Denise verhuist met haar twee broers vanuit de provincie naar Parijs, waar ze een baan krijgt in een chic en groot warenhuis: Het paradijs voor de vrouw. Pijnlijk wordt haar het verschil duidelijk tussen de stadse elite en haar eigen afkomst, ook op het vlak van de liefde. Is dit warenhuis wel echt een paradijs?

In deze roman uit 1883 beschrijft Zola, zonder opsmuk en met scherpe pen, aangrijpend de wurgende greep van het grote geld en de warenhuizen op de kleine winkeliertjes, maar ook de standsverschillen en de (onmogelijke) liefde.

Émile Zola

In het paradijs voor de vrouw

Vertaling David de Jong

Nawoord Theo Veenhof

L.J. Veen Kassiek

Amsterdam/Antwerpen

Bewerking Theo Veenhof

L.J. Veen Klassiek is onderdeel van Uitgeverij Atlas Contact

© 2009 vertaling Uitgeverij L.J. Veen en David de Jong

© 2009 nawoord Theo Veenhof

Oorspronkelijke titel Au bonheur des dames

Omslagontwerp Marry van Baar

Omslagbeeld Parisienne, Place de la Concorde, Jean Béraud, Musée Carnavalet © Bridgeman Art Library

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 254 4589 8

D/2009/0108/715

NUR 302

Dit e-book werd gemaakt op basis van de 7e druk, 2009, ISBN 978 90 204 0968 0

www.atlastcontact.nl

Bezoek L.J. Veen Klassiek op Facebook

HOOFDSTUK 1

Denise was lopend van station Saint-Lazare gekomen, waar een trein uit Cherbourg haar met haar beide broers had afgeleverd na een nacht op de harde banken van een derdeklaswagon. Ze hield Pépé aan de hand en Jean kwam achter haar aan, alle drie door de reis geradbraakt, verschrikt en verloren te midden van het uitgestrekte Parijs, met het hoofd naar de huizen opgeheven, terwijl ze op ieder kruispunt vroegen naar de rue de la Michodière, waar hun oom Baudu woonde. Maar toen het meisje op de Place Gaillon uitkwam, stond ze plotseling verbaasd stil.

‘O,’ riep ze, ‘kijk eens, Jean!’

En ze bleven dicht tegen elkaar aan gedrongen staan, helemaal in het zwart, omdat ze de oude kleren moesten afdragen die ze hadden gekregen toen ze om hun vader in de rouw gingen. Zij droeg een licht pakje, ze was klein en onooglijk voor haar twintig jaar, terwijl aan de andere kant haar vijfjarig broertje aan haar arm hing, en achter haar rug haar oudste broer stond met de armen slap neerhangend, in de stralende bloei van zijn zestien jaren.

Ze zweeg even en vervolgde toen: ‘Kijk! Dát is nog eens een warenhuis!’

Het was een modemagazijn op de hoek van de rue de la Michodière en de rue Neuve-Saint-Augustin, waarvan de etalages in levendige tinten flonkerden op deze zachte en grijze oktoberdag. Op Saint-Roch sloeg het acht uur; op het trottoir waren alleen nog maar de vroege Parijzenaars, drommen haastige ambtenaren op weg naar hun kantoor en huisvrouwen die boodschappen deden. Voor de ingang legden twee winkelbedienden, staande op een dubbele ladder, de laatste hand aan het ophangen van wollen stoffen, en in een etalage aan de rue Neuve-Saint-Augustin plooide een andere winkelbediende geknield en met de rug naar het publiek met behoedzame vingers een lap blauwe zijde. Het warenhuis, waar nog geen klanten waren en waar het personeel nog maar net begon te arriveren, gonsde inwendig als een ontwakende bijenkorf.

‘Verdraaid!’ zei Jean. ‘Daar is Valognes niets bij... Jouw zaak was niet zó mooi.’

Denise schudde het hoofd. Ze was daarginds twee jaar winkelmeisje geweest bij Cornaille, de grootste manufacturenzaak uit de stad; en dit modemagazijn waar ze onverwacht op stuitte, dit in haar ogen zo enorme warenhuis, maakte haar bijna aan het huilen, het pakte, ontroerde, het boeide haar, zodat ze alles vergat.

In de stompe hoek die uitkwam op de Place Gaillon rees in een wirwar van met verguldsel overdekte ornamenten de hoge, geheel glazen winkeldeur op tot aan de tussenverdieping. Twee allegorische figuren, twee lachende vrouwen met een naakte, achterovergebogen hals, ontrolden het opschrift: HET PARADIJS VOOR DE VROUW. Daarna kwamen zover het oog reikte etalages; ze liepen langs de rue de la Michodière en de rue Neuve-Saint-Augustin, waar zij behalve het hoekhuis nog vier andere panden in beslag namen, twee links, twee rechts, die pas kortgeleden waren aangekocht en ingericht. In haar ogen breidde het zich eindeloos uit in de wijking van het perspectief, met de etalages van de parterre en het spiegelglas van de tussenverdieping, waarachter men het hele leven aan de binnenkant van de afdelingen kon zien. Boven stond een in zijde geklede jongedame een potlood te slijpen, terwijl vlak bij haar twee anderen bezig waren fluwelen mantels uit te vouwen.

‘Het Paradijs voor de Vrouw’, las Jean, de mooie jongen die in Valognes al een geschiedenis met een vrouw achter de rug had. Hij lachte innemend. ‘Aardig, hè? Daar moet het publiek wel op afvliegen!’

Maar Denise bleef in gepeins verzonken staan kijken voor de etalage van de hoofdingang. Daar lagen in de open lucht bergen goedkope artikelen uitgestald, tot zelfs op het trottoir, hét lokmiddel bij de hoofdingang, de koopjes die de klanten in het voorbijgaan staande hielden. Ze hingen van boven neer: stukken wol en laken, merinos, cheviot, molton daalden van de tussenverdieping naar beneden, wapperden als vlaggen, en de neutrale kleuren ervan ‒ leigrijs, marineblauw, olijfgroen ‒ werden gebroken door de witte kartonnetjes van de etiketten. Daarnaast hingen ook nog als een omlijsting van de deur stroken bont, smalle repen om japonnen te garneren, de fijne as van petit-gris, de zuivere sneeuw van zwanenbuiken, het konijnenhaar van namaakhermelijn en namaakmarter. Dan was er beneden in vakken, op tafels, te midden van stapels lappen stof, een stortvloed van modeartikelen tegen spotprijzen: gebreide handschoenen en dassen, vrouwenmutsen, vesten, een hele winteretalage in kakelbonte kleuren, gevlamd, gestreept, met bloedrode vlekken. Denise zag een Schotse doek van vijfenveertig centime, repen Amerikaans marterbont en wanten van vijf stuiver. Het was een reusachtige kermiskraam, het warenhuis leek te barsten en zijn overvloed op straat te werpen.

Vergeten was oom Baudu. Zelfs Pépé, die de hand van zijn zuster niet losliet, stond met wijd opengesperde ogen te kijken. Een rijtuig verdreef hen van het midden van het plein, en werktuiglijk sloegen zij de rue Neuve-Saint-Augustin in, volgden de etalages, stonden opnieuw voor iedere etalage stil. Eerst werden zij aangelokt door een ingewikkeld bouwsel: boven leken schuin geplaatste paraplu’s het dak van een rustieke hut te vormen; daaronder vertoonden aan latten opgehangen zijden kousen de gewelfde profielen van kuiten, sommige bezaaid met boeketjes rozen, andere in allerlei kleurschakeringen: zwarte bewerkte kousen, rode met geborduurde randen, vleeskleurige waarvan de satijnen vezel de kleur van een bleke huid had; ten slotte waren op het laken van het rek symmetrisch handschoenen neergeworpen met de uitgestrekte vingers en de smalle handpalm van een Byzantijnse Madonna; het was de stijve en ongerepte gratie van nog niet gedragen vrouwenstofjes. Maar vooral de laatste etalage hield hen staande. Daar bloeide een beeld van zijde, satijn en fluweel op in een soepel en levend kleurpatroon, in de teerste bloementinten; bovenaan fluweel dat diepzwart was, wit als gestremde melk; lager: satijn, roze, blauw, met levende plooien, verschietend in een diepere bleekheid; nog lager: zijde, in alle kleuren van de regenboog, lappen tot cocons gewonden, geplooid als om een zich welvende taille, tot leven gebracht onder de bekwame handen van de winkelbedienden; en tussen ieder motief, tussen elk gekleurd etalageopschrift liep als een bescheiden begeleiding een lichte strook doffe crèmekleurige foulardzijde. Daar lagen in enorme stapels aan weerszijden de twee soorten zijde die alleen deze zaak in eigendom had: Paris-bonheur en ‘cuir d’or’, uitzonderlijke artikelen die een omwenteling in de manufacturenhandel teweeg moesten brengen.

‘O, die tafzij van vijf franc zestig,’ mompelde Denise, verbaasd starend naar de Paris-bonheur.

Jean begon zich te vervelen. Hij sprak een voorbijganger aan. ‘Meneer, kunt u me ook zeggen waar de rue de la Michodière is?’

