-

L.H. Wiener: 70 jaar mensch, 50 jaar schrijver

Bij gelegenheid van zijn zeventigste verjaardag wordt L.H. Wiener eer bewezen met de uitgave van alle verhalen in één band, superieure verhalen, waaronder een aantal dat in eerdere verzamelingen ontbrak en een aantal nieuwe. De lezer haalt met De verhalen een oeuvre in huis waaraan vijftig jaar lang is gebouwd en dat in de Nederlandse letteren zijn weerga niet kent.

L.H. Wiener schreef zijn eerste verhaal in 1964 op negentienjarige leeftijd en debuteerde drie jaar daarna met de bundel Seizoenarbeid, in korte tijd gevolgd door een roman en nog twee verhalenbundels. In de jaren daarop verscheen zijn werk in Tirade, De Gids, Hollands Maandblad en later in De Tweede Ronde, verhalen die alle in boekvorm werden gebundeld. Ironie, zelfspot, cynisme en autobiografie, gemodelleerd rond de alter ego’s van de schrijver Ezra Berger en Viktor van Gigch, kenmerken zijn werk. Zijn tweede roman, Nestor (2002), werd bekroond met de F. Bordewijk-prijs. De verering van Quirina T. (2006) werd genomineerd voor de Libris Literatuurprijs.

Hoewel L.H. Wiener gelauwerd is met zijn romans, wordt hij ook beschouwd als de grootmeester van het korte verhaal. Zijn in een halve eeuw opgebouwde oeuvre is volstrekt heterogeen, maar consequent in zijn thematiek.

(Foto rechts © Annaleen Louwes)

Over het werk van L.H. Wiener:

‘Wiener is vanaf het begin van zijn schrijfcarrière trouw gebleven aan een volstrekt eigen mythologie.’ – De Groene Amsterdammer

‘Soevereine stijl.’ – de Volkskrant

‘Meesterlijk.’ – HP/De Tijd

‘Wieners werk staat als een huis.’ – De Groene Amsterdammer

‘Geniale literaire kroniek.’ – NRC Handelsblad

-

L.H. Wiener

DE VERHALEN

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

© 2015 L.H. Wiener

Omslagontwerp en e-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 254 4494 5

D/2015/0108/503

NUR 303

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 254 4493 8

-

VOORWOORD

Literatuur verwijst naar niets anders dan naar zichzelf, zoals ook iedere schrijver de schepper is van zijn eigen universum; een heelal, waarin hij als ster een eenzame baan om de aarde beschrijft en deze op zich zo paradijselijke planeet waarneemt als de sinistere afwerkplaats voor wellust, kwellust en moordlust, die de mens ervan heeft gemaakt.

Wat de lezer hier in handen houdt is de zuiverste vorm van fictionele autobiografie, ontdaan van alle storende ruis en zinloos vertoon. Een enkel verhaal valt nog binnen de traditionele fictionaliteit, maar vormt door de entourage waarbinnen het figureert toch een complementair facet in het grillige literaire mozaïek dat zich gedurende vijftig jaar schrijverschap omtrent mijn leven – mijn werkelijkheid – heeft geformeerd.

Mijn vroegste verhalen worden gekenmerkt door een verkenning van paranoia en schizofrenie tot hun uiterste grenzen, waarbij slachtoffer en beul onderling verwisselbaar zijn en de verraderlijke medemens evenzeer schuilt in de ander als in zichzelf. Geleidelijk doet zich een ontwikkeling gelden waarbij het zelfgekozen isolement onvermijdelijk is en de misantropie de beste overlevingsstrategie lijkt te bieden. Maar isolement leidt tot vervreemding en vervreemding tot solipsisme, een heilloze levensvisie, die gekenmerkt wordt door het onvermogen om aan de werkelijkheid ook een objectief waarheidsgehalte te verlenen. De verhalen ‘Het naamloze meisje’ en ‘Café Broadway’ vormen wel de extreemste voorbeelden van solipsistische exploraties.

De finale vraag naar de zin van het bestaan, blijft een leven lang actueel, maar wordt nimmer beantwoord.

De mens maakt wetten om zijn kwaadaardigheid te begrenzen, hij ontwikkelt religies om het hiernamaals veilig te stellen en hij voert oorlogen om zijn gelijk te bevestigen. En in al zijn streven en voortschrijdend technisch vernuft markeert de mens zijn onmacht almaar sterker.

Mijn werk wordt bepaald door dit besef van onvermogen, maar aan uitzichtloze somberheid valt het uiteindelijk niet ten prooi. In een getuigenis van verlies gloort de hoop op vervulling en de lelijkheid van de dood toont de schoonheid van het leven.

Haarlem, januari 2015.

-

UIT HET DAGBOEK VAN EEN KLEINE JONGEN

28 NOVEMBER

Ik heb tonny niet geslagen. Alle jongens hebben het gezien. Dat ik het niet gedaan heb ook niet toen ze het vroegen en ook niet daarna nog. Waarom vertelt tonny dat dan? nu kom ik niet meer bij hem thuis. Zijn vader vind ik ook niet aardig want die maakt kippen dood en zo. En praten zal ik ook niet meer tegen hem. Bij de trem is het gebeurd bij het zwarte landje.

Daar gaat de schoolbel! We horen het allemaal. De school gaat uit en alle kinderen gaan uit de banken. Ze gaan naar huis en hun jassen hangen in de gang dus daar word het heel druk. Zo gaat het elke dag. Alle jongens vechten dan word er getrokken en geduwd.

Wie zal vandaag het eerste bij het hek zijn? denken we allemaal. Tonny wint het vandaag, maar hij heeft zijn jas niet aangetrokken die heeft hij aan de kapstok laten hangen in de gang dus het telt niet zeg ik. Want jij heb je jas niet aangetrokken en zonder jas kan iedereen wel winnen. Eerst zeggen de anderen dat ik gelijk heb maar tonny begint te schreeuwen en te krijsen en met zijn voeten te trappelen en te springen op de stoep. Hij is verschrikkelijk boos. Omdat jij mij heb geslagen en dan weist hij naar mij en haakt met zijn vingers in het gaas en de anderen komen om hem heenstaan. Ik geloof hem niet. Dat is niet waar! Ik rende uit de klas naar mijn jas als iedere dag. Jij hebt hem ekspres niet aangedaan. Tonny zegt dat ik jok en dan gaan de jongens om mij heenstaan en beginnen te schoppen en te duwen. Op het zwarte landje gooien ze me op de grond en schoppen ze zand in mijn ogen en dan kan ik niets meer zien.

(Om de lezer een indruk te geven is het bovenstaande direct uit het dagboek overgenomen. Het navolgende is met het oog op de leesbaarheid van interpunctie voorzien. Tevens is hier en daar iets aan zinsbouw en spelling verbeterd.)

Met z’n allen tegen een. Ik zie de benen van Tonny voor me en grijp ernaar en bijt erin. Dan kan ik weer niets zien, omdat ze me beginnen te slaan, tot ik doe of ik dood ben. Als ik later groot ben geef ik Tonny een kaakslag.

Ik doe morgen maar weer gewoon mee met de wedstrijd naar het hek.

Nu zitten ze met z’n allen bij elkaar en oefenen voor morgen. Zullen ze me dan eindelijk laten winnen of nog niet, omdat ze het zielig vinden voor me of zo. Dat zal mijn moeder dan aan ze moeten vragen.

Wanneer mijn vader niet mee hoeft te doen weet je eigenlijk nooit waar hij uithangt. Soms laten ze hem gewoon in de kamer zitten; dan leest hij wat of schrijft een brief aan een vriend of zo. Gewoon, wat alle andere vaders ook doen. Maar waar zou hij zijn als ze vinden dat hij niet bij mij hoeft te zijn, omdat vaders nu eenmaal vaak weg moeten. Waar zit hij dan? Oefent hij vast zijn rol voor de volgende dag, omdat vaders en moeders de langste rol hebben? Het zal wel een soort kamer zijn. Daar komen ze allemaal als ik alleen moet zijn. Zoals ze de gek op me afsturen als ze willen dat ik bang ben. Ik ben toch zo bang voor het kwijl op zijn lippen, waarmee hij steeds smakt zo slap en dik. Maar het meest ben ik nog bang als ze willen dat hij rent om iedereen te pakken. Alle kinderen rennen weg, maar soms pakt hij er een. Natuurlijk is dat kind niet echt bang, het doet maar alsof, want wat zou het gek zijn als ik de enige was die bang is voor de gek. Maar ik begrijp niet waarom alle kinderen altijd gaan rennen en schreeuwen als ze de gek zien, net zo lang tot er een juut aan komt en hem meeneemt, zodat hij weer rustig kan zijn, want hij is zelf ook bang voor de juut. Dan gaan de kinderen weer weg en de gek gaat naar de kamer om te oefenen.

Waarom zou mijn moeder mijn moeder mogen zijn? Misschien wel omdat zij het beste lief kan zijn. Ze hebben veel mensen die dat niet kunnen.

Ik denk er nu aan of ze van tevoren gewild hebben dat ik dit allemaal aan je ging schrijven, of ze eigenlijk wel weten dat ik alles door heb gekregen.

Nu hoort Tonny hoe hij het morgen moet doen op school en de anderen.

30 NOVEMBER

Over vijf dagen is het sinterklaas. Zouden mijn vader en moeder echt niet weten dat ik er niet meer in geloof. Dat kan haast niet anders, het is hun eigen schuld. Van die tekening hebben ze toen een prop gemaakt en in de kachel gestopt, maar ze waren vergeten dat hij niet brandde. Of wilden ze hem ’s ochtends vroeg aanmaken? Daarna heb ik nooit meer een tekening gemaakt en af en toe vind ik wel eens een briefje in mijn schoen, waarom er geen tekening lag, want Sinterklaas houdt zo van tekeningen. Ze deden niet eens de moeite om anders te schrijven. Je ziet direct dat mijn vader het geschreven heeft. Ja, hij maakt blokletters, maar het zijn toch altijd zijn blokletters. Gewoon, zoals hij altijd zijn blokletters maakt. Dat kan je direct zien.

Ik vind het vervelend dat Johan heeft rondverteld dat hij niet bestaat, voor Emilie vooral; die heeft erom gehuild. Ze heeft Johan niet geloofd denk ik, maar ze huilt nu eenmaal overal om. Mijn schoen zet ik toch maar weer, maar ik ga er niet meer naartoe als ik ’s nachts wakker word. Waarom laten ze Sinterklaas voor mij bestaan. Ik vind het vervelend net te moeten doen alsof.

Ik vind het echt zielig voor Emilie. Ze heeft niets gemerkt toen ik haar zei dat hij wel bestond. Ik zou wel met haar willen trouwen, zodat ze niet altijd maar hoeft te huilen.

Vandaag heb ik bij het hek gewonnen, met mijn jas aan. En ze hebben het allemaal gezien. Ik had zelfs nog tijd om het twee keer open en dicht te slaan, zo ver lag ik voor.

Nee, het is niet waar. Ik heb weer niet gewonnen; ik wilde het aan je schrijven maar het is gejokt. Ik heb wel een voorsprong gehad, maar Arie en Siam haalden me in en toen heb ik net gedaan of ik niet meer mee wilde doen. Toen ben ik gewoon gaan lopen. Ik ben meteen naar huis gegaan.

Vanmiddag kreeg Tonny ruzie met iedereen. Ze scholden dat zijn vader kippen doodmaakt. Toen heeft hij paardenvijgen opgeraapt en ermee gegooid. Het was bij Slegers voor de werkplaats; de jongens zijn ervandoor gegaan; ze hebben erg gelachen. Tonny schreeuwde en huilde, hij was erg boos. Toen heeft Boukje hem geschopt. Ik stond bij de lantaarnpaal te kijken en ik vond het wel zielig voor hem. Toen Tonny mij zag staan toen heeft hij ook naar mij gegooid, gelukkig ging de bel. Hij huilde nog toen we al in de klas waren.

Ik heb hem verteld dat wij op zolder een grote kooi hebben met een aap erin die heel sterk is en die mij zal helpen als ik gepest word. Hij vroeg of hij eens kijken mocht en toen heb ik gezegd misschien. Ik ben blij dat hij het geloofde, nu is hij tenminste niet boos meer.

1 DECEMBER

We hebben wel gelachen hoor. Het was met aardrijkskunde. Tjarda (die vlak bij de ijsbaan woont, tenminste nu niet, maar ’s winters als ze het veld onderspuiten). Tjarda begint ineens te lachen en als de meester hem vraagt waarom, doet hij zijn hand tegen zijn mond, net alsof hij het niet durft te zeggen. Dan vraagt de meester het weer en hij roept hard door de klas: ‘Boukje heeft het in zijn broek gedaan. Er ligt een hele plas!’

En er lag een hele plas en Boukjes benen waren ook helemaal nat.

We hebben hard gelachen, maar toen Boukje zenuwachtig ging doen, zo met zijn handen naar voren en grijpen en grijpen, toen vond ik het wel zielig voor hem. Hij mocht naar huis gaan.

’s Middags gingen de jongens hem natuurlijk pesten en toen is hij heel kwaad geworden. Toen is hij in de grond gaan graven en heeft een grote tegel losgemaakt uit de speelplaats. Dat zijn niet allemaal tegels, de speelplaats, maar het was waar we altijd playeren.*

* Playeren: kaartspel. De naam is afgeleid van het merk sigaretten. De zogenaamde players maakten de jongens van sigarettendoosjes. Iedere speler hield een pakje kaarten met de achterkant naar boven in de hand. Zij legden beurtelings een kaart open. Die speler mocht de zo ontstane pot nemen, wiens kaart van hetzelfde merk was als die van de vorige speler, of indien hij een zgn. rover oplegde. Rovers waren bijvoorbeeld Pirate en Rover, een merk dat tegenwoordig niet meer gerookt wordt. Het spel is niet meer in zwang.

Met die tegel boven zijn hoofd, met twee handen, is hij gaan rennen, achter iedereen aan en hij krijste met een heel hoge stem. Maar de tegel was toch te zwaar. Die viel toen stuk. Daarom kwamen we weer tevoorschijn. Boukje is naar huis gegaan.

De meester vertelde dat hij iets in zijn lichaam had en dat het daarom kwam. Dat was het dus. Ik had er toen wel een beetje spijt van dat ik ook gelachen heb.

Vanmiddag was Tonny de enige die voor mij bij het hek was. Soms denk ik wel eens: Als hij ziek is… Maar dat is eigenlijk niet eerlijk. En toch weer wel, want als Tonny nu eens nooit op onze school had gezeten, maar op een andere, of als hij nu eens nooit was geboren, dan is het toch net zo eerlijk.

2 DECEMBER

Ik heb pakjes gevonden in de linnenkast. Daar stoppen ze ze altijd. Een van de pakjes was lang en kort (we nemen aan dat hier rechthoekig bedoeld is) en wat erin zat tikte. Het zal dus wel een horloge zijn. Daar ben ik erg blij mee. Ik hoop maar dat ze niet merken dat ik niet meer geloof als ik dank u wel Sinterklaas moet zeggen. Anders lijkt het net of het mij alleen om de pakjes te doen is.

Boukje is weer op school gekomen en alle jongens zijn stil geweest. Ik heb aan Emilie gevraagd of ze met me wil trouwen. Als ik een briefje krijg zal ze het wel zeggen. ‘Dan kom je het nog wel te weten,’ zei ze.

Vandaag heb ik niet meegerend, want dat kon niet. De meester wilde me nog iets vragen toen de klas uitging en de jongens al bij de deur stonden te dringen. De meester vroeg waarom ik altijd zo stil was in de klas en nooit iets zeg. Ik heb hem natuurlijk niet verteld dat ik alles weet. Ik heb alleen mijn schouders opgehaald.

Als ik buiten kom is iedereen al weg. Alleen Tonny staat er nog. Dan zeg ik: ‘Dag Tonny, ga jij nog niet weg?’

En hij zegt: ‘Nee.’ En dan zegt hij dat hij de aap niet wil zien en rent weg. Heel gek was dat. Plotseling houdt hij zijn mond en loopt hard weg.

Ik zal hem morgen wel vragen wat er aan de hand was.

3 DECEMBER

Ik ben wel geschrokken zeg. Ik heb de piemel van mijn vader gezien. Die was heel groot en slap en gerimpeld met veel haar erop.

Het was in de badkamer. Hij draaide zich ineens om naar mij en toen schrok ik. Hij zuchtte toen hij mij zag staan. Toen liep ik weg. Ik ben gauw weggelopen. Nu heeft hij misschien begrepen dat ik naar de linnenkast wilde.

Tonny is ziek geworden. Dat moest hij zeker, want nu kan ik hem niet vragen wat er met hem was, gisteren bij school. Ze hebben alles van tevoren wel goed geoefend. Maar waarom mag ik het hem niet vragen. Zouden ze misschien achteraf liever niet hebben dat ik weet wat Tonny eigenlijk wilde?

Hoe groot zou de wereld zijn? Later ga ik opeens in een auto en rij heel snel weg om te kijken of ze daar ook mensen laten wonen. Of wonen ze alleen om mij? Zijn er nog andere kinderen waar ze dit mee uithalen?

Nu heb ik vanmiddag iets heel ergs gezien. Het waren vier hamsters in een grote glazen ﬂes op een beetje zaagsel. Ze zaten daar heel dicht bij elkaar gekropen. Ze hadden het zeker koud. Ze stonden voor het raam. Je kon ze allemaal kopen voor veertig cent. Ik geloof dat ze heel bang waren. Daarom wil ik ze wel kopen. Ik vind het helemaal niet duur. Veertig cent voor een dier. Dat is dus een gulden zestig. Misschien kan ik ﬂessen wegbrengen.

Ik hoop dat Tonny gauw beter wordt. Van Emilie heb ik nog niets gehoord. Misschien kan ik morgen bij het hek winnen. Ik zal goed op de bel letten. Vandaag heeft Siam gewonnen. Ik heb halverwege maar weer gedaan of ik niet meedeed, net als eerst.

4 DECEMBER

Ik heb de hamsters gekocht hoor! Ik heb ze in een oud aquarium gedaan. Met wat zaagsel en eten en drinken. De man van de hamsters was niet aardig. Hij was erg dik en had een ongeschoren baard. Toen hij de deur van zijn huis opendeed kwam er een vieze lucht uit de gang, die donker was en waar je niets kon zien. Ik geloof dat hij de hamsters zelf gevangen heeft en ze toen bij hem voor het raam heeft gezet. Maar dat geeft niks. Een hamster is een dier en ze hadden veel verdriet, die vier. Nu zitten ze tenminste mooi en hoeven ze niet zo dicht bij elkaar te kruipen.

Tonny was weer terug. Hij was niet ziek geweest, dat had de dokter ontdekt. Hij had een heleboel mosterd gegeten met zout en toen moest hij overgeven en hij werd ook heel bleek. Maar de dokter had hem door. Hij gaf geen antwoord toen ik hem vroeg naar laatst, maar hij draaide zich weer om en deed ook niet met racen mee.

Annie vroeg of ze ook mee mocht doen, maar toen zei Arie dat zij een ooievaar was met haar dunne benen en toen deed ze niet mee. Ik heb Emilie gevraagd of ze nog met me wil trouwen, maar ik wil eigenlijk zelf niet. De laatste tijd heeft ze toch helemaal niet gehuild.

Vandaag heeft plotseling Tjarda gewonnen; toen heeft hij Marjo hazelnoten gegeven, maar ze wil niets van hem weten.

5 DECEMBER

Boukje heeft weer geplast, maar nu was het toch zo gek. Niemand heeft gelachen, omdat we het allemaal wisten van zijn lichaam en zo. Toen begon hijzelf te lachen en liep zomaar de klas uit naar de wc. Dat hadden zijn vader en moeder met de meester afgesproken.

Straks gaan we pakjes uitpakken. Dat gaat ieder jaar zo. Dan laat mijn vader iemand een juten zak voor de deur zetten met de pakjes erin en dan wordt er hard op de deur gebonsd. Zo gaat dat ieder jaar. Vlug spring ik dan op en ren naar de deur. ‘O,’ roep ik dan, ‘Sinterklaas is geweest,’ maar in de verte zie ik de auto nog rijden. Dan gaan we uitpakken.

6 DECEMBER

Het was nog een horloge ook. Ik heb het vannacht omgehouden in bed. ’s Ochtends was mijn arm rood geworden van het bandje en klam. De schakels stonden in mijn vel afgedrukt, maar dat gaat vanzelf wel over. Het is nu al weg. Ik geloof eigenlijk dat niemand de baas is, maar dat alle mensen die meedoen afspreken hoe ze het de volgende dag zullen doen. Dat doen ze ’s nachts zeker als ik slaap. Alles zit wel goed in elkaar. Het erge is, dat ik er zo alleen van word. Soms zou ik wel dood willen zijn, dan zou ik wel willen dat het allemaal maar eens ophield.

Straks ga ik naar Tonny, hij heeft erom gevraagd. Toen is hij weer hard weggelopen. Ik ben nu al een hele tijd niet meer bij hem thuis geweest.

Daarom wilde hij het zeker.

8 DECEMBER

Eindelijk kan ik je weer schrijven. Ik ben toch zo bang geweest. Mijn vader heeft het eerst vergeten, maar daarna heeft hij je toch meegebracht. Hier naar het ziekenhuis. Ik zit nu in bed aan je te schrijven, dat mag hier. Ik zal het allemaal precies schrijven.

Die middag ging ik naar Tonny en we gingen naar de winkel van zijn vader, waar altijd dooie kippen in de etalage liggen en fazanten en aan de haken hazen en konijnen aan hun poten, met hun kop naar beneden. En nog een touw om hun poten ook. Alsof ze er nog vandoor kunnen gaan. Of zou hij ze levend ophangen en daarna het vel er pas af halen? Het ruikt er altijd heel gek in die winkel. De kisten staan opgestapeld met de veren er nog in. En dan de ijskasten.

Tonny zei dat ik daar eens in moest gaan en hij maakte met een klik de zware deur open en ik dacht ik doe het maar. Als hij dat nu wil. Het is toch ook wel iets om trots op te zijn, zulke grote ijskasten. Maar Tonny duwt me naar voren en ik hoor de deur dichtslaan met een klik.

Daar zat ik, midden tussen allerlei vlees en dooie dieren, helemaal in het donker. Ik werd toen erg bang en bonsde tegen de deur. Maar Tonny deed niet open en even later hoorde ik het brommen en de ijskast begon te trillen. De motor is aangezet. Ik bons en bons, maar er komt niemand. Ik sla dan mijn handen om mijn knieën en blijf zitten wachten tot er opengedaan wordt. Maar het duurde zo lang dat ik bijna niet meer kon bonzen. Ik werd wakker in het bed van het ziekenhuis; de rest weet ik eigenlijk niet meer. De dokter wil het niet zeggen, want ik heb het al aan hem gevraagd. Ze hebben Tonny wel een belangrijke rol laten spelen, nog belangrijker dan de meesten. Zoals de dokter, die mag pas meedoen.

Ook de zusters, die heb ik nooit ergens anders gezien. Er moeten toch wel een heleboel mensen zijn die meedoen.

Dit is de tweede keer met Tonny dat hij een gemene streek uithaalt. Nu zal hij ervan lusten. Zou Boukje al weten dat ik naar hem toe wil gaan om te vragen of hij Tonny wil slaan? Of zou Tonny dat ook al weten. Mij best, ik zal hem krijgen. Vanmorgen is Siam geweest met een stuk chocola van de hele klas. Hij was vergeten wie gewonnen had vandaag. Ik denk Tonny wel weer.

9 DECEMBER

Straks ga ik weer naar huis, met de auto.

Het horloge is stil blijven staan. Ik zeg het maar niet tegen mijn vader, al wist hij natuurlijk allang dat het stil zou blijven staan. Tonny is net op bezoek geweest. Hij zei dat het hem speet, maar je kon zo zien dat hij het moest zeggen. Hij meende er niks van.

Ik zal hem eens zeggen: ‘Zeg Tonny, je hoeft heus niet net te doen alsof hoor, ga vanavond maar weer lekker met ze praten wat jullie morgen zullen doen. Ik weet het allang. Maar dan scheld ik je vader uit, dat je weer gaat huilen.’

Ik zou soms wel dood willen zijn om ze te laten schrikken. Ik heb Tonny vergeten te vragen of hij weer gewonnen heeft. Zal wel. Er is niemand die zo hard kan lopen als hij.

10 DECEMBER

Nu ik weer thuis ben is alles zo gek. Het is net of ik alles gedroomd heb. Of het niet echt gebeurd is. Maar dan weet ik het opeens weer zeker. Ze willen dat ik in bed blijf, maar waarom? Ze hebben gezegd dat ik voor de schrik nog niet naar school hoef. Daarvoor hoef ik toch niet in bed te blijven?

11 DECEMBER

Eindelijk mocht ik eruit. Er zijn een paar tantes gekomen en toen mocht ik me aankleden. Om een handje te geven. Daar vind ik niks aan. Er was een tante bij die ik nog nooit had gezien. Daarom vond ik het ook zo gek dat ze me een zoen gaf.

12 DECEMBER

Morgen is het weer zondag. Dan is het precies een week geleden.

Het lijkt veel langer, vind ik. Morgen hoef ik ook nog niet naar school, dus als ik vandaag meetel, heb ik nog twee dagen vrij. Er zijn nog maar drie hamsters overgebleven in het aquarium. Vanmorgen vond ik van de vierde alleen maar een stukje vel en een achterpootje; er was veel bloed in het zaagsel. Ik schrok erg toen ik het voor het eerst zag. Waarom zouden ze dat gedaan hebben? Ik denk dat ze te weinig eten hebben gekregen toen ik weg was. Ze hebben misschien helemaal geen eten gekregen. Daarom hebben ze het zeker gedaan. Ik ga er steeds weer naartoe om te kijken. Ik vind het erg eng, maar toch wil ik het steeds weer zien. Het is toch zo gek.

Wat vuil dat ze ze geen eten hebben gegeven.

13 DECEMBER

Ze liggen nog in bed. Die hoeven vandaag niet te werken. De kachel staat nog laag en in de verte kan je de kerkklokken horen. Van de kerk van de Mariaschool. Op die toren zat altijd een valk. We noemden hem Abbedeus, omdat we het zo’n leuke vogel vonden, die daar altijd maar zat in de zon. We riepen wel eens omhoog: ‘Hé, Appie!’ Dat klinkt zo echt of we hem kenden. Toen ze andere leien op het dak van de kerk hebben gelegd, is hij weggevlogen. Hij is nog steeds niet teruggekomen.

14 DECEMBER

Op school is toch zoiets ergs gebeurd. Er is iemand dood. Door een auto overreden. De meester wil er niet over praten. Het is heel gek gegaan. Zaterdagmiddag. Het is Boukje.

Morgen wordt hij begraven en ik ga ook mee. Bij hem in de buurt is het gebeurd. Hij is aan een grote vrachtwagen gaan hangen, van achteren. Die auto is toen achteruit gaan rijden, zodat Boukje beklemd kwam tussen een muur. Hij wilde zeker een eind meerijden. Dat doen we zo allemaal wel eens. Ik denk dat zij zaterdagnacht gezegd hebben, Boukje hoeft niet meer mee te doen. Hij gaat nu maar dood. Het kan ook zijn dat ze vonden dat hij eigenlijk te groot was om nog in zijn broek te plassen en dat hij daarom dood moest.

Ik ga hem morgen begraven, met nog vier uit de klas. Emilie is er ook bij. Die heeft erg gehuild.

Tonny gaat niet mee. Toen de meester vroeg wie wil er mee helpen om Boukje te begraven, heb ik meteen mijn vinger opgestoken, maar Tonny niet. Hij zei: ‘Van graven word ik moe en Boukje is mijn vriendje niet.’ Maar dat vind ik niet Tonny, hij was mijn vriendje eigenlijk ook niet, anders had ik niet gelachen met die tegel en dat plassen, maar nu is hij dood. Maar er waren genoeg anderen die wel meewilden. Nico en ik staken tegelijk onze vinger op. Toen moest de meester kiezen tussen hem en mij. Nico ging mooi zitten, zoals hij dat het beste kan van de hele klas, met zijn rug schuin naar achteren en zijn armen over elkaar, als een standbeeld.

Ik ging niet mooi zitten, want het is toch van tevoren al afgesproken wie er mee mag en wie niet. Toen zei de meester dat ik meemocht. Hij geloofde dat ik toch net iets eerder was geweest met mijn vinger. Iedereen wist dat dat niet waar was. Misschien mag ik wel mee omdat ik in het ziekenhuis ben geweest.

Juffrouw Bolman gaat ook mee. Ik vind haar wel aardig, ook nog nadat ze laatst de deur dichttrok van de klas toen mijn vingers ertussen zaten. Ik heb geen kik gegeven, maar later liep er een hele paarse streep over al mijn vingers. We waren te laat binnengekomen na het speelkwartier en moesten toen bij haar komen. Ik kreeg geen straf zei ze, want ik had al genoeg straf gehad met die deur. Dat was toch aardig. De anderen kregen allemaal strafregels. Soms komt haar zuster haar halen als de school uitgaat en dan doe ik net of ik toevallig de andere kant uit moet kijken; zij heeft zo’n gek been dat meesleept en een schoen met een hele dikke hak.

Het is wel jammer, maar ik kan steeds net niet winnen bij het hek. Tonny doet al een hele tijd niet meer mee. Daarmee wil hij zeker laten zien dat hij er niets meer aan vindt omdat hij toch altijd wint. Toen dacht ik, misschien kan ik nu eens winnen, als hij toch niet meer meedoet. Want vroeger werd ik steeds tweeds.

Vandaag heeft Arie het gewonnen. Hij doet wel een beetje gemeen. Zo met zijn armen en duwen zodat je er niet langs kan. Daar zeg ik maar niets van anders denken ze weer dat ik niet tegen mijn verlies kan. Het best kan ik proberen voorbij te gaan zonder dat hij kan duwen.

15 DECEMBER

Boukje is begraven.

