonder glas ervoor is de kleur helderder,’ zei Minor Watt, en hij haalde de aquarel uit zijn lijst. Hij diende de thee op, schonk hun kopjes vol en goot de pot hete thee verder leeg over de aquarel, terwijl de man zijn snikkende vrouw vasthield.

‘Sorry,’ zei Minor Watt, wat spottend bedoeld was, maar intussen dacht hij: ik weet heel goed wat ik doe. Hij oefende macht uit over kunstwerken die zijn eigendom waren, maar ook over deze mensen. Hij kon hen terroriseren zonder ze met een vinger aan te raken.

Elk voorwerp dat hij kapotmaakte, maakte hem sterker; elke persoon die hij met zijn vernielingen de stuipen op het lijf joeg maakte dat hij meer en meer iemand werd die je moest vrezen. Dat was nooit zijn intentie geweest; het was één grote openbaring voor hem. Geld betekende niets meer. Hij had zijn kunstverzameling vergaard omdat hij dacht dat de mensen dan respect voor hem zouden hebben – en dat was ook zo, tot op zekere hoogte; maar zijn collectie had ook jaloezie gewekt. In New York werd algemeen verondersteld dat hij zijn collectie uiteindelijk aan een museum zou schenken. Voor de meeste mensen, en misschien ook wel voor de meeste musea, was het zo dat die objecten een zekere rijkdom vertegenwoordigden – die absurde focus op geld. Zelfs musea zouden er geen collector’s items in zien, stuk voor stuk unieke objecten. In deze tijden zou een museum ze gerust van de hand doen om te kunnen blijven bestaan, en Minor Watt zou vergeten worden. Hij vond het een weerzinwekkende gedachte dat al zijn kunstvoorwerpen, in geld omgezet, vervangbaar waren. Verzamelaars hadden doorgaans het bizarre idee dat ze hun kunstvoorwerpen tijdelijk in bewaring hadden.

‘Maar nee... ik ben de eigenaar... de laatste eigenaar!’ zei Minor Watt.

Ze vernietigen betekende dat hij gelijkwaardig was aan de persoon die ze gemaakt had – nee, meer dan dat, hij was machtiger. Hij vaagde die zeldzame objecten van de aardbodem, zodat er niet meer dan een herinnering van overbleef, waarin hij een rol speelde; en een herinnering was des te indringender, ja zelfs mystiek, in haar vaagheid. Na eeuwen van gebruik en aanbidding, eeuwen waarin hij was vastgehouden, in kisten verpakt en doorverkocht, gecatalogiseerd, gefotografeerd, bewonderd, was het jaden schaaltje dat in de prachtige keuken van Minor Watt op zijn vingertoppen zweefde voor de knipperende ogen van de museumconservator in een mixer gekieperd. En voor de man kon reageren had Minor Watt het deksel dichtgeslagen en op een knop gedrukt waar CRUSH op stond.

Hij werd ingenieuzer in het verzinnen van manieren om die kunstvoorwerpen te vernietigen, elk op een wijze die paste bij het object in kwestie: zijn intentie was om de vernietiging even gedenkwaardig te maken als het object zelf – de herinnering aan een vernietiging.

Hij had enige aanhang, allemaal kunststudenten, videokunstenaars, scheppers van installaties, een werkte met rottend voedsel, een ander met menselijk bloed, en allemaal interpreteerden ze elke daad van destructie van Minor Watt als een kunstvorm, een soort ritueel theater, een performance. Ze stuurden hem brieven. Ze prezen hem omdat hij de kunstgeschiedenis de rug toekeerde teneinde iets nieuws te creëren.

‘Jij bent een totale held,’ zei een van hen – een mooi, paarsharig meisje, heel mager, met zwarte nagels, een tattoo in haar hals, zwarte kleren met gaten en scheuren, en vettige kistjes.

Haar lof verontrustte hem, al fascineerde haar uiterlijk hem zodanig dat hij naar haar moest blijven kijken. Ze was met een groepje naar zijn kantoor in de stad gekomen. Hij had toegestemd in een ontmoeting in de hal, de mensen van de beveiliging hielden een oogje in het zeil.

‘Heb je ook een Rauschenberg?’ vroeg een man in de groep – spikes in het haar, mascara, dezelfde kistjes.

‘Een vroeg werk,’ zei Minor Watt. ‘Vogels, dieren.’

‘Vernielen dat ding! Snij het in stukken! Weet je wat Rauschenberg heeft gedaan? Hij heeft een tekening van De Kooning gekocht en hem uitgegumd. Uitgegumd! En vervolgens geëxposeerd als eigen werk. Het hangt in een museum. Is dat radicaal?’

‘Jij laat hem ver achter je, man. Jij bent in je eentje zo ongeveer een compleet nieuwe beweging – iconoclasme.’

Hij glimlachte en stuurde ze weer naar buiten. Iconoclasme was niks nieuws. Dat woord was al vijf eeuwen in gebruik. Minor Watt bleef objecten vernietigen omdat elke destructieve daad zijn begeerte om een voorwerp van een dergelijke schoonheid te vernietigen weer groter maakte. Met elk object dat hij verbrijzelde sloeg hij een gat in een barrière en vergrootte hij de doorgang naar een gebied van kille gewelddadigheid. De daad van vernietiging had niets met kunst te maken. Hij lachte om die studenten die beweerden dat zijn destructiviteit een vorm van conceptuele kunst was. Nee, hij bleef doorgaan met het vernietigen van zijn collectie omdat hij – daar was hij zeker van – zich had overgegeven aan een genotzucht waarvan hij nooit geweten had dat hij die bezat. Hij wekte zijn eigen begeerte. Hij was geen kunstenaar, hij was een kind dat een pop stukslaat, en hij was ook een heerser die een provincie afstrafte, een tiran die een bloedbad aanrichtte. Hij deed het met een glimlach, en hij wist dat de grote vernietigers het altijd met een glimlach op hun gezicht hadden gedaan – vernietiging was het definitieve bewijs van grote rijkdom.

Hij bleef glimlachen en sprak niet één keer de simpele waarheid uit die hij ontdekt had: ‘Hoe ongehoord mijn aanslag op de kunst ook is, niemand kan me tegenhouden.’