Toen hem was uitgelegd dat het de eerste straat rechts was, keerde het drietal op hun schreden terug, waarbij zij om het warenhuis heen liepen. Maar toen ze de straat in gingen, raakte Denise weer in de ban van een etalage waarin damesmantels uitgestald stonden. Bij Cornaille in Valognes was zij speciaal met damesmantels belast geweest. En nooit had zij zoiets gezien; ze bleef vastgenageld van bewondering op het trottoir staan. Een strook peperdure Brugse kant omzoomde een altaarkleed met twee opengevouwen vleugels van een rozeachtige blankheid achter in de etalage; wapperende stroken van Alençons borduursel waren als uitgeworpen; daarop volgde overvloedig als een dwarrelende sneeuwbui een stroom van allerlei soorten kant: Mechelse, Valentine, Brusselse oplegsels, Venetiaans borduurwerk. Rechts en links torenden als sombere zuilen stukken laken omhoog, die het perspectief van het altaar nog verder deden wijken. En daar, in die aan de eredienst van de vrouwelijke gratie gewijde kapel, lagen de mantels; het middengedeelte werd in beslag genomen door een onvergelijkelijk stuk, een fluwelen mantel, afgezet met zilvervos; aan de ene kant lag een zijden, met petit-gris gevoerde avondcape; aan de andere kant een lakense mantel met een rand van hanenveren; ten slotte mantels voor het bal van wit kasjmier, gewatteerd, afgezet met zwanendons of chenille. Voor iedereen was er wat, van mantels voor het bal van negenentwintig franc tot de fluwelen mantel die voor achttienhonderd franc stond geprijsd. De ronde boezems van de etalagepoppen deden de stof opbollen, de stevige heupen accentueerden de slankheid van de taille, het ontbrekende hoofd was vervangen door een groot etiket dat met een speld in het rode molton van de hals was geprikt, terwijl de spiegels aan weerszijden van de etalage ze vermenigvuldigden en de straat bevolkten met deze mooie, te koop aangeboden vrouwen, die in plaats van hoofden in vette cijfers prijzen droegen.

‘Geweldig!’ mompelde Jean, die niet wist hoe hij zijn bewondering anders moest uiten.

Plotseling stond hijzelf weer onbeweeglijk, met opengesperde mond. Al die vrouwenweelde bezorgde hem een kleur van plezier. Hij had de schoonheid van een meisje, een schoonheid die hij van zijn zuster gestolen leek te hebben, een schitterende huid, rossig blond krulhaar, en van tederheid vochtige lippen en ogen. Naast hem leek Denise in haar verbazing nog magerder met haar lange gezicht en te grote mond, met haar al vermoeide huidskleur onder haar lichte haren. En Pépé, eveneens blond, kinderlijk blond, drukte zich nog dichter tegen haar aan, alsof hij werd gegrepen door een onrustige behoefte aan liefkozingen, verward en bekoord door de mooie vrouwen in de etalages. Ze stonden daar zo wonderlijk en zo bevallig op het plaveisel, die drie blonde kinderen in hun schamele plunje, dat treurige meisje tussen dat mooie kind en die prachtige jongen, dat de voorbijgangers zich glimlachend omdraaiden.

Een dikke man met grijs haar en een groot geel gezicht, die aan de overkant van de straat op de drempel van een winkel stond, bleef hen even aankijken. Hij stond daar met bloeddoorlopen ogen en samengeknepen mond, alsof de etalages van Het Paradijs voor de Vrouw hem van streek maakten, toen de aanblik van het meisje en haar broers zijn ergernis op het toppunt bracht. Wat stonden die drie lummels daar toch te gapen voor dat kijkspul van die opschepper?

‘En waar woont oom nu?’ vroeg Denise plotseling. Ze leek met een schok wakker te worden.

‘We zijn hier in de rue de la Michodière,’ zei Jean. ‘Hij moet hier wonen.’

Ze keken op en draaiden zich om. Toen zagen ze vlak voor zich, boven de dikke man, een groen uithangbord waarvan de gele letters door de regen waren verschoten: IN ‘OUD-ELBEUF’, LAKEN EN FLANELLEN STOFFEN, BAUDU, VOORHEEN HAUCHECORNE. Het huis, dat met een oude laag afgebladderde gele verf was bedekt en dat heel simpel afstak bij de grote herenhuizen uit de tijd van Lodewijk XIV die het omgaven, bezat slechts drie ramen aan de voorkant; en deze vierkante vensters zonder luiken waren alleen versierd met een ijzeren steunsel, twee kruiselings aangebrachte stangen. Maar wat Denise, wier ogen nog vol waren van de lichte etalages van Het Paradijs voor de Vrouw, vooral trof in deze kaalheid was de winkel gelijkvloers, die leek te bezwijken onder een lage verdieping met halvemaanvormige, gevangenisachtige raampjes. Een houten betimmering in de kleur van het uithangbord, een flesgroen waaraan de tijd een tint van oker en teer had gegeven, spaarde links en rechts twee diepe, stoffige etalages uit, waarin men vaag opgestapelde stukken stof zag liggen. De openstaande deur leek naar de vochtige duisternis van een kelder te leiden.

‘Daar is het,’ vervolgde Jean.

‘Laten we dan maar naar binnen gaan,’ besloot Denise. ‘Vooruit, kom mee, Pépé.’

Ze voelden zich alle drie onzeker en verlegen. Toen hun vader was gestorven, weggerukt door dezelfde koorts die een maand tevoren ook hun moeder had geveld, had oom Baudu in zijn bewogenheid over deze dubbele slag weliswaar aan zijn nicht geschreven dat er voor haar bij hem altijd wel een betrekking zou zijn als zij eens haar geluk in Parijs wilde beproeven; maar die brief was al bijna een jaar geleden geschreven, en nu had het meisje spijt dat ze Valognes zo halsoverkop had verlaten zonder haar oom te waarschuwen. Deze kende hen immers niet, hij had bij hen nooit meer een voet gezet sinds hij, heel jong nog, was vertrokken om als winkelbediende in betrekking te gaan bij de lakenhandel van Hauchecorne, met wiens dochter hij ten slotte was getrouwd.

‘Woont hier meneer Baudu?’ vroeg Denise, die eindelijk besloot zich tot de dikke man te wenden die hen nog steeds verbaasd bekeek.

‘Dat ben ik,’ antwoordde hij.

Toen bloosde Denise hevig en stamelde: ‘Des te beter! Ik ben Denise, en dit is Jean, en dit is Pépé... Ziet u, oom, we zijn overgekomen.’

Baudu leek stom van verbazing. Zijn grote rode ogen rolden in zijn gele gezicht heen en weer, zijn hortende zinnen bleven steken. Hij had kennelijk in de verste verte niet gerekend op deze familie die hem op het dak viel.

‘Wát! Wát! Zijn jullie daar!’ herhaalde hij in allerlei toonaarden. ‘Maar jullie zaten in Valognes... Waarom zijn jullie niet in Valognes?’

Met haar wat bevende, zachte stem moest zij het hem uitleggen. Na de dood van hun vader, die zijn laatste cent in de ververij had opgemaakt, was zij achtergebleven als de moeder voor de beide kinderen. Wat ze bij Cornaille verdiende was niet voldoende om hen alle drie te onderhouden. Jean werkte wel, bij een man die oude meubelen repareerde, maar hij verdiende geen cent. Maar hij vond oude dingen mooi, hij sneed figuren uit hout; op een keer, toen hij een stuk ivoor had gevonden, had hij er voor de aardigheid een kop uit gesneden, die een toevallige bezoeker had gezien; en het was juist die meneer die hen ertoe had doen besluiten Valognes te verlaten, aangezien hij voor Jean een betrekking had gevonden bij een ivoorsnijder in Parijs.

‘Begrijpt u, oom, morgen gaat Jean bij zijn nieuwe baas in de leer. Ik hoef er niets voor te betalen, hij heeft kost en inwoning... Toen heb ik gedacht dat Pépé en ik ons altijd wel kunnen redden. We kunnen niet ongelukkiger worden dan in Valognes.’

Wat ze verzweeg was het verliefde slippertje van Jean, een briefwisseling met een aristocratisch meisje uit de stad, kussen die over een muur waren gewisseld, een heel schandaal dat haar had doen besluiten te vertrekken; en ze vergezelde vooral haar broer naar Parijs om over hem te waken, omdat ze ten prooi was aan een moederlijke angst ten opzichte van dit grote kind, dat zo mooi en zo vrolijk was, en dat door alle vrouwen werd aanbeden.

Oom Baudu was nog steeds stomverbaasd. Hij begon weer vragen te stellen. Nu hij haar zo over haar broers hoorde praten, durfde hij ‘jij’ tegen haar te zeggen.

‘Heeft je vader jullie dan niets nagelaten? Ik dacht dat hij wat had gespaard. Ach, ik heb hem in mijn brieven vaak aangeraden die ververij niet te kopen! Een beste kerel, maar geen greintje verstand! En nu ben jij achtergebleven met die bengels en moet jij ze te eten geven!’

Zijn galachtige gezicht was opgeklaard, hij had niet meer de bloeddoorlopen ogen waarmee hij naar Het Paradijs voor de Vrouw keek. Opeens besefte hij dat hij de toegang versperde.

‘Kom dan maar binnen,’ zei hij, ‘nu jullie er toch zijn... Kom binnen, dat is beter dan rond te staan lummelen voor die prullen.’

En na nog eens een woedend gezicht tegen de winkelruiten aan de overkant te hebben getrokken, liet hij de kinderen door; hij baande zich een weg door de winkel en riep toen zijn vrouw en dochter.

‘Élisabeth, Geneviève, kom eens! Er is bezoek voor jullie!’

Denise en de jongens schrokken even terug voor de duisternis van de winkel. Verblind door het daglicht buiten knipperden ze met de ogen alsof ze op de drempel van een onbekend hol stonden, en ze liepen tastend, beducht voor een verraderlijk afstapje. Vaag ongerust drukten ze zich nog dichter tegen elkaar aan, het kind hield de rokken van het meisje vast en zo maakten ze onzeker glimlachend hun entree. Het ochtendlicht deed de zwarte omtrek van hun rouwkleren scherp uitkomen, een schuine straal verguldde hun blonde haar.