Ik heb gehoord dat het de wagen van Koning was, van Arie. Het bloed zit nog aan de achterkant, zei hij. Op het houten schot dat ze naar beneden kunnen klappen. Maar ik geloof hem niet.

Langzamerhand krijg ik het gevoel of ze er maar een spelletje van maken. Het lijkt wel of ze hebben afgesproken om op alles wat ik zeg gewoon nee te zeggen. Zomaar, omdat ik ja zeg. Ik zeg dan: zo is het en dan zeggen zij meteen nee zo is het niet. Stef zegt dat het de wagen van Koning niet was, maar de wagen van Bakkenhoven, de groenteboer. En ik geloof Stef eerder dan Arie.

Ik denk dat ze Arie tegen me hebben laten jokken omdat ik dan niet door heb dat ze me willen pesten, want Arie jokt altijd. Maar ik weet best dat ze iets van plan zijn.

‘Dat bloed heb ik zelf gezien,’ zei hij. Maar dat bloed hadden ze er heus wel af gehaald. ‘Nee,’ zei hij, ‘dat laten ze zitten voor de politie, om te kijken hoe het gebeurd is.’

Soms kan ik zo wel beginnen te huilen. Dat vertel ik nooit aan iemand want jongens huilen nu eenmaal niet. Als ik de bladzijden een nummer geef dan kan je op bladzijde eenentwintig het papier zien waar tranen gevallen zijn. Daar is het een beetje in elkaar gekrompen. Dat is precies het stuk waar ik je schrijf dat ze alles om me heen maar afspreken.

(Ik moet nu eten.)

Als ze zo blijven doen dan zeg ik helemaal niets meer tegen ze en dan schrijf ik alleen nog maar aan jou. Dat is wat ik het liefste doe. Steeds als ik ermee ophoud vind ik het jammer dat ik niets meer weet. En dan denk ik nog eens goed na of ik niet nog wat bedenken kan.

Wat zullen ze doen als ik helemaal niet meer tegen ze praat? In het begin doen ze natuurlijk heel aardig om me weer aan het praten te krijgen, maar als ik dat zou doen wordt het toch weer net als vroeger. Soms zou ik wel dood willen zijn, net als Boukje.

Ik moet je nog vertellen dat ik altijd heb gedacht dat begraven heel anders ging. Er is niets aan. Je hoeft alleen maar stil te staan en net te doen of je het heel erg vindt. Net zo erg als de mensen die de vader en moeder van Boukje spelen. Die stonden elkaar te steunen en ze huilden allebei. Je moet gewoon blijven staan en dan geeft iemand je een mandje waar witte bloemblaadjes in zitten. Dan gooi je er een paar in de kuil en ga je weer terug naar je plaats. Zo doet iedereen het. Ze vonden het allemaal heel erg, maar de vader en moeder van Boukje die konden het het best. Die stonden echt helemaal te snikken en te trillen. Ze hielden elkaar bij de hand. Zijn vaders schouders schokten en toen deed hij zijn hoofd naar voren en begon naar de grond te kijken, net zoals zijn moeder al een hele tijd had gedaan. En de hoofdmeester zei iets bij de kuil, die deed heel deftig en geleerd met zijn hoed onder zijn arm. Ik vind dat ze de goeie mensen hebben gekozen voor de begrafenis. Het zag er echt helemaal uit of het zo was. Vooral de vader en de moeder van Boukje die konden precies huilen op het goeie ogenblik. Toen Emilie dat zag begon ze natuurlijk ook weer. Maar ik had ze allemaal door. Nu wil ik niet meer met haar trouwen. De hoofdmeester zei niets over dat plassen en over die tegel, hij zei alleen dat Boukje zo’n aardige jongen was geweest en ook dat hij Boukje zo’n open jongen had gevonden. Toen hij dat zei, moest ik bijna lachen, zo had hij het toch nog gezegd van dat plassen.

Eigenlijk had ik het nog moeten doen ook, om ze allemaal goed te laten merken dat ik ze doorheb, zodat ze schrikken en ermee ophouden.

16 DECEMBER

Vandaag kwam Tonny opeens naar me toe. Hij zei dat het niet waar was van die aap op zolder en dat hij me nog wel zou krijgen.

Van wie kan hij dat weten? Dat kan hij van niemand weten. Hij heeft een fout gemaakt. Hij wist natuurlijk allang dat het verhaal van die aap niet waar was, omdat ze alles van me weten, maar hij kon niet weten dat ik alles doorheb. Hij had het dus van iemand moeten horen, voor de schijn en dat kan niet, want ik was de enige die het hem kan vertellen. Zo zo Tonny, dat is je fout geweest. Voor de schijn had hij het aan iemand moeten vragen, maar dat is hij vergeten.

En nu denk ik eraan dat er nog iets anders is waarmee hij zich heeft verraden, dat is de ijskast. Hij heeft me erin gestopt omdat hij wist dat ik hem heb beduveld. Daarom stond hij toen ook bij het hek te wachten. Om wraak te nemen. Hij wilde me meenemen naar de winkel.

Zouden ze me om die aap willen doodmaken?

17 DECEMBER

We gaan Kerstmis vieren in Zeeland. Ik vertrouw het niet, ik heb die familie nog nooit gezien. Dat zei ik ook tegen ze, maar zij zeiden dat die familie mij wel kent, van toen ik nog heel klein was.

Ze hoeven heus niet net te doen alsof, ik weet heus wel dat ze me willen vermoorden. Ik ga niet naar Zeeland, daar zitten speciale mensen die iemand kunnen doodmaken.

De een mag een vader zijn, de ander mag een moeder zijn, maar er moeten ook moordenaars zijn en zo. Dan zijn er nog kinderen en dieren en bomen; de mensen maken huizen en scholen, als een groot toneelstuk om mij. Ik weet nog niet zeker of Annie er ook bij hoort. Ik vind helemaal niet dat ze op een ooievaar lijkt. Gelukkig is het gauw vakantie.

18 DECEMBER

De hamsters hebben kleintjes. Het moeten er wel meer dan vijf zijn. Met nog donkerblauwe vliesjes bij hun ogen. De oogjes zijn nog heel dik en over hun lichaampje loopt een blauw adertje. Het velletje van hun buik is roze. Daar steken allemaal kleine haartjes uit. Ik weet nog niet precies hoeveel het er zijn, want ze liggen half onder het zaagsel. Daar is het warm.

19 DECEMBER

Dat van die mensen in Zeeland gaat niet door. Ze hebben ons opgebeld zeiden ze. Het gaat zeker niet door omdat ik niet wilde. Wat zullen ze nu weer bedenken? Ik ga heel goed oppassen.

Nou gaat Tjarda toch plotseling met Marjo.

20 DECEMBER

We hebben vakantie maar ik ben helemaal niet blij. Alle kleine hamstertjes zijn dood. Er lagen er nog drie in het aquarium. Waar de anderen zijn gebleven weet ik niet. De drie grote hamsters leven nog. Ze hadden geen bloed aan hun bek. Ik denk dat ze ze hebben verdronken en er nog drie hebben neergelegd, net of ze zijn doodgebeten.

Maar ik heb een plan. Ik geef de hamsters geen eten meer. Dan zullen ze zien wat er gebeurt met een vader en een moeder die hun jongen kwaad doen. Je begrijpt wel wat ik bedoel hè?

Als de hamsters dan doodgaan van de honger dan zullen ze wel schrikken. Ik bemoei me helemaal niet meer met ze, dat is hun eigen schuld.

Ik mag wel opletten dat ze dit niet lezen.

21 DECEMBER

Nu weet ik waarom ze me willen vermoorden.

Ze weten dat ik hun toneelstuk doorheb en zo! Hij heeft in het boek gelezen toen hij het meebracht naar het ziekenhuis. Had ik maar gewacht met schrijven tot ik weer thuis was.

22 DECEMBER

De hamsters zijn al heel duidelijk op zoek naar eten. Ze lopen langs het glas te snuffelen, maar ik geef ze niets. Ik doe net of ik ze niet zie. Of ze allang eten hebben gehad.

23 DECEMBER

De hamsters staan de hele tijd tegen het glas omhoog met hun trillende snoetjes; ze rekken zich en rekken, maar ik geef ze niets.

24 DECEMBER

Ze hebben het aquarium in de schuur gezet. Daar hebben ze wel gelijk in want het stonk heel vies. Ze zeiden dat ze het gemeen vonden van die grote hamsters en hun kleintjes.

Maar ik weet wel wie er hier gemeen is.

25 DECEMBER

Vandaag is het Kerstmis. Alles gaat goed.

26 DECEMBER

Het is eigenlijk wel jammer dat het aquarium in de schuur staat want zo merken ze niet wat er aan de hand is.

27 DECEMBER

Je kan aan de hamsters al echt zien dat ze honger hebben. Ze worden al mager, geloof ik. Twee rennen steeds langs het glas, en een zoekt in het midden, die draait de hele tijd in de rondte.

28 DECEMBER

Ze hebben het nog niet gemerkt, of zouden ze net doen alsof?

29 DECEMBER

De hamsters lopen nu als roofdieren in hun kooi langs het glas. Dan beginnen ze plotseling hard door elkaar te rennen. Soms laat er een zijn tanden zien en af en toe springt er een heel hoog tegen het glas, maar het is veel te hoog.

Ze begonnen vandaag heel lief tegen me te praten. Ze wilden me een zoen geven, maar ik ben snel de kamer uit gelopen.

30 DECEMBER

Een van de hamsters is blijven liggen. Hij ademt heel snel. Als ze nu in de schuur komen, moeten ze het wel merken. Ik probeer ze er de hele tijd naartoe te lokken, maar ze lachen alleen maar lief tegen me. Ze hebben het mes onder mijn kussen gevonden en weggehaald.

31 DECEMBER

Nu is er weer een hamster opgegeten. Zo merken ze het nooit! Nu duurt het natuurlijk weer heel lang voordat ze honger krijgen. Er zijn er nog maar twee over. Die letten heel goed op elkaar. Hun koppen zijn steeds naar elkaar toe gedraaid. Ze houden elkaar in de gaten. Die vertrouwen elkaar niet meer.

1 JANUARI

En toch krijgen ze me niet!

7 JANUARI

Ik heb korrels uit het doosje aan de hamsters gegeven. Ze hebben ze meteen opgeknaagd. Ze zullen wel blij geweest zijn dat ze elkaar niet hoefden op te eten.

Ik weet heus wel dat het eigenlijk voor de ratten is en dat die daar dood van gaan. De rest heb ik zelf opgegeten, met melk. De hamsters zijn nog niet dood. Niemand heeft gezien dat ik over het gaas ben geklommen en van de school naar het hek gerend ben.

Ik ga nu naar het strand. Daar ga ik heel hard langs de zee rennen, waar het strand stil is en waar geen mensen zijn.

Ik had nog wel tijd om het hek tien keer open en dicht te slaan, als het niet gesloten was, omdat het nog vakantie is.

1964

-

SEIZOENARBEID

Ik ben hier nooit weggeweest. Dit hier is mij bekend als niets anders. Dit neonlicht, dat verdooft, met zijn fluisterend zoemen en getik. Met zijn geuren van spanning en ontsteltenis, die rond mijn metgezellen optrekken. Ik ken hen niet beter dan de trekken in hun gezicht, van zenuwen of permanent. Zoals ik alles hier ken. De bruine onbeweeglijke slangetjes op de vloer, littekens van uitgetrapte peukjes. De handafdrukken op het hout, vettige gemeenplaatsen.

Er wordt hier niet veel gesproken, hier klinkt slechts het lokkende geratel van de kasten. Hier heerst het kastenstelsel in een vorm van elektronisch vernuft. De speelbakken hebben elektronies van vijfentwintig cijfers, die je aanstaren en je smeken om verlicht te worden.

Ik verzet me nauwelijks tegen die drang. Het gokvirus.

Ik geef gehoor en laat zien. Achter elkaar schiet ik de ballen af en morrel wat aan de kast, ter bepaling van de richting die ik wens.

Maar er is hier geen richting, uitsluitend toeval; meeval of tegenval. Het onberedeneerd samenspel van metaal en rubber voert in mij de spanning op en ik verlies. Ik probeer het weer. En dat keer op keer. Tot zich een immens gevoel van ledigheid van me meester maakt. Ik overweeg hoeveel ik verspeeld heb. Het bedrag bepaalt mijn stemming. Dan slenter ik naar het strand, in de hoop een rijke vrouw tegen het lijf te lopen.

Op het parkeerterrein van het hoge hotel raap ik een glasscherf op en wandel verder. Opletten nu.

De avondlucht is geurig en zacht. Traditioneel decor voor dreiging. Mijn voetstappen maken zich duidelijk verstaanbaar op het grind. Ik zie de rijen auto’s in het gelid, met hun witte nummerborden, waarbinnen lamsleren, geperforeerde coureurshandschoentjes achteloos in het stuur bungelen.

Het is een Ferrari. Dat is een Italiaanse sportwagen, goed voor tweehonderdtachtig. Maar op dit moment staat de zwarte hengst in het gele veld stil en wacht op zijn menner, die zich in het hotel laat vollopen.

Berlin. Ze hebben helemaal geen muur daar. Ze hebben sportwagens en geld.

Ik heb zin in een oosterse fluitspeler, divan met een berg kussens. Dozijn vrouwen, waarvan de ene helft danst en me met parfum besprenkelt en de andere helft mijn lichaam streelt. Twaalf handen aan mijn buik, die de rillingen erop doen komen, lange nagels rond mijn navel.

Maar wat is je bestemming?

Je schedel zal op een bureau komen te staan, met een kaars erin voor het spookachtig effect. Ze zullen hun vingers in het gaatje steken dat zwart is op je voorhoofd en waar precies een kogel in past. En zo zullen ze je optillen, tot je er van klappertandt, omdat je onderkaak met een ijzerdraadje vastzit aan de rest. Ze zullen in je oogkassen poeren, ze zullen ertegen kloppen en vragen of ze binnen mogen komen. Als je weigert komen ze toch. Want dit is de schedel van de rottende tanden en het lood, van de tranen en van de schilfers roos. Van de knagende pijnen, van de vuistslagen en de mondgeuren; dit is de schedel van slijm en kwijl, van oorvet en zweet, van braaksel en teer met veren. Dit is de schedel ook van genever en tepel, van doodkist en moederbuik. De schedel van het nekschot.

Maar nu nog niet. Voorlopig wandel ik nog rustig verder met een glasscherf in mijn hand.

En denk aan het meisje dat vanavond niet is gekomen.

Misschien was ik wel te laat. Misschien hadden we elkaar niet herkend en waren we elkaar gewoon gepasseerd. Die gedachte laat me niet los. Nog vele avonden zal ik op haar wachten, maar ik zal haar wel nooit meer zien. Zij is het mooiste meisje, zij heeft het mooiste lichaam en zij heeft de mooiste gang.

Daarom heb ik haar niet gezien.

Omdat ze helemaal niet bestaat, daarom.

Op de tweede verdieping gaat een licht uit. Je moet erop letten. In een nis aan de overkant staan er twee elkaar driftig te bevoelen. Hij heeft haar rok tot haar middel opgetrokken.

Hiervandaan kan ik haar witte dijen boven haar kousen zien uitpuilen. Of kan ik beter zeggen: haar witte benen boven de kousen zien uitdijen?

Het dorp leeft. Zandvoort.

Op de motorkap kras ik een groot hakenkruis en laat de scherf erbij liggen. Grüsse aus Holland!

Ik krijg een gevoel van diepe tevredenheid over me en terwijl ik verder ga, tracht ik mijn daad te rechtvaardigen. Nee, geen schuldgevoel. Veel verder dan me concentreren kom ik echter niet.

Voor meer inzicht zou ik gesteriliseerd moeten zijn.

En zo mijmerend verlaat hij het parkeerterrein en slaat een smalle straat in, waar het pikdonker is en waar het verboden is van welke kant dan ook in te rijden.

Na enige tijd begint het slenteren hem de keel uit te hangen en voelt hij behoefte aan een glas bier.

In het café wordt hij door niemand begroet, hoewel ieder der aanwezigen hem kent, op de badgasten na dan. Maar juist daarom groeten ze hem niet meer.

Hij zoekt zwijgend een plaats aan de bar en bestelt zijn bier. Toch trekt hij aandacht.

Niet zozeer is het zijn gezicht dat hem doet opvallen, maar eerder zijn kledij en zijn manier van lopen, sjokkend en diep voorover gebogen.

Sommigen zouden in hem de gestalte van Kierkegaard kunnen ontdekken, zoals die zich destijds door Kopenhagen voortbewoog. Er is echter niemand die in hem de gestalte van Kierkegaard herkent; het zijn alleen zijn schoenen die men gek vindt, maar tegelijkertijd als onafscheidelijk is gaan beschouwen. Hoge zware werkmansschoenen, die er echter nooit zo uitzien. Geen wit kalkstof op het droge gebarsten leer. Geen naar boven wijzende neuzen en geen zool die aan de binnenkant begint los te raken, noch een ver afgesleten hak.

Henri’s schoenen zien er altijd goed verzorgd uit. Ze zijn van degelijke makelij en zwart leer, dat aan de voorkanten vaak glimt, zoals op de afbeeldingen in kinderboeken.

Henri dus en zijn schoenen.

Na verloop van tijd schijnt het alsof het geklik van de dobbelstenen een mystieke betekenis krijgt.

Daarom moet hij daar weg.

Weer buiten, herinnert hij zich de zomer en de ziekte die dat jaargetijde altijd met zich mee voert. Opnieuw schroeft de onrust zich in zijn gewrichten.

Hij wordt willoos de kant van de hotels op gedreven.

Als een roofdier voor zijn tralies, loopt hij enkele keren voor de rijen heen en terug. Bestijgt dan de trap met de brede treden van beige marmer.

Met een schijnbaar niet bestudeerd gewoontegebaar, duwt hij de zware glazen deuren uiteen en bevindt zich in de hall. Onmiddellijk staat hij ingegoten in een enorm glazen prisma. Zijn voeten weigeren iedere dienst. Hij kijkt om zich heen. Het hotel lijkt uit glas opgetrokken. In het glaswerk zijn motieven geslepen zonder enige strekking. Toch zou hij met zekerheid hebben bevestigd, dat een angstige zeemeermin het onderspit moest delven tegen een stelletje wellustige saters. Vreemd genoeg kan hij nergens anders enige voorstelling ontwaren. Verbeelding misschien.

Als zijn aandacht verslapt, bemerkt hij, dat een man in een paars uniform hem gadeslaat. Het is de portier, die zich nu plotseling uit de achtergrond losmaakt en onbeschoft snel op hem afkomt. Waarschijnlijk voelde hij zich in zijn schuilplaats betrapt.

Met opgetrokken voorhoofdsvel informeert de man wat voor reden Henri had om hier binnen te komen. Hij heeft allang begrepen, dat het hier niet om een gast of om een bezoeker gaat, maar om een indringer.

‘Meneer wenst?’ waarschuwt een stem.

Kil als een fooi.

Henri richt zijn blik op de scheef gesneden mond, die niet het vermogen lijkt te bezitten om zich geheel te sluiten. De vorm van de tanden is over de hele linie identiek, de kleur een beangstigend lijkoker.

Het moet bij dit gebit wel totaal overbodig zijn een hoektand van goud aan te brengen, of een stukje weg te laten uit een der voortanden, om nog de schijn van echtheid op te houden.

Beseffend dat deze zelfverloochening hem meer opvalt dan de man zelf, voelt Henri een diepe minachting voor dit wezen. Maar tegelijkertijd doet een zekere angst zich gelden, die ieder mens wel heeft, als hij zich tegenover een uniform moet verantwoorden.

De portier herhaalt zijn vraag, maar Henri blijft star.

Plotseling echter draait hij zich om en rent weg, de gang in, de trappen met grote sprongen onder zich door stuwend.

De kerel blijft perplex staan; geen haar onder zijn pet denkt er meer dan hijzelf aan om de achtervolging in te zetten. Verder dan de uiterste grens van zijn bevoegdheid is hij nog nooit gegaan. Hem interesseren alleen de glazen deuren. Vloekend neemt hij zijn post weer in.

Intussen is Henri, zonder op of om te kijken door het doolhof van gangen en trappen op de bovenste etage aangekomen. Een klein ruitje toont het dorp onder hem. Hij kijkt erdoor naar beneden en bij de gedachte, dat het dorp gekadastreerd lijkt door de lichtjes, tekent zich een glimlach op zijn mond af.

Een enkele auto verzet de bakens. Steelt onverstoorbaar de grenzen, rijt de stilte aan flarden. Het is maar een klein raampje waar hij zijn bespiegelingen op ademt. Niet veel groter dan een wc-raampje. Als het beeld volledig achter een sluier van condens is verdwenen, blijft hij in gedachten verzonken staan, kijkend naar de muur, maar zonder deze waar te nemen. Het is de haat in zijn keel.

Toch keren zijn positieven sneller dan het geluid.

Hij blijkt zich op de bovenste galerij te bevinden, waar geen genummerde deuren meer zijn, geen rode pluchen loper. De enige deur draagt een bordje: DIENST.

Achter deze verboden toegang voor onbevoegden leidt een metalen wenteltrap naar een nok, waar de liftkoker in uitkomt en de mechanismen kunnen worden nagekeken.

Voorzichtig sluit hij de deur achter zich en begeeft zich naar boven, terwijl elke stap een holle klang veroorzaakt. Als hij halverwege is, treedt plotseling de schakelapparatuur ratelend in werking. Enige tijd blijft hij bewegingloos staan. Maar er is niets waaruit blijkt dat hij achtervolgd wordt. Het is het gewone geluid, dat ontstaat als de lift zich in beweging zet. Bovengekomen onderzoekt hij, of er een mogelijkheid is zich eventueel te verschuilen.

De ruimte wordt verlicht door een ronde buis. Het witte licht knippert aan de uiteinden, die elkaar in een plastic ring ontmoeten. Een ijzeren traliewerk geeft toegang tot een dodelijke val. Het hek blijkt te zijn afgesloten. Daartegenover, bij de muur, staan twee bussen. De ene bevat smeervet, de andere verf. Uit de bus met smeer steekt een houtje, op de verf ligt een dik vel.

Meer uit wantrouwen dan uit nieuwsgierigheid speurt hij verder rond. In een hoek liggen grote kluwen breeuwkatoen. Verder nog een paar stapels kranten en tijdschriften. Enkele houten schotten staan schuin tegen de muur. Daarachter ligt een meisje te slapen. Veel ouder dan tien kan ze niet zijn. Ze ligt op een laag pakpapier en kranten.

Een poosje slaat hij haar zwijgend gade, realiseert zich dat hij in het geheel niet van haar aanwezigheid geschrokken is. Ze draagt een rokje dat tot halverwege haar dijbeentjes komt: witte sokjes steken sterk af tegen het zwart van haar lakschoentjes. Ze heeft een paar vingers in haar mond; pink en wijsvinger liggen ter weerszijden van haar neus. Ze heeft nog maar één strik, de andere zal hier wel ergens liggen.

Ze schrikt wakker, als Henri haar aanraakt.

Hij beduidt haar dat ze voor hem geen angst hoeft te hebben en dat ze geen geluid mag maken. Het meisje kijkt hem bang en tegelijkertijd ongelovig aan. Dan kruipt ze snel achter de schotten vandaan en tracht zich uit de voeten te maken.

Bij de trap grijpt Henri haar bij de arm. Plotseling kwaad, bijt hij haar toe dat ze niet mag weglopen. Met grote ogen van ontzetting kijkt het meisje de vreemde aan, die haar zo hard in haar arm knijpt, haar zelfs door elkaar schudt en haar allerlei vragen stelt die ze niet begrijpt. Een konijntje, versteend van angst bij het aanschouwen van de slang. Ze begint te schreeuwen en probeert zich los te werken. Slaat met haar vrije hand, trappelt.

‘Lass mich! Lass mich doch!’

Van het ene moment op het andere is zijn gemoedstoestand veranderd.

Dit is de nieuwe generatie, zijn generatie nog. De generatie van de schuldelozen, van de beestendiertjes.

Het doodsbange wicht barst in snikken uit, tevergeefs wringend om aan zijn greep te ontkomen.

Hij sleurt haar mee naar een hoek en dwingt haar te gaan liggen. Haar gillen is oorverdovend.

Als hij bij haar neergeknield is, drukt hij zijn ene hand op haar mond, terwijl hij haar met de andere van haar kleren begint te ontdoen. Maar ze spartelt zo hevig, dat hij toch zijn andere hand moet gebruiken om haar in bedwang te houden, waardoor ze opnieuw gelegenheid krijgt om hulp te krijsen.

Zo lukt het niet.

Hij grijpt in de bus met smeervet en propt daarmee haar mond vol, waarop de angstkreten onmiddellijk overgaan in een snel snuiven. Om de doeltreffendheid van zijn vondst te beproeven, knijpt hij haar neus even dicht.

Het slachtoffer probeert met wanhopige bewegingen van haar kaken de geelgroene smurrie uit haar mond te werken, kronkelend onder zijn greep. Maar door een groot tekort aan adem worden haar bewegingen al trager en trager. Nu heeft hij beide handen vrij. Hij kan met haar spelen.

Eerst bevoelt hij zijn prooi langdurig op alle plaatsen. Dan scheurt hij haar rokje in een ruk van de spartelende beentjes. Vervolgens ook het broekje met de roze bloemetjes.

Laat zijn vingers over haar nog onbegroeide buikje gaan. Haar met gespreide handen op de grond houdend, werkt hij zich op zijn knieën recht voor haar en trekt haar benen langs de zijne. Dan opent hij ruw het broze lichaampje.

Als hij zich na geruime tijd van haar ontdoet, loopt er een stroompje bloed uit een gapende wond.

Het kind blijft roerloos liggen, vermoedelijk gestikt, de beentjes wijd gespreid. Haar mond hangt open. Het hoofdje ligt afgewend.

Minutenlang staat Henri er zonder te bewegen naar te kijken. Ineens lijkt hij een besluit te hebben genomen. Hij bukt zich, sleept het kind naar de muur en legt haar hoofd ertegenaan. Dan verbrijzelt hij met enkele zware trappen van zijn schoenen haar schedel tegen de stenen wand.

En zonder nog om te kijken, daalt hij de wenteltrap weer af. Op de galerij aangekomen, kijkt hij opnieuw door het raampje. Het dorp.

Tot zijn voldoening bemerkt hij, dat geen enkele beweging het beeld nu nog verstoort.

1965

-

BALTHAZAR

Het is schemerig binnen en buiten donker. De kaars die mij licht verschaft, walmt en ﬂakkert; slingert grote schaduwen in het rond. Omdat ik toch zo weer naar bed ga, snuit ik hem maar niet.

Het moeten vlooien geweest zijn en nu al voor de derde keer. Aan de zijkant van mijn knie zitten enkele blaasjes met middenin een haast onzichtbaar gaatje. Daardoorheen hebben zij het bloed opgezogen. Zeker kan ik het natuurlijk niet weten, maar ik geloof dat het er meer dan twee geweest zijn. Ze hebben er een verdelgend poeder voor. Ik zal er morgen wat van kopen.

Ik kijk uit het raam en wacht tot het jeuken afneemt. Ik moet me tot het uiterste inspannen niet te krabben; toch is dat de beste manier, want als je krabt wordt het alsmaar erger.

Ik zie mijn gezicht op de ruit, als een portret, in een lijst van sponningen. Met moeite kan ik mijn ogen onderscheiden. Ze glimmen niet, maar kleven als doffe vlekken op mijn gezicht, alsof ik een hoogtezonbrilletje op heb.

Het bed met de omwoelde dekens. De matras hangt er half uit en raakt met een punt de grond. Toen ik na uren, die voorbij kropen, nog de slaap niet had gevat, ben ik maar weer opgestaan.

Zodoende zit ik hier in het holst van de nacht aan de tafel, half onderuitgezakt, met lome knieën. En kijk naar de koude theepot op het lichtje, dat eruitziet als een gestileerde vierpotige spin. Het waxineblokje is geheel opgebrand; er ligt alleen nog een stukje metaal in het glaasje. Heb ik dan zoveel thee gedronken? Dat moet wel, want het is niets voor mij om het lichtje te laten branden zonder nut.

In de vensterbank hebben de bloemen hun kleuren gedoofd, vooral de rode geraniums. Die zien er in het donker altijd zwart uit. Toch zijn ze er niet minder mooi om. Het is alsof de kleuren nog nagloeien in mijn gedachten. Dat komt zeker doordat ik zo precies weet hoe zij eruitzien, overdag. Ik houd van mijn planten.

Ze geven leven en rust, ze verspreiden zachte geuren en al hun diensten komen voort uit volstrekte onbaatzuchtigheid, dat is wel het belangrijkste. Een scheutje water, dat is alles waar zij om vragen en een beetje licht. Zelfs als het donker is, zie ik hun schoonheid nog.

Omdat er hier niemand anders is, zou men kunnen zeggen dat ik alleen ben, maar dat is niet zo.

Ik ben ervan overtuigd dat Balthazar deze bewering zou tegenspreken; niet uit piëteit, want dat is niets voor hem, maar eerder uit eigenwaan. Daarvoor zou ik hem echter eerst zijn jas moeten uittrekken, want in het donker spreken deze vogels zelden.

Balthazar is naar zijn zeggen ouder dan honderd jaar. Maar daar geloof ik niets van; hij is een echte snoever. Veel kletsen, weinig hersens. Zoiets heb je snel door.

Hij is een echte betweter. Scheldt tegen voorbijgangers, zeurt dat de sinaasappel bitter is; of hij vertelt opzettelijk leugens. Als ik er dan iets van zeg, scheldt hij zelfs tegen mij. Maar ik weet dat hij het zo niet bedoelt.

Net als van mijn planten houd ik ook van Balthazar. Want in zijn hart is hij goed en hoeveel gezellige uren hebben we samen al niet beleefd. Ik kan hem geen groter plezier doen dan zijn kooi voor het raam in de zon te zetten en die dan te openen, zodat hij aan alle kanten kan hangen en klimmen. Dan begint hij te zingen en te ﬂuiten en heb ik ’s avonds de grootste moeite om hem weer naar binnen te krijgen. Koppig haakt hij dan zijn klauwen in de spijlen en krijst tegen me als ik hem beetpak en een voor een zijn tenen losmaak. Waarschuwen helpt dan niet meer; hij houdt pas op als ik de zwarte deken over zijn kooi doe. Die deken noem ik zijn jas.