Hij kocht nog altijd kunst. Op veilingen, als hij zag dat iemand wel heel erg graag iets wilde hebben, wiebelde hij met een vinger en bood hij net even iets meer. Later verzon hij dan een manier om aan zo iemand te laten weten dat hij vernietigd had waar die persoon zo naar had gelonkt. Andere bieders hadden de pest in als ze hem bij een veiling zagen binnenkomen, maar ze konden hem moeilijk de toegang ontzeggen – en hij wist dat de veilingmeesters stiekem blij waren hem te zien, want hij bood zonder limiet.

Wie kon hem beletten iets te vernietigen dat zijn eigendom was? Mensen die hem bekritiseerden lachte hij vierkant uit. ‘Je zou nog denken dat ik een moordenaar was!’ Voor sommigen was wat hij deed erger dan moord. En dat waren dan mensen die zich niet bekreund hadden om de wreedheden die de taliban in Afghanistan begingen, die erbij hadden staan kijken zonder een vinger uit te steken – terwijl vrouwen werden gestenigd wegens overspel, dieven de hand werd afgehakt en anderen na het vrijdaggebed onthoofd werden. Wie maakte zich daar druk om? Maar toen de taliban de gigantische boeddhabeelden uit de zesde eeuw in Bamyan opbliezen schreeuwden die hypocrieten moord en brand en eisten ze militaire actie, omverwerping van de taliban, een belegering van Kabul – en ze hadden ook nog hun zin gekregen!

Maar Minor Watt begreep de taliban nu wel, net zo goed als hij hun eerdere incarnatie begreep, de Witte Hunnen uit de vijfde eeuw, die met hun handbijlen hadden ingehakt op de boeddha’s en stoepa’s in Gandhara, niet ver van Bamyan. (Hij had ook zo’n bijl, een tabar-i-zin, waar in gouden letters in het Perzisch Overwinning van God en Dreigende Onderwerping in gegraveerd stond. Hij had er een van zijn Hockneys mee aan flarden geslagen.) Wat achter die furieuze zuiveringen zat was een demonstratie van wilskracht. Nooit hadden die verwoesters sterker geleken, feller, minder sentimenteel, nooit waren ze resoluter, vastberadener op hun doel af gegaan: het waren ontoegankelijke, onverzoenlijke mannen, opgetrokken uit verschrikking en overheersing. Het stond vast dat leiders of indringers die er geen been in zagen een mooi kunstwerk op te blazen, veel minder waarde toekenden aan een mensenleven, want kunstwerken waren uniek en mensen waren in grote lijnen hetzelfde. Zelfs de mensen die Minor Watt kende leken er zo over te denken.

Zijn schanddaden jegens zijn kunstwerken bestempelden hem in hun ogen dan ook tot iets wat erger was dan een zonderling. Hij was een moordzuchtige maniak.

Tegen bekenden die blijk gaven van hun afkeuring zei hij dat hij misschien wel zou zijn opgehouden als er niet zo heftig op zijn daden gereageerd was. Hij vroeg zich af of wat hij zei de waarheid was: die reacties – die verontwaardiging, die veroordeling – gaven hem wel energie. Welk recht hadden die mensen om te zeggen: ‘Hoe durf je?’

Hoewel de kunstverzamelaars en de kenners het zich nauwelijks konden voorstellen, werd het vernietigen van onvervangbare objecten voor hem alleen maar makkelijker. ‘Waarom ik het doe? Waarom ik zo effectief en precies ben? Omdat ik een kenner ben!’

Hoe broos, hoe ijl waren die objecten. Een Japanse blokdrukprent was afgedrukt op rijstpapier. Zelfs zijn meest bijzondere prent van Utamaro wist nauwelijks een vlammetje voort te brengen in het bijzijn van een verbijsterde en beledigde heer Harada, en liet niet meer achter dan een bijna transparant laagje as. De waarde van een krekelkooi van kalebas zat hem in het deksel, een diep ingesneden rondje ivoor dat breekbaar was, terwijl de kalebas zelf met gemak te verkruimelen was. Met een wurgend gebaar vermorzelde hij die dingen met zijn blote handen, en om er zeker van te zijn dat ze niet gelijmd konden worden stampte hij erop met zijn voet en wreef ze fijn op de grond. Hij sneed schilderijen aan flarden, gooide porselein aan diggelen en hamerde zilveren potten plat.

Er moesten wel getuigen bij zijn – het was bijna verspilde moeite als er niet iemand toekeek, en dan met name iemand die het zich aantrok, die het verder zou vertellen.

Die getuigen dachten dat ze hem wel konden overhalen om af te zien van zijn vernietigende voornemen. Ze probeerden (zoals zij het zagen) hem bij de afgrond weg te praten. ‘Denk aan de implicaties van waar je mee bezig bent.’ Daar dacht hij ook aan. De implicaties waren zijn motief. Hun bezorgdheid maakte zijn vastberadenheid om te doen wat hij wilde alleen maar groter.

Minor Watt sprak nooit met stemverheffing; hij was niet boos. De kalmte waarmee hij zijn destructieve daden pleegde, bracht iedereen van zijn stuk die het met eigen ogen zag, alsof hij elk moment een mes in die ogen kon steken. Er waren dezer dagen meer dan genoeg getuigen bereid om te komen opdraven, aangezien ze allemaal hoopten dat hij op het laatste moment tot inkeer zou komen. Maar de getuigen sterkten hem alleen maar in zijn overtuiging.

Iets anders wat hem aanmoedigde was het verlangen elk object op een andere manier te vernietigen. ‘Ik zou ook gewoon mijn huis in brand kunnen steken,’ zei hij tegen een collega-verzamelaar. ‘Ik zou alles wat ik verzameld heb op een hoop kunnen gooien en daar de brand in steken. Maar dan zou het geen enkele zin hebben.’

En hij had eraan toe willen voegen dat een bloedbad soms minder zegt dan één enkele executie.

‘Dus wat jij doet heeft een bepaalde zin?’ had Doug Redman hem gevraagd.

‘Ja, in mijn ogen wel. De ervaring iets moois voorgoed van de aardbodem te zien verdwijnen. Het drama van de vernietiging, zogezegd. Het is een dood die gestorven wordt.’