‘Kom binnen, kom binnen,’ herhaalde Baudu.

In enkele korte zinnen bracht hij mevrouw Baudu en haar dochter op de hoogte. De eerste was een kleine, aan bloedarmoede lijdende vrouw. Ze was helemaal wit: witte haren, witte ogen, witte lippen. Geneviève, nog sterker gedegenereerd dan haar moeder, was zo zwak en zo kleurloos als een in de schaduw opgegroeide plant. Prachtig zwart, dik en zwaar haar dat als door een wonder in dit arme vlees was geplant, gaf haar echter een trieste aantrekkelijkheid.

‘Kom binnen,’ zeiden de beide vrouwen op hun beurt. ‘Jullie zijn welkom.’

En ze nodigden Denise uit achter de toonbank te komen zitten. Pépé klom dadelijk op haar schoot, terwijl Jean tegen het beschot geleund bij haar bleef staan. Ze haastten zich niet, keken de winkel rond nu hun ogen wat aan de duisternis gewend raakten. Ze zagen nu de lage en berookte zoldering, de door het gebruik gladgeschuurde eikenhouten toonbanken, de honderdjarige vakken met stevig beslag. Balen donkere stof klommen omhoog tot aan de hanenbalken. De reuk van laken en verf, een scherpe chemische lucht, leek nog tienmaal penetranter door de vochtigheid van de vloer. Op de achtergrond waren twee winkelbedienden en een meisje bezig stukken wit flanel te rangschikken.

‘Zou dat ventje misschien iets willen drinken?’ vroeg mevrouw Baudu, en ze glimlachte tegen Pépé.

‘Nee, dank u wel,’ antwoordde Denise. ‘We hebben in een café voor het station een glas melk gedronken.’

En toen Geneviève naar het lichte pakje keek dat ze op de grond had gelegd, voegde ze eraan toe: ‘Ik heb onze koffer daar laten staan.’

Ze bloosde, ze begreep dat je de mensen niet zo kon overvallen. Zodra de trein uit Valognes was vertrokken, had ze in de coupé al diepe spijt gekregen, en daarom had ze bij aankomst haar koffer laten staan en had ze de kinderen laten ontbijten.

‘Kijk eens,’ zei Baudu plotseling, ‘laten we er niet veel woorden over vuilmaken en de puntjes op de i zetten... Ik heb je geschreven, dat is zo, maar het is een jaar geleden; zie je, kind, sinds een jaar zijn de zaken er niet bepaald op vooruitgegaan...’

Hij zweeg; een opwinding die hij niet had willen laten blijken belette hem het spreken. Mevrouw Baudu en Geneviève hadden met een berustend gezicht de ogen neergeslagen.

‘O,’ vervolgde hij, ‘deze crisis gaat wel weer voorbij hoor, ik maak me er niet ongerust over... Alleen, ik heb mijn personeel moeten inkrimpen, ik heb niet meer dan drie mensen in dienst en dit is niet het moment om er een vierde bij te nemen. In ieder geval kan ik je niet aannemen zoals ik je heb aangeboden, beste meid.’

Denise luisterde doodsbleek en ontsteld naar hem. Ter verduidelijking voegde hij eraan toe: ‘Dat zou niets worden, noch voor jou, noch voor ons.’

‘Goed, oom,’ bracht zij eindelijk hortend uit. ‘Ik zal proberen mij toch te redden.’

De Baudu’s waren geen kwade mensen, maar ze klaagden altijd dat ze nooit eens geluk hadden. In de tijd toen hun zaak goed liep moesten ze vijf jongens grootbrengen, van wie er drie op hun twintigste waren gestorven; de vierde was het slechte pad op gegaan, de vijfde was pas als kapitein naar Mexico vertrokken. Ze hadden alleen nog Geneviève. Dat gezin had veel geld gekost en Baudu was op zwart zaad komen te zitten door in Rambouillet, de geboortestreek van de vader van zijn vrouw, een groot bouwvallig huis te kopen. De starre en rechtschapen oude koopman was gaandeweg verbitterd geraakt.

‘Stuur dan toch bericht!’ herhaalde hij, zich ergerend aan zijn eigen hardheid. ‘Je had me toch kunnen schrijven? Dan had ik geantwoord dat je daar moest blijven... Drommels, toen ik van de dood van je vader hoorde, heb ik tegen je gezegd wat je in zo’n geval zegt. Maar jij komt hier binnenvallen zonder te waarschuwen... Dat is erg vervelend.’

Hij praatte met stemverheffing nu hij zijn gemoed luchtte. Zijn vrouw en zijn dochter bleven naar de grond staren als onderworpen naturen die het nooit waagden tussenbeide te komen. Jean werd bleek en Denise had de verschrikte Pépé tegen haar borst gedrukt. Ze vergoot twee dikke tranen.

‘Goed, oom,’ herhaalde ze. ‘We zullen weggaan.’

Onmiddellijk bedaarde hij. Er heerste een pijnlijke stilte. Daarna vervolgde hij op strenge toon: ‘Ik gooi jullie niet de deur uit... Nu je er eenmaal bent kun je vanavond in ieder geval boven slapen. Daarna zien we wel verder.’

Mevrouw Baudu en Geneviève begrepen dat zij de bedden in orde konden maken. Alles werd geregeld. Om Jean hoefde men zich niet te bekommeren. Wat Pépé betrof, hij zou uitstekend verzorgd worden bij mevrouw Gras, een oude dame in de rue des Orties die een groot benedenhuis had waar ze jonge kinderen tegen gemiddeld veertig franc per maand volledig in de kost nam. Denise verklaarde dat ze voldoende bezat om de eerste maand te betalen. Nu ging het er alleen nog om dat zijzelf een baantje zou krijgen. Ze zouden voor haar wel een betrekking in de buurt vinden.

‘Zocht Vinçard niet een verkoopster?’ vroeg Geneviève.

‘Verdraaid, dat is zo!’ riep Baudu. ‘We gaan na de koffie naar hem toe. Je moet het ijzer smeden als het heet is.’

Nog geen klant was dit familieonderhoud komen storen. De winkel bleef donker en leeg. Op de achtergrond gingen de twee winkelbedienden en het verkoopstertje fluisterend en sissend verder met hun werk. Intussen verschenen er drie dames. Denise bleef een ogenblik alleen. Ze kuste Pépé; de gedachte aan hun aanstaande scheiding bezwaarde haar gemoed. Het kind, aanhalig als een katje, verborg zonder een woord te zeggen zijn gezicht.

Toen mevrouw Baudu en Geneviève terugkwamen, vonden ze hem heel lief, en Denise verzekerde dat hij altijd zo zoet was: hij praatte hele dagen niet en wilde alleen maar geknuffeld worden. Toen bleven ze alle drie tot de koffietafel met korte en vage zinnen over kinderen, over de huishouding, het leven in Parijs en in de provincie praten, als familieleden die een beetje verlegen zijn omdat ze elkaar niet kennen. Jean was op de drempel van de winkel gaan staan en kwam daar niet vandaan, geboeid door het leven op straat, glimlachend tegen de mooie meisjes die voorbijliepen.

Om tien uur verscheen het dienstmeisje. Gewoonlijk werd de tafel gedekt voor Baudu, voor Geneviève en de eerste winkelbediende.

Om elf uur was er een tweede maaltijd voor mevrouw Baudu, de andere winkelbediende en het verkoopstertje.

‘De soep staat op tafel!’ riep de lakenkoopman, terwijl hij zich tot zijn nicht wendde. Toen iedereen aan tafel zat in de nauwe eetkamer achter de winkel, riep hij de eerste bediende, die te laat was.

‘Colomban!’

De jongeman verontschuldigde zich; hij had eerst het rangschikken van zijn flanellen stoffen af willen maken. Hij was een forse jongen van vijfentwintig jaar, zwaar en sponsachtig; hij had een fatsoenlijk gezicht met een grote weke mond en listige ogen.

‘Verdorie! Alles op zijn tijd,’ zei Baudu die, aan het hoofdeinde gezeten, met de voorzichtigheid en de handigheid van een patroon een stuk koud kalfsvlees voorsneed, op het oog de dunne plakjes tot op een gram nawegend.

Hij bediende iedereen en sneed zelfs het brood. Denise had Pépé naast zich neergezet om hem netjes te laten eten. Maar de donkere kamer maakte haar onrustig; ze keek erin rond, ze voelde zich benauwd, zij die gewend was aan de grote, kale en lichte kamers van haar provinciestadje. Een enkel venster keek uit op een kleine binnenplaats, die via de donkere gang van het huis met de straat in verbinding stond; het was een put waarin een kringetje troebel licht viel. Op winterdagen moest men van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat het gas aansteken, en wanneer het weer het toeliet het uit te laten, was het nog naargeestiger. Denise had even tijd nodig om haar ogen aan de schemer te laten wennen voor ze de stukken vlees op haar bord voldoende kon onderscheiden.

‘Kijk me die rakker eens een eetlust hebben,’ verklaarde Baudu, die vaststelde dat Jean zijn vlees al ophad. ‘Als hij net zo werkt als hij eet, wordt hij vast een flinke kerel... Maar eet jij niet, meisje? En vertel me eens, nu we eindelijk eens kunnen bijpraten, waarom je in Valognes niet bent getrouwd?’