Ik heb hem ongeveer drie jaar geleden kregen. Dat ging zo. In huis was het ongezellig en kil, zoals het ’s winters vaak is als het niet waait en de kachel niet wil trekken. Daarom ging ik uit om een borreltje te drinken.

In het kroeglokaal was het erg stil. Er zat maar één man. Op de bar had hij een blikken koektrommel gezet, waar hij met zijn rug naartoe was gaan zitten.

We raakten in gesprek over de winter en het koningshuis. Onder het spreken keek hij steeds schichtig achterom, alsof hij een onverhoedse aanval wilde voorkomen.

Ik vroeg hem wat hij in die trommel had.

Hij boog zich naar me over, hield zijn hand bij zijn mond en zei heel zacht: ‘Een duivel, meneer. Een groene.’

Ik antwoordde vanzelfsprekend dat ik niet begreep wat hij bedoelde. Toen vertelde hij me dat hij het blik straks in de gracht zou smijten om eindelijk van die kwelgeest verlost te zijn, maar dat je het met duivels nooit kon weten en dat hij zich daarom eerst nog wat moed was gaan indrinken.

Volgens mij hoopte hij dat zijn groene duivel onderwijl zou stikken, want ik kon op geen enkele plaats een luchtgaatje ontdekken en dat het een levend wezen betrof dat hij in het blik gevangen hield, had ik stilzwijgend aangenomen.

Opeens begon hij te schreeuwen.

‘Straks mieter ik het hele zooitje in het water! Al moet ik er een bijt voor hakken! Maar verzuipen zal ik hem!’

En nadat hij zijn zoveelste glas geleegd had, gaf hij zo’n dreunende slag op het blik dat er een diepe deuk in het deksel kwam.

Ik keek naar zijn gezicht, dat roodachtig was geworden en naar de Russische muts die hij steeds had opgehouden en die nu door de slag scheef op zijn hoofd kwam te hangen. En op hetzelfde moment dat hij met beide handen zijn hoofddeksel weer recht schoof, orakelde er onverwachts een gedempte, maar toch schor krijsende grafstem:

En zij dronken een glas

En zij pisten een plas

En lieten de zaak zoals die was…

Zijn ogen bolden haast uit hun kassen van schrik, terwijl zijn gezicht van angst vertrok. En zonder nog een woord te spreken verliet de man ijlings het café.

Pas bij het openen van de deur gebruikte hij zijn handen, die al die tijd aan de van namaak-persianer vervaardigde muts gekleefd leken.

Zo kreeg ik Balthazar.

Nu enkele weken geleden zijn nukken zijn begonnen, denk ik wel eens, ik wilde dat ik die koekbus maar nooit had meegenomen. Met die nukken bedoel ik niet het gemopper en gescheld op alles en nog wat, maar wat ik ben gaan noemen zijn ziekte, die vrienden en kennissen mijn woning doet schuwen.

Een der laatsten heeft me aangeraden Balthazar te verkopen, omdat hij een zwarte tong heeft en de snavel van een roofvogel en ook omdat hij de papegaaienziekte zou hebben, die dodelijk is.

Maar ik geloof niet dat Balthazar gevaarlijk is, ook niet nu hij niet helemaal dezelfde meer is als vroeger.

Voortdurend dringt de gedachte zich aan me op dat ik ergens gelezen heb dat de papegaaienziekte niet eens door deze vogels kan worden overgebracht; dan is het toch ook redeloos deze benaming te gebruiken. Daarmee wil ik zeker niet het bestaan van de ziekte als zodanig ontkennen, zeker niet; iedereen weet immers dat die bestaat.

Eerst neemt men rossige puntjes op benen en gezicht waar, die tot blaasjes zullen opzwellen, bevattend de gifstof, een glazig slijm dat brandt als lava. Vervolgens treedt een loomheid in die tot slaap maant. Zodra men zich echter ter ruste heeft gelegd, vervangt de dood de slaap.

Dat weet ik allemaal best.

Waar het mij om te doen is, is aan te tonen dat Balthazars ziekte niet de papegaaienziekte is. Hij is niet eens een papegaai.

Nou ja, hij is wel een papegaai, maar toch blijf ik erbij.

Zijn ziekte kenmerkt zich eigenlijk alleen door agressiviteit tegen alle overdreven vriendelijkheid. Meer niet.

Langzamerhand heeft hij iedereen al gebeten. Hem van alles de schuld geven zou toch ook weer niet redelijk zijn. Men heeft het ten dele wel aan zichzelf te danken gehad. Balthazar waarschuwde altijd vooruit als ze hem wilden koppiekrauwen.

Maar steeds als hij terugweek en krijste: ‘Niet aaien! Niet aaien!’ (soms tot drie keer toe), vonden ze hem juist zo aandoenlijk en eigenwijs dat ze van ophouden niet wilden weten.

Sommigen liepen na de beet onmiddellijk het huis uit; anderen lachten zuur en vroegen eerst nog om jodium en een pleister. De meesten groeten mij niet eens meer als ik ze nog een enkele keer op straat tegenkom.

Je zou rustig kunnen zeggen dat na het incident met Van Vogelenzang niemand hier meer heeft willen komen.

Van Vogelenzang kwam hier ’s avonds wel eens aan, wanneer hij met zijn hondje een straatje om ging. Het dier, een dwergpoedeltje, ging altijd zo tekeer tegen Balthazar dat we het meestal in de bijkeuken lieten.

Nog nooit had Van Vogelenzang bijzondere aandacht aan Balthazar besteed, maar die avond wilde hij hem, net als alle anderen, over zijn veren strelen. Door de tralies kon hij hem echter onmogelijk bereiken. Nog minder toen Balthazar zijn gretige vingers probeerde te ontwijken en over zijn stok naar de andere kant schuifelde. Maar kennelijk had Van Vogelenzang zich zo vast voorgenomen de vogel zijn genegenheid te tonen, dat hij er zelfs de kooi voor wilde openmaken en zijn hele arm gebruiken toen zijn vingers te kort bleken.

En alle waarschuwingen ten spijt opende hij het deurtje, waarvan Balthazar ogenblikkelijk proﬁteerde en een plaatsje vond op de gordijnroede.

Zoete woordjes konden hem niet bewegen naar beneden te komen.

Plotseling kwam het poedeltje van Van Vogelenzang binnen. Hoe het zich heeft kunnen bevrijden, is mij tot op heden nog niet duidelijk, maar ik wilde dat het arme dier maar nooit ontsnapt was. Want voordat wij goed en wel begrepen hadden wat er gebeurde, stortte Balthazar zich op hem en takelde het van pijn en angst gillende beestje in korte tijd zo toe dat het ter plaatse, onder verlies van veel bloed, de geest gaf.

Van Vogelenzang werd woedend en begon jacht te maken op de moordenaar, die weer naar zijn hoge zitplaats was gevlogen en met bebloede snavel zijn veren zat recht te strijken. Toen aan de gordijnen trekken niet bleek te helpen, hief Van Vogelenzang de schemerlamp boven zijn hoofd en begon daarmee naar Balthazar te zwaaien. Deze zat, druk in de weer, verontwaardigd in zichzelf te praten, wat Van Vogelenzang nog razender maakte.

Eerst leek het dus of Balthazar niets doorhad, maar opeens strekte hij zich uit en liet zich als een valk neervallen op zijn belager, hem enkele venijnige beten toebrengend. Pas toen zijn slachtoffer op de grond kronkelde en mij luidkeels om hulp riep, vloog hij uit zichzelf zijn kooi weer binnen en ging verder met zijn toilet.

Daarna is voor mij de eenzaamheid begonnen.

Waarom heb ik hem niet allang van de hand gedaan? Elke cent die ik voor hem krijg is immers winst en er is altijd wel iemand te vinden die hem hebben wil; desnoods een marktkoopman, desnoods een poelier. Dan komt hij als houtsnip of zo op tafel. Zou dat geen prachtige wraakneming zijn?

Maar dat kan ik niet.

Me van hem ontdoen zou onmenselijk zijn, na al die tijd die we samen zijn geweest. Daar komt nog bij dat ik buiten hem nu niemand meer heb. We zijn aan elkaar gewend geraakt en horen bij elkaar. En zo moet het blijven.

Het moet wel heel laat zijn nu. De stilte begint me langzamerhand te wurgen.

Ik sta op en trek de zwarte deken van de kooi. Balthazar.

Hij rekt zich uit, zich op één poot uitstrekkend, terwijl hij een vleugel langs zijn stok uitwaaiert. Verstoord en wazig kijkt hij me aan.

Haast onweerstaanbaar voel ik de behoefte hem te strelen, maar ik durf niet goed.

Het jeukend gevoel aan mijn knie is nog steeds niet minder geworden. Integendeel. Als ik me niet kan inhouden en begin te krabben, zie ik dat de rug van mijn hand bedekt is met blaasjes.

Ik moet morgen beslist vlooienpoeder halen.

1965

-

VIER MEI

1

Behoedzaam laat ik me uit bed glijden en begin in het stikdonker mijn kleren te zoeken; zo geruisloos mogelijk om haar niet wakker te maken. Na iedere beweging houd ik me even stil en luister naar haar ademhaling. Zo kom ik in de andere kamer met de zekerheid dat ik haar slapend achterlaat.

De gordijnen in de zitkamer laten een kier vrij, waardoorheen ik een natriumlantaarn op straat kan zien. Ik kijk op mijn horloge, waarbij ik de wijzerplaat naar het raam moet keren. Half drie.

Onder het aankleden zie ik de twee katten op de bank. Ze liggen in elkaar gedraaid te slapen. Zonder twijfel hebben ze me gehoord en zijn ze wakker; ze veinzen altijd; doen altijd net alsof. Misschien haat ik ze daarom wel zo.

Het lukt me ook zonder geluid de knip van haar tas te openen en de sleutels eruit te nemen. De voordeur laat ik aanstaan; ik durf hem niet in het slot te trekken; ik ben trouwens binnen een half uur weer terug.

Op de trappen kom ik niemand tegen. Zeventig treden naar beneden. Hoeveel keer heb ik ze al niet geteld.

Bij iedere etage gluur ik om de hoek en bespied de rij deuren. Niemand. Ook buiten ben ik alleen.

In de verte kan ik de branding horen. Toch besluit ik om niet langs het strand te gaan. Liever ga ik regelrecht door het dorp; des te eerder is het achter de rug.

Nu eerst de menie halen. Al enige tijd heb ik de bus in de garage klaarstaan, maar tot nu toe heb ik hem niet gebruikt.

Ik steek de parkeerplaats diagonaalsgewijs over; wanneer ik me schuil zou houden in de schaduw van de hoge muur, zou mijn gedrag argwaan kunnen wekken. Nu niet. Nu ga ik gewoon even naar de garage om iets te halen. Vannacht moet ik het doen. Niet meer uitstellen.

Voor de zoveelste keer ben ik met een bezweet lichaam aan de nacht overgeleverd. Het leek me toen maar het beste uit bed te gaan en het bevel uit te voeren.

Zonder moeite vind ik de bus en de kwast en sluit de deur weer achter me.

Onderweg komt een kleine politieauto me achterop. Een Volkswagen. Ik loop gewoon door. Ik bedoel je kunt toch wel lopen ’s nachts. Twee kerels in leren pakken stappen uit. Ze vragen wat ik doe. Ik zeg ik wandel. Dan vragen ze hoe ik heet. Zeg ik niet. Ik ga niet aan de eerste de beste zeggen hoe ik heet. Dat gaat zo een tijdje door. Ik voel dat het mis begint te gaan. Ze blijven maar zaniken. Op het laatst moet ik instappen; ze nemen me mee naar het bureau. Op weg naar het bureau doe ik geen mond open, ik doe trouwens helemaal geen mond meer open. Dat kan ik ook niet; ik zou juffrouw Liebstein in opspraak brengen; dan zou ik zeker niet meer bij haar kunnen blijven. Daar zullen zij dan wel voor zorgen. De klootzakken in het zwart. Ze laten me in een kamer, een soort wachtkamer. Daar zitten nog meer van die kerels. De meesten hebben hun schoenen uitgetrokken, een paar zitten te kaarten. Ze willen me kofﬁe geven, maar ik moet hun kofﬁe niet. Dan pakken ze mijn bus en kwast af. Zie je wel.

Ik mag gaan zitten, maar ik blijf liever staan; ik ken die trucs. Even later komt er een andere bij. Hij zegt, je kan naar huis als je zegt wie je bent. Maar ik denk aan juffrouw Liebstein. Krijg jij de pest maar.

Dan nemen ze me mee door een lange gang met tegels. De inspecteur vindt het beter dat je ingesloten wordt, zeggen ze. Mij best.

Ik kijk nauwelijks waar ze me laten. Ik zie een bed, ik kruip erop en doe mijn ogen dicht. Als ze de dikke deur dichttrekken slaap ik al bijna.

De volgende ochtend word ik heel vroeg wakker. Door een klein ruitje in mijn cel komt vaag wat licht naar binnen. Het is nog maar net dag. Ze denken dat ik nog lig te slapen, want het ronde lampje achter een spin van ijzer is nog uit. In de schemering klim ik van de strozak en ga naar de plee in de hoek, achter een groen klapdeurtje. Daar pis ik rijkelijk over de houten kist, omdat ik niet de moeite neem de deksel te verschuiven. De stank die dan zou vrijkomen geloof ik ongezien. Die is altijd dezelfde. Trouwens, afgezien van het nummer op de deur en de hoek vanwaaruit ik de kerktoren kan zien, is er niets veranderd. De spreuken op de muur, de tafel en de stoel, allebei vast verankerd aan het beton, alles is net zo.

Ook nu weer hebben ze mijn veters uit mijn schoenen genomen en mijn zakken leeggehaald. Het is makkelijk als je de gang van zaken kent, daarom kon ik mijn shag en lucifers in mijn onderbroek verbergen, voordat ze me fouilleerden.

Om zes uur precies zal er iemand aan de deur komen, drie keer kloppen, het luikje openen, door het kijkgaatje loeren en iets roepen als: ‘Goeiemorgen, poedelen!’

Dat kloppen is het mooiste, dat geeft je zo echt het gevoel dat je je hebt teruggetrokken in je privévertrekken. Er is zelfs een belletje voor de bedienden. Niets hoef je zelf te doen; zelfs het licht doen ze voor je uit en aan.

De vorige keer riep ik na het kloppen: ‘Binnen!’ En toen het luikje openging: ‘Voyeur,’ of zoiets. Maar dat zullen ze allemaal wel doen, of het is helemaal niet leuk, want er klonk nooit een uitbundige schaterlach van de andere kant.

Ze zullen me vandaag wel weer loslaten. Er is immers niets gebeurd. Er is totaal niets gebeurd, verdomme.

Om de tijd wat te doden doe ik wat gymnastische oefeningen; trek me op aan de tralies; spuug mijn keel droog naar de daken en de duiven op de toren, totdat het glas helemaal nat is en ondoorzichtig. Als dat me begint te vervelen pak ik het enige beweegbare stuk uit de boedel, een aantal tijdschriften op christelijke grondslag, die tot een soort surrogaatbijbel zijn ingebonden. Ik begin erin te lezen, waarbij ik het boek opengeslagen op mijn dijbenen laat rusten. Iedere bladzijde voorzie ik bij het omslaan van een kleine verminking. Ik trek het papier eerst recht, langzaam, zorgzaam bijna, en dan plotseling knauw ik er een hoekje af.

Daar ga ik mee door als mijn ogen al zijn afgedwaald naar de teksten op de muren, die in iedere cel hetzelfde zijn. DE KLOK SLAAT IEDER UUR. Die is leuk. Nog leuker dan: IK ZAT HIER VOOR JOU, of: WACHT OP MIJN. Die dat schreef hebben ze levenslang gegeven.

Het meeste is onleesbaar als de tijdschriften. Een nachtje in een cel verschaft een uniek inzicht in de mens. Hier geven zij hun intiemste gedachten prijs. Hier ontplooit hun geest zich vrij: MARIE, I LOVE YOU.

Maar zo langzamerhand heb ik het toch wel bekeken. Is het niet al tijd om me te wekken? Of vergeten ze dat zo’n beetje met opzet. Als ze straks komen, ga ik met wijd open mond voor het loerholletje staan. Dan laat ik hun ogen smelten op mijn tong. Nee, beter nog. Ik maak een handstandje tegen de deur. Ik laat ze mijn kont kussen. Er zijn nog wel mogelijkheden; mogelijkheden zat.

Niet veel later gaat de deur open en loop ik weer door de tegelgang. Dit keer naar het washok. Zwijgend naast mijn geleide. Het lukt me niet een krant los te krijgen.

Nee, dat gaat niet. De inspecteur heeft gezegd insluiten. Hij heeft niet gezegd insluiten en krant geven. Verder heeft hij niets gezegd.

Ik word weer teruggebracht.

Enkele uren later krijg ik weer bezoek. Nu is het de inspecteur zelf. Ik wed dat hij eens verstandig komt praten. De schatbewaarder met zijn sleutelbos blijft beleefd buiten staan. De inspecteur slaat met zijn handschoenen iets van zijn broek dat daar helemaal niet zit. Hij gaat op de rand van het bed zitten en steekt een sigaret op. Eerst doet hij het pakje weg, maar dan haalt hij het weer tevoorschijn en houdt het mij voor.

‘Dank u zeer,’ zeg ik, ‘maar ik rook alleen shag.’ En van onder mijn kussen neem ik mijn eigen tabak en begin te rollen. De inspecteur vertoont geen spoor van verbazing, maar wacht geduldig tot ik klaar ben. Ik op mijn beurt heb ook helemaal geen haast; bekijk mijn maaksel van alle kanten, klop zorgvuldig tegen de uiteinden en knijp er uiteindelijk een stukje van af.

Ik voel dat hij binnen enkele ogenblikken zal opmerken dat het veel verstandiger zou zijn als ik zou zeggen wie ik ben. Op deze manier raak ik van de wal in de sloot en meer zo.

Maar daarmee kan ik hem onmogelijk van dienst zijn. Al houdt hij me een week vast. Overigens, een naam is maar een vage aanduiding. In andere omstandigheden zou het me niets kunnen bommen. Vooruit maar, ik heet Henri. Maar nu kan het onmogelijk.

Ik krijg zowaar een vuurtje. Meneer is pedagoog zeker. Maar dat zeg ik niet hardop, ik kijk wel uit. Ik zeg helemaal niets. Zo was ik dit varkentje. Vanavond slaap ik weer bij juffrouw Liebstein. Ze zal zich wel rot lachen als ik het haar vertel. Ik hoop dat ze begrijpt waarom ik ben weggegaan. Ik kon niet anders. Gelukkig had ik er al met haar over gesproken, dat maakt alles veel duidelijker. Ze heeft me afgeraden het te doen en ze heeft natuurlijk gelijk. Ze heeft altijd gelijk. Ik heb me er ook tegen verzet, maar het had geen zin. Nu is het door al die soesa nog niet gebeurd.

De inspecteur slaat me gade met godengeduld. Hij rookt heel rustig verder en dat is precies wat ik ook doe. Rustig roken, niemand zeggen. Dat ﬁguur achter de deur snapt er niets meer van. Hoeft ook niet. Laat maar kalm staan.

Ik hou er wel van als mensen zich zo om me bekommeren. Ik sla mijn benen over elkaar en kijk de inspecteur uitdagend aan. Iets te uitdagend misschien, want hij trapt zijn rokertje op de vloer uit en verdwijnt zonder me nog een blik waardig te keuren.

Pas tegen half acht ’s avonds laten ze me los. Ik krijg al mijn spullen terug. Ik mag nog niet eens klagen. Als ze gewild hadden, hadden ze me waarschijnlijk nog veel langer kunnen vasthouden.

Niet direct ga ik terug naar juffrouw Liebstein.

Ik kan me niet verzetten tegen de drang even om te lopen en te gaan naar de plaats die ik in de nacht niet kon bereiken.

De kerk.

Als ik er aankom, zie ik mensen langzaam naar buiten schuifelen. Honderden. De meesten dragen bloemen. Niemand spreekt een woord. Aan de overkant van de straat sta ik met mijn pot en mijn kwast en wacht tot de rups in zijn geheel uit de stenen cocon gekropen is en langs de stoeprand tot stilstand komt. Nadat enkele mensen die niet uit de kerk kwamen zich ook hebben opgesteld, zet de stoet zich weer in beweging en verdwijnt langzaam uit het gezicht. Een gewonde duizendpoot.

Nu begrijp ik opeens waarom het vannacht had moeten gebeuren. Juist vannacht. Dat was het dus. Er zal geen beter moment meer komen.

Ik huiver bij de gedachte dat nog niet alles verloren is. Ik heb de menie bij me; ik hoef maar over te steken. Een paar stappen maar. De uitwerking zal nu misschien nog groter zijn. Mijn hart bonkt in mijn keel. Maar ik weet dat ik het niet zal durven.

Ik draai het beeld af en ga daar weg.

Nu wil ik terug.

De katten zullen wel blaffen van de honger.

2

Als vanouds begin ik de treden te tellen. Zorgvuldig. Bij iedere etage moet ik een bocht maken, dan herhaal ik het verzamelde aantal. Boven gekomen blijf ik stomverbaasd staan.

Eenenzeventig. Kan niet.

Al tellend begin ik de trappen weer af te dalen. Beneden heb ik tot zeventig geteld. Zie je wel.

Voor de zekerheid doe ik het naar boven nog eens over.

Als ik hijgend voor de deur sta heb ik er weer een te veel. Ik kan het bijna niet verdragen, maar ik zal vanavond nog wel eens nagaan hoe dat precies in elkaar zit.

Met de sleutels die ik vannacht heb meegenomen open ik de deur. De bus met menie en de kwast zet ik op het balkonnetje dat aan de bijkeuken vastzit.

Ik buig me over de rand en spuug naar beneden. Ik wacht tot ik het witte bolletje ongeveer tien meter lager op straat hoor kletsen. Dan ga ik de kamer in.

Op tafel vind ik een briefje:

Lieveling,

Toen je vannacht uit bed ging en ik je naar buiten hoorde gaan, heb ik nog geaarzeld of ik je terug zou roepen. Ik begreep wel wat je van plan was en je weet hoe ik daarover denk. Toch vond ik het beter je maar te laten gaan. Het hield je zo bezig, je had zo liggen woelen. Maar waarom ben je de hele nacht weggebleven?

Ik heb op je liggen wachten tot de vroege morgen. Op het laatst werd ik zelfs even ongerust. Maar jij zult niet in zeven sloten tegelijk lopen.

Lieverd, ik kom vanavond iets later, wil jij weer voor de poezen zorgen?

Daag, Eva.

Ze heeft me dus toch nog gehoord. Je zou haast zeggen, vanzelfsprekend; ik schijn de gave te bezitten voortdurend door de mand te vallen.

Dat is allemaal wel erg leuk, maar al met al is het nu nog niet gebeurd. Hopelijk ben ik dan toch door mijn poging van die obsessie verlost. Ik heb weinig zin er nog eens op uit te gaan. Ik zou trouwens toch weer gepakt worden.

Terwijl ik zo sta te denken, het briefje nog in mijn hand, is er een blauwogig harig beest op de tafel geslopen en daar gaan liggen. Het kreng heeft nog gelijk ook, het is allang etenstijd. Ik zal ze wat geven omdat juffrouw Liebstein zo gek is op ze en ik op haar. Als het aan mij lag, konden die twee siamezen zo vertrekken. Het zou een hoop ergernis minder betekenen.

Als ik in de keuken een blikje met het een of ander samengeperst afvalproduct opendraai en de smurrie in het kommetje van oranje email uitsmeer, krioelt de tweeling rond mijn handen. Ze zijn blijkbaar uitgehongerd.

Voor juffrouw Liebstein zet ik er nog wat melk naast. Maar ze hebben allang geen aandacht meer voor me. Ik zie alleen nog maar wiebelende staarten, die als gehypnotiseerde slangen uit een zwart anusje groeien. Wat een schepsels.

Hoe ik me later zal kunnen verantwoorden, kan me op dit moment niet schelen, maar als ik de deur van de bijkeuken zie openstaan, kan ik me met de gedachte alleen niet meer tevredenstellen. Ik moet het ook zien gebeuren.

Voorzichtig schuif ik mijn voet onder een van de buiken en zwiep het dier over de reling van het balkonnetje.

Met gespreide poten zeilt het de diepte in.

Zo, dat is dat. Die is er geweest. De ander schijnt niets gemerkt te hebben; hij schrokt tenminste rustig verder. Fijne vriend.

Nu het tuig gevoerd is, ga ik voor mezelf iets klaarmaken. In de ijskast vind ik een biefstuk.

Onder het schudden van de pan krullen zo nu en dan de vlammen over de rand. Soms storten ze zich zelfs op het zienderogen krimpende stuk vlees. Om nog iets over te houden, staak ik het vuren en neem de pan mee naar binnen.

Of het komt doordat het vlees zo mals is weet ik niet, maar als ik zit te eten voel ik opeens een hevig verlangen naar juffrouw Liebstein. Ze is een geweldige vrouw. Ze moet al ver in de dertig zijn, maar ze heeft nog een prachtig lichaam. Eva Liebstein, mijn vroegere lerares geschiedenis.

Ik stel me haar gezicht voor. Haar grijze ogen. Haar mond is roerloos, als je dat tenminste zo kan zeggen. Ik zie ﬂitsen van haar gelaat.

Ik geloof dat ze mooi is, echt mooi, bedoel ik.

Eigenlijk begrijp ik haar niet. Waarom duldt ze mij om zich heen als ze iedere man kan krijgen die ze wil. Want zo staan de zaken. Dat weet ik zeker. Ze heeft er blijkbaar geen behoefte aan. In dat opzicht heeft ze ook geen behoefte aan mij. Ik weet dat ze nooit naar me verlangt. Het is eerder zo dat ze mij toestaat bij haar te blijven, zonder een slaaf van me te maken, want een slaaf wil ik voor haar zijn. Merken zal ze dat niet aan me; ze zou het banaal vinden. Dat is juist het vreemde, ondanks alle verschillen wil ze op gelijke voet met me leven. Problemen die toch eigenlijk alleen haar aangaan, wil ze pertinent met mij bespreken. Ze stelt prijs op mijn raad, zonder dat het lijkt of ze me wil opvoeden. Zelfstandig maken of zo. Ze gelooft me, luistert aandachtig als ik iets te vertellen heb, doet ook wel eens wat ik voorstel.

Ze laat me zelfs bij haar in bed liggen.

Toch geloof ik niet dat ze me accepteren zou. Waarschijnlijk stelt ze me op de proef en stuurt ze me weg zodra ik haar probeer te benaderen. Want hartstocht schijnt ze niet te kennen. Zelfs niet op de momenten dat ze echt vrouw wil zijn. Ik zal het uitleggen.

Soms gaat ze tegenover me zitten en begint zich langzaam uit te kleden, terwijl ze naar me glimlacht. Ik raak volledig in haar ban. Kan mijn ogen niet van haar afhouden. Dan legt ze zich in gerafﬁneerde bewegingen op de bank en slaat haar armen achter haar hoofd. Ik schrijf maar iets, het gaat soms anders.

Ze doet haar armen achter haar hoofd, zodat de knopen van haar kleren dreigen te barsten. Haar rok bundelt samen in haar schoot als ze haar benen onder zich optrekt. Jezus. Ik kan ze zien tot de boorden van haar kousen. Ze draagt bij voorkeur zwarte nylons.

Het maakt alles deel uit van een groter geheel. Ik geloof dat ze mij haar lichaam wil laten bezitten door het me te tonen. Haar schoonheid zien moet genoeg zijn.

Verleiden is het niet. Daarvoor hoeft ze zich trouwens niet zo binnenstebuiten te keren. Eén woord zou me op slag machteloos maken. De pest is, dat ik zonder woorden ook machteloos ben.

Zodra ik merk dat ze me wil bemoederen ga ik ervandoor. Dan weet ik wel genoeg. In ieder geval wil ik aanspraak kunnen maken. Die weg, ik weg. De illusie achterna. De mist in.

Met het laatste stukje vlees aan mijn vork geprikt veeg ik de pan schoon en breng hem terug naar de keuken.

Ik zal afwassen en de boel wat aan kant maken om haar te verrassen.

De kat staat nog steeds te eten. Hij zal het wel koud krijgen vannacht.

Een half uur later heb ik mijn voornemen gestand gedaan en ziet alles er piekﬁjn uit. Het wachten is op juffrouw Liebstein. Om de tijd te doden pak ik een velletje papier en begin wat te werken. Eerst een paar tekeningetjes, dan een paar losse regeltjes, waar ik later misschien nog iets mee kan doen. Tot ik opeens zin krijg een heel verhaal op te zetten. Nieuw vel.

Ik begin met grote heggen ribes.

Dan maak ik er rododendron van, maar dat staat weer te kitscherig.

Kamperfoelie, dat is het beste. Ruikt nog lekker ook.

Uiteindelijk laat ik ook die weg.

Het begin is tenminste nauwgezet. Dat moet zo goed gaan.

Souvent polir, ajouter quelquefois. Zo doe je dat.

Op het laatst laat ik het hele oorspronkelijke plan varen. Te veel intrige. Flauwekul. De naakte feiten, die moet ik hebben.

Ik schrijf een korpschef. Hij schiet zijn vrouw door de schedel, terwijl ze zit te breien. Hij begraaft haar in de tuin, onder de kamperfoelie. Het woord is te mooi om te laten schieten.

Om zijn straf te ontlopen richt hij een bende op, waarvan alleen politiemensen lid kunnen worden. Het is opvallend hoe snel de beweging zich uitbreidt. Dat is toch aannemelijk?

Na geruime tijd is het hele politieapparaat aangesloten. De korpschef doet het handig, hij speelt zelf een ondergeschikte rol; geeft de leiding uit handen.