Hij was, zei hij, niet de eerste die kunstwerken vernietigde. De Vandalen hadden de wereld er een woord mee geschonken. De Chinese keizer Ch’in Shih-huang had in 213 v.Chr. alle boeken in zijn keizerrijk verbrand. Spaanse conquistadores hadden gouden ornamenten van de Inca’s gestolen en ze omgehamerd tot crucifixen. In 1942 hadden de Duitsers het met hun bombardementen op Londen vooral ook op kerken en musea voorzien, niet alleen om de Engelsen te demoraliseren, maar ook om de Duitse macht tentoon te spreiden. Baron Gustav Braun von Sturm zei: ‘We gaan eropaf en bombarderen elk gebouw dat in de Baedeker drie sterren heeft gekregen.’ Bij de verwoestende aanvallen op Engeland die ook wel de Baedeker Blitz worden genoemd, werden duizenden oude gebouwen met de grond gelijkgemaakt en werd de inboedel – schilderijen, meubilair, zilverwerk – in de as gelegd. De meeste oude meesters die Ierse terroristen in de jaren zeventig van de vorige eeuw uit Engelse huizen en musea hebben gestolen zijn nooit weer gevonden, en vermoedelijk vernield of verkocht voor wapens.

Daarbij vergeleken was het vernielen van een Francis Bacon verwaarloosbaar. Bacon zelf vernietigde geregeld eigen schilderijen die hem niet bevielen en lachte als daar door critici over gejammerd werd. Zijn destructiviteit had hem niet kleiner gemaakt, maar des te groter.

Maar hoewel het historische precedent voor de vernieling van kunstwerken eeuwenoud was, was de nieuwigheid die Minor Watt introduceerde het feit dat hij zich van zijn eigen kunstcollectie bediende, stuk voor stuk; en dat mocht op een vorm van krankzinnigheid lijken, het was zowel ongekend als legaal.

Hij voelde geen wroeging – integendeel. Hij was vervuld van een onverwacht besef van zijn macht, en dat ging dieper dan enig gevoel dat de aankoop van al die werken hem ooit had verschaft. Hij was bekend met de vreugde van een winnend bod, de uitroep ‘Verkocht!’ De bezorging van het houten krat, de ontmanteling, de onthulling van het schilderij, de urn, de schedel, het beeld, de bokaal. Maar het vernietigen van die objecten schonk hem de intense vreugde die alleen te vergelijken was met het verslinden van iets zeldzaams – het eten van een bedreigde diersoort, het gevoel dat een Chinees had als hij de poot van een beer, de neus van een eland of de lever van een tijger verorberde.

Hij stelde zich voor dat het eindeloos zo zou doorgaan. Hij had geld genoeg om kunst te blijven kopen. De walging die hij bij wijze van voorproef smaakte als hij dacht aan het vernietigen van een ding dat hij op kijkdagen of in een veilingcatalogus zag staan, vervulde hem met een aandrang om het te kopen.

Een moedeloze Bennett Hembergs zei tegen hem: ‘Het is niet van jou – kunst is openbaar bezit. Wij zijn niet meer dan de hoeders, wij hebben die objecten in bewaring voor toekomstige generaties.’

‘Daar ben ik het niet mee eens,’ zei Minor Watt op zijn bekende kalme toon. ‘Dat weerleg ik nou juist. Door ze te vernietigen eigen ik ze mij toe.’

Hij zei niet (hoewel hij het wel impliceerde) dat het zijn bedoeling was dat niemand ze ooit meer te zien zou krijgen. Of ze zou vasthouden of aanraken of ruiken – de geur van zulke antiquiteiten was onmiskenbaar en muf, ze roken naar bladaarde, of gedroogd vlees. Niemand kon het voor ze opnemen. In de wetenschap dat ze onvervangbaar waren deed hij zijn best om te voorkomen dat andere mensen ze in ongeschonden staat fotografeerden.

‘Je bent net als een moordenaar, een verkrachter die zijn slachtoffers vermoordt!’

Hij lachte – zijn tirannenlach. ‘Jij weet niet wat moord is!’ Die dingen waren zijn eigendom. ‘Niemand kan mij ervan weerhouden mijn eigen bezit te vernietigen, mits ik het veilig doe.’

Wat volgens Minor Watt wel betreurenswaardig was, was het feit dat hij een echte connaisseur was: hij had die objecten met zoveel zorg bestudeerd dat niemand er zoveel inzicht in had, en er überhaupt zoveel in zag, als hij. ‘Wat een verlies,’ zeiden ze, maar ze kenden het halve verhaal nog niet eens. De getuigen, de galeriehouders, de verzamelaars, het was niet zo dat ze geen benul hadden, maar helemaal begrijpen deden ze al die werken ook niet – ze hadden geen besef van hun historische belang, ja, niet eens van hun financiële waarde.

Kunstcritici veroordeelden hem; zijn naam werd een eufemisme voor zinloos geweld. Hij werd belasterd en aan de kaak gesteld. Maar hij was blij met elke schimpscheut. Dat gescheld bewees maar weer eens hoe succesvol hij was: hij wilde immers dat zijn inspanningen alom bekend werden. Het gaf trouwens ook aan hoe rijk hij was – niet voor niets werd de antropologische term ‘potlatch’ gebruikt voor zijn vernietigingen die tot ritueel waren geworden. Dankzij hem waren de mannen in het financiële wereldje bang geworden, ze krompen ineen bij de gedachte aan al die verspilling en dat maakte hen klein en bekrompen.

Niet iedereen huilde mee. Sommige vrouwen voelden zich door zijn destructieve daden tot hem aangetrokken. Labiele vrouwen, voor het merendeel, te gretig, opgewonden door het gevaar, door de nabijheid van het vuur waarin die schilderijen verbrand werden, door het geflikker van die messen, door de knuppels waar die potten mee aan gruzelementen werden geslagen. Die vrouwen waren als de smachtende figuren die achter brandweerwagens aan gingen, die zich bij muitende meutes voegden of die brieven schreven aan seriemoordenaars, verliefd op hen werden en met hen trouwden terwijl ze al in de dodencel zaten. Die vrouwen waren wellicht zelf destructief en hadden geteerd op het ruïneren van andere mensen – maar niet op deze schaal. De ingenieusheid van Minor Watt die zijn schilderijen in stukjes sneed, zijn porselein verbrijzelde, zijn gedecoreerde schedels verpulverde, die zijn majolica in de magnetron en zijn Polynesische knuppels in de open haard deed, zoiets ingenieus was bij hen nooit opgekomen – zij hadden geen kunstwerken in hun bezit. Hij meed die vrouwen. Wat wisten zij ervan?

Op de feesten die hij bezocht werd hij als een berucht man behandeld. Rijt een Stella aan stukken en de mensen slaan op de vlucht – of blijven als aan de grond genageld om je heen staan. Hij besloot niet meer naar feesten te gaan. ‘Charismavampiers,’ zei hij; ze zogen alle energie uit hem weg.