Denise zette het glas weer neer dat ze naar haar mond bracht. ‘Maar oom! Trouwen? Dat meent u toch niet! En de jongens dan?’

Ze moest lachen, zo ongerijmd leek haar die gedachte. Welke man zou haar willen hebben, zonder een cent, zo mager als een sprinkhaan en bovendien niet mooi? Nee, nee, zij zou nooit trouwen. Ze had al genoeg aan de twee kinderen.

‘Je hebt ongelijk,’ herhaalde oom, ‘een vrouw heeft altijd een man nodig. Als je een goede man had gehad, zou je niet met je broertjes als zwervers op de straten van Parijs terecht zijn gekomen.’

Hij onderbrak zichzelf om met strikt rechtvaardige zuinigheid een schaal aardappelen met spek die het dienstmeisje binnenbracht, rond te delen. Vervolgens wees hij met de lepel naar Colomban en Geneviève en vervolgde: ‘Kijk! Die twee daar gaan van het voorjaar trouwen, als het winterseizoen goed wordt.’

Zo wilde de patriarchale traditie het. De oprichter van de zaak, Aristide Finet, had zijn dochter Désirée aan zijn eerste bediende Hauchecorne gegeven; hijzelf, Baudu, die met zeven franc in zijn zak in de rue de la Michodière was gearriveerd, was getrouwd met Élisabeth, de dochter van baas Hauchecorne, en hij was op zijn beurt van plan zijn dochter Geneviève en de winkel aan Colomban over te doen zodra de zaken weer beter werden. Als hij een huwelijk uitstelde waartoe drie jaar geleden was besloten, lag dat aan zijn nauwgezetheid en koppige rechtschapenheid; hij had een bloeiende zaak gekregen en hij wilde die niet met een verminderde klandizie en twijfelachtige vooruitzichten in handen van een schoonzoon geven.

Baudu ging verder; hij stelde Colomban voor, die uit Rambouillet kwam, net als de vader van mevrouw Baudu; er bestond tussen hen zelfs een verre bloedverwantschap. Een harde werker die zich al tien jaar lang voor de winkel afbeulde en zijn promotie volop had verdiend. Overigens was hij niet de eerste de beste, zijn vader was Colomban de pierewaaier, een veearts die bekend was in heel Seine-en-Oise, een kunstenaar in zijn vak, maar zo’n drinkebroer dat hij alles door zijn keelgat had gejaagd.

‘Maar goddank,’ besloot de lakenhandelaar, ‘de vader mag dan drinken en achter de vrouwen aan lopen, de zoon heeft hier geleerd wat geld waard is.’

Terwijl hij praatte keek Denise onderzoekend naar Colomban en Geneviève. Ze zaten naast elkaar aan tafel maar ze bleven heel kalm, zonder te blozen, zonder een glimlach. Van de dag af dat hij was gekomen, rekende de jongeman op dit huwelijk. Hij had de verschillende stadia doorgemaakt: jongste bediende, verkoper met een salaris, ten slotte toegelaten tot de intimiteit en de gezelligheid van het gezin. Dat alles heel geduldig, terwijl hij een leven leidde als een uurwerk. Hij beschouwde Geneviève als een uitstekende en fatsoenlijke partij. De zekerheid dat hij haar zou bezitten verhinderde hem naar haar te verlangen. En ook het meisje was eraan gewend van hem te houden, maar met de ernst van haar gesloten natuur en met een diepe hartstocht die zij zichzelf niet bekende in de banale dagelijkse sleur van haar bestaan.

‘Och, als ze van elkaar houden en er doet zich een gelegenheid voor,’ meende Denise glimlachend te moeten zeggen om zich vriendelijk voor te doen.

‘Ja, daar loopt het altijd op uit,’ verzekerde Colomban, die langzaam kauwde en nog geen woord had gezegd.

Geneviève wierp een lange blik op hem en zei: ‘Je moet het met elkaar eens worden, dan komt de rest vanzelf.’

Hun liefde was in deze benedenwoning van het oude Parijs ontloken. Zij was als een kelderbloem. Al tien jaar kende zij niemand anders dan hem, bracht ze de dagen achter dezelfde stapels lakens aan zijn zijde door, achter in de duisternis van de winkel; en ’s morgens en ’s avonds zaten zij schouder aan schouder in de enge eetkamer bij de lucht van een put. Op het land onder het groene gebladerte hadden zij niet verborgener, verlorener kunnen zijn. Alleen twijfel, een jaloerse angst zou het meisje doen beseffen dat zij zich voor altijd had gegeven te midden van deze medeplichtige duisternis, omdat haar hart leeg was en ze zich geestelijk verveelde.

Denise meende echter een beginnende onrust op te merken in de blik die Geneviève op Colomban wierp. Ze antwoordde dan ook beleefd: ‘Och, als je van elkaar houdt, begrijp je elkaar altijd.’

Maar Baudu waakte met gezag over de tafel. Hij had schijfjes kaas uitgedeeld en ter ere van zijn familieleden vroeg hij om een tweede dessert, een pot bessencompote, een gulheid die Colomban leek te verbazen. Pépé, die tot dusver heel zoet was geweest, wist zich niet meer te gedragen toen hij de compote zag. Jean, die door het gesprek over het huwelijk belangstelling had gekregen, keek nicht Geneviève brutaal aan. Hij vond haar te slap, te bleek, en hij vergeleek haar bij zichzelf met een wit konijntje met zwarte oren en rode ogen.

‘Genoeg gepraat, we moeten nu plaatsmaken voor de anderen!’ besloot de lakenhandelaar, terwijl hij een teken gaf om van tafel op te staan. ‘Als je je een extraatje veroorlooft, is dat nog geen reden om er misbruik van te maken.’

Mevrouw Baudu, de tweede winkelbediende en het verkoopstertje gingen op hun beurt aan tafel. Denise bleef opnieuw alleen bij de deur zitten en wachtte tot haar oom haar naar Vinçard zou brengen. Pépé speelde aan haar voeten. Jean had weer zijn uitkijkpost op de drempel van de winkel betrokken. En bijna een uur lang keek ze belangstellend naar de dingen die om haar heen gebeurden.

Van tijd tot tijd kwamen er klanten binnen; er verscheen een dame, daarna volgden twee anderen. De winkel behield zijn oude geur, zijn schemering waarin de hele zo gemoedelijke en eenvoudige nering leek weg te kwijnen van verlatenheid. Maar aan de overkant van de straat stond het opwindende Paradijs voor de Vrouw, waarvan ze door de open deur de etalages zag. De hemel bleef bewolkt, een zachte regen maakte ondanks het jaargetijde de lucht lauw; en op deze bleke dag, waarin diffuus zonlicht neerpoeierde, leefde het warenhuis op; het liep er storm.

Denise kreeg het gevoel dat het een machine was die onder hoogspanning werkte en waarvan het gedreun op de etalages overging. Het waren niet meer de kille vitrines van ’s morgens; nu leken ze verwarmd te worden, doortrild van het inwendige dreunen. Er stonden mensen voor te kijken, vrouwen bleven voor de ramen staan en verdrongen elkaar, een massa vol brutale begeerte. En de stoffen leefden op door die hartstocht van de straat: de kant huiverde, viel weer neer en verborg de diepte van het warenhuis, dat van geheimzinnigheid leek te beven; zelfs de logge en vierkante stukken laken haalden adem, slaakten verleidelijke zuchten; terwijl de mantels op de etalagepoppen een nog hogere borst opzetten, een ziel kregen; en de grote fluwelen mantel zwol met kloppend hart en bevende lendenen zoel en soepel op, als rustte hij op schouders van vlees. Maar de fabriekswarmte waarvan het huis vlamde, kwam vooral door de verkoop, het gedrang bij de toonbanken dat men achter de muren voelde. Daar heerste het voortdurende gedreun van een draaiende machine, een ineenschuiven van klanten, opeengepakt voor de toonbanken, bedolven onder koopwaren, vervolgens bij de kassa neergeworpen. En dat alles met mechanische gestrengheid geregeld, georganiseerd, een heel volk van vrouwen dat werd voortgedreven door de kracht en logica van tandraderen.

De hele ochtend al bood Denise weerstand aan de verleiding. Dit warenhuis, dat haar zo uitgestrekt leek, waarin zij in één uur meer publiek naar binnen zag gaan dan er bij Cornaille in zes maanden kwam, overweldigde haar en trok haar aan; en in haar begeerte erin door te dringen school een vage angst die het nog veel verleidelijker maakte. Tegelijkertijd bezorgde de winkel van haar oom haar een gevoel van onbehagen. Het was een onbewuste geringschatting, een instinctieve weerzin tegen dit kille hol, deze verouderde nering. Al haar gevoelens, de naargeestige koffietafel in een kerkerachtige schemering, het wachten te midden van de slaperige verlatenheid van die oude stervende zaak, losten zich op in een stom protest, in een hartstochtelijk verlangen naar leven en licht. En haar goede hart ten spijt dwaalden haar ogen telkens weer af naar Het Paradijs voor de Vrouw, alsof de verkoopster in haar behoefte had zich te verwarmen aan het schijnsel van deze grote zaak.

‘Kijk eens, die hebben nog eens klanten!’ liet ze zich ontvallen.

Ze had meteen spijt van haar woorden toen ze naar de Baudu’s keek. Mevrouw Baudu, die klaar was met koffiedrinken, was doodsbleek; haar bleke ogen hield ze op het monster gericht, en hoe berustend ze ook was, ze kon niet naar de overkant van de straat kijken zonder dat een stomme wanhoop haar oogleden deed zwellen. Wat Geneviève betrof, ze lette met groeiende onrust op Colomban die, nu hij zich onbespied waande, in vervoering bleef staan, de ogen opgeslagen naar de mantelverkoopsters wier afdeling men achter de ruiten van de bovenverdieping kon zien. Baudu, wiens gal overliep, zei alleen: ‘Het is niet alles goud wat er blinkt! Wacht maar!’