Ook het leger toont belangstelling, de vonk wordt een laaiend vuur. Binnen enkele weken verandert het land in een politiestaat. Niemand die er iets tegen kan doen. De overweldigers bezitten de wapens.

Toch tegenstand. Een burgeroorlog dreigt. Tanks denderen door de straten. Liquidaties zijn aan de orde van de dag.

Ik krijg rooie oren van opwinding.

De totale vernietiging moet nog even wachten, want ik hoor de bel. Dat moet juffrouw Liebstein zijn. Zij heeft geen sleutel. Ik spring op en open de deur.

Maar het is een man.

Ik heb hem nog nooit eerder gezien. Hij draagt de kat op zijn arm, zoals men een baby vasthoudt. Alle vier de poten zijn omzwachteld.

De schrik slaat als een elektrische schok door mijn lichaam. Die is van de politie. Gewaarschuwd door iemand die alles gezien heeft. Je hebt van die mensen, die loeren de hele dag door een verrekijker. Nu ben ik stuk. Je kan aan mijn kop zo zien dat ik het gedaan heb. Ik sta te zweten als een gek.

De man loopt naar binnen en legt het dier op de bank; dan begint hij ineens verontschuldigingen te prevelen. Het is een heel verhaal.

Het blijkt dat zijn vrouw het dier buiten op de stoep heeft gevonden. Ze dacht dat het een zwerfkat was en nam hem mee naar binnen. Het dier was helemaal versuft, van de honger waarschijnlijk. Toen is hij plotseling op het fornuis gesprongen, waarbij hij zijn poten nogal ernstig heeft gebrand.

Dat heeft dat loeder met opzet gedaan. Wil mij er natuurlijk inluizen. Het liefst was hij nog doodgevallen, geloof ik.

Het was niet te voorkomen, het spijt hem verschrikkelijk. Hij was niet thuis. Hij zag ogenblikkelijk wiens kat het was.

Ik bedank vriendelijk, onderdanig bijna en zeg dat hij er niets aan kon doen.

We lachen allebei. Dan gaat hij weg.

Opgelucht sluit ik de deur achter hem. Hoe is het mogelijk. Zijn vrouw wist niet… nee, hij wist. Jij let te veel op juffrouw Liebstein, meneer.

Toch ben ik nu heel wat wijzer geworden. Belangrijk nieuws kan je zeggen. Nu weet ik dat het beest iets met me voorheeft. Hij heeft duidelijk geprobeerd juffrouw Liebstein tegen me op te zetten. Ik zal hem goed in de smiezen houden, daar kan hij op rekenen. En zijn vriend erbij. Als ze iets ondernemen, zal het ze bezuren. Voorlopig ben ik de baas. Ik heb nog genoeg troeven.

Ik loop naar het raam en tuur de straat in. Het is zachtjes gaan druilen. Nog geen spoor van haar te bekennen. Als ze er over een uur nog niet is ga ik naar bed.

Gewoontegetrouw op een kier na trek ik de gordijnen dicht. Dan zet ik de tv aan en ga naast de aangebrande kat zitten.

Alsof er niets gebeurd is ligt hij te slapen. Ik zie hem leven in het zachte van zijn buik, hoewel hij allang dood had moeten zijn en stijf. De val had hem dus niet in het minst gedeerd. Of misschien ook wel; geen zinnige kat springt immers uit zichzelf in de pan.

Kan best zijn dat hij door de val krankzinnig is geworden en kastanjes uit het vuur wilde halen.

3

Ik word gewekt door een aanhoudende zoemtoon: de bel van de gemeenschappelijke buitendeur beneden.

Nog slaapdronken kom ik overeind en neem de hoorn op. Het is de vervormde stem van juffrouw Liebstein, die me vraagt even naar de auto te komen om haar te helpen.

Het merendeel van haar woorden ontgaat me, omdat ik nog verdoofd ben van het slapen en ook door het monotone ruisen van de tv, die alleen maar zware sneeuwstormen laat zien. Ik moet dus behoorlijk lang hebben geslapen.

Ik doe het toestel uit, trek een jas aan en begeef me naar beneden. Waarvoor zou ze me nodig hebben? Het is waarschijnlijk iets dat ze alleen niet naar boven kan dragen.

Buiten word ik opgewacht door vlagen regen. Helverlichte druppels hangen aan de kappen van de lantaarns en lossen elkaar in hoog tempo af. Donker aan de stoeprand staat de auto. Als ik ernaartoe loop, gaat het portier vanzelf open. Eerst denk ik dat het de bedoeling is dat ik instap, maar dan komt er langzaam een broekspijp naar buiten.

Onmiddellijk zie ik dat er iets niet in orde is.

Ik buig me naar voren en bied mijn arm aan. De man leunt er zwaar op. Langs hem heen duwt juffrouw Liebstein me een kruk toe, die ik grijp en vast gereedhou. Door het onzekere geschuif van de man stroopt zijn broek zich zover op, dat mijn vermoeden bevestigd wordt.

Hij heeft een kunstbeen.

Het is gemaakt van onbehaard hout. Bruinig in het natriumlicht, maar ik weet dat ze zulke ledematen altijd roze schilderen. Dat doen ze om beter te laten uitkomen dat het een kunstbeen is. De gewrichten zie ik jammer genoeg niet. Nog steeds zittend tast hij naar de kruk en zoekt evenwicht. Inmiddels is juffrouw Liebstein omgelopen met de andere. Met z’n tweeën zetten we de zaak op poten.

Als we eindelijk in de hal staan ben ik drijfnat.

Ik schat hem een jaar of zestig. Hij is tamelijk buikig, heeft een grijs snorretje, een grote kromme neus en diepe gleuven langs zijn mond. Zijn wimpers zijn ongewoon lang. Aan zijn vingers zitten twee grote ringen. De ene met een ondoorzichtbare blauwe steen, de andere een zegelring van massief goud. Die is zo groot dat ik de initialen bijna kan onderscheiden, hoewel ik minstens anderhalve meter van hem af sta.

Ik word aan hem voorgesteld. Hij blijkt de oude Liebstein te zijn.

Daar kijk ik van op. Ik heb haar over een vader nog nooit iets horen zeggen, hoewel ik nu al een paar maanden bij haar ben. Ik heb steeds gedacht dat ze die in de oorlog hadden weggehaald. Ik ben benieuwd wat voor man hij is, maar tegelijkertijd beschouw ik hem als een indringer, want natuurlijk zal het grootste deel van haar aandacht nu voor hem zijn. Je hebt ook nog kans dat zijn komst mijn vertrek betekent. Dan ben ik mooi klaar.

Ik doe mijn best in de smaak te vallen, dat lijkt me voor alles beter. Stel je voor dat hij de pest aan me krijgt. Dan kan ik wel inpakken. Hopelijk blijft hij niet te lang.

Hij glimlacht naar me en stelt me een paar vragen. Elke keer als ik antwoord geef knikt hij instemmend. Zelfs mijn leeftijd schijnt zijn bewondering op te wekken.

Dan stelt juffrouw Liebstein voor naar boven te gaan. We nemen haar vader tussen ons in en beginnen de klim. Het valt me op hoe gemakkelijk hij nog met dat been overweg kan, al zijn zijn bewegingen niet bepaald natuurlijk. Bij iedere trede zwaait hij het zijwaarts en wipt het zo op de volgende. Daarna tillen juffrouw Liebstein en ik hem aan zijn ellebogen een beetje op, zodat hij het andere been en de krukken kan bijtrekken.

Nauwlettend tel ik de treden. Nu het allemaal zo langzaam gaat, is vergissen welhaast uitgesloten. Als ik straks toch weer niet uitkom, neem ik aan dat hogere machten zich met me bemoeien. Dat zou me niet eens zo erg beangstigen, geloof ik. Ik heb al vaker het gevoel gehad dat er soms op bovennatuurlijke wijze in mijn leven wordt ingegrepen.

Bij iedere trede rusten we even en loost de oude Liebstein een paar zuchten, zoals een atleet doet vlak voor de start. We wachten tot hij beduidt dat we verder kunnen.

Hoe zou hij dat been hebben opgelopen? Een ongeluk ligt wel het meest voor de hand, toch uit de oorlog of zo, maar ze kunnen het er ook hebben afgezaagd omdat de kanker erin zat. Naderhand maken ze dan lijm van die botten, of ze verwerken ze in het eten. Daarom krijg je in ziekenhuizen ook zo vaak soep.

Ik sta nu zo dichtbij dat ik de initialen op de zegelring gemakkelijk kan lezen.

Een H en een W, nauwelijks vervlochten.

In enkele ogenblikken heb ik de consequenties overzien.

Ze bedonderen me, daar is geen twijfel meer over mogelijk. Die kerel is haar vader niet, die hebben ze in de oorlog weggehaald. Hij is zo maar iemand die zij onder dat mom binnensmokkelt. Het hele verhaal is gelogen.

Het laatste stuk naar boven spreek ik geen woord meer. Als we er zijn, herinner ik me nog vaag dat ik me had voorgenomen achter het juiste aantal treden te komen. We leiden de kreupele naar een stoel en zetten de krukken aan weerskanten tegen de rugleuning. Vermoeid van inspanning en verslagen laat ik me neervallen tegenover de vreemde.

Hij doet zijn stropdas wat losser, zegt dat hij blij is dat de onderneming achter de rug is en steekt een sigaar op, waarbij hij zich bedient van een peperdure aansteker. Zo te zien voelt hij zich al helemaal thuis hier.

Als juffrouw Liebstein me vraagt wat de kat mankeert, lijkt haar stem me niet meer te bereiken en hang ik een onduidelijk verhaal op van weglopen en van een buurman.

Ze knielt bij het dier neer en streelt het over de kop, onafgebroken lieve woordjes ﬂuisterend in de trant van: ‘… en heeft die kleine poelipoeli de pootjes pijn gedaan en kannie nu niet meer zo goed muisjes vangen… moet poesie maar zoet blijven liggen… zal vrouwtje wel voor mopswolletje zorgjes doen…’

Ik geloof dat ik moet kotsen.

Dan staat ze op en loopt neuriënd de keuken in. Ik heb het gevoel of de kamer op de een of andere manier ontheiligd is. Voorzichtig laat ik mijn blikken afglijden naar de man tegenover me. Maar hij laat zich niet bespioneren, integendeel, hij zit me voortdurend te ﬁxeren. Hij begint me al weg te kijken, zeker van de overwinning.

Ik schrik als we elkaar aankijken. Met een schok wend ik mijn hoofd af. Mijn ogen blijven hangen aan een boeddhabeeldje, dat zeer geconcentreerd dik zit te doen. Dat ben jij.

Ik haat boeddha’s. Ze kunnen alleen maar zitten; als hun bolle pens niet op hun knieën zou rusten, zouden ze zo voorover donderen. Het lijkt wel of ze je opgepompt hebben, met je navel als ventiel. De vadsige pasja met zijn harem. De dynastie der wichelroeden. Ik ken dat soort kerels wel, zoals jij.

Eerst houden ze zich op een afstand, laten zich bekijken en bewonderen of gaan medelijden zitten opwekken. Ze steken zich altijd in dure kleren, pakken van vijfhonderd gulden. Hun kiezen barsten van het goud en ze hebben altijd een dure aansteker. Alles uitgekiend. Als ze vermoeden dat hun verschijning je oordeel genoeg beneveld heeft, beginnen ze een gemoedelijk babbeltje. Ze kunnen over alles meepraten, omdat ze nergens iets van afweten.

En vrouwen zijn daar juist gek op. Die laten zich bij voorkeur naaien door hoge rekeningen. Dat hun lichaam voor tweederde deel wordt afgeschreven op de belasting laat ze koud.

En Eva Liebstein hoort er doodgewoon bij. In niets onderscheidt ze zich van de rest. Ik word kwajer en kwajer.

Als ze even later binnenkomt met een dienblad, loop ik de keuken in en grijp de bus met verf en de kwast.

Verwonderd vraagt ze wat ik van plan ben als ik de deur open en naar buiten ga.

Ik zeg dat ik dadelijk weer terug ben en laat ze samen achter. Eva met haar mooie tietjes en haar scharnieren Don Juan. Met sprongen tegelijk ren ik naar beneden, de bus een eind van me afhoudend, zodat hij niet tegen mijn lichaam kan slaan of tegen een van de spijlen.

Dit is deﬁnitief de laatste avond.

Dit is deﬁnitief.

Ondanks de duisternis en de stromende regen heb ik geen moeite de auto van Eva onder de andere te vinden. Als ik me ervan overtuigd heb dat zich buiten mij geen mens meer op straat bevindt, wandel ik er rustig naartoe en giet de hele inhoud van de bus over de motorkap en het dak. Met de kwast smeer ik de verf in haakse streken verder uit over de van vochtigheid protesterende lak. Daarna schrijf ik met mijn vinger in spiegelschrift: VEEL LIEFS H. over de hele lengte van de voorruit. De s werd een 3, maar dat geeft niet.

Daar kan ze ﬁjn naar gaan zitten kijken als ze achter het stuur zit.

De lege bus gooi ik over de muur van de parkeerplaats. Luid kletterend hoor ik hem aan de andere kant neerkomen. Dat maakt nu toch geen verschil meer. Ze zullen niet veel moeite hebben erachter te komen wie deze verrassing bereid heeft. Op het politiebureau hebben ze de bus de hele dag kunnen bekijken en van Eva zullen ze naam en toenaam wel horen.

Maar zover is het nu nog niet. Eerst ga ik nog even naar boven om uit hun onwetendheid het effect van mijn daad vergroot te voelen. Ik zal hun spelletje argeloos en onschuldig meespelen. Weet van de kreupele prins geen kwaad. Ik zal zeggen dat ik de verf beneden even heb klaargezet, omdat het zo’n nare lucht geeft in de keuken en omdat ik direct toch nog een karweitje moet opknappen, waar ik vannacht niet aan toegekomen ben. Dan maak ik nog een praatje en zeg dat het me reusachtig spijt, maar dat ik wel niet op tijd terug zal kunnen zijn. Als ze me dan vraagt waarom ik voor dat klusje zo lang nodig heb, zeg ik dat de plannen veranderd zijn en dat ik haar niet wil storen in haar slaap. Heel eenvoudig. Dan ga ik weg en ziet ze me nooit meer terug.

Steeds met drie treden ineens gems ik naar boven. Nu zal ik godverju ook eindelijk eens weten hoe dat zit met die trap. Dat kan ik er net nog even bij doen. Een uitgebalanceerde veriﬁcatie.

Ik kom uit op eenenzeventig.

Wat is dat voor trap, die naar boven meer treden heeft dan naar beneden.

Maar veel aandacht besteed ik er niet aan als ik zie dat ik de deur heb laten aanstaan en ik Eva enkele treffende opmerkingen hoor maken. Voorzichtig kniel ik bij de deur neer en duw hem iets verder open.

Volkomen duidelijk nu, hoor ik haar zeggen dat ze me zelf heeft zien weggaan, dat ze er speciaal haar bed nog voor is uitgekomen, dat hij alles bij zich had en dat hij het dan zeker toch niet gedaan heeft, dat ze het niet begrijpt en dat het haar spijt; ze dacht dat ze de heren een tip kon geven.

Dan hoor ik haar de hoorn op de haak leggen.

Zo zo, de uitwijzing wordt dus al voorbereid. Maar het is werkelijk niet nodig daar zoveel poespas over te maken. We gaan gewoon als vrienden uit elkaar en zo hoort het ook. Kwaje gezichten genoeg in de wereld.

Het is niet meer dan een kwestie van aanvaarden dat het tijd is voor de termijnaﬂossing. De eenvoudigste formule voldoet. Ik ben dood, leve mijn opvolger.

Het is nu al zo’n tijd stil binnen, dat het niet is uitgesloten dat ze hem al liefderijk zit te verzorgen. Zijn been in de wrijfwas zet, bijvoorbeeld.

Ik kom uit mijn bidhouding overeind en ga een meter terug. Dan kuch ik een paar keer en maak enkele zware passen op dezelfde plaats om ze niet in hun koerhokje te verrassen.

Niets daarvan, ze zitten keurig tegenover elkaar aan hun kopjes te nippen.

Er volgt een gesprek over moeilijke leerlingen op school en met een knipoogje in mijn richting zegt ze dat ze de opstandigste de ﬁjnste vindt. Ze zegt dat ze vrijheid in de klas wil of zo.

Vader zit driftig van ja te knikkebollen. Hij heeft waarschijnlijk slaap en wil het bed wel eens zien. Het broeinest.

O Eva, je lijkt plotseling zo op een winkeljuffrouw of op een werkster voor halve dagen. Maar het meest lijk je nog op een verpleegster. En daarom heb ik van nu af aan zo’n afschuwelijke hekel aan verpleegsters.

Maar dat zul jij niet te weten komen. O nee. Jij zult van mij helemaal niets meer horen. Ik verdwijn voorgoed. Het doet me plezier je te hebben ontmaskerd. En toch weet ik van niets. Je ziet toch wel hoe onschuldig ik naar je zit te kijken. Daag, Eva.

Je vriendje is ondertussen in slaap gevallen, zie je wel?

Ik geloof dat hij net zo met de situatie verlegen zit als jij. Volgens mij doet hij ook maar of hij slaapt. Dan hoeft hij het tenminste niet te zeggen. Dat ik weg moet. Want dat is toch de bedoeling?

Kijk hem daar zitten, die lobbes. Zijn hoofd is een beetje schuin naar voren gezakt en daarom lijken zijn weke lippen nu zo op een snavel. Zie je wel, Eva. Het is net een roofvogel. En zie je ook hoe dik zijn oogleden zijn? Dat hebben ouwe heertjes wel vaker, weet je dat? Dan wordt het vel van hun oogleden veel te ruim; dat gaat dan in plooien op de oogbal liggen. In een heleboel kleine rimpeltjes. Ja, zo ver is hij al. Zo te zien heeft jouw mannetje zoveel vel aan zijn ogen, dat er nog genoeg overblijft om zijn kloten in te verpakken.

En dan dat been, dat is geen been, dat is een wandelstok! Wat zal dat lekker liggen in bed, Eva, zeg, zal je oppassen dat je je niet schaaft? Zal je om de splinters denken?

Maar je hoort me niet. Net zomin als ik jou.

Ik zie alleen je lippen bewegen, in een tempo dat me vreemd voorkomt. Allebei weten we wat je laatste woorden moeten zijn en allebei weten we ook dat je ze niet durft te zeggen. Het is ook niet zo gemakkelijk. Het kan toch ook niet gemakkelijk zijn. Iemand weg te sturen die van je houdt. Iemand van wie je wist dat hij je verafgoodde. Wat ging er eigenlijk in je om, toen je die jongen voor wie jij alles was, ruilde voor een gebrekkige oude man?

Je belt zelfs de politie om me aan te geven. Want dat heb je gedaan, is het niet? Daarstraks.

Je hebt gezegd: die jongen die dat hakenkruis op de kerkdeur heeft geverfd, die jongen woont hier bij mij. En je hebt ze je adres gegeven. Komt u hem maar halen. Ik houd hem wel zolang aan de praat. Komt u hem maar halen, heren. Ging het niet zo, Eva?

Zo ging het, hè? Dat heb je ze gezegd, terwijl ik ze de moord laat steken. Juist om ons.

Niet eens mijn naam. Zelfs mijn naam niet. Zuiver toevallig kwamen ze me tegen, of niet? Ze reden een eindje om en toen zagen ze iemand lopen met een bus onder zijn arm. Dat was ik. En dat vonden ze gek.

Gek, omdat het midden in de nacht was, half drie, daarom. En je schrijft me: ‘Lieve Henri, ik heb nog geaarzeld of ik je zou terugroepen.’ Dat heb je geschreven. Precies zo.

Dacht je er werkelijk aan om me tegen te houden? Nee, daar heb je geen moment aan gedacht. Geen moment.

Je wilde dat ze me zouden pakken, zodat ik onmogelijk langer bij je in huis kon blijven, omdat zou uitlekken wie dat was met dat hakenkruis in de nacht van de vierde mei. En omdat zou uitlekken waar hij zat. Dan zou ik vanzelf wel weg moeten. Helemaal buiten jouw schuld. Om je niet te compromitteren. Had je het echt zo volledig uitgewerkt? Hoe weinig moet ik voor je betekend hebben, als je me op een dergelijke manier het schip in wilde helpen. Niets dus. Niets.

Wie is dan deze man dat je zo ver kon gaan?

En haast zonder dat ik het merk, gaat mijn denken over in spreken, zodat ik je midden in een van je pedagogische volzinnen onderbreek. Je moet de hele tijd al gemerkt hebben, dat ik niet naar je luisterde, want je blijkt nauwelijks te schrikken als ik je vraag waarom.

Verder kom ik niet. Geen woord meer. Nu het gezegd is, is het opeens veel te werkelijk geworden. Ik kan er niet meer tegen.

De deur opensmijten, de nacht in vluchten. Nooit meer terugkomen.

Waarom kan ik dat niet?

Waarom sta ik radeloos op en loop met gespreide armen naar het andere eind van de kamer? Ik kan het niet meer tegenhouden. Niet meer.

Ik gooi de slaapkamerdeur open en laat me op bed neervallen. Diep in de kussens. Diep met mijn gezicht erin.

Maar ook zo kan ik mijn tranen niet terugdringen.

Het is waanzin. Nu ben ik niets meer. Zo verlies ik alles.

Ik spring op van het bed en ren schreeuwend terug naar de kamer. Ik raak volkomen buiten mezelf. Ik sta op de grond te stampen als een krankzinnige.

Ik grijp de boeddha en keil hem aan stukken tegen de schoorsteen. Dan begin ik scheldend op en neer te lopen, waarbij ik tegen alles schop en sla. Er is geen houden meer aan. Alles om me heen zwaait en slingert. Door mijn tranen heen zie ik alles wazig en verborgen.

Ik heb het gevoel of ik in een groot glas snot zit. Ik ben slachtoffer. Ik ga eraan.

Noch Eva, noch haar vriend doen iets om me tegen te houden. Ze besteden zelfs geen aandacht aan me. Eva is dicht bij het raam gaan zitten en gluurt voortdurend tussen de gordijnen door in de nachtelijke straat. Het lijkt wel of ze nog iemand verwacht.

Haar vriend doet nog steeds of hij slaapt, hoewel ik tegen hem sta te schreeuwen en te schelden. Alleen een dode kan me niet gehoord hebben. Ze negeren me zo volkomen, dat zonder mij een huiselijk tafereeltje zou overblijven van een soezende man en een in gedachten verzonken vrouw.

Ik begrijp dat ik zo lang door kan gaan als ik wil, maar dat ik uiteindelijk toch weg zal moeten.

Ik neem me voor tot drie te tellen en dan weg te rennen.

Zo doe ik het ook.

Maar als ik me omdraai, staan er vier mannen wijdbeens in de deuropening. Alle vier in lange zwarte jassen van leer en petten op. Er ligt op hun stramme gezichten geen enkele uitdrukking. Het lijkt of ze maskers op hebben. Het zijn mannen zonder gezichten.

Ik deins achteruit. Zoek een uitweg. Maar alleen waar zij staan kan ik weg. Dat lukt me nooit.

Ik word vastgegrepen en aan mijn oksels naar buiten getrokken. De kreupele, opeens ontwaakt, barst in lachen uit. Hij zit zo te schudden dat zijn been op de vloer trommelt. Ik ontspan mijn lichaam en stribbel niet meer tegen, in de hoop dat ze me los zullen laten en ik gewoon mee kan gaan. Maar hun greep verslapt niet. Ze sleuren me achterwaarts de trappen af. Mijn voeten bonken tegen elke trede.

Als we buiten komen, staan daar nog meer mannen. Hoewel ik in het duister slechts silhouetten kan onderscheiden, zie ik toch dat ze geweren over hun schouder hebben. Er worden een paar bevelen geschreeuwd, die ik niet versta. Dan nemen ze me mee naar de parkeerplaats. Daar zetten ze me tegen de muur en drukken me de verfbus in handen die ik voor mijn borst moet houden. De opening naar voren. De mannen met de geweren stellen zich op een paar meter afstand van me op, in een halve cirkel. Pas als ik de lopen gericht zie, begrijp ik wat ze van plan zijn. Ik wil schreeuwen, maar als ik mijn mond open is het niet mijn stem die een kreet slaakt.

Op datzelfde moment dreunt er een zwaar gewicht tegen me op en houden de omgekrulde blikranden de gaten in mijn lichaam open.

Mijn rug schuurt langs de muur als ik door mijn knieën knak.

4

Dit moeten de mannen van de korpschef zijn.

Zij moeten mij hebben, omdat ik hun spelletje doorheb.

Binnenkort denderen tanks door de straten.

Hoe kan ik er nog voor waarschuwen; ze zijn nu nog niet sterk.

1965

-

MIJNE HEREN

Tot nog toe heb ik een leven geleid, dat weinig aanleiding heeft gegeven het te boek te stellen. Zelfs de meest krasse situaties waarin ik verzeild ben geraakt, lijken mij nog niet interessant genoeg ze aan anderen mede te delen. Nu moet men wel voorop stellen, dat situaties die ik kras noem, voor bijvoorbeeld een geheim agent of voor een beroepsmisdadiger niets betekenen. In hun ogen is het waarschijnlijk niet meer dan een akkeﬁetje dat ze in een handomdraai oplossen. Daarvan ben ik me heel goed bewust. Maar toch heb ik me er zeer over verwonderd dat er maar weinig beroepsmisdadigers of geheim agenten zijn, die tevens het beroep van schrijver uitoefenen.

Men kan daar natuurlijk een uitleg voor bedenken en dat heb ik ook getracht. Niemand zal bijvoorbeeld aan het argument dat een geheim agent eenvoudig de tijd niet heeft zijn wederwaardigheden op te schrijven, enige kracht kunnen ontnemen; de geheim agent moet namelijk voortdurend op zijn hoede zijn voor snuiters die het op zijn leven gemunt hebben, zodoende kan hij onmogelijk de concentratie opbrengen die schrijven nu eenmaal vereist. Ik zou daar bovendien nog aan toe kunnen voegen dat het voor een geheim agent bepaalde risico’s met zich meebrengt, wanneer hij zijn avonturen zo maar aan het papier zou toevertrouwen. En dat laatste geldt vanzelfsprekend ook, en misschien nog wel in sterkere mate, voor de beroepsmisdadiger. Hij zal er bij voorbaat al van af moeten zien te bekennen wat hij op zijn kerfstok heeft. Immers, zijn eigen publicaties zouden hem regelrecht in de gevangenis doen belanden. Zo bekeken is schrijven voor de beroepsmisdadigers dus eigenlijk niet anders dan broodroof. Wie hiertegen in zou willen brengen dat men zijn geschriften toch ook onder schuilnaam in het licht kan geven, vergeet dat beroepsmisdadigers doorgaans ook te dom zijn hun gedachten te verwoorden. Ja, ik durf zelfs te beweren dat zij in het algemeen beschouwd kunnen worden als individuen van wie men nauwelijks kan zeggen dat zij kunnen nadenken. Ik ben zeer overtuigd van mening dat deze personen op impulsen afgaan eerder dan op overwegingen. Zij begaan hun misdaden min of meer instinctmatig. Zij kunnen andermans bezittingen niet onaangeroerd laten, omdat zij vanuit hun innerlijk dwangmatig tot deze wandaden worden aangezet.

Teruggeredeneerd betekent dat dan weer dat beroepsmisdadigers – wat schrijven aangaat – een soort noodlot tegen zich hebben. Zij zijn misdadigers omdat ze zo dom zijn geen weerstand te kunnen bieden aan de impulsen die hen tot het kwade noden. Die impulsen heeft iedereen, de meesten onder ons geven er echter zelden aan toe. Zij zijn niet dom omdat ze misdadiger zijn. Dat dienen wij goed uit elkaar te houden. Er zijn namelijk een heleboel domme mensen die zowel moreel als formeel een smetteloos strafblad hebben. Bovendien zal bekend zijn dat er aardig wat misdadigers van naam zeer uitgekiende slechtheden hebben bedreven, waarvoor zonder twijfel een goed stel hersens benodigd is. Misdadigers zijn misdadigers omdat ze dom zijn, of hoogstens knap in het domme. En juist omdát ze dom zijn kunnen ze niet schrijven. Dat volgt trouwens ook al uit het voorgaande. Dom zijn en schrijven gaan niet samen.

Het noodlot van de misdadiger is dus, dat hij wel interessante en enerverende situaties beleeft, maar niet in staat is die op papier te zetten. Hetzelfde gaat ook weer op voor de geheim agent, met dien verstande dat de beroepsmisdadiger niet behoorlijk kán schrijven en de geheim agent geen tijd heeft om andere dingen te doen dan geheim agent te zijn. De luttele tijd die hij vrij kan maken besteedt hij aan het veroveren van het zwakke geslacht en zelfs die bezigheid moet hij niet zelden combineren met moord of het voorkomen daarvan, want wie zich met vrouwen inlaat begeeft zich maar al te vaak op glad ijs. Mijn noodlot is het tegenovergestelde; ik kan wel schrijven, maar maak nooit eens iets mee dat waard is om opgeschreven te worden.

Het komt me voor dat ik voortdurend op het verkeerde paard wed. Als ik eens een enkele keer naar een gelegenheid ga waarvan bekend is dat er zich soms de wildste taferelen afspelen, dan kan men er verzekerd van zijn dat er de hele avond niets opwindends plaatsvindt. En dat vind ik dan zonde van mijn geld, want om eerlijk te zijn – en dat is toch een eerste vereiste voor een echte schrijver – ik houd helemaal niet zo erg van bier of andere alcoholhoudende dranken. En Coca-Cola of Seven-Up drink ik uit principe niet, omdat ze daar schandalige reclame voor maken. Ze willen het gewoon doen voorkomen alsof je zonder die limonade niet jong kunt zijn en het mooiste van alles is nog dat ze er iets in doen dat op de slijmvliezen werkt, zodat je blijft drinken. Seven-Up lest elke dorst het best. Ja ja. Het streven van de fabrikanten om hun product door middel van huichelachtige slagzinnen aan de man te brengen, heb ik als het ware geneutraliseerd door zelf een soort tegenslogan te bedenken. Ik zeg altijd: ze maken gebruik van iets dat makkelijk uit de mond komt om iets anders er weer makkelijk in te krijgen. Hun product dus. Ik bestrijd hen met eigen wapenen. Op het gebied van woordgebruik hoeft men mij niet veel meer te leren.