Wat de kunstwereld verontrustte was dat Minor Watt de middelen had om die werken te vervangen. Als hij op een veiling verscheen keken de andere bieders hem vuil aan en als hij succes had nam een zekere droefgeestigheid bezit van het veilinglokaal, want het was bekend dat het object dat hij gekocht had – schilderij, boek, pot, sculptuur, duelleerpistool, helm of wat het ook maar was – compleet vernietigd zou worden. Als het een zeldzaam bronzen beeld uit Zuid-India was zou het met een brander worden omgesmolten tot een triest hoopje metaal waaraan niets meer te herkennen viel. In het geval van Minor Watt stond eigenaarschap gelijk aan vergetelheid.

Sommige werken schreeuwden erom te worden vernietigd. Bepaalde beelden, bepaalde schilderijen, de gravures die verzamelaars ‘prachtig’ dan wel ‘verfijnd’ noemden. Ze leken hem te tarten, en niet alleen de delicate werkjes maar ook de robuuste beelden. De brede, zwarte vegen van een Rothko op wandformaat leken Minor Watt aan te staren en te zeggen: ‘Geef me een schop.’

Als die kunstwerken mensen waren geweest, zou hij zijn gearresteerd, veroordeeld wegens moord en in de gevangenis beland. Maar wat hij deed werd door de meeste mensen die ervan wisten als erger beschouwd dan moord. Toch wentelde hij zich dronken in zijn onschuld, het stond hem vrij schilderijen aan flarden te snijden en gouden Maya-ornamenten te pletten met een hamer, omdat die objecten zijn eigendom waren.

Woedende mensen kwamen hem opzoeken om lucht te geven aan hun gevoelens. Zelfs een politieman: ‘Uw buren klagen... rook... lawaai.’ Hij moest lachen: wat voor lawaai? Zelfs als je erop ging staan maakte een Meissen-herderinnetje minder geluid dan iemand die op cornflakes zat te kauwen. ‘Uw buren zeiden dat ze schoten hadden gehoord.’

‘Ja. Ik heb een paar gaten in een Jasper Johns geschoten. Hij leek geschapen om door mij te worden beschoten. Daarna heb ik hem verbrand. Ik heb een wapenvergunning.’

‘Ik zal proces-verbaal moeten opmaken. Was het een schilderij?’

‘Het was een schietschijf.’

Het geluid van de pistoolschoten was als een rimpeling door hem heen gegaan en een besef van macht had hem doen zwellen. Hij voelde zich groter, sterker, zichtbaarder; zijn naam was op ieders lippen. Hij was bekender, beroemder, als vernietiger van kunst dan hij als verzamelaar ooit geweest was. En dat was ook weer een motief op zich: de arrogantie van de andere verzamelaars, hun aanmatiging, hun berekening. Hij moest lachen als een verzamelaar zei: ‘Net zo’n object heeft op een veiling één komma twee miljoen opgebracht.’ In het verleden hadden ze hem genegeerd, hem voor een cultuurbarbaar gehouden. Hoezo cultuurbarbaar? Met een onfeilbaar oog koos hij de grootste werken uit om te vernietigen – de beste gingen eerst, daarna kwamen de mindere werken. Op die manier liet hij zien dat hij smaak had. Als hij een cultuurbarbaar was geweest, zou hij geen onderscheid hebben gemaakt. Maar hij was een connaisseur, en maakte bij zijn vernielingen gebruik van zijn connaisseurschap.

Sommige handelaars – niet veel – meden hem. Sommige veilinghuizen probeerden hem voor de bühne de toegang te ontzeggen. Maar wegens de bedragen die hij bereid was neer te tellen, in een periode dat de zaken nog nooit zo beroerd waren geweest, was hij, meestal na sluitingstijd, heimelijk welkom in galeries en werkplaatsen. En hij was bereid meer neer te tellen dan wie ook. Hij marchandeerde niet. Als hij iets zag dat hem beviel, kocht hij het zonder aarzelen.

Hij ging houden van de hoop, de hebzucht, die in de vochtige ogen van de kunsthandelaars begon te fonkelen zodra hij een galerie betrad, en van hun subtiele hints dat een zeker object zijn aandacht wellicht waardig was – niet het mooiste object in de galerie, maar steevast het duurste.

Vanmiddag was de kunsthandelaar in kwestie Tony Faris. Hij had een vroege Hopper. Hij vroeg zijn assistente, Mara, het schilderij op een ezel te zetten.

Kopers en verzamelaars zeiden: ‘Wat had u ervoor willen hebben?’, of: ‘Had u al een vraagprijs in gedachten?’

Minor Watt glimlachte naar Faris en zei: ‘Hoeveel?’

De prijs werd genoemd. Hij bestudeerde de mond van Faris terwijl het enorme bedrag eruit kwam, de droge lippen, de likkende tong, het bevende hoofd.

‘Ik schrijf een cheque uit,’ zei hij. Maar omdat Faris aarzelde en Mara een blik op haar baas wierp, vroeg hij: ‘Of hoe wilt u dat ik ervoor betaal?’

Hij genoot van de manier waarop Faris zei: ‘Contant is uitstekend.’

‘Stuur het maar op. Verpak het wel goed.’

Hij wist dat hij het schilderij zijn ondergang tegemoet zou sturen. Dat wisten ze allemaal. Collaborateurs!

‘Ik denk dat u er heel gelukkig mee zult zijn.’

Heel gelukkig, ja, want als het kwalitatief niet zo’n hoogstaand werk was geweest, zou hij het niet gekocht hebben, zou hij niet de moeite hebben genomen het aan repen te snijden, te verbranden, er zuur overheen te gooien, het te smelten, te pletten met een hamer.

Mara kwam de Hopper met de taxi brengen. Hij nodigde haar uit om naar boven te komen, naar zijn appartement, waar hij haar een deel van zijn collectie liet zien, zijn gebruikelijke test, waarbij bezoek werd uitgedaagd om van dit of dat object te zeggen uit welke tijd en welk land het afkomstig was.

‘Naga,’ zei ze, correct, van een rood halssnoer in een kistje met een glazen deksel. ‘Achterglasschilderij, Hanuman’, en: ‘Mongoolse khanjar, met echte edelstenen in het gevest.’ Ze wekte een respectvolle, ja, zelfs ontroerde indruk. ‘En dat is een dah,’ zei ze over een zilveren dolk.

‘U hebt er kijk op.’