Het gezin kropte kennelijk de wrok op die hen bij de keel greep. Een gevoel van eigenwaarde weerhield hen ervan zich meteen te laten kennen tegenover deze kinderen, die ’s morgens waren gekomen. Eindelijk vermande de lakenkoopman zich; hij wendde zich af om zich los te rukken van de aanblik van de drukte aan de overkant.

‘Kom!’ ging hij verder, ‘laten we eens bij Vinçard gaan kijken. De betrekkingen zijn gauw weg, morgen is het misschien te laat.’

Maar voordat hij wegging gaf hij de tweede bediende opdracht naar het station te gaan om de koffer van Denise te halen. Mevrouw Baudu, aan wie het meisje Pépé toevertrouwde, verklaarde op haar beurt dat ze als ze een ogenblikje vrij had, het ventje mee zou nemen naar mevrouw Gras in de rue des Orties, om de zaak te bespreken en tot een overeenkomst te komen. Jean beloofde zijn zuster dat hij in de winkel zou blijven.

‘We zijn er in twee minuten,’ legde Baudu uit, terwijl hij met zijn nicht de rue Gaillon af liep. ‘Vinçard handelt in een zijden stof die hijzelf heeft uitgevonden. Het zijn voor hem ook moeilijke tijden, maar hij weet net de eindjes aan elkaar te knopen. Hij is een slimmerik en zo gierig als een hond. Maar ik geloof dat hij zich vanwege zijn reumatiek uit zijn zaak wil terugtrekken.’

De winkel lag in de rue Neuve-des-Petits-Champs, bij de passage Choiseul. Hij was schoon en licht, heel modern en luxueus, maar klein, en er was weinig handelswaar. Baudu en Denise troffen Vinçard in een geanimeerd gesprek met twee heren.

‘Laat u niet storen,’ riep de lakenkoopman. ‘We hebben geen haast, we wachten wel.’

En terwijl hij uit bescheidenheid naar de ingang terugliep, boog hij zich naar het oor van het meisje over en voegde eraan toe: ‘Die magere is tweede verkoper op de zijdeafdeling van Het Paradijs voor de Vrouw, en die dikke is een fabrikant uit Lyon.’

Denise begreep dat Vinçard zijn winkel opdrong aan Robineau, de bediende uit Het Paradijs voor de Vrouw. Hij gaf met een eerlijk gezicht, een openhartig voorkomen en met het gemak van iemand die nergens op hoeft te zweren zijn erewoord. Volgens hem was zijn zaak een goudmijntje; en hoewel hij blaakte van gezondheid viel hij zichzelf in de rede om te steunen, om zich te beklagen over zijn vervloekte pijnen die hem dwongen zijn fortuin te laten schieten. Maar Robineau, zenuwachtig en gekweld, viel hem ongeduldig in de rede: hij kende de crisis die de manufacturenhandel doormaakte, hij noemde een zijdezaak die het al had moeten opgeven omdat Het Paradijs voor de Vrouw vlakbij lag. Vinçard stoof op en zei met stemverheffing: ‘Geen wonder! Dat die idioot van een Vabre het niet zou redden, kon je zien aankomen. Zijn vrouw joeg er alles door... Daarbij zitten wij hier meer dan vijfhonderd meter verderop, terwijl Vabre er vlak naast zat.’

Gaujean, de zijdefabrikant, kwam tussenbeide. Ze spraken nu weer met gedempte stem. Hij beschuldigde de grote warenhuizen ervan dat ze de Franse industrie ruïneerden; drie of vier stelden de regels vast, beheersten de markt; en de enige manier om hen te bestrijden was, volgens hem, de kleinhandel begunstigen, vooral de specialisten, want die hadden de toekomst. Hij bood Robineau dan ook zeer grote kredieten aan.

‘Kijk eens hoe Het Paradijs zich tegenover u gedraagt,’ herhaalde hij. ‘Geen beloning voor bewezen diensten, het zijn alleen maar machines om de mensen uit te buiten... De positie van eerste bediende was u allang beloofd, maar Bouthemont, een buitenstaander die nergens aanspraak op kon maken, krijgt haar zomaar ineens!’

De wond van deze onrechtvaardigheid bloedde nog bij Robineau. Toch aarzelde hij zelfstandig een zaak te openen; hij legde uit dat het geld niet van hem was; het was van zijn vrouw, die zestigduizend franc had geërfd, en hij toonde zich vol gewetensbezwaren: hij zou nog liever direct zijn beide handen willen afhakken, zei hij, dan dit bedrag in verkeerde zaken steken.

‘Nee, ik heb nog niet besloten,’ stelde hij ten slotte vast. ‘Geef mij de tijd erover na te denken, we praten er nog wel over.’

‘Zoals u wilt,’ zei Vinçard, die zijn teleurstelling verborg achter een gemoedelijk gezicht. ‘Het is niet in mijn belang de zaak te verkopen. Zie je, zonder die pijn van me...’

En terwijl hij naar het midden van de zaak terugliep, vroeg hij: ‘Wat is er van uw dienst, meneer Baudu?’

De lakenkoopman, die met een half oor had geluisterd, stelde Denise voor. Hij vertelde zoveel van haar geschiedenis als hij kwijt wilde, zei dat ze twee jaar in de provincie had gewerkt.

‘En aangezien men mij heeft verteld dat u een goede verkoopster zoekt...’

Vinçard deed of hij diep wanhopig was.

‘Ach! Dat is nog eens pech hebben! Inderdaad, ik heb een week lang naar een verkoopster gezocht. Maar ik heb er net eentje te pakken gekregen, nog geen twee uur geleden.’

Er viel een stilte. Denise leek ontsteld. Toen veroorloofde Robineau die, ongetwijfeld getroffen door haar armelijk voorkomen, met belangstelling naar haar keek, zich haar raad te geven.

‘Ik weet dat men bij ons op de mantelafdeling iemand nodig heeft.’

Baudu kon een hartenkreet niet onderdrukken: ‘Bij jullie? O nee, stel je voor!’

Toen zweeg hij verlegen. Denise had een hevige kleur gekregen; ze zou niet eens naar binnen durven gaan in dat grote warenhuis, en het denkbeeld dat ze daar zou kunnen komen werken, vervulde haar met trots.

‘Waarom niet?’ vroeg Robineau verbaasd. ‘Dat is juist een heel mooie kans voor de juffrouw... Ik raad haar aan zich morgenochtend bij mevrouw Aurélie, de eerste verkoopster te melden. Het ergste wat haar kan overkomen is dat ze wordt afgewezen.’

Om zijn innerlijk verzet niet te tonen, verborg de lakenkoopman zich achter vage zinnetjes: hij kende mevrouw Aurélie of tenminste haar man, Lhomme, de kassier, een dikke vent die zijn rechterarm had verloren onder een omnibus. Daarop wendde hij zich bruusk tot Denise en zei: ‘Overigens is dat háár zaak, niet de mijne. Ze is helemaal vrij.’

En hij vertrok, na Gaujean en Robineau te hebben gegroet. Vinçard vergezelde hem tot de deur, zijn spijtbetuigingen herhalend. Het meisje was schichtig in het midden van de winkel blijven staan, begerig van de winkelbediende uitvoeriger inlichtingen te krijgen. Maar ze durfde niet; ze groette op haar beurt en zei eenvoudig: ‘Dank u wel, meneer.’

Op straat zei Baudu geen woord tegen zijn nicht. Hij liep snel, zodat hij haar dwong hard te lopen, alsof hij werd voortgedreven door zijn overpeinzingen. In de rue de la Michodière stond hij op het punt naar binnen te gaan toen een naburige winkelier die voor zijn deur stond hem wenkte. Denise bleef op hem staan wachten.

‘Wat is er, Bourras?’ vroeg de lakenhandelaar.

Bourras was een grote grijsaard met een profetenkop: lange haren en baard, met doordringende ogen onder dikke borstelige wenkbrauwen. Hij dreef een eigen zaak in wandelstokken en paraplu’s, lapte ze op, sneed zelf koppen en handvatten, hetgeen hem in de buurt de faam van een kunstenaar had verschaft. Denise wierp een blik op de etalages van de winkel waar de paraplu’s en wandelstokken in regelmatige rijen waren neergezet. Toen keek ze omhoog en vooral het huis verbaasde haar: een krot dat stond ingeklemd tussen Het Paradijs voor de Vrouw en een groot herenhuis uit de tijd van Lodewijk XIV, op onverklaarbare wijze gegroeid in die nauwe spleet waarin op de achtergrond de twee lage verdiepingen ervan werden verpletterd. Zonder de steun rechts en links zou het in elkaar zijn gestort, met de pannen van het doorgezakte en verrotte dak, de door scheuren gehavende gevel met twee vensters, scheuren die als lange roestvlekken neerdropen op het weggevreten houtwerk van het opschrift.

‘Moet u horen, hij heeft mijn huisbaas geschreven dat hij het huis wil kopen,’ zei Bourras terwijl hij de lakenkoopman voortdurend met vlammende ogen aankeek.

Baudu werd nog bleker en haalde zijn schouders op. Het was even stil; de beide mannen bleven met ernstige gezichten tegenover elkaar staan.

‘Je kunt alles verwachten,’ mompelde hij ten slotte.