Dus dan zit ik de hele tijd maar bier te drinken, waar ik eigenlijk niet van houd. Bier ruikt naar braaksel en het smaakt bitter. En nog afgezien van al de perikelen die ik ondervond bij het kiezen van mijn drankjes, er gebeurde die avond niets dat het vernoemen waard is. Maar helemaal teleurgesteld was ik toch ook weer niet, want ik geloof dat ik vriendschap heb gesloten met de barkeeper, een aardige jongeman van een jaar of twintig. Eerst dacht ik, is die niet een beetje te jong om in een dergelijke omgeving zo een belangrijke plaats in te nemen, maar al gauw kreeg ik door dat hij zijn mannetje heel goed kon staan. De geroutineerde manier waarop hij met de ﬂessen omging dwong direct al mijn respect af. En iedereen moest steeds om hem lachen als hij dwaze danspasjes maakte op de maat van de muziek. Vooral bij de meisjes scheen hij in de smaak te vallen. Zijn haar was sluikblond en hij had een nogal dik gezicht. Ik vond hem meteen al sympathiek. Bijna al de vocale nummertjes kon hij woordelijk meezingen. Hij zong terwijl hij het bier tapte of terwijl hij afrekende. Wat de muziek aangaat, dat was natuurlijk die muziek waar de jongelui van houden. Beat. Het was tenslotte een café waar alleen jongelui komen. En handig was hij ook. Dat moet hij wel zijn. Als hij steeds maar staat te stuntelen worden de mensen ongeduldig en het scheelt natuurlijk in de omzet. Ik zei ook tegen hem dat hij erg gewiekst de ﬂessen hanteerde. Dat vond hij zeker leuk, want hij moest erom lachen. ‘Dat leer je hier gauw genoeg,’ zei hij. We hebben nog een beetje gebabbeld als hij de tijd had, zo tussen het tappen door. Ik zei dat ik het gezellig vond aan de bar en hoewel dat niet helemaal met de waarheid overeenkwam, want echt gezellig kon je het daar niet noemen met al dat lawaai, wilde ik hem toch liever een complimentje maken. Men moet niet altijd op iedere slak zout leggen. Hij zei dat hij dacht dat ik wel een kantoorbaan zou hebben en dat vond ik buitengewoon opmerkzaam, want dat is zo.

Toen vroeg hij plotseling of ik nog zin had in een pilsje, van hem. En voor ik had kunnen zeggen dat ik mijn glas net leeggedronken had en dat het echt niet nodig was, had hij het al gepakt en hield hij het al onder de tapkraan.

‘Nou, hartelijk bedankt in ieder geval,’ zei ik en dacht hoe krijg ik dat ooit op, maar hij was alweer bezig andere klanten te bedienen.

Bij het weggaan heb ik hem een dikke fooi gegeven. Ik vond het wel bijzonder dat hij geraden had dat ik op kantoor werk. Maar men moet niet uit het oog verliezen dat barkeepers natuurlijk mensenkennis krijgen, omdat ze zoveel met mensen te maken hebben. Toch niet gek voor een jongen van twintig jaar oud.

Het assurantiekantoor waar ik werkzaam ben, biedt niet zo veel mogelijkheden mensen te leren kennen. Vooral niet op de plaats waar ik zit. En dat is jammer, want het lijkt me heel belangrijk om veel met mensen om te gaan. Voor een eventueel schrijverschap, bedoel ik. Het moet wel reusachtig zijn dwars door de mensen te kunnen heen zien en in een oogwenk ieders karakter te doorgronden. Maar de enige bij ons op kantoor die met de klanten in aanraking komt is Van IJsselsteyn, de baas zelf. Hij is iedere ochtend als eerste aanwezig, al veertig jaar, stipt om half negen. En niet om het een of ander, maar ik meen het recht te hebben vast te stellen dat ik zijn voorbeeld goed ter harte neem. Er gaat haast geen ochtend voorbij of wij komen tegelijk bij het kantoor. Van IJsselsteyn parkeert zijn wagen altijd om de hoek en als die er dan nog niet staat, dan wacht ik tussen de bomen van het Wilsonsplein tot ik hem zie aankomen. Ik vind het namelijk een beetje gênant om steeds als eerste te zijn.

Dat is niet tactvol.

Van IJsselsteyn heeft een eigen werkkamer, waar men hem de hele dag kan aantreffen. Daar ontvangt hij ook de klanten. Men moet niet vergeten dat ons assurantiekantoor niet alleen tussenpersoon is bij verzekeringscontracten, maar tevens bemiddelt bij het sluiten van persoonlijke leningen en ﬁnancieringen. Daarnaast handelt Van IJsselsteyn zo af en toe ook nog in auto’s. Die wagens zijn dan meestal afkomstig van mensen die de termijnbetalingen van hun ﬁnanciering niet naar behoren of helemaal niet hebben voldaan. Ik ben correspondent.

Uit hoofde van mijn functie kom ik dus min of meer wel met mensen in aanraking, maar het is toch iets anders. De mensen doen zich in hun brieven namelijk heel anders voor dan zij in werkelijkheid zijn. Ik bedoel zoals zij zouden zijn als zij hetzelfde probleem waarover ze schrijven, mondeling zouden mededelen. Bovendien zijn bijna al de brieven die ik moet beantwoorden identiek. Meestal vinden de mensen de premie te hoog, of verzoeken ze ons uitstel van betaling. Ik moet zeggen dat Van IJsselsteyn zeer coulant is met het innen van de premies. Als iemand ons schrijft dat hij ten gevolge van pas gedane grote uitgaven moeilijk de soms heel hoge premie van zijn autoverzekering kan voldoen, dan krijgt hij haast altijd de mogelijkheid in termijnen te betalen. Dat is natuurlijk coulant, maar men moet er zich niet op doodstaren. Stel je voor dat Van IJsselsteyn de surseance van betaling zou weigeren en ogenblikkelijk met de deurwaarder zou dreigen. Dat zou de naam van de zaak niet ten goede komen. Hij zou waarschijnlijk zijn geld wel binnenkrijgen, maar het is zeer zeker geen goede reclame. Nee, het mes snijdt aan twee kanten. Maar dan de echte wanbetalers en dat is eigenlijk wat ik bedoel; dat soort mensen laat hij me ook keer op keer aanschrijven, steeds op een dringender toon weliswaar, maar steeds zonder resultaat. Ik kan me niet herinneren dat hij in dergelijke gevallen ooit de deurwaarder in de arm heeft genomen. Wel natuurlijk met de ﬁnancieringen, daar is de auto onderpand en heb je je geld zo te pakken.

Ik geloof dat ik correspondent ben geworden omdat ik zoveel van schrijven houd, maar te weinig dingen meemaak die mijn bestaan als schrijver zouden rechtvaardigen. Het ziet er soms naar uit dat ik altijd precies op die plaatsen ben waar nooit iets gebeurt. Neem nou dat café, het staat erom bekend dat er gevochten wordt, maar toen ik er was viel er niets te beleven. Misschien was dat wel de enige keer sinds tijden dat het rustig is gebleven. En dat is dan uitgerekend de avond dat ik eens kom. Er is een hele kleine kans, maar het blijft niettegenstaande mogelijk, dat men mij voor een rechercheur heeft aangezien en dat het dus rustig is gebleven juist omdát ik er was. Niet iedereen heeft zoveel mensenkennis als barkeepers. Het verdient mijns inziens aanbeveling een andere avond nog eens een kijkje te gaan nemen. Men moet nu eenmaal niet te veel afhankelijk zijn van het toeval. Wanneer nu werkelijk die avond een van de weinige was waarop zich geen handgemeen heeft voorgedaan, dan is de kans dat men op een andere avond wel aanwezig is bij een ﬁkse kloppartij toch aanzienlijk veel groter. Ik kan me haast niet voorstellen dat ik alleen door mijn verschijning een wapenstilstand heb veroorzaakt.

Aan de andere kant dient men niet te vergeten, dat de kans dat ik vechten beleef bij een herhaald cafébezoek weliswaar veel groter is, maar dat de kans dat men verslaafd raakt en zich dientengevolge aan deze gelegenheden verslingert, bijna evenredig toeneemt. Ik heb gelezen dat de schrijver Aldous Huxley eens mescaline heeft genomen om op de hoogte te komen van de invloed die dit verslavingsmiddel op het menselijk organisme heeft. Hij heeft er later een interessant boek over geschreven waarvan de titel me op dit moment niet te binnen wil schieten. Ik kan het wel opzoeken, maar de titel is niet het belangrijkste in dit verband. Het gaat erom dat hij zich slechts eenmaal mescaline heeft toegediend. Daar moest hij het mee doen. Dat wist hij. Een tweede keer zou mogelijk funest zijn. Denk maar eens aan de schrijver Charles Baudelaire, een Fransman, die niet de hand hield aan deze matiging. De man is zogezegd te gronde gegaan aan het overmatig gebruik van verdovende middelen. Alsof hij zonder niet zou kunnen schrijven. Nu denk ik wel dat ik begrijp waarom het voor hem steeds weer noodzakelijk was naar dergelijke verslavingsmiddelen te grijpen, al wist hij heus wel wat voor verwoestende gevolgen die zouden hebben. Hij wilde zich namelijk koste wat het kost verplaatsen in een wereld die onder normale omstandigheden niet de zijne was. Dat was de wereld waarin hij wilde leven en waarover hij wilde schrijven. En daarvoor heeft hij de prijs willen betalen. Verwaarloosd en verschopt is hij aan zijn einde gekomen. Dan is A. Huxley meer een man naar mijn zin.

Hij wist waar de grens lag en daar heeft hij zich aan gehouden. Achteraf blijkt dan de waarde van zo’n standpunt van karaktervastheid. Kijk maar eens naar het oeuvre van hem en naar dat van C. Baudelaire. Dan heeft A. Huxley toch wel even meer nagelaten dan C. Baudelaire.

Met al zijn geploeter en zijn de gezondheid ondermijnende levenswijze heeft deze Fransman nog niet de kiezel kunnen oprapen die voor hem was weggelegd, terwijl A. Huxley met nuchter verstand en vasthoudend regelmatig werk, de rots heeft kunnen torsen die zijn deel was. Daaruit heb ik lering getrokken.

Als een schrijver zijn wereld niet interessant genoeg vindt om over te schrijven, dan moet hij er eenvoudig niet aan beginnen en dan moet hij niet met allerlei onzinnige kunstgrepen trachten een wereld op te roepen die onder normale omstandigheden niet zijn werkelijkheid is maar een surrogaatwerkelijkheid. Zo denk ik erover.

Daarom kom ikzelf ook niet tot schrijven. Ik heb de intenties wel, maar de stof ontbreekt me. Men moet mijns inziens leren dat als een noodlot te zien. Maar tegelijkertijd moet men leren dat noodlot te aanvaarden. En dat heeft C. Baudelaire niet gekund en dat kan ik wel.

1966

-

DE KOFFER

1

Als hij zich laat op de avond naar huis begeeft, is er nog een derde van het geld over. De lengte van de weg terug heeft zich gewijzigd.

Er zijn er natuurlijk die dat verschijnsel aan zijn toestand toeschrijven: drank grijpt in op de mentale en fysieke functies: loomheid, evenwichtsstoornissen, impotentie, de weigering der netvliezen om beelden tot één enkel te verenigen (het lijkt wel of ik gedronken heb, ik zie nogal wat dubbel), veranderingen binnen de bloedvaten, verhoogde paringsdrang en meer van die nevenreacties. Maar hoe verklaren die dan dat sommige trappen meer treden naar boven hebben dan naar beneden, of omgekeerd?

Zo op het oog is er niets aan hem te zien; misschien zijn zijn passen nu iets onzekerder dan eerder op de avond, maar dat is iets dat alleen hij zou kunnen opmerken, ik bedoel, er is niemand die hem zo goed kent dat hij of zij zou kunnen zeggen of hij gedronken heeft. Te concluderen uit zijn manier van lopen dan.

Zijn moeder natuurlijk wel (‘Henri je hebt gedronken, ik kan het zien aan de manier waarop je je voeten neerzet’). Maar die hebben ze toch weggehaald toen hij nog klein was? De laatste paar honderd meter laat hij zijn handen langs de huizen schuren, ten dele om koers te houden, maar ook uit verveling, omdat het zo langzaam gaat. Het oversteken bij brede portieken geeft zo nu en dan enige moeite.

Hij herinnert zich het meisje Ursula.

(‘Laten we het gezellig maken jongen, laten we eerst afrekenen.’)

Met zijn mouw veegt hij zijn neus af en haalt hem zo hard op dat zijn keel er schraal van wordt.

Enkele voorbijgangers aan de overkant blijven staan als ze hem tegen de deur zien schoppen.

Dan zakt hij op de stoep in elkaar.

2

Zijn hospita brengt haar handen onder zijn oksels en sleept hem de gang in, maar hij is te zwaar. Ze laat hem op de stoep liggen en roept in het trapgat haar dochter. Samen met haar moeder helpt Lydia de dronkeman naar binnen. Half bij kennis gekomen slaat hij zijn armen over de schouders van de twee vrouwen en laat zich meevoeren naar de keuken aan het eind van de gang, waar de moeder direct kofﬁe begint te zetten. Zoals ze de laatste twee weken al drie keer heeft gedaan.

Lydia doet zijn stropdas wat wijder en maakt het bovenste knoopje van zijn overhemd los. Dan bevochtigt ze een theedoek en veegt daarmee het kwijl af dat uit zijn mond loopt, zoals ze de laatste week al drie keer heeft gedaan.

Het ragﬁjne AKU-weefsel van haar nachthemd maakt haar nog naakter dan haar blote huid, die zij eronder draagt. Haar borsten botsen en bungelen voor zijn gezicht met het bewegen van haar armen. Haar moeder is dan bekomen van de zoveelste schrik, want hoewel hij dan niet haar eigen kind is (goddank, stel je voor) maak je je toch een beetje ongerust als hij zo laat thuiskomt, je weet eigenlijk nooit waar zo’n jongen uithangt en hij is soms wel eens een beetje eigengereid, maar dat zijn we allemaal wel eens, een mens is maar een mens; hij heeft een hart van goud en een wonderbaarlijke fantasie, een fantasie, hij vertelt je de raarste verhalen, zo uit zijn hoofd, echt waar. Ze leunt tegen het aanrecht en bekijkt de jongen aandachtig.

‘Ik kan hem zo niet houden,’ zegt ze (2x). ‘Dit wordt te dol, echt. Dat zo’n jongen dat zelf niet begrijpt. Zijn studie, heb jij hem wel eens zien studeren? Ik niet. Ik heb hem nog nooit zien studeren. Jij?’ (Etc.)

Lydia draait het gas uit en schenkt water op de kofﬁe.

Doet mee.

‘Hij krijgt veel te veel geld, dat is het hem. Hij zou het zelf eerst eens moeten verdienen. Dan gaf hij het vast niet zo makkelijk uit.’

‘Nou!’

Henri opent zijn ogen. Zijn lippen plakken aan elkaar, het maakt een smakkend geluid als hij spreekt.

‘Ik was in een café…’

Lydia: ‘Natuurlijk.’

‘Ze hebben me dronken gevoerd. Ze hebben me opgelicht.’ De moeder begint te luisteren. Ze weet dat hij het nu heel mooi zal maken. Ze geniet van zijn verhalen, die sterker en sterker worden naarmate hij meer geld heeft verbrast, zich schuldiger voelt.

‘Wat is er dit keer gebeurd,’ vraagt ze en kijkt haar dochter aan die glimlachend kopjes van een plank neemt.

‘Pas op voor dokters,’ begint Henri, raadselachtig genoeg. ‘Boven de bar hangt een ventilator, daarom sta ik daar. Het zijn voor het grootste gedeelte arbeiders. Ik heb het er nog nooit zo druk gezien. Dan komt die man naast me staan. Ik ken hem niet. Hij wil wat praten, maar ik hou mijn mond. Heb niets met hem te maken. Hij wordt kwaad. Ik schat hem tweehonderd pond. Dokwerker of zo. “Zie je die,” vraagt hij en houdt me zijn vuist voor. Ik zeg ja en kijk hem aan. Ik denk: Wat wil je nou eigenlijk. Dan zegt hij: “Nou, dat is een broertje van die” en meteen geeft hij me een slag tegen mijn hoofd. Ik kan niets meer zien, ben duizelig. Dan val ik. Midden tussen de tafelpoten en de benen en het lawaai. Iedereen begint te schreeuwen en te vechten. Er worden messen getrokken en gummiknuppels. Ze breken alles af. Ik denk: Ik moet hier weg. Ik moet proberen op te staan en weg te sluipen voordat de politie komt en alles oppakt. Steunend op alles wat mijn gewicht kan dragen, zoek ik mijn weg tussen gebroken glaswerk, vernield meubilair en vallende lichamen. Op een deur achterin zie ik een plaatje: NOODUITGANG. Daar moet ik naartoe. Maar op de een of andere manier voel ik dat ik het niet zal halen. Nog voor ik er ben zal ik ook wel worden gegrepen en neergeslagen. Alles rolt over de grond en schreeuwt. Ze slaan en schoppen, het is gewoon ongelofelijk.’

‘Ja,’ zegt Lydia, ‘zo is het.’

‘Stil nou even,’ gromt haar moeder.

‘Langzamerhand komt iedereen op de grond te liggen en nog steeds geen politie. Ik sta tegen de muur gedrukt. Af en toe verschuif ik een voet dichter naar de deur. Ik wil vooral niet te veel opvallen. Op het laatst staan er nog maar twee mannen te vechten. Dan ben ik bijna vrij, het is nog maar een paar meter naar de deur. Ik overweeg of ik zal gaan rennen. Maar plotseling staat hij weer voor me. Hij is de enige die is overgebleven, dat is ook niet te verwonderen, hij is verreweg het zwaarst. We staan midden tussen de lichamen. Het gekerm en gekreun dat van de grond opstijgt maakt me zo bang dat ik sta te trillen als een riet. Zie je dat ik die deur toch nooit gehaald zou hebben.

Dan vraagt hij weer: “Zie je die?”

Maar nu ken ik zijn truc natuurlijk.

Ik zeg: “Nee die zie ik niet, waar dan.”

“Hier voor je neus,” zegt hij nijdig. “Me vuist bedoel ik!”

“Nee, ik zweer je, ik zie niets.”

Hij knijpt zijn vuist zo hard samen dat zijn knokkels er wit van worden.

Brult: “Maar ik hou hem vlak voor je smoel!”

Dan kan ik er niet meer onderuit. Ik wijs op de harige knuist en zeg: “O die? Ja die zie ik wel.”

Ik wil nog roepen dat ik zijn broertje al ken, maar het is al te laat.’

3

‘Eerst dacht ik dat iemand me vreselijk hard door elkaar rammelde, maar toen bleek het dat ik over de schouders van die dokwerker lag. Mijn gewicht scheen hem niet in het minst te deren. Zijn ene hand lag in mijn knieholten, de andere als een klem om mijn hoofd.

Ik schreeuw naar zijn kin die vlak boven me is. Hij verstaat me niet of doet maar alsof. Natuurlijk verstaat hij me wel. Uit zijn neus groeien snaardikke haren. Hij blijft maar lopen. Hij heeft dat robotachtige van gevaarlijke handlangers. Als ik hem vraag of hij me niet even wil neerzetten zodat ik wat op adem kan komen, versnelt hij zijn pas juist nog. Ik kan me beter rustig houden.

Nu komt het mooiste. Hij blijft voor een stoplicht staan.

’s Avonds na twaalven.

“Wat voor kleur,” hijgt hij.

Ik kijk, maar geen van de lichten brandt natuurlijk. “Eerst zeggen waar je me heen brengt,” zeg ik, in de hoop iets te weten te komen.

Hij slaat een zijstraat in.

Bij iedere stap die hij maakt voel ik een steek in mijn zij, die me doet roepen: “Bij iedere stap voel ik een steek in mijn zij!”

Alsof hij geschrokken is gaat hij nog harder. Hij rent nu bijna, af en toe schichtig om zich heen kijkend.

Ik moet braken over zijn borst. Hij merkt het niet. Als hij me niet gauw neerzet ga ik nog dood.

We komen in een straat waar geen auto’s rijden of geparkeerd staan. Alleen wij en de huizen. Voor een portiek met een bordje waar de naam van een dokter op staat blijft hij staan. Ik ben die naam vergeten. Oesterreicher was het.

De dokter doet zelf open. Hij heeft een lange witte jas aan, spreekt met een accent. De man die me gebracht heeft buigt, zet me in één moeite door neer en vertrekt. Achter me valt de deur in het slot.

Hij zegt: “Wilt u goed voeten vegen en NIET ROKEN alstublieft!” Maar ik rook helemaal niet. Ik heb niet eens sigaretten bij me.

Hij laat me voorgaan. We komen in een vertrek met veel boeken en een groot massief schrijfbureau. In de hoek staat een rustbank, zoals je bij psychiaters wel eens ziet. Wat wil hij van me. Hij beduidt dat ik moet gaan liggen. Ik doe het maar. Zijn ogen zijn lichtgroen en zijn haar zo wit als zijn jas. Hij is net een kat, verdomd, net een kat.

Ik vraag wanneer ik weer weg kan gaan. Hij haalt zijn schouders op. Ik zeg dat ik er werk van zal maken. Ik neem het niet. Ik zeg: “Ik heb het recht…” maar de dokter onderbreekt me en vraagt lachend van welk recht ik gebruik wil maken. Aha.

Ik neem me voor kalm te blijven, heel kalm, dat is het beste. Hij trekt een lade van het schrijfbureau open en begint in allerlei paperassen te rommelen.

In die tijd neem ik de kamer goed in me op. Dat kan nog van pas komen. De hoge ramen zijn van matglas waarin ijzerdraad vervlochten zit, daarlangs heb ik dus geen kans. De enige mogelijkheid is via de deur. Ik kan me niet herinneren of hij die op slot heeft gedaan. Het is het proberen waard. Ik moet opeens opstaan en wegrennen.

Ineens staat hij weer voor me, natuurlijk precies op dat moment. Wijdbeens zelfs, alsof hij doorhad wat ik van plan was. In zijn hand houdt hij een rood crêpepapiertje.

“Wat ziet u hier wel op staan?” vraagt hij me.

Er staan zwarte letters op gedrukt en hoewel de twee kleuren heel goed contrasteren kan ik ze met moeite spellen. Dat is waarschijnlijk doordat het papier zo bobbelig is.

Crêpepapier is gewoon papier, maar waarover gehuild is. De tranen hebben het zo verschrompeld.

“Wilt u mij antwoorden!”

Ik kijk nog eens nauwkeurig.

“Doorrijden,” zeg ik.

Ik breng het in verband met rood van stoplichten, maar toch staat er doorrijden.

“Wilt u mij niet voor de gek houden, alstublieft.”

“Wat voor de gek houden. Er staat doorrijden.”

Hij stelt me op de een of andere manier op de proef, waarom.

Dan laat hij me een ander papiertje zien. Groen ditmaal.

“Ik vraag u wat u kunt lezen. Geeft u dan het goede antwoord.”

Er staat in zwarte letters DOORRIJDEN op gedrukt. Dus zeg ik nog een keer stoppen.

“Ziet u wel,” zegt de dokter, “als u maar wilt.”’

4

‘Hij neemt me nog enkele testen af. Dan vraagt hij me mee te gaan. Meegaan? Waarnaartoe. Ik word kwaad.

“Zeg hoor eens, ik vind het zo wel mooi. Ik verzet geen voet meer.”

“Komt u mee jongeman!”

Ik ben toch bang, tenslotte kan je nooit weten met dokters. Maar juist als ik op wil staan maakt hij een bezwerend gebaar met zijn hand. Ja, precies op dat moment.

“Ach blijft u maar hier. U hoeft al niet meer. Ik ga wel alleen. U zult er toch wel achter komen.”

Ik heb geen ﬂauw idee wat hij bedoelt.

Als hij weggaat laat hij de deur aanstaan. Dat doet hij natuurlijk voor mij, zodat ik kan vluchten. Hij wil dus dat ik zal vluchten. Ik zou het dus eigenlijk niet moeten doen, maar dan moet ik hier blijven. Dan ben ik sowieso nog verder van huis.

Ik wacht tot ik niets meer hoor. Dan spring ik van mijn stoel op en ren de hal in. Ruk aan het slot van de voordeur. Vergrendeld. Ik kijk om me heen. Niemand te zien. Geen geluid te horen. Wat zou hij met me van plan zijn. Wat is het dat ik vanzelf wel te weten zal komen.

Misschien kan ik langs het dak ontsnappen. Met grote sprongen ren ik de trap op. Ik kom op een soort gaanderij met een heleboel deuren. Ik probeer ze een voor een. Allemaal op slot natuurlijk. Ieder moment verwacht ik een of andere stunt. Maar toch moet ik hier uit zien te komen.

Ik ga nog een trap op. Weer een gaanderij. Daar is maar een deur. Ik ben bezig in een fuik te lopen.

De deur gaat gewoon open. De kamer erachter is stikdonker. Toch ga ik naar binnen. Hij wil natuurlijk dat ik daar naar binnen ga. Daarom zou ik het eigenlijk niet moeten doen. Daarom doe ik het juist.

Er hangt een vreemde lucht. Het lijkt op een ziekenhuis.

Mijn rug tegen de muur gedrukt blijf ik een poosje bewegingloos staan, maak geen geluid. Wacht tot mijn ogen aan het donker zijn gewend.

Ik begin langzaam een ledikant te onderscheiden. Het hoofdeinde loopt uit in een soort troonomlijsting. Een klein hemeltje met wijkende draperieën.

Voorzichtig schuifel ik ernaartoe, mijn handen gestrekt voor mijn lichaam, omdat je nooit kan weten wat je nog niet gezien hebt.

Er ligt een oude vrouw in het bed. Ze slaapt of is dood.

Ik weet niet waarom, maar ik schrik verschrikkelijk als ik haar gezicht zie.’

5

Henri maakt zijn verhaal niet af, dit keer.

Vooral de moeder heeft ademloos geluisterd. Lydia neemt het verhaal duidelijk met een korreltje zout. Ze is op het aanrecht gaan zitten en speelt een beetje met haar vingers nu er geen kofﬁe meer in het kopje zit en het dus zinloos is dat naar haar mond te brengen. Henri vraagt zich af of ze niet te koude billen zal krijgen, zo op dat namaakgraniet.

‘Zeg dat met die man was natuurlijk niet waar, hè Henri?’

Henri staat op en kijkt zijn hospita veelbetekenend en diep in de ogen, wil dan de gang in lopen maar wankelt nog zo, dat hij een krukje omverloopt, dat daar helemaal geen aanleiding toe gaf. Hij mompelt wat en bereikt daarna zonder ongelukken de gang.

Even later horen ze hem op de overloop stommelen.

Met een slag trekt hij zijn kamer dicht. Met zijn rug tegen de deur haalt hij een paar keer diep adem, knielt daarna neer voor zijn bed. Na enig tasten trekt hij er een koffer onder vandaan. Als hij hem een poosje heeft bekeken, duwt hij hem weer terug.

Nog juist voordat hij in slaap valt, ﬂuistert hij in het kussen: ‘Gelogen mevrouw, allemaal gelogen.’

6

Tegen zes uur wordt hij wakker.

De zon is nog maar net op. Hij ligt op zijn buik op het bed, precies zoals hij er de vorige avond is neergevallen. Zijn kleren nog aan. Als hij zich opricht, kleeft het sloop aan zijn gezicht. Met geopende ogen blijft hij liggen en begint aan het herinneren.

Het meisje bij de bomen, dat zo’n behoefte had aan een babbeltje en daarom een eindje wilde meelopen.

Het café met de gokkers die hem voor meer dan vijftig gulden hebben opgelicht.

Hij zit weer bij de grote oliehaard met het hoge schermrek. De kleine roofdieren zijn weer los, zes uur in de morgen. Ze lallen weer en dansen. Ze zijn hongeriger dan anders lijkt het wel. Er is er een bij uit Friesland. Ze draagt een wijde wollen trui, die zo grof gebreid is dat haar hemd door de mazen te zien is.

Ze gaat in het midden rond als een sjokkende beer. De mannen klappen in hun handen en slaan haar op haar billen. Ze gilt. Dat wil ze niet. Ze roept dat ze centen wil. ‘Ik ben een hoer,’ roept ze.

Over haar gezicht komt een uitdrukking van gelukzaligheid. Ze tolt in het rond met haar handen in de lucht graaiend en krijst de woorden die ze door de jaren onthouden heeft. Henri denkt dat het beach is, maar het is bitch.

Hij draait zich op zijn rug. Zijn aandacht wordt in beslag genomen door een melkwagen die buiten voorbij gaat. De ﬂessen in de metalen kratten rinkelen zo oorverdovend, dat je moet wachten tot het afneemt voor je weer aan iets anders kunt denken. Hij volgt het geluid tot het in de verte is weggestorven. Een op hol geslagen carillon.

Ik zou moeten gaan werken. Iedereen werkt. Ik zou wat moeten proberen, vandaag al. Ik zal straks een krant kopen of lenen hier beneden. Er zal genoeg in staan om mee te beginnen. Duizend deuren en ze staan allemaal open. Hij denkt aan het huis van de dokter.

Hij sluit zijn ogen en probeert weer in slaap te komen. Als het na een kwartier nog niet gelukt is, staat hij op en gaat naar de wastafel. Bekijkt zijn gezicht aandachtig. Legt zijn wijsvingers en duimen rond zijn ogen en maakt een uilenkop. Het meisje Ursula.

Terwijl hij met haar naar binnen ging overwoog hij hoeveel geld hij nog had. Twee derde ongeveer.