‘Veel van die voorwerpen hebben een praktisch nut.’ Ze keek van de knuppel van de Marquesas-eilanden naar het Dan-masker en vandaar naar een Zoeloe-hoofdsteun. ‘Geen kunstobjecten, maar bruikbare voorwerpen,’ zei ze. ‘Voor u zijn het machtssymbolen.’

Hij tilde de u’u van de Marquesas op en vroeg zich af of hij hem kapot moest slaan.

‘De taal der dingen,’ zei ze.

Hij wist waarom handelaars er zo weinig moeite mee hadden die kunstwerken prijs te geven aan de vergetelheid. Het geld dat hij ervoor betaalde was één motief, maar er kwam ook nog een ander, belangwekkender aspect bij kijken: hoe schaarser het werk, hoe zeldzamer het meesterwerk in welk genre dan ook, des te groter de vraag en des te hoger de prijs. Er bestond slechts een eindig aantal Hoppers. De Hopper van Minor Watt was een olieverfschilderij dat de schilder in de zomer van 1926 gemaakt had in Rockland, Maine – aangemeerde vissersboten, lelijke, scheve balkjes aan alle masten, een wirwar van hangende telefoondraden, de serene, oude cultuur. Hopper had nog geen drie maanden in Rockland doorgebracht. Hij had er minder dan een dozijn schilderijen gemaakt. De vernietiging van dit schilderij vermeerderde de waarde van alle andere, en vermoedelijk ook van het betere doek dat Faris had achtergehouden.

Alle Nolands stegen in waarde toen bekend werd dat hij twee vroege schietschijven vernield had. Zijn Maitreya-figuur uit Gandhara, een ‘Boeddha van de toekomst’, sloeg hij met een hamer in stukjes, waarop de markt voor die merkwaardig Helleense Centraal-Aziatische sculpturen meteen opleefde.

Hij had nooit munten, inro’s, netsukes of parfumflesjes verzameld; afgezien van een paar sieraden die hij aan Sonia had gegeven lieten juwelen hem koud. En wat voor gezicht zou het ook zijn: juwelen in een vuur, of in een smeltkroes – een vonkje, wat gesis en een akelige geur. Zelfs gesmolten zouden de zwaarste oorringen – West-Afrikaans of Indiaas – weinig meer opleveren dan een verwrongen goudklompje. Wat hij wilde was een zichtbare triomf, een laaiend vuur, een marmeren standbeeld dat verpulverd werd en met de eerste de beste niesbui in het niets zou verdwijnen.

De schilder Tristram Cowley nodigde hem uit in zijn atelier. Minor Watt ging zitten en Cowley liet hem zijn meest recente werk zien. Minor Watt bewonderde de details en voorzag ze van commentaar. Hij wist wat die schilders van hem verlangden – dat hij een schilderij kocht, en niet het beste. Ze hielden zich op de vlakte. Maar Minor Watt was geduldig. Hij babbelde wat en wachtte tot de betere schilderijen tevoorschijn werden gehaald en voor hem werden neergezet. De schilderijen van Cowley waren gebaseerd op röntgenfoto’s. Minor Watt koos voor Gecompliceerde fractuur.

‘U weet waar het heen moet.’

Cowley wist wat daar met Gecompliceerde fractuur zou gebeuren. En hij wist wat er met zijn reputatie zou gebeuren, en met de waarde van zijn werk: het zou een doorbraak worden.

Maar zo’n schilder was niet de beste getuige bij de uiteindelijke vernietiging. Critici waren beter – die treurden erom. En de echte kenners onder de critici waren het allerbest. Die wisten de bewuste werken naar waarde te schatten. Die konden er een prijs bij noemen, al konden slechts weinigen van hen het zich veroorloven er daadwerkelijk een te kopen: daarom waren ze ook echt geschokt als ze erbij waren wanneer Minor Watt zo’n kunstwerk aan mootjes hakte.

Na een bezoek aan het atelier van een andere schilder, laat op de avond, liep Minor Watt naar de hoek van de straat om een taxi te zoeken toen hij door twee mannen werd besprongen en tegen de grond geduwd. Op datzelfde moment kwam er net een politieauto langs, zodat de aanslag verijdeld kon worden, zij het dat zijn twee belagers een steeg in doken en wisten te ontkomen.

‘Gaat het?’ vroeg een van de agenten. ‘Hebben ze iets te pakken gekregen?’

‘Nee, het gaat wel. Ik heb mijn portefeuille nog. Mijn horloge.’ Minor Watt beklopte zichzelf en was blij dat hij nergens pijn had.

‘Waarschijnlijk waren we hier precies op het juiste moment. Een gelukje. Ze hadden u wel ik weet niet wat kunnen aandoen.’

Minor Watt glimlachte bij de gedachte – dat ze hem wel een paar botten hadden kunnen breken. Misschien waren het wel mannen die bezwaar hadden tegen zijn destructieve daden. Maar misschien was het ook wel gewoon straattuig dat ruzie zocht.

Het gebeurde nog een keer – deze keer werd zijn auto beschoten, ergens op een openbare parkeerplaats. Hij zat niet in de auto, maar de kogel was op hoofdhoogte door de voorruit gegaan. Dat was een boodschap: geen willekeurige geweldsdaad, maar een poging tot moord. Hij was de tel kwijt van het aantal mensen die blij zouden zijn als hij doodging. Sonia zou met een glimlach aan mensen vertellen wat voor klootzak hij geweest was – en met geen woord reppen over hoeveel ze van elkaar gehouden hadden. Hij kocht een kogelvrije auto en huurde een bodyguard in, en eenmaal veilig verkneukelde hij zich bij de gedachte dat er mensen waren die zich zo kwaad maakten om de vernietiging van zijn kunstwerken dat ze bereid waren hem te doden.

De telefoon ging in zijn kogelvrije auto, een vrouw. ‘Met de galerie van Tony Faris. De heer Faris zou u graag spreken.’

‘Geef hem maar,’ zei Minor Watt.

‘Hij komt eraan. Maar ik wilde u nog even zeggen dat ik heb gelezen over de moeilijkheden die u hebt en dat ik echt met u begaan ben.’

‘Bedankt voor de belangstelling. U bent toch Mara?’

‘U hebt het onthouden.’

‘ “De taal der dingen.” Dat vond ik mooi.’

Toen kwam Faris aan de lijn. ‘Alles goed met u?’