Toen stoof de grijsaard op, schuddend met zijn haren en zijn golvende baard: ‘Laat hij het huis maar kopen, hij zal er viermaal de waarde voor moeten betalen! Maar ik zweer je dat zolang ik leef hij er geen steen van zal krijgen. Mijn huurcontract loopt nog twaalf jaar... We zullen zien, we zullen zien!’

Het was een oorlogsverklaring. Bourras keerde zich om naar Het Paradijs voor de Vrouw, dat noch door de een noch door de ander was genoemd. Baudu schudde even zwijgend zijn hoofd; daarna stak hij met wankele schreden de straat over, terwijl hij alleen maar herhaalde: ‘Ach god! Ach god!’

Denise, die had geluisterd, volgde haar oom. Mevrouw Baudu kwam juist terug met Pépé; en dadelijk zei ze dat mevrouw Gras wanneer ze dat wilden het kind zou nemen. Maar Jean was net verdwenen, wat zijn zuster ongerust maakte. Toen hij met een opgetogen gezicht terugkwam en vol vuur over de boulevard praatte, keek ze hem met zo’n bedroefd gezicht aan dat hij er een kleur van kreeg. De koffer was gebracht; ze zouden boven onder de dakpannen slapen.

‘Tussen twee haakjes,’ vroeg mevrouw Baudu, ‘wat zei Vinçard?’

De lakenkoopman vertelde van zijn nutteloze poging, voegde er daarna aan toe dat men hun nicht op een betrekking opmerkzaam had gemaakt; en terwijl hij met een gebaar vol verachting de hand uitstrekte naar Het Paradijs voor de Vrouw, stootte hij uit: ‘Dáár!’

De hele familie was beledigd.

’s Avonds was de eerste maaltijd om vijf uur. Denise en de twee kinderen namen hun plaats weer in met Baudu, Geneviève en Colomban. Een gaspit verlichtte de kleine eetkamer, waar een vette etenslucht hing. De maaltijd verliep zwijgend. Maar bij het dessert verliet mevrouw Baudu, die het op haar plaats niet meer uithield, de winkel om achter haar nicht te gaan zitten. Toen brak de sinds die morgen opgekropte wrok los; allen luchtten hun gemoed door op het monster af te geven.

‘Het is jouw zaak, je bent vrij,’ begon Baudu, zijn eerdere woorden herhalend. ‘Wij willen je niet beïnvloeden... Alleen, als je wist wat voor een zaak dat was!’

In afgebroken zinnen vertelde hij de geschiedenis van die Octave Mouret. Een geluksvogel! Een jongen uit het zuiden die met de beminnelijke onverschrokkenheid van een avonturier in Parijs terecht was gekomen; en al meteen gescharrel met vrouwen, die hij voortdurend uitbuitte; het schandaal toen hij ergens bij op heterdaad was betrapt, iets waarover de hele buurt nog sprak; daarna de onverwachte en onverklaarbare verovering van mevrouw Hédouin, die hem Het Paradijs voor de Vrouw had bezorgd.

‘Arme Caroline!’ viel mevrouw Baudu in. ‘Ze was een verre bloedverwante van me. Ach! Als ze was blijven leven zouden de dingen anders zijn gelopen. Ze zou ons niet hebben laten vermoorden... En hij heeft haar het graf in geholpen. Jawel, door die bouwerij van hem! Toen ze op een ochtend naar het werk ging kijken is ze in een gat gevallen. Drie dagen daarna is ze gestorven. Zij die nooit ziek was geweest, die zo gezond was, zo mooi! Haar bloed ligt onder de stenen van dat huis...’

Door de muren heen tekende ze het grote warenhuis met haar bleke en bevende hand. Denise, die luisterde zoals men naar een sprookje luistert, huiverde licht. De angst die sinds die morgen school onder de verleiding waaraan ze werd blootgesteld, werd misschien veroorzaakt door het bloed van deze vrouw, dat zij nu in de rode mortel van de kelder leek te zien.

‘Je zou zeggen dat het hem geluk heeft gebracht,’ voegde mevrouw Baudu eraan toe, zonder de naam Mouret te noemen.

Maar de lakenkoopman haalde zijn schouders op, vol verachting voor zulke kletspraat. Hij vervolgde zijn verhaal, zakelijk legde hij de toestand uit. Het Paradijs voor de Vrouw was in 1822 opgericht door de gebroeders Deleuze. Na de dood van de oudste was zijn dochter, Caroline, getrouwd met de zoon van een linnenfabrikant, Charles Hédouin; en later, toen ze weduwe was geworden, trouwde ze met die Mouret. Ze bracht dus de helft van de zaak mee. Drie maanden na het huwelijk overleed ook oom Deleuze, kinderloos; zodat, toen Caroline haar nek had gebroken over de fundamenten, die Mouret als enige erfgenaam achterbleef, de enige eigenaar van Het Paradijs. De geluksvogel!’

‘Een vindingrijk man, een gevaarlijke onruststoker die de hele buurt ondersteboven zal gooien als men hem zijn gang laat gaan!’ ging Baudu verder. ‘Ik geloof dat Caroline, die een beetje romantisch was aangelegd, geboeid werd door die buitensporige plannen van dat heerschap... Kortom, hij heeft haar ertoe gebracht het huis links te kopen, daarna het huis rechts; en toen hij alleen was heeft hij er zelf twee andere bij gekocht; met als gevolg dat de zaak is gegroeid, steeds gegroeid, net zo lang tot hij ons nu allemaal dreigt op te slokken!’

Hij richtte zich tot Denise maar hij praatte voor zichzelf, in een koortsachtige behoefte om nog eens de geschiedenis te vertellen die hem achtervolgde. In het gezin was hij de driftkop, de geweldenaar die steeds zijn vuisten balde. Mevrouw Baudu kwam niet meer tussenbeide, zat onbeweeglijk in haar stoel; Geneviève en Colomban raapten met neergeslagen ogen kruimels brood op en stopten ze in hun mond. Het was zo warm, zo benauwd in het kleine vertrek dat Pépé op de tafel in slaap was gevallen en zelfs Jeans ogen dichtvielen.

‘Wacht maar!’ hernam Baudu, opeens woedend. ‘Hardlopers zijn doodlopers! Mouret maakt een crisis door, dat weet ik. Hij heeft al zijn winst in zijn dwaasheden moeten steken, zijn uitbreiding en zijn reclame. Bovendien heeft hij om aan kapitaal te komen het merendeel van zijn personeel zo gek gekregen om hun eigen geld in zijn zaak te steken. Hij zit zonder een cent, en als er geen wonder gebeurt, als hij er niet in slaagt zijn omzet te verdrievoudigen zoals hij hoopt, dan zul je eens zien wat voor een klap dat wordt! Ik ben niet haatdragend, maar op die dag steek ik de vlag uit, op mijn woord!’

Hij praatte met een wraakgierige stem verder, net alsof de ondergang van Het Paradijs voor de Vrouw de waardigheid van de onteerde handel moest herstellen. Had je ooit zoiets geks gezien? Een modemagazijn waar van alles werd verkocht! Gewoon een bazaar! Ook het personeel was me wat moois: een troep fatten zoals ze op de stations rondlummelden, die de koopwaar en de klanten als stukgoed behandelden, die de baas in de steek lieten ofwel door hem in de steek werden gelaten om een onbenulligheid, zonder genegenheid, zonder fatsoen, zonder vakkennis! En Colomban hier was zijn getuige: hij, Colomban, die de goede school had doorlopen, hij wist wel hoe je langzaam maar zeker achter de finesses, de knepen van het vak kwam. Het was niet de kunst veel te verkopen, maar duur te verkopen. Daarbij kon hij zeggen hoe hij hier was behandeld, hoe hij in het gezin was opgenomen, verzorgd toen hij ziek was; hoe zijn goed voor hem werd gewassen en versteld, hoe hij met vaderlijke zorg was beschermd, bemind ten slotte!

‘Zo is het!’ herhaalde Colomban bij iedere uitroep van de baas.

‘Jij bent de laatste, mijn waarde,’ verklaarde Baudu ten slotte vertederd. ‘Na jou komt er geen meer. Jij alleen geeft me troost, want wat tegenwoordig de handel wordt genoemd is zo’n wirwar, ik begrijp er niets van, ik geef er de voorkeur aan maar weg te gaan.’

Met het hoofd naar haar schouder gebogen alsof haar dikke zwarte haar te zwaar op haar bleke voorhoofd had gerust, keek Geneviève naar de winkelbediende, en in haar blik school een vermoeden, school een begeerte te zien of Colomban niet uit wroeging een kleur zou krijgen bij dergelijke loftuitingen. Maar daar hij van jongs af aan al bedreven was in het toneelspel van het goede oude winkelvak, bewaarde hij zijn logge kalmte, zijn sullig uiterlijk met die sluwe trek om de lippen.