Het was een klein kamertje. In het midden tegen de muur een wasbak, lichtgroen. Boven het bed, afgedekt met een sprei van pantervelmotieven, foto’s van naakte vrouwen in de meest onwaarschijnlijke houdingen. Naast het bed een elektrisch straalkacheltje.

‘Laten we het gezellig maken, jongen, laten we eerst afrekenen.’

‘Hoeveel?’

‘Vijftien.’

Hij haalt zijn portefeuille tevoorschijn en legt het geld op tafel. Ze schuift de gordijnen dicht en doet het geld in haar schoen.

‘Hoe heet je?’

‘Henri.’

Dan roept ze iemand die nergens te zien of te horen is en vraagt of die wat hotdogs wil halen.

‘Hou je van hotdogs?’

Hij geeft geen antwoord.

‘Je blijft toch wel een halfuurtje?’

Ze gaat tegen hem aan staan en geeft hem een zoen ergens tussen zijn jukbeen en zijn oor.

Dan gaat ze op het bed zitten en snuffelt in zijn portefeuille, die ze plotseling in haar hand blijkt te hebben.

‘O, je kan best nog wat langer blijven, zeg.’

Ze geeft hem de portefeuille terug, moffelt nog een bankbiljet in haar schoen en trekt haar rok op.

‘Kom eens hier.’

Hij aarzelt.

‘Nou kom maar.’

Hij gaat naast haar op het bed zitten.

‘Ga maar lekker liggen.’

Hij gaat liggen.

Ze neemt hem in een houdgreep en begint aan zijn gulp te frummelen.

‘Als je me nog een tientje geeft, maken we een Frans nummertje.’

Hij duwt haar van zich af en rent de straat op.

De ander met de hotdogs is nog nergens te zien.

Hij knijpt wat tandpasta in zijn mond en blijft daarop kauwen, terwijl hij zich begint uit te kleden en zijn pyjama aantrekt. Maar hij gaat niet meer naar bed.

Ze zei dat ze Ursula heette, maar dat was net even te mooi. Het zal wel Truus zijn geweest of Dini, zo was haar gezicht nu eenmaal.

Voorzichtig doet hij de deur op een kier en gluurt de gang in. De loper is zacht aan zijn voeten en warm. Bij iedere pas spreidt hij zijn tenen zo wijd mogelijk, zodat de lucht er gemakkelijk tussendoor kan. Af en toe zwikt hij zijn voet om en sleept zijn wreef over de grond. Maar de zwarte randjes tussen zijn tenen krijgt hij zo niet weg.

Voor Lydia’s deur blijft hij staan. DANGER heeft zij erop geschilderd, maar hij is niet bang. Hij drukt de kruk naar beneden en wacht op de klik. Daar moet nog iets op gevonden worden, dat maakt te veel geluid. Hij opent de deur maar weinig, omdat die over de helft gaat piepen.

Ze ligt te slapen, Lydia.

Van haar gezicht is maar weinig te zien. Haar lange haren liggen op de dekens en rond haar hoofd op het kussen.

Je zou kunnen volhouden dat ze niet al te lelijk is. Zindelijk is ze in ieder geval. Dat is het voornaamste. Vrouwen die zich niet wassen moeten doodgemarteld worden.

Hij tilt de dekens op en kruipt bij haar in bed. Ze merkt het niet. Pas als hij zijn hand op haar heup legt, wordt ze wakker. Ze knippert zo mooi en natuurlijk met haar ogen, dat Henri vermoedt dat ze de hele tijd al wakker is geweest, dat ze hem zelfs heeft horen binnenkomen.

Hij legt zijn vinger op haar mond en schuift dichter tegen haar aan. Slaat zijn been over de hare.

‘Ik had het zo koud,’ ﬂuistert hij, ‘ik wilde even bij jou zijn.’ Hij liegt altijd het slechtst in dit soort situaties. Lydia rilt bij zijn aanraking.

‘Voel je hoe koud ik ben?’

‘Ja.’

‘Laat ’s voelen hoe warm jij wel bent.’

‘Nee.’

‘Waarom niet.’

‘Omdat je nog naar drank ruikt en omdat ik nu geen zin heb.’

Onmiddellijk na haar antwoord slaat hij de dekens van zich af en stapt uit het bed. Zonder nog iets te zeggen loopt hij de kamer uit. Rukt de dekens van zich af en springt uit bed. Gaat zonder nog iets te zeggen weg.

Vrouwen die geen zin hebben zijn zinloos.

7

Weer op zijn kamer legt hij zich op zijn bed, zijn armen achter zijn hoofd, en kijkt naar het plafond. Er lopen vier balken in de lengterichting, waarop negentien planken dwars zijn bevestigd. De twaalfde plank is half zo breed als de rest. Van de andere kant begonnen is het de achtste. Hier en daar hangt er een draadje stof dat zachtjes schuintrekt en ombuigt in de luchtstroom. De elektriciteitsleiding komt heel onverwachts achter een kast vandaan, gaat loodrecht naar boven en buigt dan ineens haaks om naar het midden. Toevallig is daar ook de lamp bevestigd. De kap is zwart en bedekt met stof; hij is dus grijsachtig aan de bovenkant en voor de rest zwart.

Hij sluit zijn ogen en probeert in slaap te komen.

Dan opent hij ze weer en probeert wakker te blijven.

Met zijn voeten pakt hij het eind van de dekens en trekt zijn benen onder zich op, schuift daarna zijn voeten onder de wol.

Hij keert zich op zijn zij.

Op de vloer liggen zijn sokken en schoenen. Uit de prullenbak bij de wastafel hangt een handdoek. Aan beide zijden van de tafel staat een stoel. De poten van de ene zijn recht en hoekig, die van de andere lopen in een sierlijke boog uit in een adelaarsklauw die zich om een houten bal klemt.

Hij staat op en trekt de koffer onder het bed vandaan. Tilt hem op de tafel en drukt de sloten met een klik opzij. Hij zit vol met foto’s, tekeningen, brieven en twee speelgoeddieren. Een beer en nog een beer.

Hij neemt er een uit en houdt hem tegen zijn wang. Het dier mist een oog en een oor; het rode tongetje is gescheurd. Maar goed, hij is al zeventien jaar oud.

Henri buigt de twee stompe poten naar voren en laat hem op tafel zitten, duwt ertegen. De beer rolt op de grond.

Hij waadt met zijn hand door de herinneringen, steekt zijn hoofd in de koffer. Om te ruiken.

De lucht die eruit komt moet nogal bedwelmend zijn, want hij trekt zijn hoofd niet meer terug.

Zijn ijsvoeten wekken hem.

Hij raapt de beer op, doet hem weer in zijn hok en sluit het af. Dan kruipt hij onder de dekens en blijft daar, urenlang.

8

Tegen de middag staat hij op en kleedt zich een beetje aan. Hij heeft honger.

Hij buigt zich over de wasbak en trekt met een gerafﬁneerde keelbeweging een dikke klodder slijm in zijn mond en spuugt die uit. Houdt zijn hoofd schuin en drinkt een halve liter water.

De laatste slok kwat hij weer in de bak terug.

Hij laat de kraan lopen en neemt het keteltje van het gasstel, vult het voor de helft met water en zet het op. Daarna dekt hij de tafel met boter, roggebrood en een stuk korstloze kaas. Naast het gasstel bevindt zich een klein aanrecht, waarop zijn twee borden liggen en de kopjes. Hij spoelt een bord en een kopje om en zet ze op tafel. Drinkt twee koppen thee en gaat dan achter zijn bureau zitten. Hij slaat een groen boek met pleisters op de rug open en begint te lezen.

992. After than the oblique form of the relative whom is invariably used. See Relative Pronouns.

‘Here is Mr. Ratler, than whom no other authority on such a subject can be better.’

993. After except the oblique forms are the rule.

‘Perhaps any woman would, except me.’ (Hardy, Tess.)

‘Nobody exactly understands him except me.’ (Mrs. Browning)

‘No one ever knew of this night’s episode, except us three.’ (Muloch, John Halifax)

Hij laat zijn hoofd op zijn handen rusten en kijkt naar de asbak, die vol ligt met strookjes rijstpapiervloe en grijze stompjes as. Er ligt ook een verfrommeld stukje papier in. Hij pakt het en vouwt het open. Daarna verfrommelt hij het en legt het terug.

Minutenlang staart hij naar het boek; als hij het eindelijk ziet liggen begint hij opnieuw te lezen. Bij het omslaan van de bladzijde realiseert hij zich dat hij geen woord heeft opgenomen. Hij wrijft in zijn ogen. Daarbij steekt hij zijn duimen in zijn oren en drukt tegen zijn oogballen met zijn middelvingers. Verscheidene gekleurde ballonnen drijven in het donker voorbij, trekken soms met een schokje even terug en vervolgen dan hun weg weer, lossen op, schieten weer tevoorschijn en worden op het laatst verdrongen door een groot aantal gele sterretjes die zich langzaam formeren tot een statisch raster van puntjes. Dat houdt hij vast. Het is iets om nauwkeuriger te bekijken. Dit stadium heeft hij nog niet eerder gehaald. Een eindeloos heelal in kleur, een gaas, een verdoving.

Zijn pinken dringen zijn neusgaten binnen. Hij tast langs de gladde kraakbenen wand en de vastgekoekte harde stukjes. Daar zit de rook nog in en de angst van de vorige avond. Het stof en de hitte van het café, maar ook de kille straten en die gevaarlijke dokter. De minuscule pluisjes van de theedoek. Met zijn nagel peutert hij een brokje los en trekt zijn vinger terug. Haalt zijn handen voor zijn ogen weg en bekijkt het. Zijn ogen steken even als ze zo plotseling worden besprongen door het licht. Het uiteinde bibbert en is nog slijmerig, doorzichtig. Het is een stukje afval dat je wel kunt missen. Hij ruikt eraan, maar het heeft geen geur en toch, als het een geur zou hebben, zou het eerder stinken dan niet. Snot. Neuspoep.

Achter zijn voorhoofd is een langwerpige pijn gaan liggen, alsof hij te vlug ijs heeft gegeten. Zachtjes begint hij het bot van zijn schedel te masseren en de pijn ontwijkt zijn warme handen, glijdt weg naar de zijkanten van zijn hoofd. Even later is hij verdwenen, waarschijnlijk ontsnapt via zijn oren. De pijn dus.

Zo zit hij te studeren, langzaam, want het eist veel van je. Het is dan ook niet verwonderlijk dat je er af en toe tussenuit knijpt. Je vergeet de boeken even en drinkt bier in cafés waarvan je weet dat je er anderen ontmoet, die je kent en als je geluk hebt zelfs als vrienden kunt beschouwen. En je komt tot jezelf. Je praat over de dingen waarvan je iets weet en ook over de dingen waar je geen verstand van hebt. Het heeft nu eenmaal ook zijn bekoring iets te verdedigen waar je niet achter staat, tegen beter weten in te lullen, tegenspreken om het tegenspreken. Het is toch allemaal bijzaak. Je komt er om met mensen om te gaan, tot jezelf te komen. Je zoekt afwisseling. O ja?

Nou, laat ik degenen die dat denken dan eventjes uit de droom helpen. Studeren is een kwestie van regelmatig gaan zitten. Een aanwennen. Een herhaalde poging tot concentratie. In cafés komen heeft daar niets mee te maken. Het bier is zwaarder dan de dorst. Het zijn niet alleen studenten die steeds maar dronken worden. In dat opzicht is de student Henri geen student. Hij heeft ook helemaal geen dorst als hij drinkt. Drinken heeft niets met dorst te maken. Het is een soort sport. Alleen sportmensen drinken. De een doet aan zwaar op de hand (een soort gewichtheffen), de ander beoefent de vergetelheid (een soort denksport), zo heeft ieder zijn beweegredenen.

Sporten is mannenwerk. En daar hebben we de kern van de zaak. Henri drinkt volwassen glazen bier, want hij heeft een volwassen maag en volwassen organen die de alcohol snel en doelmatig uit de vloeistof zeven. Hij heeft een volwassen hoofd dat met volwassen slagen kan bonken. Hij heeft volwassen organismen. Hij is dus volwassen. O ja?

Daar zit de volwassen Henri aan zijn bureau. Hij pakt met duim en wijsvinger een ooglid en rekt het op. Met een klef geluidje springt het los van zijn oog. Hij voelt hoe de koude lucht eronder wordt gezogen.

Hij doet het nog eens en nog eens, begint zijn hoofd vol lucht te pompen.

9

Nu komen er twee episodes die veel zullen verduidelijken, dus goed lezen, want daarna komt er niets meer.

Henri is bij het huis in Zuid, waar meer huizen geparkeerd staan dan auto’s, een wandeling van een half uur.

De deur is in een portiek, lichtbruin, glimmend gevernist. Hij drukt op de bel, omdat ze anders niet weten dat er iemand buiten staat.

Nelly, het dienstmeisje, doet hem open.

De dokter zit in zijn werkkamer en leest aandachtig een aantal tijdschriftartikelen door. Hij merkt niet dat de deur langzaam geopend wordt en Henri binnenkomt.

De bladen die hij reeds heeft afgewerkt, heeft hij op een stapeltje op de hoek van het grote bureau gelegd.

Henri doet zijn best geen geluid te maken, zo kan hij hun ontmoeting nog even uitstellen.

Hij loopt voorzichtig naar de raamkant van het vertrek en stelt zich bij de rustbank op.

De dokter maakt onder het lezen af en toe knorrende geluidjes van instemming of afkeuring. Hij heeft een potlood in zijn hand, dat langzaam over het papier schuift en waarmee hij zo nu en dan een passage aanstreept. Henri neemt plaats op de rustbank, zo een die men bij psychiaters wel ziet en gaat er dan languit op liggen.

Pas als het oude leer kraakt merkt de dokter hem op. Ze wisselen een paar woorden en gaan dan samen naar boven. De houten traptreden zijn hol uitgeslepen en piepen soms. Alleen de harde kwasten hebben standgehouden. Hier en daar zijn het uitsteeksels geworden van meer dan een centimeter.

Het is om je nek te breken. Overal in dit huis loert de dood. Wie zijn er langs deze traptreden al niet naar boven gegaan. De pofbroeken van Spanjaarden misschien, de stramme gezichten van regenten en stadhouders. De smijdige dijen van dienstmeisjes, die gillend een goed heenkomen zochten om de jachtlust van hun heer te bevredigen; desnoods tegen van tevoren overeengekomen plaats en prijs. En ga zo maar door. Generaties overspelig gebroed. Hier moet nog de lucht hebben gehangen van kruiden en specerijen. Nu ruik je er lysol en ether, als in een kliniek.

Zij gaan de kamer op de tweede gaanderij binnen. De kamer waar de grootmoeder ligt. Het is er zo donker dat beiden de eerste tijd niets kunnen onderscheiden dan wazige voorwerpen.

De dokter trekt de gordijnen iets open en gaat dan naar een kastje waaruit hij een injectienaald haalt en een doosje.

Een balk licht stort zich op een schilderij aan de zijmuur en vreet zich vast in het zeil van een zinkend galjoen.

‘Zij moet haar injectie nog hebben,’ zegt de dokter en vult het spuitje met zijn handen schuin boven zijn hoofd naar het licht. Henri gaat op het bed zitten en neemt de klamme handen van zijn grootmoeder in de zijne. Zij zou hem alles kunnen vertellen, maar zij doet geen mond meer open. Ze glimlacht zwakjes en beweegt heel even haar mond. Er komt geen geluid. Op haar lippen liggen korstjes dode huid. Daarboven staat een perkje stoppels.

Als de dokter achter hem komt staan, gaat Henri op een stoel zitten en blijft ingespannen toezien hoe hij de dekens wegslaat en haar nachtjapon optrekt, waardoor de elastieken zoom van een roze onderbroek te zien komt. De beide onderbenen zijn in steunverband gewikkeld zodat het lijkt alsof de vrouw al gedeeltelijk gemummiﬁceerd is.

Als hij de ene pijp tot halverwege het dijbeen heeft opgerold, neemt de dokter een stukje vel tussen duim en wijsvinger en duwt er de naald in. Daarna brengt hij alles weer in de oude toestand terug. Alleen het demonteren van de injectienaald en het openen en sluiten van de glazen deurtjes veroorzaakt enig geluid.

Henri knielt bij haar neer en zegt dat hij hoopt dat hij haar gauw weer eens mag voorlezen. Het boek is nog nooit uitgelezen.

Maar kan Jane Eyre het helpen dat ze zo dik is?

De zieke glimlacht en kust een ledemaat dat Henri haar toesteekt.

Dan richt hij zich op en schuifelt langzaam achterwaarts naar de deur die zijn vader voor hem openhoudt.

10

De wind is koud en doet zijn ogen tranen. De huizen en de straten zijn overbelicht; er hangt een ﬁjne damp.

Hij slaat een zijstraat in naar het oude gedeelte van de stad. Waar de stenen gezwellen dragen van mos en waar het verboden is te wateren in de smalle straatjes. De hoeken zijn er volgestort met beton. Dat is om het water beter naar de goot te leiden.

Zo komt hij bij zijn vroegere school. Half toevallig.

Voor het gaashek blijft hij staan kijken. De speelplaats is stil en verlaten. Straks komen de kinderen en glippen nog net op tijd naar binnen, vlak voordat de onderwijzer de deur sluit.

Hij staat op de voorkanten van zijn voeten, omdat zijn hielen tintelen en pijn doen van het lange lopen.

Slaan ze je nog met een liniaal op je vingers of hebben ze dat nooit gedaan. Hij legt zijn wang langs de vierkantjes van het staaldraad en kijkt erlangs. Aan het eind is het hek. Dat is nog even oud gebleven als toen. Het hangt nog steeds in de scharnieren en het gaas ervan is ook nog niet vernieuwd. Het is verroest en stukgetrokken. Dat is het hek waar ze naartoe holden als de school uitging. Nu zullen ze dat wel niet meer doen.

Hij kijkt op de kerkklok, die achter het dak van de school oprijst. Daar vlak bij de galmgaten zat de valk altijd. Die spiedde daar in het rond, terwijl Henri uit het klaslokaal naar hem keek. Abbedeus noemde hij hem. Appie, de valvalk.

Hij is nu weg. Dat is gekomen door de verbouwing. Zulke vogels houden van oude gebouwen en vermolmd hout; die smeren hem als ze er staalconstructies van maken. Gelijk hebben ze.

Hij slentert verder, richting kerk. Hij probeert de zware deuren en gaat, als ze blijken mee te geven, naar binnen.

De ruimte waar God woont is schemerig. De heiligen in hun glas-in-loodgewaden vangen en breken het licht en slingeren het uit over de banken.

Er is niemand te bekennen. God is niet thuis. Vanmiddag geen voorstelling.

Hij kijkt naar de balken die hoog boven zijn hoofd in elkaar grijpen. Naar de kansel met de eikenhouten luifel in de vorm van een lelieblad. En naar de vloer met de beige tegeltjes. Het ziet er allemaal keurig uit. Alles op zijn plaats, kleedjes, koperen bakjes, belletjes, de kaarsen van okerkleurige was, zelfs de kruimels van het communiebrood zijn opgeveegd.

Bij het altaar gaat hij een zijdeur door en komt op een kleine binnenplaats, die begrensd wordt door een hoge muur. Daarachter ligt het kerkhof, dat ook van de school uit te zien is. Via een andere deur komt hij in een gang, waar hij door kleine ruitvormige ruitjes naar de graven kan kijken. De eerste rustplaats.

De kruisen staan schots en scheef door elkaar. Ze worden bewaakt door betonnen heiligen. Om sommige graven zijn prieeltjes opgetrokken. Op andere staan bij het voeteneinde ijzeren urnen met gaatjes erin. Hier en daar hangen er wat verlepte bloemen uit.

Eerlijk gezegd is er op het hele kerkhof geen bloem te vinden.

Henri legt zijn kin op het kozijntje en likt langs het koude glas. Tracht de namen op de stenen en zerken te lezen en de jaartallen te ontcijferen. Rekent ze tot geboorte en dood om.

Na enige tijd loopt hij de gang verder in, tot hij bij het traliewerk komt dat toegang geeft tot de klokkentoren. Er hangt een zwaar slot aan.

Maar wat maakt het eigenlijk voor verschil of hij naar boven kan of niet. Natuurlijk hebben ze ook de nesten opgeruimd. Die laten ze niet zitten. Het heeft geen zin te gaan kijken. Het is al meer dan tien jaar geleden.

De vogel is zelf allang dood.

1966

-

JANSEN

Het moet nu zeven jaar geleden gebeurd zijn, toen ik nog bij mijn ouders woonde. Ik had een baantje als liftbediende in de uitzichttoren, die niet zo hoog bleek te zijn dat men Engeland kon zien, zoals ik vroeger geloofd had, maar die toch ver genoeg boven het dorp uitstak om ’s zomers duizenden badgasten te lokken.

Mijn taak was het om de bezoekers naar boven te brengen, waar ze in de lunchroom kofﬁe konden drinken en van het PRACHTIG PANORAMA konden genieten. De zaak werd gedreven door een man van een jaar of vijftig. Hij had donkerbruine ogen en heette Jansen.

Als ik me goed herinner had ik een grondloon van vijftig gulden en verdiende ik met mijn fooi mee een aardig salaris. Het kwam gemiddeld neer op zo’n tachtig gulden per week. Dat vond ik om de een of andere reden echter niet genoeg. Waarom wil me op dit moment niet direct te binnen schieten en dat is vervelend, want een uitstekend geheugen is voor een schrijver toch een eerste vereiste. Maar wel weet ik nog heel goed dat ik er een handeltje van maakte kaartjes dubbel te verkopen. De serveersters hadden me echter doorgekregen en het aan Jansen overgebriefd.

Tot zover zou ik zeggen is het een gewoon verhaal. Er is sprake van een jongeman met lange vingers die zijn baas oplicht. De kranten staan er heden ten dage vol van. En als het niet meer zou zijn dan dat, dan had ik er zeer zeker nooit een verhaal aan gewijd. Maar het werd wel meer. Ik kan zelfs beweren dat de gebeurtenissen een zeer bijzondere wending namen.

Jansen ontsloeg mij namelijk niet. Goed, aanvankelijk was hij het wel van plan geweest, hij had zelfs gedreigd de politie in de arm te nemen maar nadat ik hem heel onderdanig en berouwvol had gevraagd me nog een kans te geven, had hij zich laten vermurwen en wilde hij het nog een keer met me proberen. Doch in plaats dat ik hem daar dankbaar voor was begon ik hem te haten. Ik voelde me vernederd, ja, het was zelfs zo vreemd met me gesteld dat ik me op hem wilde wreken. Ik wilde hem zijn edelmoedigheid betaald zetten. Zo moet het wel geweest zijn, wat zou ik anders voor reden gehad kunnen hebben om zo haatdragend te zijn. En eerlijk gezegd vind ik dit niet eens een reden. Maar goed, ik was nog jong.

Op een keer, een rustige middag, trof ik hem aan in gezelschap van een van de serveersters; de omstandigheden waren hoogst compromitterend. Ik greep het voorval aan om Jansen te chanteren. Het was voor mij in feite een buitenkansje, dat het meisje Jannie zo’n sterke aantrekkingskracht op hem uitoefende. Op voorwaarde dat de gehele opbrengst van de lift voor mij zou zijn, verzweeg ik het gebeurde voor Jansens vrouw. Wanneer men nu bedenkt dat de lift meer dan driehonderd gulden per week opbracht, dan kan men zich wel voorstellen hoe zoet mijn wraak was. Wat ik destijds heb gedaan was schandalig en eerlijk gezegd valt het me nu nog moeilijk te geloven dat ik me zo heb misdragen.

Ik belde Jansen doodleuk op en vertelde hem wat ik met hem voor had. Hij zweeg een poosje en zei toen dat hij geen keus had. Ik had goed geraden, zijn huwelijk was hem meer waard dan de lift.

Enige weken was de lift van mij en ik voelde me hoe langer hoe zekerder worden van mijn zaak. Als het seizoen voorbij was, zou ik gaan studeren; dan zou ik Jansen verder met rust laten. Tegen die tijd had hij wel genoeg geboet.

Aan het eind van de laatste dag dat ik bij hem werkte, vroeg hij me mee te gaan naar zijn kamer. Hij bood me een glas bier aan en informeerde naar wat ik verder van plan was. Hij veronderstelde waarschijnlijk dat ik wekelijks geld van hem wilde blijven ontvangen. Het was dus een groot gebaar van me toen ik hem zei dat we quitte stonden.

Dat kon hij waarderen. Hij liet me voorgaan en zei toen bij de deur langs zijn neus weg dat het jammer was dat hij niet getrouwd was, anders kon hij zijn vrouw vertellen dat ik zo’n sportieve jongen was.

Ik ben dat natuurlijk meteen nagegaan. Ik wou wel van de toren springen.

Het verhaal is goed geschreven, de ontknoping is verpletterend. Ik zal het even opzoeken; het zit in een mapje.

In de zomervakantie werkte ik als liftboy in de uitzichttoren van het dorp. Eigenlijk diende het bouwwerk als watertoren, maar ten gerieve van de toeristen had men helemaal bovenop een restaurant gebouwd en een promenade, vanwaaraf men een aardig vergezicht had op het dorp en het strand. In de verte kon men de vissersschepen aan de horizon zien liggen. Ik had het baantje gekregen via Yvonne, het meisje dat beneden in de souvenirhoek werkte als verkoopster. Ze had gehoord dat Jansen, de man die de toren exploiteerde, iemand zocht voor de lift. Het trok me wel aan, want ik woonde niet ver van de toren en ik kon het geld goed gebruiken.

Toen ik in het restaurant kwam om me aan te melden, kreeg ik van een van de serveersters te horen dat de baas het op het ogenblik erg druk had en niet gestoord wenste te worden. Ik aarzelde of ik weg zou gaan en een andere keer terugkomen, of dat ik zou wachten tot Jansen weer gestoord mocht worden. Ik kon buiten op het platform een beetje rondkijken; zo lang zou het toch wel niet duren. Maar het leek me verstandiger weg te gaan. Wanneer ik daar bleef rondhangen zou het net lijken of ik de boel vast aan het inspecteren was. Kijken of mijn nieuwe werkkring me wel beviel. Ik liep dus weer terug naar de lift en wilde juist naar binnen gaan, toen ik werd aangeroepen door een man met een kaal hoofd en kort getrimd snorretje, die aan een van de tafeltjes in het restaurant zat, op nog geen drie pas afstand van de plaats waar ik met de serveerster had staan praten.

Het bleek Jansen te zijn die me had gadegeslagen en me kennelijk zou hebben laten vertrekken als mijn verschijning hem niet was bevallen. Hij vroeg me mee te gaan naar zijn kamer om het een en ander te bespreken.

DIRECTIE stond er op de deur. De kamer was aan het eind van de gang die cirkelvormig om de liftkoker lag. Ik moest plaatsnemen op een stoel die recht tegenover zijn bureau stond.

Jansen begon met me te vertellen dat ik aangenomen was en dat ik iedere morgen om acht uur in de toren moest zijn. Dan dronk het personeel eerst kofﬁe en babbelden ze een beetje en dan hing het van de eerste bezoekers af hoe laat ze moesten beginnen. Dat gold in het bijzonder voor mij, want de meisjes hadden altijd wel wat te doen. Hij zei dat hij de directeur was en dat er dus gedaan moest worden wat hij wilde. ‘Je moet doen alsof je op een schip bent,’ zei hij, ‘ik ben de kapitein en jullie de bemanning.’ Ik geloof niet dat ik erg getroffen was door die vergelijking. Terwijl hij sprak keek ik een beetje in het rond. Aan de muur hingen verscheidene foto’s van de toren en foto’s die vanaf de toren waren genomen. Er was een kastje met glazen deurtjes waar een paar glazen in stonden en aan de zijkant tegen de muur stond een divan. Jansen vervolgde zijn instructies met te zeggen dat hij ervan hield ’s middags een beetje te rusten en dan niet gestoord wenste te worden. Daarna schoof hij me een formulier toe dat ik gedeeltelijk moest invullen. Toen ik daarmee klaar was zette hij zijn bril op en las het door.

‘Dit is een verklaring die ik moet insturen voor de belasting,’ zei hij. ‘Je moet natuurlijk belasting betalen. Zwart kan ik je niet hebben.’

Ik knikte.

‘Je krijgt hier geen uniform,’ ging hij verder, ‘maar ik wil wel dat je een stropdas draagt en een beetje aan je kleding denkt.’

Hij las het formulier nogmaals door. Toen stond hij op en nam zijn bril in zijn hand. Sprak mijn voornaam uit en zei: ‘Tot morgen dan.’

Ik drukte hem de hand en draaide me langzaam om. Ik wist toen niet goed wat te doen. Ik had nog nooit eerder gewerkt. Maar ik sprak mezelf moed in en vroeg: ‘En wat verdien ik, meneer?’

Jansen schoot in de lach. Dat was hij vergeten. Hij liep met me naar de deur en hield die voor me open.

‘Vijfendertig gulden op iedere zaterdag, maar met je fooi mee wordt het heel wat meer.’

Om tien voor acht ging ik van huis, hoewel het hoogstens drie minuten lopen was. Ik had een stropdas om en mijn schoenen gepoetst.

De lift stond beneden.

Achter de toonbank in de souvenirhoek, die zich naast de ingang van de lift bevond, was nog niemand te bekennen. Aan beide kanten van de toonbank stonden draaibare stellages met prentbriefkaarten. Voor de rest was hij helemaal volgebouwd met grote tabletten chocolade en dozen met Volendammer poppen. Onder het glazen blad lagen klompjes van Delfts blauw en lepeltjes met afbeeldingen van de toren. Achter tegen de muur hingen molentjes met echte wieken, waarin een lampje kon branden. Op planken langs de zijwand stonden de dozen met snoepgoed en ﬂessen waaruit lange zuurstokken staken. Zo stonden daar alle spullen opgestapeld die de toeristen bij het weggaan nog konden verleiden.

Ik ging de lift in en drukte op het bovenste knopje.