Ook andere mensen belden – handelaars, galeriehouders, veilingmeesters, schilders, beeldhouwers. In bijna alle gevallen betrof het mensen die hem werk wilden verkopen, en allemaal waren ze zich terdege bewust van zijn plannen met aangekochte werken: het mes, de hamer, het zuurbad, de smeltkroes, de open haard, de oven.

Sonia belde. Ze klonk beangstigd, en uit haar bezorgde vragen bleek dat ze bang was dat hij haar ook iets zou kunnen aandoen.

Na de aanval op straat en de kogel door zijn voorruit kostten de maatregelen die hij nam om zichzelf te beschermen zoveel tijd dat hij drie weken of langer niet één werk vernietigde. In die periode van reflectie besefte hij dat hem altijd voldoende werken ter beschikking zouden staan om te vernietigen. Even voelde hij een lichte terughoudendheid. De Edward Hopper die Faris hem verkocht had, had hem een eerste hint gegeven. Zelfs als hij zich concentreerde op, zeg, bronzen uit de Indiase Chola-periode – een gespecialiseerd segment van de markt –, zou hij op zijn hoogst een dozijn meesterwerken weten te vinden. Musea en stug volhoudende verzamelaars hadden de rest, die des te meer waarde zou krijgen als hij zijn eigen aankopen vernietigde.

Daarom hield hij op en dacht hij diep na over wat hem nu te doen stond. Deze onderbreking pakte toevallig tamelijk gunstig uit. Hij zag in dat hij als een dominante factor in de kunstwereld werd beschouwd, bijna alsof zijn destructiviteit een vorm van kunstkritiek was, die angst en dankbaarheid veroorzaakte. Zijn periode van ledigheid creëerde een zekere spanning. Het stond hem wel aan dat hij schrik aanjoeg zonder een vinger uit te steken, dat hij een symbool van intimidatie was geworden.

Ik heb geen bloed vergoten, dacht hij, geen druppel. Ik heb niet één iemand fysiek pijn gedaan. Ik heb nooit met stemverheffing gesproken. Ik heb niet gevloekt, noch boosheid getoond, noch ooit andermans eigendommen beschadigd.

De paradox die hij zag in de gedeeltelijke vernietiging van zijn collectie was dat hij de kunstmarkt gestimuleerd had en sommige prijzen had opgedreven. Dat was een nadeel, zo niet een nederlaag. In zijn periode van inactiviteit en waakzaamheid ging zijn telefoon aan één stuk door – babbelende handelaars die zaken wilden doen – en dat was altijd weer verleidelijk. Maar hij wist wat hun motieven waren. Hij werd gebruikt. Dat was misschien wel te verwachten, maar het voelde toch als een ondermijning van zijn macht. Hij verachtte die mensen, maar begon aan zichzelf te twijfelen omdat hij een impuls had gegeven aan de kunstmarkt die onvoorspelbaar was uitgevallen.

Hij ontvluchtte zijn appartement, liet zijn telefoon thuis liggen, liep met een zonnebril op door de straten van New York en bleef hangen op open plekken waar ook andere anonieme mensen rondhingen – Central Park, Union Square, Battery Park. Hij slenterde wat rond en was zich er vaag van bewust dat hij bekeken werd, mogelijk zelfs gevolgd; als hij zich omdraaide hoorde hij de sluiter van een camera en zag hij vanuit zijn ooghoek altijd net iemand wegduiken. Misschien wel een van die gestoorde kunststudenten.

In Central Park, vlak bij de dierentuin, voelde hij op een dag dat de bank waar hij op was gaan zitten onder hem trilde – de latjes, zelfs de poten gingen zachtjes heen en weer. Aan het andere eind van de bank zat een jonge vrouw met haar gezicht in haar handen, en schokkende schouders. Het klonk alsof ze zachtjes en bij zichzelf een slaapliedje zong, maar ze snikte.

Eerst wendde Minor Watt zich af en maakte hij aanstalten om op te staan en weg te lopen. Wat hem ertoe bracht toch nog even te blijven zitten was de ingeving dat de vrouw zijn abrupte vertrek wel eens als botte afwijzing zou kunnen uitleggen – en dat ze zich dan nog ellendiger zou voelen.

Getroffen door een overweldigend leed als ze klaarblijkelijk was, draaide ze haar betraande gezicht naar hem toe en zei: ‘Het spijt me.’

Nu kon hij met goed fatsoen niet meer weglopen. Hij knikte naar haar met een opbeurende blik in de ogen en zag dat ze mooi was. Haar verdriet maakte haar fragiel en aantrekkelijk, en trok intrigerende plooien in haar gelaat.

‘U bent Mr. Watt,’ zei ze.

Dat verbaasde hem niet. Hij had het gevoel dat de hele wereld hem kende, zelfs op zijn slinkse uitstapjes met zonnebril.

Toen hij wat beter keek, herkende hij haar als de vrouw uit de galerie – de assistente van Faris, waar hij de Hopper had gekocht die hij vernietigd had. De taal der dingen.

Wat hij het eerst aan haar had opgemerkt – haar Aziatische bleekheid, de porseleinen gladheid van haar huid – kreeg nu meer nadruk, vermoedelijk omdat ze huilde. Ze had het leeftijdloze uiterlijk van iemand die haar hele leven in een verduisterde ruimte heeft doorgebracht: het delicate, bijna lichtgevende van haar gezicht, haar kleine schouders, haar slanke handen. In contrast met de volheid van haar borsten, die een eigen persoonlijkheid leken te hebben – als ze zich vooroverboog leken ze speciaal voor hem te schommelen. Waarom was haar schoonheid hem niet eerder opgevallen?

‘Ik ken u,’ zei hij.

‘Mara,’ zei ze.

‘Wat dacht u van een kop koffie?’

Op een nabijgelegen terras vertelde ze hem dat ze uit haar huis werd gezet omdat ze de huur niet meer kon opbrengen. En de reden dat ze geen geld had was dat Faris haar had ontslagen nadat Minor Watt was opgehouden met schilderijen kopen. ‘Niemand koopt meer kunst dezer dagen.’

Het was een periode waarin Minor Watt zich verantwoordelijk voelde voor veel van wat er in de zakenwereld, en in de stad in het algemeen, gebeurde. Hij begreep dat hij allerlei geldstromen in gang had gezet, niet alleen in de kunstmarkt, maar overal, want kunst was verbonden met tal van onderdelen van de economie. Zijn vernietigende werk had van kunst een nog waardevoller product gemaakt.