Intussen schreeuwde Baudu nog harder terwijl hij de uitstalling aan de overkant aanklaagde, die barbaren die elkaar met hun strijd om het bestaan vermoordden en uiteindelijk het gezin ondermijnden. Hij noemde de Lhommes als voorbeeld, zijn buren buiten op het land, moeder, vader, zoon: alle drie werkten ze in die kermistent, mensen zonder eigen thuis, altijd buitenshuis, alleen zondags samen eten, een hotelleven met hotelmaaltijden! Zeker, zijn eetkamer was niet groot, je zou zelfs kunnen wensen dat er meer lucht en licht in zou komen; maar je leidde er tenminste je eigen leven, je was opgenomen in de schoot van je gezin. Al pratend dwaalden zijn ogen het kleine vertrek rond, en de emotie snoerde zijn keel dicht bij de gedachte dat de barbaren, als ze zijn zaak ten slotte hadden kapotgemaakt, hem eens uit dit nest zouden kunnen wegjagen, waarin hij warm zat tussen zijn vrouw en zijn dochter. Ondanks de nadruk en de zekerheid waarmee hij de uiteindelijke ineenstorting voorspelde, was hij innerlijk doodsbang, hij voelde dat de buurt werd overweldigd, stukje voor stukje werd verslonden. ‘Het is niet om je er tegen te maken,’ herhaalde hij, en hij probeerde zijn kalmte te bewaren. ‘Als het in je belang is om daar een betrekking aan te nemen zal ik de eerste zijn om te zeggen: ga erheen.’

‘Dat geloof ik wel, oom,’ mompelde Denise overrompeld. Het verlangen om bij Het Paradijs voor de Vrouw te werken werd door al die opwinding nog sterker.

Maar hij had zijn ellebogen op tafel geplant, haar vermoeiend met zijn blik.

‘Maar zeg eens, jij die het vak kent, vertel me eens, is het redelijk dat een gewoon modemagazijn er zich toe leent om ik-weet-niet-wat te verkopen? Vroeger, toen de handel nog fatsoenlijk was, omvatten de manufacturen de geweven stoffen, meer niet. Tegenwoordig denken ze er alleen maar aan op de rug van hun buurman te klimmen en alles op te slokken... Daar beklaagt de buurt zich over, want de kleine winkels beginnen er verschrikkelijk onder te lijden. Die Mouret brengt hen tot de bedelstaf... Kijk maar eens naar Bédoré en Soeur, de kousenwinkel in de rue Gaillon, die heeft al de helft van zijn klanten verloren. Bij juffrouw Tatin, de linnenverkoopster uit de Passage Choiseul, verlagen ze de prijzen om met alle geweld goedkoop te kunnen zijn. En de gevolgen van deze plaag, van die pest doen zich voelen tot de rue Neuve-des-Petits-Champs, waar naar ik me heb laten vertellen de gebroeders Vanpouille, de bontwerkers, het niet meer kunnen bolwerken... Nou? Ridders van de naald die bont verkopen, dat is toch al te gek! Weer zo’n idee van Mouret!’

‘En de handschoenen,’ zei mevrouw Baudu. ‘Is dat niet monsterachtig? Hij heeft een afdeling met handschoenen durven openen! Toen ik gisteren door de rue Neuve-Saint-Augustin kwam, stond Quinette met zo’n treurig gezicht voor de deur, dat ik haar niet durfde te vragen of de zaken wel goed gingen.’

‘En de paraplu’s,’ vervolgde Baudu. ‘Dat is het toppunt! Bourras is ervan overtuigd dat Mouret hem gewoon de das om heeft willen doen, want wat hebben paraplu’s in vredesnaam met stoffen te maken? Maar Bourras is een taaie, hij laat zich niet de nek omdraaien. We zullen nog lachen straks.’

Hij sprak over de andere zaken, hij liet de buurt de revue passeren. Soms liet hij zich een bekentenis ontvallen: als Vinçard probeerde zijn zaak te verkopen konden de anderen hun biezen wel pakken, want Vinçard was als de ratten die het zinkende schip verlaten. Dadelijk daarna sprak hij zichzelf weer tegen: hij droomde van een verbond, een overeenkomst van alle detaillisten om de reus het hoofd te bieden. Hij durfde al een poosje niet over zichzelf te praten; zijn handen beefden, om zijn mond was een zenuwtrek. Ten slotte overwon hij zijn aarzeling: ‘Tot nu toe heb ik zelf niet al te veel te klagen. Natuurlijk, hij heeft me wel nadeel berokkend, die ploert! Maar hij verkoopt tot nu toe alleen nog maar laken voor dames, licht laken voor japonnen en zwaarder laken voor mantels. Bij mij koopt men herenartikelen: jagersfluweel, livreistof; om maar te zwijgen van het flanel en molton, waarvan ik hem tart ook zo’n volledige sortering te hebben... Alleen, hij treitert me, hij denkt me het bloed onder mijn nagels weg te halen omdat hij daar vlak tegenover mij zijn afdeling laken heeft neergezet. Je hebt zijn etalage gezien, nietwaar? Hij zet altijd zijn mooiste mantelpakjes in een omlijsting van laken, een echte hansworstenparade, om de meisjes te lokken... Op mijn woord van eer: ik zou me schamen dergelijke middelen te gebruiken! Sinds bijna honderd jaar is Oud-Elbeuf bekend, ik heb een dergelijke bedotterij niet nodig. Zolang ik leef zal mijn zaak blijven zoals ik hem heb overgenomen, met de vier stalen rechts en links, niet meer!’

Het hele gezin werd door een zekere opwinding gegrepen en er viel een stilte. Geneviève veroorloofde zich als eerste het woord te nemen.

‘Onze klanten houden van ons, vader. U moet de moed niet laten zakken... Vandaag nog zijn mevrouw Desforges en mevrouw de Boves geweest. Ik verwacht mevrouw Marty nog voor flanel.’

‘Ik heb gisteren een bestelling van mevrouw Bourdelais gekregen,’ verklaarde Colomban. ‘Al vertelde ze dat ze aan de overkant echt Engels cheviot voor tien stuiver goedkoper hebben aangekondigd, dezelfde als bij ons, schijnt het.’

‘En dan te denken,’ mompelde mevrouw Baudu met haar vermoeide stem, ‘dat we die zaak daar hebben gekend toen hij zo groot was als een zakdoek. Werkelijk, lieve Denise, toen de Deleuzes hem oprichtten hadden ze alleen maar een etalage in de rue Neuve-Saint-Augustin, gewoon een muurkastje waar twee stukken sits op een hoopje lagen met drie stukken katoen. Je kon je in de winkel niet omdraaien, zo klein was hij... In die tijd was Oud-Elbeuf, dat meer dan zestig jaar bestond, al net zoals je het nu ziet... Ach, alles is veranderd, heel veel veranderd!’

Ze schudde het hoofd, haar trage woorden vertelden het drama van haar leven. Omdat ze in Oud-Elbeuf was geboren, hield ze ervan tot in de vochtige stenen, ze leefde alleen voor en door de zaak; vroeger was ze zo trots op dit huis, het flinkste, drukst beklante van de buurt, en ze had het voortdurende verdriet gevoeld toen ze de concurrerende zaak geleidelijk aan zag groeien; eerst had ze hem met de nek aangekeken, toen werd hij even groot en machtig, vervolgens overvleugelde en bedreigde hij haar. Hij was voor haar een wond die niet dichtging, ze zou sterven aan de vernedering die Oud-Elbeuf werd aangedaan, en ze leefde net als het huis, instinctief, maar wel voelend dat de doodsstrijd van de winkel ook de hare zou zijn en dat zij de laatste adem zou uitblazen op de dag waarop de winkel sloot.

Het bleef stil. Baudu trommelde met zijn vingers op het tafelzeil. Hij voelde zich terneergeslagen, hij had er bijna spijt van dat hij zich weer eens op deze manier had laten gaan. In deze neerslachtige stemming bleef het hele gezin met in de verte starende ogen de bitterheden van zijn verhaal overdenken. Het geluk had hun nooit toegelachen. De kinderen waren volwassen, het fortuin begon te komen toen de concurrentie plotseling de ineenstorting teweegbracht.

En dan was er nog dat huis in Rambouillet, dat landhuis waarin de lakenkoopman zich wilde terugtrekken, iets waarvan hij al tien jaar droomde; een gelegenheidskoopje noemde hij het, die oude kast die hij voortdurend moest repareren, die hij moest verhuren en waarvan de huurders hem niet betaalden. Daar gingen zijn laatste verdiensten in zitten, dat was zijn enige uitspatting geweest in zijn bekrompen rechtschapenheid, waarin hij koppig aan oude gebruiken vasthield.

‘Kom,’ zei hij plotseling, ‘we moeten de tafel aan de anderen overlaten... Wat heeft dat nutteloze gepraat voor zin.’

Iedereen leek wakker te schrikken. Het gaspitje suisde in de verstikkende en gloeiende lucht van het kleine vertrek. Allen stonden met een ruk op en verbraken de neerslachtige stilte. Pépé sliep echter nog zo vast dat men hem op een paar lappen molton neerlegde. Jean was al geeuwend teruggelopen naar de straatdeur.

‘En per slot moet je maar doen wat je wilt,’ zei Baudu opnieuw tegen zijn nicht. ‘We vertellen je die dingen maar, dat is alles... Maar jouw zaken zijn je eigen zaken.’

Hij keek haar dwingend aan, wachtend op een duidelijk antwoord. Denise, die door deze verhalen nog geestdriftiger voor Het Paradijs voor de Vrouw was geworden, in plaats dat ze haar afschrikten, behield haar kalme en vriendelijke houding waarachter de onverzettelijke wil van een Normandische schuilging. Zij antwoordde alleen: ‘We zullen zien, oom.’