Met een klein schokje kwam hij in beweging en zette zoemend zijn tocht naar boven voort. Op een tableautje bij de deur stond een rolhouder waar de kaartjes van afgescheurd moesten worden. Er was ook een klein krukje.

Dit zou dan de plaats zijn waar ik de eerstkomende tijd zou doorbrengen; tientallen keren per dag op en neer. Toeristen uit allerlei landen naar boven en naar beneden brengen en fooien ontvangen.

Boven in het restaurant, het bleek later helemaal geen restaurant te zijn maar een lunchroom, zaten drie serveersters aan een tafeltje. Bij het raam zat Jansen de krant te lezen. Hij was de eerste die mij opmerkte. Onmiddellijk legde hij zijn krant neer en kwam naar me toe. Dat stelde me gerust, want ik had het vervelend gevonden als ik uit mezelf naar de drie meisjes toe had moeten gaan om me voor te stellen.

Jansen nam me mee naar het tafeltje en vertelde wie ik was en wat ik kwam doen. Ik had gedacht dat ze wel een paar kleinerende opmerkingen zouden maken, want dat doet men toch meestal met nieuwelingen. Maar dat deden ze niet. Jansen wees ze een voor een aan en noemde me de bijbehorende naam. Hij vroeg of ik kofﬁe wilde en gaf, zonder op antwoord te wachten, opdracht aan de Nettie van de drie om een kop kofﬁe voor me te halen. Ik meende me te herinneren dat Nettie de meest linkse was en dat bleek ook te kloppen. Jansen riep haar na dat hijzelf ook nog kofﬁe wilde. Daarna ging hij terug naar het raam en liet mij staan. De twee meisjes begonnen weer met elkaar te praten. Het ging geloof ik over jongens waarmee ze waren uit geweest of uit zouden willen gaan. Toen een van hen, degene die het woord had, mij verwijtend aankeek, alsof ik hun gesprek stond af te luisteren, liep ik van hun tafeltje weg en zocht een plaatsje voor mezelf. Ik had helemaal niet naar hun gesmoes staan luisteren; ik had misschien alleen een beetje te veel moeite me gewoon en ongedwongen te gedragen. Daarom was ik daar blijven staan, omdat ik niet zo gauw wist waar ik anders heen moest. Wat dachten die twee wel. Ik had meteen al de pest aan ze. Ik was natuurlijk weer in zo’n kliek terechtgekomen. Van die meisjes die zich er niet voor schamen fan te zijn van de een of andere blaaskaak, die elke zaterdag naar de kapper gaan en jassen dragen van namaakpantervel, op hoge witte schoentjes lopen en hamkleurige nylons dragen. Dat soort waren zij. In hun ogen was de kale Jansen een charmeur eersteklas, een heerser. In het land der blinden is eenoog koning. Het zou me dan ook niets verbazen als hij zo nu en dan een van die meisjes meenam (deze zin valt nu vanzelfsprekend enigszins uit de toon). Maar ik was niet van plan me zo gewillig aan zijn leiderschap te onderwerpen. Ik dacht aan zijn verontschuldigend gelach, toen hij was vergeten te zeggen hoeveel ik zou verdienen. Daarbij moest ik nog maar afwachten of ik zoveel fooi zou krijgen als hij voorspeld had. Aan de andere kant moest ik niet te veel op de gebeurtenissen vooruit lopen. Salaris had ik nog niet gekregen, ik kon dus ook niet uitmaken of het veel of weinig was. Trouwens, die meisjes konden best nog aardig zijn ook.

Er klonk een belletje en ik werd gewaarschuwd dat dat voor de lift was. Ik moest dus toen naar beneden om mijn eerste klanten te halen.

Er stond een meisje van ongeveer drieëntwintig jaar.

Op weg naar boven kreeg ik het benauwd. Jansen had ook vergeten te zeggen hoeveel de kaartjes kostten. Het bedrag was wel afgedrukt op de biljetjes, maar het was natuurlijk gênant het daar eerst op af te lezen. Ik had het gevoel of ze me voortdurend gadesloeg. Bij nader inzien leek het me toch het verstandigst eerst een kaartje af te scheuren en dan onder het geven te kijken hoeveel erop stond. In één beweging. Zo deed ik het ook, het was dertig cent, maar toen ik om het geld vroeg zei ze dat ze in de toren werkte, als serveerster.

‘O sorry,’ zei ik.

Ik legde het kaartje weer op de houder.

‘Ik ben hier vandaag voor het eerst.’

‘Geeft niets hoor,’ antwoordde ze geruststellend en begon me meteen goede raad te geven.

Ik keek naar de ontzaglijke bulten onder haar jas. Ze had haar ogen met dikke zwarte strepen aangezet en haar nagels knalrood gelakt. Als ze haar hand bewoog rammelde er metaal.

‘Je moet er vooral om denken dat je gezelschappen geen reductie geeft. Ze komen toch wel naar boven.’

Ik zei dat ik eraan zou denken.

‘Zorg er ook voor dat je steeds een praatje maakt als je een paar mensen tegelijk naar boven brengt. Vertel maar dat de toren zestig meter boven de zeespiegel ligt en dat er vaak lui naar beneden springen die levensmoe zijn. Zoiets. Dat levert op. Je moet een beetje lef hebben.’

Ze zei dat ze Hannie heette (Hannie was het, niet Jannie, dat is waar ook) en uit Amsterdam kwam. Ze werkte alleen in het seizoen in de toren. ’s Winters kreeg ze dan een uitkering van de werklozenwet.

Ik vroeg waarom ze dan in de winter niet een ander baantje nam.

‘Omdat ik nergens terecht kan voor een paar maanden. Ik moet vrij zijn als het seizoen begint en dan willen ze je niet hebben. Gelukkig niet.’

Dat deden de meeste mensen in de horeca, of ik dat niet wist. Nee.

We waren boven.

Ik hield de deur voor haar open.

‘Heel goed,’ zei ze. ‘En nu moet je je hand ophouden. Naar boven en naar beneden je hand ophouden. Dat geeft de fooi.’ Ik lachte een beetje verlegen en zei dat ik het zou onthouden.

‘Er zit heel wat poen in die lift, maar je moet het eruit halen.’

Ze groette de anderen en ging haar jas ophangen.

Het meisje Nettie had mijn kofﬁe niet naar het tafeltje gebracht waar ik was gaan zitten. Ze had het op een tafeltje ergens willekeurig in het midden gezet. Had ze dat gedaan om me te pesten?

Af en toe hoorde ik de meisjes lachen en lette goed op of het misschien om mij was. Ik dacht van niet, maar als het wel zo was dan lieten ze het in ieder geval niet merken. Des te erger.

Jansen zat nog steeds zwijgend zijn krant te lezen. Ik had opgemerkt dat hij de ene na de andere sigaret rookte uit een vierkant, geel pakje dat voor hem op de tafel lag. Waarschijnlijk Three Castles of Miss Blanche. In ieder geval waren het Engelse, dat kon ik uit de geur wel opmaken.

Zo op het oog maakte hij een rustige indruk. De baas zit zijn krant te lezen, dat doet hij iedere ochtend, bij het raam. Maar ik vroeg me af of hij geen rol speelde. Dat had ik gisteren eigenlijk ook al gevonden. Hoe kan je nou vergeten te zeggen hoeveel iemand gaat verdienen die je bij je in dienst neemt. Dat is dan misschien wel niet het eerste waar je het over krijgt, maar in ieder geval het enige waar je aan denkt. Ik sloeg hem nauwkeurig gade, zoals hij daar zat, zo nu en dan met de krant waaierend om hem om te keren, waarbij hij zijn armen strekte en zijn vuisten tegen elkaar sloeg en daarna de beide helften met een hand vasthield om met de andere de vouwlijn te pakken en vervolgens het blad nog eens overdwars dubbelsloeg, zodat hij een halve pagina voor zich kreeg. Ik dacht aan de manier waarop hij met zijn bril gespeeld had, op en af. Kapitein en directeur had hij zichzelf genoemd; voor iemand die echt vast in zijn schoenen staat is het toch niet nodig zoiets van zichzelf te zeggen. Hij had zelfs vergeten te zeggen hoeveel de kaartjes kostten.

Ik moest nogal diep in gedachten verzonken zijn geweest, want plotseling bleek Hannie naast me te zitten.

‘Hallo!’

Ze hield me een pakje sigaretten voor. Het was geel, Three Castles.

‘Nee, merci. Ik heb een hekel aan Engelse sigaretten.’

Waarom zei ik niet gewoon dat ik niet meer rookte?

Ze haalde lucifers uit de zak van haar schort, stak een sigaret aan en inhaleerde diep. Toen ze voor de derde keer uitademde, kwam er nog rook uit haar mond. Zou ze niet weten dat bij een met een lucifer aangestoken sigaret de eerste trek juist het slechtst is, omdat daar al de verbrandingsproducten van de lucifer nog in zitten?

Ze legde de lucifers op het pakje en keek me aan. Haar ogen waren donkerbruin; aan haar wimpers kleefden kruimeltjes mascara.

‘Hoe heet je eigenlijk?’

‘Henri.’

Ik lette goed op hoe mijn naam haar beviel. Meestal vindt men Henri namelijk nogal gek. Of dat komt omdat men het meer een meisjesnaam vindt, weet ik niet; het kan ook wel zijn dat men niet weet of de naam op zijn Engels of op zijn Frans wordt uitgesproken. Ik ben er langzamerhand wel aan gewend Hanri genoemd te worden.

Op dat moment keek Jansen in onze richting en wenkte me. Ik stond op en ging naar hem toe. Hij zei dat ik de vlag moest gaan hijsen. De deur naar boven was naast de liftkoker. De vlag lag op zolder.

In halve cirkels liep ik tussen de tafeltjes door in de richting van de lift. Toen Hannie merkte dat ik niet meer bij haar kwam zitten, kwam ze achter me aan en vroeg wat ik ging doen.

Ik vertelde haar wat Jansen me had opgedragen.

‘Gossie, wees voorzichtig hoor,’ zei ze.

‘Is het dan gevaarlijk?’

Ze keek beurtelings naar Jansen en naar mij, alsof er iets was.

Jansen zat weer in zijn krant te lezen.

‘Je moet niet op het dak gaan hoor. Als het touw soms klem zit, moet je niet uit het luik klimmen. Wacht, ik zal je wel laten zien hoe het moet.’

We gingen samen naar boven.

Op zolder stonden stapels kratten met lege ﬂesjes. Er stonden ook verschillende kisten en een metalen aanrecht. Net zo een als het buffet had, met een spoelbak en een geribbeld stuk om de glazen op te laten uitlekken. Die stond daar zeker voor reserve. De ruimte werd ﬂauw verlicht door een rechthoekig gat in het schuine dak, afgedekt door een bolstaande plastic kap. Het dak was opgebouwd uit acht vlakken, die in een punt samenkwamen. Een soort enorme paraplu.

‘De ladder moet daar ergens liggen,’ zei Hannie.

Ze wees in een donkere hoek achter de kisten. Toen ze zag dat ik moeite had het ding te vinden, deed ze een lamp aan, die ongeveer een meter uit de nok aan een los snoer hing. De ladder lag achter de kisten onwrikbaar tegen de muur geklemd. Hij zat zo vast dat ik hem er alleen niet achter vandaan had gekregen. We zetten hem schoor onder de plastic kap, waarna Hannie de vlag uit een der kisten haalde.

‘Wordt hij iedere dag gehesen?’ vroeg ik.

Hannie spreidde de enorme lap stof, in de kleuren rood-wit-blauw, op de grond uit en begon hem daarna op te vouwen.

‘Niet iedere dag.’

Ze klemde de vlag, die nu tot een hanteerbare hoop was opgerold, onder mijn oksel en legde de twee lusjes die aan de smalle uiteinden zaten op elkaar.

‘Er zit een touw aan de mast. Het loopt door een katrol die helemaal bovenaan zit. De einden zitten aan elkaar geknoopt. Die moet je losmaken en aan de lusjes knopen. Dan kan je hem zo ophijsen.’

Ze keek me aan. Haar schort, een vreemd kledingstuk, dat aan de voorkant een grote buidel had, hing ruim om haar lichaam, sloot alleen strak om haar borst.

‘Waarom vroeg je dat eigenlijk? Of hij iedere dag wordt gehesen.’

‘Omdat de trap helemaal achter de kisten lag. Als je hem iedere dag nodig hebt, dan kan je hem toch veel beter gewoon laten staan, of hier neerleggen of zo.’

Ik wees naar de grond op de plaats waar we stonden.

‘Dat je aan zoiets denkt!’

Ik had nog willen zeggen, dat ik het ook onlogisch vond dat de vlag zo zorgvuldig in de kist was opgeborgen, tenminste, als hij iedere dag gehesen zou worden, maar daar kreeg ik geen kans voor. Ze greep me namelijk onverwachts vast.

‘Je mag niet zeggen dat ik het je verteld heb hoor,’ ﬂuisterde ze.

Ze kneep keihard in mijn arm en er kwamen rechtopstaande rimpeltjes tussen haar wenkbrauwen.

‘Hij wil niet hebben dat we erover praten. Ik zeg het alleen maar omdat je voorzichtig moet zijn met die vlag.’

Toen kwam er een heel verhaal.

De vlag werd vroeger iedere ochtend gehesen door een zekere Kees. ’s Avonds haalde hij hem dan weer naar beneden, omdat hij anders te snel op zou zijn. Het waait boven op de toren namelijk zo hard, dat alle vlaggen stukrafelen. Op een goeie dag, nu ongeveer drie weken geleden, zat het touw van de mast achter de ring geklemd, waar het aan de voet doorheen loopt. Het woei die dag vreselijk en door het klapperen was het steeds vaster gaan zitten. Toen is Kees op het dak geklommen en naar beneden gewaaid. Eerst was hij nog op de betonnen reling terechtgekomen die de bezoekers tegen vallen beschermt als zij buiten op de promenade zijn. Maar daar was hij ook afgerold. Je kon de kuil beneden nog zien. Vlak bij de trap van de ingang.

‘De politie heeft de hele middag staan boenen en schrobben.’

Ik begon de ladder te beklimmen en nadat ik Hannie beloofd had dat ik voorzichtig zou zijn, stak ik mijn hoofd door het luik naar buiten. (Ik had verdorie eerst wel eens mogen zeggen dat ik het luik oplichtte.)

Ik kon bijna niets anders dan het dak zien. Alleen als ik achter me keek, zag ik heel in de verte nog de huisjes die aan de rand van de duinen stonden. Iets meer naar rechts begon de brede strook water. Voor me op het rubberoïd van het dak lag het vlaggentouw netjes om een kikker gewonden.

Ik keek meteen of het achter de ring geklemd zat.

Gelukkig, het hing vrij.

Terwijl ik met mijn ene hand de vlag vasthield, begon ik met de andere het touw los te wikkelen. Toen dat gebeurd was, haalde ik met korte rukjes de knoop naar me toe. Met één hand kon ik hem niet loskrijgen; ik liet daarom de vlag op mijn knie rusten om twee handen vrij te hebben. Zo stond ik tamelijk wankel, maar door de achterkant van mijn dijbenen tegen de rand van het gat te drukken, kon ik mijn evenwicht bewaren. De twee uiteinden bevestigde ik aan de lusjes. Zo.

Toen de vlag in top hing, draaide ik het touw weer om de kikker. Voor de zekerheid legde ik er nog een paar knopen op. Daarmee was de hele operatie achter de rug, die ik waarschijnlijk heel wat rustiger zou hebben volbracht als ik de geschiedenis van Kees niet had gekend.

(Men moet niet vergeten dat ik pas negentien was.)

‘Vond je het moeilijk gaan,’ vroeg Hannie.

Ik zei dat ik niet bang was geweest.

Ze deed het licht uit en we gingen naar beneden. Bij de trap sloeg ze plotseling haar armen om mijn middel en gaf me een zoen.

‘Ik vind je een aardige knul,’ zei ze. ‘Wat mij betreft kunnen we hier best nog even blijven.’

Ik schrok. Ze was minstens drie jaar ouder dan ik en bovendien kende ik haar pas een half uur.

In de lunchroom waren inmiddels mensen gekomen. Zonder kaartjes voor de lift waarschijnlijk, maar dat was verder mijn zaak niet, want Jansen had me zelf naar boven gestuurd.

Vlug nam ik mijn post in en wachtte op het belletje. Nu zou ik dan toch werkelijk mijn eerste klanten halen.

Bijna een kwartier had ik niets te doen, zodat ik me al had voorgenomen de volgende dag wat te lezen mee te nemen.

Toen kwam Jansen ineens aanrennen.

‘Vlug naar beneden, een bus!’

Hij stak een sigaret op, die hij rookte alsof zijn laatste uur geslagen had. Hij keek op zijn horloge en daarna naar mij, zonder me te zien; toen weer op zijn horloge. De rook die hij inhaleerde siste langs zijn tanden naar binnen en het uitblazen klonk als een scherpe zucht. De kapitein op het zinkende schip.

(Niet gek, denk aan de dalende lift in verband met Jansens nervositeit!)

De lift was nog niet eens helemaal tot stilstand gekomen, of Jansen begon al tegen de deuren te duwen. Hollend verdween hij naar buiten. Ik liep achter hem aan naar de uitgang om te zien wat hij ging doen. Met sprongen tegelijk rende hij de trappen af die van het parkeerterrein naar de toren lopen.

(Hier, dit is wel heel goed! Zoals de vaart van de vijftiger geremd wordt, door de trappen in tegengestelde richting te laten ‘lopen’ met de rennende man.)

Ik kon het kleingeld in zijn zak horen rinkelen.

Er was een bus met Duitse toeristen gearriveerd. De wagen psste en draaide in een van de vakken die speciaal voor bussen gereserveerd waren. Jansen zwaaide naar de bestuurder. De man kwam naar buiten en drukte hem de hand, rekte zijn schouders naar achteren, handen op zijn heupen, hoofd in zijn nek; trok zijn broek op. Ze bleven staan praten, terwijl de bus langzaam begon leeg te stromen. Er kwamen ongeveer dertig vrouwen uit, voor het merendeel in het zwart gekleed. Ouden van dagen. Jansen knikte nog een paar keer naar de chauffeur en begon toen de mensen toe te spreken, die in groepjes om hem heen waren gaan staan, niet wetend wat anders te doen.

Jansen maakte zegenende gebaren terwijl hij sprak, waarbij hij zo nu en dan in de richting van de toren wees.

Even later kwam de hele gemeente, schommelend op door rachitis kromgebogen benen, naar de toren. Dat was het dus waar hij zich zo over opgewonden had, dertig koppen kofﬁe, dertig kaartjes van dertig cent; dertig maal handel.

‘Zo doet hij altijd,’ hoorde ik achter me zeggen. ‘Als er een bus in zicht komt wordt hij gek.’

Het was Yvonne. Ze werkte al drie seizoenen voor Jansen.

‘Hij scheen geen vreemde te zijn voor de chauffeur,’ zei ik.

‘Nee, hij kent ze haast allemaal. Dat komt omdat het bijna steeds dezelfde chauffeurs zijn. Ze rijden altijd op dezelfde route. Dat is veiliger.’

Ze moest heel wat van Jansen weten, maar toch had ze me nooit meer over hem verteld dan dat hij van het houtje was, zoals zij dat noemde.

‘Weet jij eigenlijk waarom dit baantje vrijkwam,’ vroeg ik.

Ze was kwartjes aan het tellen die ze in groepjes van vier bij elkaar legde.

‘Bedoel je dat met Kees soms?’

‘Ja.’

‘Wie heeft het je verteld?’

Ik zweeg.

‘We moesten hem beloven dat we er niet over zouden praten. Het was al erg genoeg zo.’

‘Ik heb het in de krant gelezen.’

‘O ja? Hoe wist je dan dat hij Kees heette. Dat stond niet in de krant.’

‘Wist ik ook niet. Jij zei dat hij Kees heette.’

Ze geloofde me niet, dat was duidelijk te merken. Ze wist dat iemand er toch over gepraat had. Waarom deden ze zo geheimzinnig over dat ongeluk?

Ze telde met uitgestoken wijsvinger de hoopjes kwartjes en schoof ze daarna een voor een in haar hand.

Er zat iets vreemds aan dat geval. De geheimzinnige, bijna angstige manier waarop Hannie het me had verteld en de zo overdreven oppervlakkige wijze waarop Yvonne erover zweeg. Ik nam me voor mijn ogen en oren goed de kost te geven.

Toen kwamen de eerste ouden van dagen binnen. Ik moest de groep in vieren naar boven brengen; er mochten maar zeven mensen tegelijk in de lift.

Op weg naar boven vertelde ik het verhaal van Kees. Ik dacht, dat doet het goed. Dat is uit het leven gegrepen. ‘Er zijn nu in het geheel twaalf mensen naar beneden gesprongen,’ zei ik. ‘Zelfs uit het zuiden van het land komen ze hier naartoe om zelfmoord te plegen.’ Er ging gemompel door de groep.

Ik kreeg geen cent fooi.

Bij de tweede groep vertelde ik dat er vijf mensen naar beneden waren gesprongen. Zonder resultaat. (Ook aardig.)

De laatste twee keer vertelde ik maar gewoon dat het eigenlijk een watertoren was en dat men van boven af een prachtig uitzicht had over het dorp en het strand. Dat bleek namelijk heel wat beter in de smaak te vallen. ‘’s Avonds kan men hier de zon ongelooﬂijk mooi zien ondergaan.’ De macht der gewoonte dwong me nog iets van naar beneden springen te zeggen, maar deze keren vertelde ik, dat er jaren geleden eens een man was geweest die zich het leven had willen benemen; op het laatste moment had men zijn snode daad echter nog weten te verhinderen.

Ik kreeg zowaar wat fooi.

Over het geheel genomen was het toch nog wel een succes te noemen. Dit was nog maar een inwerkgroep. Eigenlijk was er weinig eer mee te behalen geweest. Ze zagen er zo echt sportpalasterig en twintig-jaar-geledenachtig uit. En dan hadden ze natuurlijk ook maar heel weinig geld bij zich.

Als laatste moest ik Jansen en de chauffeur naar boven brengen. Jansen bleek vloeiend Duits te spreken en noemde de chauffeur bij zijn voornaam. Ze waren klaarblijkelijk goeie maatjes, want ik hoorde dat Jansen hem voor een borreltje uitnodigde.

Zo gauw ze waren uitgestapt ging ik weer naar beneden en liep naar buiten.

Aan de zijkant, daar waar de toren in de grond verdween, begon ik de stenen te onderzoeken. Al gauw ontdekte ik de plaats waar Kees terechtgekomen moest zijn. De stenen waren daar enigszins ongelijk over een oppervlakte van vijftig centimeter. Het verbaasde me eigenlijk dat er maar zo weinig van te zien was. Ik had een afdruk verwacht waar nog vaag de omtrek van een lichaam in te herkennen zou zijn. Als het regende zou er nauwelijks een plasje water in blijven staan. Niemand kon ooit vermoeden dat daar een mens was doodgevallen. Ik probeerde me voor te stellen hoe hij terecht was gekomen; op het diepste punt moest zijn hoofd neergesmakt zijn, of zijn heup. Misschien was hij wel met zijn hoofd naar beneden neergekomen, als een raket.

Nog een meter meer naar rechts en hij zou de trap geraakt hebben. Anderhalve meter meer naar voren en hij zou op de muur gevallen zijn die om de toren liep. Ik keek naar boven en zag hem neerkomen op de reling; zijn voeten sloegen het eerst over de rand, daarna hijzelf. Hij zwaaide met zijn armen en trachtte houvast te vinden in de lucht. Hij slaakte een kreet. Daar kwam hij aan. Ik deed een stap opzij. De kuil.

Ik speurde in het rond om te kijken of ik nog iets van hem kon vinden. Een splinter van zijn botten, een tand, een knoop misschien. Maar er was niets meer te ontdekken dat van het voorval getuigde.

Onwillekeurig trokken mijn ogen weer naar boven. De lucht was voor het grootste gedeelte blauw; spierwitte wolken dreven langs de hemel. Met een beetje goede wil kon men zich voorstellen dat de toren langzaam verschoof. Toen zag ik ineens dat Jansen me van boven af gadesloeg. Zijn hoofd dat over de rand van de promenade hing was bijna een silhouet, omdat de zon schuin in mijn gezicht scheen, maar het was toch duidelijk herkenbaar. Ik ging naar binnen en nam plaats op het krukje in de lift. Ik vroeg me af of hij daar toevallig had gestaan of dat hij me misschien opzettelijk in de gaten hield.

Tegen vijven kwam Jansen naar me toe en vroeg of ik de vlag wilde strijken. Hij deed heel natuurlijk.

Thuisgekomen telde ik mijn fooi. Vijf gulden ongeveer. Vijf gulden zestig om precies te zijn. Niet slecht vond ik, maar het moest nog beter kunnen. Het was niet erg druk geweest en ik had de mensen ook niet goed bespeeld; te veel sensatie. Dat hadden ze waarschijnlijk doorgehad. Ze wilden helemaal niet horen dat er iemand naar beneden was gevallen; het was een uitzichttoren, gebruikt als watertoren, of andersom. Ja, eerder andersom.

Ik nam me voor in het vervolg alleen nog maar over het mooie uitzicht en de hoogte van de toren te spreken. Dat wilden ze nu eenmaal horen. Bij het weggaan zou ik dan nog opmerken, dat men hele mooie souvenirs bij Yvonne kon kopen, zonder dat daarvoor toeristenprijzen berekend werden. Als er veel mannen in de groep zaten, dan zou ik de naam Yvonne vervangen door das Mädchen Rosemarie, dat zou vast een lachertje zijn en dus geld opbrengen.

En het lukte.

In nog geen week tijd had ik precies door hoe ik de mensen geld uit hun zak moest praten. Ik leerde zelfs verschillende babbeltjes uit mijn hoofd en trachtte dan het juiste praatje bij de daarvoor aangewezen groep te verkopen. Aan het eind van de week had ik vijfentachtig gulden.

Jansen had dus niet gelogen.

De tweede week ving ik bijna honderd gulden.

De derde week was nog veel beter. Toen verdiende ik de eerste vijf dagen al meer dan honderdtwintig gulden, maar dat was niet helemaal zuivere kofﬁe.

Ik had namelijk gemerkt, dat sommige mensen hun kaartje teruggaven als ze naar beneden gingen. Zo’n kaartje verkocht ik dan nog een keer. Dertig cent voor mij. Dat deed ik de eerste dagen zo af en toe, maar het ging zo goed, dat ik soms hetzelfde kaartje drie keer verkocht.

De zesde dag van die week, vrijdags dus, deed ik bijna ﬁfty-ﬁfty met Jansen.

Maar zaterdags kwam hij naar me toe en zei dat hij de kas wilde opmaken. Ik schrok geweldig, want dat had hij nog nooit gedaan. Ik had hem aan het eind van de week steeds de hele inhoud van de kas gebracht, op wat wisselgeld na.

Ik deed het geldkistje, dat ook op het tableautje stond, op slot en nam het onder mijn arm mee naar Jansens kamer. Hij zette het op zijn bureau, opende het, wriemelde wat met zijn hand door het geld en zei: ‘Dat klopt niet.’

Hij leunde achterover in zijn stoel en keek me aan. Ik kreeg zweet in mijn handen, maar haalde mijn schouders op.

‘Het moet kloppen meneer.’

‘Nee!’

Hij stond op en zette zijn vingers uitgespreid op het bureau.

‘Jij hebt gestolen jongen. Denk niet dat ik niet weet hoeveel er hier omgaat. Ik doe dit al meer dan tien jaar.’

Hij ging weer zitten en zuchtte.

‘Ik bel de politie Henri.’

Hij zei dat op een toon alsof het hem eigenlijk speet.

God, wat voelde ik me vernederd. Ik had ter plaatse wel dood willen blijven. Zoals hij daar zat.

Hij had niets bewezen. Hij kon ook niets bewijzen; ik had altijd precies zoveel kaartjes verkocht als er geld in de kas zat. Hij moest gewoon geschat hebben dat er meer mensen waren geweest dan kaartjes verkocht. Het moest een gok van hem zijn. Hij probeerde me te overbluffen en ik viel door de mand. Ik vroeg hem er de politie niet bij te halen. Alles zou ik hem terugbetalen. Het was niet meer dan vijfentwintig gulden. (Vijftig bedoel je zeker.)

Hij kon het toch op mijn volgende salaris inhouden. Ik wist werkelijk niet waarom ik het had gedaan. Het ging zo gemakkelijk. Voor ik goed en wel merkte dat ik ermee begonnen was, kon ik er al niet meer mee ophouden.

Het scheen hem veel moeite te kosten een besluit te nemen. Uiteindelijk, na veel gekrab op zijn hoofd en glazige ogen, zei hij dat hij me nog een kans zou geven. Maar de volgende keer zou hij me onherroepelijk laten opsluiten. Hij stak een sigaret op.

‘Overigens, wat die criminele inslag betreft, dat komt bij jullie soort mensen meer voor.’

Hij hield de deur voor me open, net als bij de eerste keer en zei dat ik weer aan het werk kon gaan.

Die week kreeg ik geen salaris.

Maar daarom zou ik hem niet willen vermoorden.

In de weken die volgden was er niets op mijn gedrag aan te merken. Ik slaagde erin niet te laten merken hoe ik hem haatte en hoe ik op wraak zon. Aan de anderen had hij niets verteld, anders had ik het wel van Hannie gehoord, hoewel ik haar een beetje meed, maar in ieder geval van Yvonne. Wat Hannie betreft, ik kan niet anders zeggen dan dat ze alles geweldig had opgevat. Ik was eerst bang geweest dat ze een hekel aan me had gekregen, maar gelukkig bleek dat niet zo te zijn. Af en toe, als het niet te druk was, kwam ze in de lift en ging dan een paar keer mee naar beneden. Ze had me haar adres gegeven en gevraagd of ik niet eens langs wilde komen. Ze woonde alleen op een kamer en haar hospita zou er niets van zeggen. Ze was helemaal vrij. Ik ben er op een avond ook naartoe gegaan, maar er werd niet opengedaan, hoewel er wel zwak licht brandde. Misschien had ze me door een kier in de gordijnen zien staan en niet willen opendoen. Misschien was haar uitnodiging alleen maar geweest om me te laten merken dat ze niet kwaad was over die keer op zolder.