‘Ik vernietigde mijn kunstwerken altijd,’ zei hij. ‘U weet dat ik daar beroemd mee ben geworden. Ik denk wel eens dat het mijn wens is om een asceet te zijn.’

‘Nee,’ zei Mara, en ze had meteen zijn aandacht – niemand was het ooit met hem oneens. Ze vervolgde: ‘Asceten worden gedreven door trots, het verlangen om als de goden te zijn. U bent anders dan alle anderen.’

Hij staarde naar de fraaie lippen die dat gezegd hadden. Even overwoog hij Mara in zijn appartement te installeren. Hij had ruimte genoeg. Maar hij vroeg: ‘Over hoeveel hebben we het hier eigenlijk?’

Mara noemde een rond bedrag. Voor hem was het een bedrag van niets, maar toch deed hij zoals gewoonlijk, met allerlei gelaatsuitdrukkingen en bewegingen van zijn hoofd, alsof hij er diep over nadacht.

Hij had altijd flink wat contanten op zak, voor het geval hij misschien een object zag dat hij wilde kopen, en handelaars vielen bijna in katzwijm als ze echt geld zagen. Hij plukte het bedrag dat ze genoemd had uit zijn portefeuille, vouwde de biljetten op en schoof ze over het tafeltje naar haar toe, alsof hij inzette voor een spelletje poker.

Mara nam de biljetten in haar hand, begon weer te huilen, depte haar ogen en schreef iets op een servetje, dat ze vervolgens in zijn hand stopte. Toen, alsof zijn vriendelijkheid haar te veel werd, haastte ze zich weg zonder nog een woord te zeggen.

Hij zag dat er een telefoonnummer in het slappe servetje was gepriemd. Maar hij belde haar niet. Bijna een week ging voorbij, en toen belde zij hem, met de vraag of hij bij haar op bezoek wenste te komen.

‘Omdat u er verantwoordelijk voor bent dat ik hier zit,’ zei ze. ‘Ik zet goeie koffie.’

Was ze vergeten dat ze dat gezegd had? Want toen hij bij haar op bezoek ging, trok ze een fles wijn open en schonk een glas voor hem in.

‘Hoe gaat het ermee?’

‘U bent beter bekend met de economie dan ik. Ik heb honderdduizend cv’s rondgestuurd.’

Hij begreep wat ze bedoelde: ik heb geen werk.

‘Ik weet dat de galeries het moeilijk hebben.’

‘U hebt ze een geweldige dienst bewezen,’ zei ze. ‘Maar ik heb een achtergrond in de financiële wereld.’

Ze was bankier, door de omstandigheden gedwongen als sloofje van Tony Faris op te treden. Om het wat makkelijker voor haar te maken vroeg hij: ‘Hoeveel hebt u nodig?’

Ze noemde een bedrag, deed er nog eens een derde bij op en glimlachte treurig. ‘Ik betaal u terug van mijn eerste loon.’

Ze nam het geld aan en liet het in haar bleke handpalm verdwijnen. Ze was mooi, en misschien wel des te mooier omdat ze iets onderdanigs had, met haar licht verwarde haar maar gehuld in haar mooiste jurk. Ze had de benen van een danseres, slank en toch sterk, net als haar vingers, en haar hoofd was klein en stond fraai gevormd op haar lange hals.

Terwijl hij nog nadacht over haar popperige schoonheid – en zich afvroeg: Chinees? Cambodjaans? – zei zij: ‘De eerste keer dat ik u in de galerie met Faris zag praten wist ik dat u een machtig iemand was, dat kon ik aan uw hele houding en manier van doen zien. Ik kende uw reputatie. Ik had me niet gerealiseerd hoe jong en knap u was.’

‘Dat is heel vriendelijk van u,’ zei Minor Watt. ‘Dat maakt mijn hele dag weer goed.’

En toen hij aanstalten maakte om op te stappen zei Mara: ‘U hoeft niet meteen weer weg te gaan.’

‘Ik zou nog bijna blijven,’ zei hij.

Maar hij kuste haar vluchtig en vertrok, verbaasd over deze wending.

Toen was hij degene die haar belde, ze ontmoetten elkaar weer op het terras in het park. Hij bood haar weer geld aan en zij nam het aan zonder erbij te zeggen dat ze hem terug zou betalen. Dat gebeurde nog twee keer. Het leek wel of zijn financiële bijdragen haar ervan afhielden om werk te zoeken, hoewel ze bij hun derde ontmoeting zei dat ze nog steeds cv’s rondstuurde.

‘En is er nog enige interesse?’

‘Sporadisch,’ zei ze, en ze pakte zijn hand en trok eraan. Ze vertelde hem over haar familie, uit Mizoram, bij Assam, allemaal baptisten, maar met een lange stamboom. Voluit heette ze Mara Lal Pawl. Zo kwam het dat ze het Naga-halssnoer had herkend, en de khanjar en de zilveren dah. Maar ze was hier alleen; ze had in New York nog niet één keer een andere Mizo ontmoet. Moet je je voorstellen, dacht Minor Watt.

‘Laten we morgen afspreken,’ zei hij, en hij noemde een winkel aan Madison Avenue.

Hij nam haar mee om sieraden te kopen. Hij hielp haar schoenen uitzoeken. Ze koos zelf wat nieuwe kleren uit. Hij zat in een stoel terwijl zij ze aanpaste, en hij bedacht dat ze net een dochtertje was dat vroeg: ‘Wat vind je van mijn nieuwe jurk, papa?’ Hij betaalde voor de kleren.

Ze verlieten de laatste winkel – Barneys – en liepen de hoek om naar de Pierre om wat te gaan drinken. ‘Jij zou een vriend moeten hebben,’ zei hij, ‘zo’n mooi meisje als jij.’

‘Heb ik de laan uit gestuurd,’ zei ze. ‘Bovendien, ik heb jou.’

Hij reageerde daar niet op en bleef gewoon doorlopen, maar hij kon wel zien dat ze daar niet blij mee was. Hij vroeg: ‘Zou je iets voor me willen doen?’

Mara aarzelde niet. ‘Zeg het maar,’ zei ze.

Hij liet haar in een leeg appartement trekken in een van de gebouwen die van hem waren, een appartement dat te zien was vanwaar hij woonde. Met een verrekijker kreeg hij haar soms in het vizier achter een raam. Hij begon voor die glimpen te leven: Mara die in een flits langs een raam liep, of die even bleef staan om naar buiten te kijken, zich er niet van bewust dat ze gestreeld werd door zijn starende blik.