Ik had natuurlijk helemaal niet naar Amsterdam moeten gaan, dat was haar bedoeling niet geweest.

(Later heb ik pas begrepen dat ze al bezoek had. Ik kan me haast niet voorstellen dat ik er toen niet ook al aan gedacht heb. Het is niet goed dat ik die mogelijkheid heb uitgesloten.)

De volgende dag ben ik toen begonnen haar een beetje uit de weg te gaan.

Met Jansen ging ik alleen zakelijk om. Aan het eind van iedere week bracht ik hem de inhoud van de kas, waarvan hij me dan vijfendertig gulden gaf. Ik sprak alleen met hem als het niet anders kon.

Op een middag gebeurde er iets dat voor mij als een geschenk uit de hemel kwam.

Het liep al tegen de tweede helft van augustus en binnen een maand zou het seizoen afgelopen zijn. Dan zou ik weggaan. Dat jaar ging ik studeren en de colleges begonnen toch niet voor eind september, misschien wel half oktober pas; zodoende kon ik dus het hele seizoen doorwerken. Dat was ook wat ik met Jansen had afgesproken. Maar ik had geen zin meer.

Met Hannie sprak ik bijna niet meer en met de anderen was ik nooit omgegaan. Dat waren ook zulke trutten. Ze hadden het over niets anders dan kleren en jongens. Bovendien mochten ze mij ook niet.

Tientallen keren per dag moest ik met de lift naar boven en naar beneden en mijn verhaaltje over de toren afsteken, wilde ik tenminste fooi krijgen. Iedere ochtend moest ik de vlag hijsen en iedere avond moest ik hem weer binnenhalen. De eerste tijd had ik het wel leuk gevonden, maar toen was alles nog nieuw, en later, toen ik het eentonig begon te vinden, bedacht ik een paar variaties.

Er zat bijvoorbeeld twaalf meter fundament in de grond en de bouw van de toren had bijna een half jaar stilgelegen, doordat de arbeiders staakten. Dat soort dingen. Een poosje vond ik het leuk om de mensen wijs te maken dat een van de reservoirs eens lek was geweest, zodat het dorp drie weken zonder water had gezeten. Maar uiteindelijk begon alles me tegen te staan. Ik wilde ermee ophouden, hoewel de opmerking van Jansen als een wond in mijn hoofd zat. O zo graag had ik hem te pakken willen nemen, maar er deed zich niets voor dat ik kon gebruiken.

Tot er op een middag iets gebeurde dat als een geschenk uit de hel kwam.

Het was op de dag dat ik wilde opzeggen. Ik had me voorgenomen gewoon naar hem toe te gaan en zonder meer te zeggen dat ik de volgende week niet meer zou komen. Dan kon hij een ander voor mij zoeken.

Jansen was in zijn kamer, zoals hij ’s middags steeds was. In de lunchroom waren bijna geen mensen. Het kon nu net mooi gebeuren.

Ik sloot de geldkist af en liep door de kromme gang naar Jansens kamer, terwijl ik mezelf voordeed hoe ik het zou zeggen.

Ik klopte en deed zonder op ‘ja’ of ‘binnen’ te wachten de deur open.

Jansen lag op de divan.

Onder hem lag Hannie.

Zijn broek lag in zijn knieholten.

Hij keek op.

Dit waren zeker de momenten waarop hij niet gestoord wenste te worden. De directeur had zijn personeel er zo goed onder, dat het niet nodig was de deur op slot te doen.

Ik moet zeggen dat ik wel was geschrokken toen ik ze zo zag liggen.

Jansen grabbelend naar zijn broek om die naar boven te trekken.

Zijn ogen. Van Hannies gezicht had ik niets gezien, haar hoofd lag aan de muurkant. Zodra Jansen zich had opgericht had ik de deur weer gesloten. Ik zocht mijn plaatsje in de lift weer op en begon te overleggen hoe onze verhouding nu was geworden. Hij had mij betrapt en ik hem. We stonden dus gelijk, maar toch voelde ik dat we elkaar nooit meer zouden kunnen aankijken. Dat had nog wel gekund toen hij de overwinnaar was geweest en de beslissingen kon nemen, maar nu zijn prestige volkomen verloren was gegaan en dan nog wel op deze manier, was er van overwicht natuurlijk geen sprake meer. Tot dan toe had ik nog kunnen veinzen dat er een misverstand was geweest, maar nu zouden we elkaar niet eens meer kunnen groeten. We zouden aan niets anders kunnen denken.

Ik vroeg me af of Hannie de enige zou zijn of dat de anderen haar afwisselden. Ik moest bekennen dat zij wel het meest in aanmerking kwam. Een half uur na het voorval, zag ik haar weer in de lunchroom aan het werk. Ze liep met het dienblad met kofﬁe en gebak alsof er niets gebeurd was. Vriendelijk tegen de mensen, een babbeltje makend met de kinderen. Vanuit mijn post zag ik haar praten en knikken. Het gerinkel van haar armbanden kon ik op die afstand niet horen.

Tegen vieren had ik de laatste bezoekers naar beneden gebracht. Ik wachtte nog tot kwart voor vijf en ging toen naar boven om de vlag te strijken.

Ik beklom de ladder die ik natuurlijk elke dag liet staan, lichtte het luik op en begon het touw van de kikker te wikkelen. Daarna trok ik aan het touw om de vlag naar beneden te krijgen. Het ging niet. Ik gaf er een ﬂinke ruk aan maar de vlag kwam niet lager. Het touw zat achter de ring geklemd. Mijn eerste opwelling was op het dak te klimmen en het los te maken, maar toen dacht ik aan het verhaal van Hannie en wat Kees was overkomen. Hiervoor had ze me gewaarschuwd. Ik realiseerde me dat al die maanden die ik nu op de toren was, het touw nog niet eerder had vastgezeten. Ik ging het dak niet op.

Dat was wat Kees had gedaan. Hij was waarschijnlijk heel voorzichtig op handen en voeten naar de mast gekropen, uitgegleden en gevallen.

Ik keek naar boven. Het touw klapperde met korte snelle slagen tegen de mast. De vlag stond er loodrecht op; de wind had hem in een lange golfbeweging in zijn greep en ranselde het uiteinde, dat al begon te rafelen. Jansen had me gezegd dat hij iedere drie maanden een nieuwe nodig had, maar deze zou nog eerder op zijn. Ik sloot het luik en daalde de ladder weer af.

Toen ik de vloer raakte hoorde ik de deur van de zolder dichtslaan. Eerst dacht ik aan tocht, maar het was Jansen. Hij had zijn handen in zijn zij. Ik had het licht niet ontstoken, we waren dus in het halfduister, maar toch kon ik zien dat hij glimlachte. Hij liep naar een van de kratten en nam er een leeg bierﬂesje uit. Hij hield het op zijn kop en liet de laatste druppels eruit lopen, daarna pakte hij het bij de hals. Bewoog het op en neer. Maakte een slagbeweging. De dikke kant kletste in zijn hand.

Hij kwam langzaam naar me toe, zette zijn tanden op zijn onderlip.

‘Ik sla je eerst murw…’

Ik sprong opzij.

De slag miste. Het ﬂesje dreunde neer op de ladder en brak in duizend stukken uiteen.

Hij greep naar me en kreeg me bij mijn schouder vast. Tegelijkertijd bonkte zijn vuist tegen mijn hoofd, vlak onder mijn oor.

Ik viel op de grond.

Jansens stem drong nog vaag tot me door.

‘En nu ga je naar beneden.’

Ik probeerde op te staan, maar ik knakte door mijn armen. Hees en schor, uit de verte leek het alsof hij ﬂuisterde.

Meteen daarop daalden zijn vuisten op me neer. Hij maakte korte slagbewegingen en stompte me in mijn hals. Tegen mijn hoofd.

Ik trachtte zijn slagen op goed geluk af te weren, maakte me zo klein mogelijk en rolde me op mijn buik. Onafgebroken roffelde hij zijn razernij in mijn lichaam. Dit zou pas ophouden als ik dood was.

Ik wentelde me op mijn zij en schopte, bijna in het wilde weg, in zijn richting. Mijn schoen trof hem in zijn keel, midden op zijn adamsappel. Zijn kaken sloegen tegen elkaar en hij viel achterover. Bleef liggen, nadat zijn hoofd met een doffe bonk de vloer had geraakt.

Ik sloot mijn ogen en wachtte tot de massa in mijn hoofd weer tot rust begon te komen. Ik moest me op de grens van bewusteloosheid bevinden. Mijn handen plaatste ik achter me op de grond en ik bleef enige ogenblikken stil zitten. Langzaam keerden mijn positieven weer. Ik keek naar de man naast me, zijn overhemd kwam uit zijn broek; ik zag het witte vlees van zijn buik die zachtjes op en neer bewoog.

Daar was de ladder. Het luik. De lucht erboven en het touw achter de ring. Dat had Jansen daar vastgeklemd met de bedoeling dat ik op het dak zou gaan om het los te maken. Dan zou hij komen en me aan mijn benen achteruit naar beneden trekken. Zo was het met Kees natuurlijk ook gegaan. Iedereen in de toren wist het, maar ze spraken er niet over; het bleef hun geheim.

Ik stond voorzichtig op en probeerde een voor een mijn ledematen. Daarna boog ik me over Jansen heen en pakte hem vast bij de schouders van zijn jasje. Ik sleepte hem naar de ladder, trok hem zover overeind dat hij in zithouding kwam en zette hem met zijn rug tegen de sporten. Zijn hoofd viel schuin, maar hij rolde niet omver. Ik stapte over hem heen op de ladder, klom naar boven en opende de plastic kap.

Verscheidene keren had ik hem bijna helemaal overeind, maar hij was zo zwaar dat ik hem onmogelijk kon houden. Steeds weer zakte hij door zijn knieën en had ik alleen zijn armen nog maar beet die dan langs zijn hoofd omhoog staken. Ik nam me voor het nog een keer te proberen met al de kracht die ik kon opbrengen. Ik kreeg hem zover dat hij als een ledenpop tegen de ladder kwam te hangen. Snel greep ik toen met mijn rechterhand een van de zijne, boog me voorover en duwde mijn heup tegen zijn buik. Vervolgens sloeg ik mijn linkerhand rond zijn knieën en ving zijn naar voren vallende lichaam op mijn rug op. Dat was de enige manier. Ik deed een paar onzekere stappen om evenwicht te zoeken en spande me toen tot het uiterste in om me op te richten. Mijn rug dreigde onder de last te breken. Voorzichtig tastte ik met mijn voet naar de eerste sport. Mijn benen begonnen te trillen. De man woog ontzaglijk zwaar. Toch probeerde ik de stap naar de volgende trede te maken.

Het was absoluut onmogelijk.

Ik rolde hem weer op de grond en strekte voorzichtig mijn rug. Even overwoog ik nog of ik iets anders voor hem kon bedenken, maar het enige dat in me opkwam waren de woorden: En nu ga je naar beneden.

Hij had gelijk, het moest al tegen half zes lopen en ik werd maar tot vijf uur betaald.

1966

-

JACHTTAFEREEL

1

Wat is ze mooi, dacht ik, terwijl ik tegenover haar zat in een van de grote fauteuils met dikke ronde armleuningen. Ik keek naar haar, niet omdat ik naar haar wílde kijken, maar omdat ik naar haar móést kijken.

Ze had haar benen over elkaar geslagen en las ongeïnteresseerd een tijdschrift door. Wat is ze mooi, dacht ik en hield mijn blik strak gericht op de twee grote bollingen in haar truitje. Aan de zijkanten was de stof ruller; daar waren pluisjes gerold door de wrijvingen van haar armen. Ze spande haar voet, zodat haar schoen losschoot van haar hiel, daarna sloeg ze wild een bladzijde om en keek mij aan. Haar ogen schoten in de mijne en hielden ze vast. Wat waren haar ogen snel. Er was een steek in mijn hart geweest. Ik besefte dat ik verliefd op haar was.

‘Waar blijft hij, godverdomme,’ zei ze.

Ik voelde me bestraft. Het was míjn schuld dat hij laat kwam. Als ík niet te vroeg was gekomen, was híj niet te laat gekomen. Ik ging op mijn handen zitten en haalde mijn schouders op. Maar ze bladerde alweer verder. Ik keek naar mijn blote benen en ineens vond ik mijn korte broek belachelijk. De randen van mijn kaplaarzen schrijnden tegen mijn kuiten. Ze had parels om haar hals, allemaal even grote parels. Zouden ze echt zijn? Ze strekte haar voet weer in de schoen.

‘Verveel ik u misschien, mevrouw,’ vroeg ik.

‘Waarom zou jij mij vervelen?’

‘Ik weet het niet, mevrouw.’

Ze sloeg het blad dicht; haar nylonkousen piepten even.

‘Hoe oud ben jij eigenlijk?’

‘Twaalf, mevrouw.’

‘En hoe lang ken je Rein al?’

‘Net zolang als u, mevrouw.’

‘Wat bedoel je.’

‘Hoe bedoelt u, mevrouw?’

Ik had haar willen zeggen dat ik Rein eergisteren ontmoet had, toen hij bij ons op school was gekomen, de eerste schooldag; de grote vakantie was net om. En dat ik diezelfde dag al met hem mee was gegaan naar het pension waar zijn ouders en hij hun intrek hadden genomen voor de tijd dat hun huis gebouwd werd en dat ik haar toen voor het eerst gezien had. Dat zou ze zich toch nog wel herinneren? Ons eerste kopje thee.

Eigenlijk was ik blij dat de deur toen openging en Rein binnenkwam, want daardoor hoefde ik haar niet te laten merken dat ze niet snugger was.

Rein stak zijn hand naar me op en trok een of andere lade open.

‘Waar heb jij uitgehangen,’ vroeg zijn moeder. ‘Je vriend hier heeft een hele tijd op je zitten wachten.’

Ik zag dat Rein een mikkie uit de la haalde en het wegmoffelde. Hij maakte aanstalten om weer te gaan.

‘Ik zei iets tegen je,’ zei zijn moeder tegen hem.

Hij bleef staan, vlak bij de deur, zijn rug naar ons toe.

‘Ik heb met niemand afgesproken,’ gaf hij ten antwoord. ‘Momenteel heb ik andere dingen te doen.’

En Rein sloeg de deur achter zich in het slot. Zijn moeder sloeg het tijdschrift opnieuw open, likte aan haar vinger en begon de pagina’s weer om te rukken. Toen ik geen excuus meer had te blijven zitten stond ik op.

‘Ik zal dan maar gaan, mevrouw,’ zei ik. ‘Er zijn nog enkele dingen die ik moet opknappen.’

In de deuropening bleef ik staan, draaide me om en zei: ‘Uw zoon heeft een katapult, mevrouw, wist u dat? Die dingen zijn bijzonder gevaarlijk. Je zou er iemand mee kunnen verwonden.’

Ze mompelde iets dat ik niet kon verstaan.

‘Smakelijk eten, mevrouw,’ zei ik ten slotte en verliet de kamer.

Dat was stom, dacht ik toen ik in de gang liep; het is pas half vier. Je wenst iemand geen smakelijk eten om half vier. Daar had ik aan moeten denken. Overdreven beleefd doen is nergens goed voor.

Op weg naar huis kon ik alleen maar aan haar gezicht denken. Wat was ze mooi. Ik overwoog dat het van pas kwam net te doen alsof ik Rein mocht.

Later zou ik oud genoeg zijn voor zijn moeder.

2

De volgende dag na schooltijd liep ik met Rein mee naar pension Dijkhoffs. Ik had sandalen aan en een lange broek; de dag daarvoor zou de laatste zijn waarop ik een korte broek had gedragen.

Rein liet zijn vingers langs de spijlen van een tuinhek roffelen en wachtte tot ik zou beginnen te spreken.

‘Wat ga je vanmiddag doen,’ begon ik.

‘Ik ga vanmiddag jagen,’ antwoordde hij. ‘Ik moet weten of er wild zit in deze duinen.’

‘Zullen we dan samen gaan? Ik ben jager.’

Hij haalde een hand door zijn haar en stak de straat over. Maar als hij had gedacht dat ik achter hem aan zou lopen, vergiste hij zich toch deerlijk. Ik nam me voor nog een eindje verder te gaan, hij aan de ene kant van de straat, ik aan de andere, tot we bij de Zuiderstraat kwamen die recht tegenover het pension lag. Hij hield zijn pas wat in. Dat kon ik heel duidelijk merken, want ik hield de mijne in en geen van ons beiden kreeg een voorsprong. Misschien denkt hij op dit moment wel precies hetzelfde als ik, dacht ik. In ieder geval sloeg hij me gade. En dat was voor mij al voldoende. Ik realiseerde me dat ik hem niet onverschillig liet en dat wij aan elkaar gewaagd waren. Maar hoe het mogelijk is dat iemand zo’n hekel aan een ander kan krijgen, na nauwelijks honderd woorden met hem gewisseld te hebben, dat kon ik toen nog niet begrijpen. Toch was mijn hekel nog voor ik bij de Zuiderstraat kwam al overgegaan in haat. Daarom stak ik over en riep Rein aan, die net naar binnen wilde gaan.

‘Ik heb een echte stalen boog,’ zei ik. ‘Bovendien ken ik de duinen beter dan jij. Er zijn moerassen. Het zou gevaarlijk zijn als je alleen ging.’

‘Een echte stalen boog?’ vroeg hij.

Ik knikte.

Het was overduidelijk dat ik hem van zijn stuk had gebracht. Aan de ene kant wilde hij mij ontlopen, maar aan de andere kant kon hij geen weerstand bieden aan het idee om met een echte stalen boog te schieten. Voor mij lag alles heel anders; ik liep risico. De boog was van mijn broer.

Ik zal hem van zijn kamer moeten stelen, schoot het door mij heen en die gedachte beangstigde me enigzins; niet vanwege de moeilijkheid van de daad, want de boog hing zo voor het pakken, maar ik was bevreesd voor de wraak van mijn broer als zou uitkomen dat ik op zijn kamer was geweest. Aan wat er met me zou kunnen gebeuren als hij erachter mocht komen wat ik op zijn kamer had uitgespookt, durfde ik in het geheel niet te denken.

‘Half een bij mij dan,’ zei Rein.

‘Het is nu al tien voor een,’ zei ik.

‘O, nou ja, tot straks in ieder geval.’

‘Tot straks,’ zei ik en rende weg.

3

De boog had jarenlang aan de muur in mijn broers kamer gehangen; hij was dus weg toen hij mij van pas kwam. Zo zit dat met berekeningen, ze kloppen nooit.

Ik ging naar mijn eigen kamer om een goede oplossing te zoeken voor dit probleem. Het was absoluut noodzakelijk dat ik straks met een boog op de proppen kon komen. Ik holde de trap af naar mijn moeder, die in de voorkamer bezig was met het vergobeliniseren van Het Straatje Van Vermeer.

‘Waar is de boog, mamma,’ vroeg ik natuurlijk.

‘De boog?’

Ze stak de naald in de stof en leunde achterover in haar stoel. Voor zich op tafel had ze een doosje staan met duizend soorten borduurzijde. Een foto van het schilderij had ze met potloodstrepen in een heleboel kleine vakjes verdeeld.

‘Die pijl en boog op Sauls kamer?’

‘Ik heb hem nodig.’

‘Ik weet het niet hoor.’

Ze nam haar werk weer op.

‘Je kunt maar beter van dat ding afblijven,’ drukte ze me op het hart. ‘Het is een levensgevaarlijk ding.’

‘Je weet vast waar hij is, mamma,’ zei ik.

Ze keek me alleen maar áán.

Op de kamer van mijn broer prikte ik een briefje aan de muur, op de plaats waar op dat moment niets anders hing: EEN BOOG IS GEEN SPEELGOED.

Ik haalde mijn mikkie tevoorschijn, wapende me met een zak vol glazen knikkers en ging op weg naar pension Dijkhoffs.

Aan de achterkant van het huis bevond zich de keuken, die toen nog op de duinen uitkeek. Duinen die toen ‘het verboden duin’ heetten. Nu staan er drie rijen huizen tussen.

Reins moeder was in de keuken bezig. Ik tikte tegen het raam. Ze liet me binnen. Ze deed de deur voor mij open. Voor mij alleen.

‘Dag mevrouw,’ zei ik en maakte een vuist van opwinding.

‘Zo,’ zei ze, ‘al vrede gesloten?’

‘Ja hoor, hij heeft het goed gemaakt.’

Ze glimlachte onheilspellend.

‘Loop maar door. Hij is in de kamer.’

‘Dank u wel, mevrouw.’

Rein lag op de divan. Toen hij mij zag binnenkomen, zei hij:

‘Mijn vader neemt een zeeaquarium.’

Ik vroeg me af waar dat op sloeg en legde hem meteen uit wat ik van plan was. Maar hij was me voor.

‘Waar is je boog? Zonder boog heb ik niets aan je. Als je je met smoesjes wilt opdringen zul je niet ver komen, mannetje.’

‘Je moeder vertelde me dat het zeeaquarium niet doorgaat.’

‘Dat wijf is niet goed wijs,’ viel hij uit en hief een hand boven zijn hoofd. ‘Ik hoef niet veel sterker meer te worden, dan sla ik haar elke keer voor haar kop als ze weer iets stoms zegt of vervelend is.’

‘Ik sla mijn moeder allang,’ zei ik.

Hij scheen onder de indruk.

‘In haar gezicht ook?’

‘Hangt ervan af hoe kwaad ik me gemaakt heb.’

Ik nam plaats op de stoel tegenover de bank waar ik de vorige dag gezeten had en waar Rein nu zat. Hij op de steenkoude plaats van mijn lichaam en ik op de hete zitting die door zijn moeder was geschroeid. Ik vouwde mijn handen tussen mijn knieën en vervolgde: ‘Als ik hem echt heb zitten, dan sla ik haar met mijn vuist tegen haar tanden. Dat doet het meeste pijn.’

‘Geloof ik niet.’

‘Toch is het zo. Ik wil het wel eens doen als jij erbij bent ook. Zal ik het bewijzen.’

‘Is het waar dat jullie Joden zijn?’

Hij interesseerde zich voor me. Wat een mensenkennis bezat ik. Maar ik wilde nog meer overwicht krijgen.

‘Waarom vraag je dat?’

‘Mijn moeder vroeg het aan mij. Dat is nog het mooiste. Of ik dat zou kunnen zien. Ze vroeg of je een Jood was.’

‘Als mijn moeder zoiets aan mijn vriend zou vragen dan zou ik haar een harde slag met mijn elleboog in haar maagstreek geven, of misschien zou ik haar wel tegen haar rug schoppen. Ligt eraan hoe ze het vroeg.’

‘Ik ben je vriend niet.’

‘Nou, dat maakt niets uit, want je zou haar toch niet geslagen hebben.’

‘Nee, ik niet.’

‘Ben je dan zo slap.’

‘Helemaal niet. Ik kan jou gemakkelijk aan.’

‘Ik sla je met één klap bewusteloos,’ zei ik.

‘Ik knel je nek net zolang dicht tot je ogen uit je hoofd puilen en je je eigen tong afbijt.’

‘O ja?’

‘Ja.’

‘Durf je het te proberen?’

‘Natuurlijk.’

‘Straks? Als we in de duinen zijn?’

‘Best.’

Ik legde mijn handen op mijn hoofd. Het was gelukt. Ik zou met hem meegaan naar de duinen zonder dat ik de boog kon laten zien. Mijn mikkie hoefde ik als troef niet meer te gebruiken.

‘Het was te duur, zei ze,’ zei ik.

‘Wat te duur.’

‘Het zeeaquarium. Misschien krijgen jullie wel een gewoon aquarium. Met voorntjes en baarzen en zo, die je vader zelf gaat vangen.’

‘Welnee man, je bent gek. Mijn vader laat een nieuw huis bouwen op de Zuid-Boulevard. Hij heeft me de tekeningen zelf laten zien. Of denk je dat we hier altijd blijven wonen. En dan zou hij geen geld hebben voor zo’n aquarium. Laat me niet lachen. Je liegt maar wat. Ik geloof niet eens dat je een boog hebt. Dat heb je maar gezegd om indruk te maken. Opschepper.’

Ik liet hem mijn mikkie zien.

‘Rotding,’ zei hij, nadat hij het apparaat even bekeken had.

‘Laat die van jou dan eens zien.’

Hij haalde de katapult uit zijn zak en overhandigde hem mij.

‘Je hebt geen goed rubber gebruikt,’ zei ik.

‘Waarom niet.’

‘Je hebt ringetjes van een binnenband geknipt en die aan elkaar geknoopt, dat zie ik zo. Daar krijg je geen spanning mee.’

‘Wat neem jij dan?’

‘Je moet van die ringen kopen die ze gebruiken om inmaakﬂessen af te sluiten. Eén aan elke kant met een lapje leer in het midden. Kijk maar eens naar die van mij.’

Hij was van zijn stuk gebracht.

‘Waar schiet je eigenlijk mee,’ vroeg ik.

Hij keek me verbaasd aan.

‘Nou, met stenen natuurlijk,’ zei hij, maar het klonk al niet overtuigd meer.

Ik haalde mijn schouders op in diepe minachting voor zoveel amateurisme.

‘Heb jij iets beters dan,’ vroeg hij.

‘Stuiters,’ onthulde ik en liet hem een handje van mijn voorraad zien.

‘Schiet je die zomaar weg.’

‘Waarom niet. Als je er genoeg kan winnen maakt het niets uit. Ik win er per dag ongeveer dertig. Stuiters zeilen niet, die gaan rechtdoor. Stenen zijn nooit goed rond, die zeilen. Heb je wel eens een kanonskogel gezien? Die is helemaal rond. Het zou wat moois worden als ze met stenen zouden schieten.’

‘Raak je vaak?’

‘Ik raak wat ik wil. Anders zou het zonde zijn van de stuiters.’

Nu kon ik inderdaad aardig overweg met een katapult, en nog steeds, maar te zeggen dat ik kon treffen waar ik op richtte, dat was toch wel iets meer dan de waarheid.

‘Denk je dat je een fazant kan doodschieten met die van jou?’

‘Alleen als je hem op de kop treft. De schedel moet breken, anders lukt het niet.’

‘Heb je dat al eens gedaan?’

‘O, vaak genoeg. Waarom ga je anders jagen.’

Hij gaf me mijn katapult terug. Op datzelfde moment ging de deur open en kwam zijn moeder binnen. Ik probeerde het mikkie nog snel weg te moffelen, maar ze moest het al gezien hebben.

‘Zullen we gaan,’ vroeg Rein en stond op.

Ik liep snel met hem mee.

In de deuropening draaide ik me om.

‘Dag mevrouw, rustige middag nog verder.’

Toen we buiten kwamen drong het tot me door dat mijn laatste woorden tegen Reins moeder onzinnig geklonken moesten hebben. Mijn mond vertrok bij die gedachte. Ik zou het nooit leren.

4

Er was eerst een stuk vrije duinen waar niets te beleven viel. In sommige duinpannen waren volkstuintjes, die omgeven werden door bossen verroest prikkeldraad en kluwen oud kippengaas, takken en dode duindoorns. Terwijl we naast elkaar voortliepen schopte Rein af en toe in het zand. In de verte rende een hond met gekke bokkensprongen een helling af. We konden het geblaf heel vaag horen.

‘Wonen ze daar ook in,’ vroeg Rein en hij wees op een hutje dat beneden in een van de volkstuintjes stond. Een klein schildwachthuisje, opgetrokken van zinken golfplaten en juthout van het strand.

‘Nee, daar zit die kerel om de boel een beetje in de gaten te houden als we gaan pikken. Verderop is er een die verbouwt maïs; die oogst nooit meer dan de helft. Of ze schuilen erin als het gaat hozen. Ieder tuintje heeft zo’n krotje. Nooit gezien?’

‘Nee, eerlijk gezegd niet.’

‘Waar komen jullie eigenlijk vandaan?’

‘Loenen.’

Zo nu en dan stopten we even om bramen te plukken, als we nog mooie konden vinden. Er waren er niet veel meer. Het was al half september en in de vrije duinen zochten ze altijd druk.

‘Misschien gaat het nog regenen ook,’ zei ik en wees naar de grijze lucht.

‘Ja, daar heb je best kans van. Dan gaan we in zo’n hutje zitten.’

‘Dat zou ik maar niet doen.’

‘O nee, waarom niet?’

‘Als zo’n kerel je snapt slaat hij je dood.’

‘Zijn dat zulke mensen?’

‘Ja zulke.’

‘Kinderlokkers?’

‘Welnee. Gewone rotkerels.’

We waren bij het hek gekomen waar de verboden duinen begonnen.

‘Gaan we hierover?’ vroeg hij.

Hij had kennelijk niet veel lust meer verboden grond te betreden.

‘Ja, dat moet, daar is het wild.’

Plotseling begon hij te krijsen en wierp hij zich op me, omklemde met zijn arm mijn nek en knelde uit alle macht.

‘Nou ga je d’r an, vuile Jood!’ gilde hij. ‘Mijn moeder had je meteen al door!’

We vielen op de grond. Ik was duizelig door het plotselinge toeknijpen van mijn keel. Mijn adem was schor.

‘Genade?!’

Zijn gezicht was vlak bij het mijne. Ik trok aan zijn haar, maar hij liet niet los. Ik sloeg met mijn vuist tegen zijn hoofd; uit alle macht schopte ik. Krabde hem in zijn hals, maar tevergeefs. Ik stikte.

‘Genade,’ ﬂuisterde ik hees.

Onmiddellijk liet hij los. Totaal krachteloos bleef ik op mijn rug liggen en staarde naar de wolken boven me. Het was alsof alles over de kop ging. Mijn knieën voelden loom. Ik bevond me op de grens van bewusteloosheid.

Rein was opgestaan en sloeg het zand van zijn kleren. Hij lachte.

‘Gezien. Je hebt om genade gesmeekt.’