Minor Watt bleef op bezoek gaan op de slinkse wijze van een welgestelde en heimelijke vriend. Hij ging zitten en hield haar vast en bekeek haar nauwlettend, zich afvragend: wat maakt haar nou zo lieftallig? De enige manier om haar te bezitten was niet haar te beminnen, maar haar te onderhouden, haar met geld te bevredigen, en haar toch een beetje hongerig en op afstand te houden. Hij kende dat gevoel – de armen mochten dan tevreden zijn met het beetje dat ze hadden, rijken wilden altijd meer. Sonia was altijd weerspannig geweest, haar uitdagende houding had hem gedwee gemaakt, en hij had van haar gehouden, maar hij had haar nooit echt bezeten.

In de tweede maand raakte Mara, in haar aanvaarding van de situatie, totaal afhankelijk van hem.

‘Ik heb Faris laatst gesproken,’ zei hij. ‘Hij zei dat ik meedogenloos was.’

‘Hij weet er helemaal niets van. Je bent juist heel betrokken.’

‘Vind je?’

Ze had een mooie glimlach. ‘Zeker.’

Ze kende hem niet. Hij was een vreemde, even kleurloos als een bank, wat ook het enige was wat hij voor haar betekende: een bron van licht en geld, haar enige steun en toeverlaat.

Maar hij had zich in de loop der jaren tot een connaisseur ontwikkeld en hij kende haar heel goed. Ze was hem even vertrouwd als welk object dan ook dat hij bestudeerd had, en net als die objecten was ze een leeg vat, met zelfrespect, zelfgenoegzaamheid zelfs, een naar binnen gerichte blik en de behoefte te worden vastgehouden, als alle kunst die hij ooit bezeten had. Maar dat maakte niet uit. Ze was ook uniek, en als Mizo exotisch, lieftallig op haar eigen wijze, misschien wel lieftalliger, delicater en fragieler, breekbaarder dan enig object dat ooit door zijn handen was gegaan. En ze was van hem.

Wat Minor Watt zich voorstelde dat zou gebeuren, en wat hij bij zichzelf instudeerde, was dat hij op de dag dat het een jaar geleden was dat Sonia hem verlaten had, op de dag dat de beursnoteringen begonnen waren onderuit te gaan, de dah die Mara ooit als zodanig herkend had tevoorschijn zou halen. Hij zou hem meenemen naar het appartement waar Mara woonde, en hij zou voor haar gaan staan en de lange dolk bij het zilveren heft vasthouden. En dan, net als toen, toen hij voor Sonia stond met die zeldzame vaas, zou hij hopen op een ingeving. Misschien zou er niets gebeuren. Misschien zou hij, met dramatische onontkoombaarheid, zijn hand opheffen en Mara de keel doorsnijden en toekijken hoe ze doodbloedde op het tapijt uit Khotan. En dan zou hij tegen alle mensen die hem veroordeelden zeggen: ‘Zien jullie nou wel?’

Wat daadwerkelijk gebeurde was dat hij bij haar op bezoek ging met de dah onder zijn jasje. Mara glimlachte toen ze hem binnenliet, maar ze leek op te merken dat hij er wat raar bij liep. Hij helde een beetje over naar één kant, als om een plooi in zijn jasje te verbergen.

Minor Watt raakte haar aan, streek met zijn vingers over haar bleke, slanke hals, een karakteristiek gebaar.

Toen zei hij: ‘Ik ga je geen pijn doen.’

Mara deed met grote ogen een stap naar achteren en haar lippen bewogen, alsof ze wat hij net gezegd had in haar eigen taal herhaalde, en er doodsbang van werd. Verrast door haar reactie – waarom was ze niet gerustgesteld? – stak Minor Watt zijn hand onder zijn jasje en vond het mes. Maar Mara was sneller. Ze overrompelde hem met een degelijke klap, een efficiënte Aziatische stoot, en het mes kletterde op de hardhouten vloer. Ze dook ernaartoe, griste het van de grond, schudde in één vloeiende beweging de schede eraf en stak hem het lemmet toe. Minor Watt stond te gillen en begon verschrikt met zijn handen te wapperen. Zijn eigen stem joeg hem angst aan: ze had hem gesneden, er was bloed. Niemand had hem ooit verwond. Hij vreesde voor zijn leven en werd kleiner terwijl Mara boven hem uittorende. Op dat moment was ze niet langer decoratief. Ze was een gruwel in zijn ogen, het was of een van zijn kunstobjecten tot leven was gekomen. Ze werd een helleveeg, katachtig opeens, met ogen die vuur schoten, en ze hield de dolk op hem gericht.

Minor Watt prevelde alsof hij een schietgebedje deed, hij smeekte voor zijn leven, terwijl Mara zei: ‘Dit is een Birmese dah, maar wij hebben in Mizoram ook zulke messen. Sommige zijn goed gemaakt. De meeste zijn gewoon gereedschap,’ vervolgde ze, terwijl ze het lemmet bekeek, ‘om mee te snijden... om mee te doden.’ Ze hield het mes voor zijn gekwelde gezicht. ‘Het zijn geen trofeeën. Geen kunstobjecten, maar gebruiksvoorwerpen. Ik denk dat jij dat wel weet.’

Minor Watt deinsde achteruit, zijn blik op het lelijke ding in haar hand gevestigd, en herinnerde haar eraan dat hij goed voor haar was geweest.

‘Dit is wat ik wil dat je voor me doet,’ zei Mara.

‘Zeg het maar,’ zei hij.

‘Trek al je kleren uit,’ zei ze.

Zonder haar stem te verheffen herhaalde Mara haar verzoek. En hij gehoorzaamde, hij kleedde zich langzaam uit en stapte uiteindelijk uit zijn boxershort, met één hand voor zijn kruis, in het kader van de zedigheid, de andere ter hoogte van het mes, om zijn gezicht te beschermen.

Hij kakelde erop los, de ene smeekbede na de andere, en de uitdrukking van walging op haar gezicht overtuigde hem ervan dat ze van plan was hem te vermoorden. Ze haalde uit alsof ze hem een jaap wilde geven, maar maakte alleen een krasje in zijn kin. Toch begon hij te jammeren toen hij het bloed zag dat op zijn bleke buik drupte.

Ze gaf hem nog een prik en dwong hem met de dolk de lift in en naar beneden, waar ze hem liet gaan. En hij – dankbaar, gretig –