En ze zei dat ze vroeg naar bed ging met de kinderen, want ze waren alle drie doodmoe. Maar aangezien het pas zes uur was, wilde ze nog wel even in de winkel blijven. De avond viel, ze zag dat de straat donker was geworden, doordrenkt van een fijne en dichte regen die al viel vanaf het moment dat de zon was ondergegaan. Het verraste haar: een paar ogenblikken waren voldoende geweest om het midden van de straat met plassen te doorsnijden; de goten voerden vuil water mee, een dikke, glibberige modder besmeurde de trottoirs, en onder de striemende plasregen zag je alleen de verwarde optocht van de paraplu’s die tegen elkaar op botsten en als grote sombere vleugels opzwollen in de duisternis. Ze deinsde eerst terug, overvallen door een kilheid, nog meer beklemd door de slecht verlichte, op dit moment spookachtige winkel. Een vochtige zucht, de adem van de oude buurt, kwam van de straat; het leek of het plaveisel met zijn modder en zijn plassen naar binnen kwam, of het de beschimmeling van de oude, door de salpeter wit uitgeslagen parterre voltooide. Ze rilde bedroefd en verbaasd bij de aanblik van het oude, druipnatte Parijs, die grote stad die zich ijzig en zo lelijk aan haar toonde.

Maar aan de overkant van de straat stak Het Paradijs voor de Vrouw zijn lange reeks gaspitten aan. En ze kwam, opnieuw aangetrokken, dichterbij, en het leek alsof ze werd verwarmd door deze haard van gloeiend licht. De machine snorde nog steeds en blies in een laatste grom stoom af, terwijl de verkopers de stoffen opvouwden en de kassiers de ontvangst natelden. Door de mat beslagen ramen was het een gewemel van vage schijnsels, de wirwar van een fabrieksinterieur. Achter het regengordijn dat neerzeeg nam dit terugwijkende en nevelige schouwspel het voorkomen aan van een reusachtige machinekamer, waar je de zwarte schaduwen van de stokers boven het rode vuur van de stoomketels voorbij zag glijden. De etalages dropen, aan de overkant zag je niets anders meer dan de sneeuw van het kantwerk, waarvan het matglas van de rij gaslampen het wit intenser maakte; en achter in de kapel kwamen de mantels scherp uit, de fluwelen mantel, omzoomd met zilvervos, kreeg de gewelfde omtrek van een vrouw zonder hoofd die door de stortregen naar het een of andere feest snelde, de onbekende duisternis van Parijs in.

Denise bezweek voor de verleiding en ze was tot de deur gelopen zonder zich erom te bekommeren dat ze nat werd van de opspattende regendruppels. In dit avonduur veroverde Het Paradijs voor de Vrouw met zijn gloed als van een vurige oven Denise ten slotte helemaal. In de grote donkere en stomme stad, in de regen, in dit Parijs dat zij kende, flonkerde het als een vuurtoren; het leek haar het enige licht en leven van de stad. Zij droomde dat dáár haar toekomst lag, hard werken om de kinderen groot te brengen, met nog andere dingen, wát wist ze niet, verre dingen waarvan haar het verlangen ernaar en de angst ervoor deden sidderen. De gedachte aan die vrouw die op de fundamenten van het huis was gestorven, kwam weer bij haar op; ze werd bang, ze meende in de lichten bloed te zien; toen bracht de helderheid van het kantwerk haar weer tot bedaren, hoop steeg op in haar hart, een volkomen oprechte blijdschap; terwijl de waterspatjes haar handen afkoelden en de koorts van de reis in haar deden zakken.

‘Daar staat Bourras,’ zei een stem achter haar.

Ze boog zich naar buiten; ze zag Bourras onbeweeglijk aan het eind van de straat voor de etalage staan waar ze ’s morgens een heel vernuftig bouwsel van paraplu’s en wandelstokken had gezien. De lange grijsaard was door het donker geslopen om zich aan deze schitterende etalage te verzadigen, en met een door verdriet verwrongen gezicht voelde hij niet eens de regen die zijn onbedekte hoofd striemde en uit zijn witte haren droop.

‘Dat is niet verstandig van hem,’ merkte de stem op, ‘straks wordt hij nog ziek.’

Denise draaide zich om en zag dat de Baudu’s weer achter haar stonden. Huns ondanks kwamen ze evenals Bourras, die ze zo dwaas vonden, steeds weer terug voor dit hartverscheurende schouwspel. Het was een behoefte om te lijden. Een doodsbleke Geneviève had vastgesteld dat Colomban naar de schaduwen van de verkoopsters keek, die langs de ruiten gleden op de bovenverdieping; en terwijl de niet-aflatende wrok Baudu de keel dichtsnoerde, waren de ogen van mevrouw Baudu gevuld met stomme tranen.

‘Je gaat daar morgen naartoe, nietwaar?’ vroeg de lakenkoopman ten slotte aarzelend; hij voelde dat zijn nicht was gewonnen, net als de anderen.

Ze aarzelde en zei daarna vriendelijk: ‘Ja oom, als u dat tenminste niet te veel verdriet doet.’

HOOFDSTUK 2

De volgende dag om halfacht stond Denise voor Het Paradijs voor de Vrouw. Ze wilde zich daar aanmelden voordat zij Jean naar zijn baas bracht, die ver weg achter in de Faubourg du Temple woonde. Maar hoewel ze eraan was gewend vroeg op te staan, had ze zich te veel gehaast: het personeel kwam nog maar net binnendruppelen. Omdat ze bang was een figuur te slaan, drentelde ze verlegen nog even rond over de Place Gaillon.

Er stond een koude wind die het plaveisel al had drooggeveegd. In het bleke ochtendlicht kwamen de winkelbedienden onder de askleurige hemel uit alle straten haastig aanlopen met de kraag van hun jas opgeslagen, de handen in de zakken, verrast door deze winterkilte. De meesten liepen alleen en gingen het warenhuis binnen zonder zelfs een woord tot hun collega’s, die zich langs hen heen haastten, te richten of een blik op hen te werpen, anderen liepen met z’n tweeën of drieën, vlug pratend, terwijl ze de hele breedte van het trottoir in beslag namen en allemaal wierpen ze voordat ze naar binnen gingen met hetzelfde gebaar hun sigaar of sigaret in de goot.

Denise merkte dat verschillende van deze heren haar in het voorbijgaan onbeschaamd aankeken. Dat maakte haar nog verlegener; ze had de moed niet meer hen te volgen en besloot pas naar binnen te gaan wanneer de stoet voorbij zou zijn, blozend bij de gedachte dat ze aan de ingang door al die samendrommende mannen onder de voet gelopen zou worden. Maar de stroom hield aan en om aan de blikken te ontsnappen liep ze langzaam het plein rond. Toen ze terugkwam zag ze vóór Het Paradijs voor de Vrouw een grote, vale en slungelachtige jongen staan die al een kwartier lang net als zij stond te wachten.

‘Juffrouw,’ vroeg hij ten slotte hakkelend, ‘bent u misschien verkoopster in deze zaak?’

Ze raakte zo van de wijs toen ze die onbekende jongen het woord tot haar hoorde richten, dat zij niet meteen antwoord gaf.

‘Het is maar, ziet u,’ ging hij nog bedremmelder verder, ‘omdat ik wou zien of ze me daar niet kunnen gebruiken, en u zou me een tip kunnen geven.’

Hij was net zo verlegen als zij en waagde het haar aan te klampen omdat hij voelde dat ook zij zenuwachtig was.

‘Dat zou ik heel graag doen, meneer,’ antwoordde ze ten slotte, ‘maar ik weet niet meer dan u; ik kom hier ook een baan vragen.’

‘O, juist!’ zei hij uit het veld geslagen.

Ze bloosden hevig, hun verlegenheid bracht hen even tot elkaar, ze voelden met elkaar mee doordat ze zich in dezelfde positie bevonden, terwijl ze elkaar toch niet hardop ‘veel succes’ durfden toewensen. Omdat ze verder niets meer zeiden en zich steeds meer tegenover elkaar begonnen te schamen, gingen ze onbeholpen uit elkaar en wachtten weer, ieder aan een kant van de ingang, op een paar passen van elkaar.

De bedienden stroomden nog steeds naar binnen. Nu hoorde Denise hen grappen maken als ze met een steelse blik op haar voorbijliepen. Haar verlegenheid werd nog groter omdat ze hier zo te kijk stond, en ze besloot een halfuurtje in de buurt te gaan rondwandelen, toen de aanblik van een jongeman die snel door de rue Port-Mahon naderbij kwam haar nog even staande hield. Hij was groot, had een bleke huid, een verzorgde baard en zijn ogen, die hij op het ogenblik dat hij het plein overstak even op haar richtte, hadden de kleur van oud goud en waren van een fluwelige zachtheid. Hij was al achteloos het warenhuis binnengegaan toen zij nog onbeweeglijk bleef staan, onder de indruk van die blik en vervuld van een wonderlijke vervoering waarin meer verdriet dan bekoring school. Nu greep de angst haar pas goed aan en ze begon langzaam de rue Gaillon af te wandelen, en daarna de rue Saint-Roch, tot ze weer moed verzameld zou hebben.

Hij was meer dan een afdelingschef: hij was Octave Mouret in eigen persoon. Hij had die nacht niet geslapen, want na afloop van een soiree bij een effectenmakelaar was hij met een vriend en met twee vrouwen, die ze achter de coulissen van een kleine schouwburg hadden opgescharreld, gaan souperen. Zijn dichtgeknoopte overjas verborg zijn smoking en zijn witte das. Hij ging haastig naar zijn kamer, waste en verkleedde zich en toen hij in zijn werkkamer op de tussenverdieping achter zijn schrijftafel ging zitten, zag hij er degelijk uit, met heldere ogen en een frisse huid, en had hij zijn hoofd helemaal bij zijn werk, alsof hij tien uur in zijn bed had gelegen.

De ruime, met groen rips bespannen werkkamer met de oude eikenhouten meubelen had als enige versiering een portret, het portret van die mevrouw Hédouin, over wie men in de buurt nog sprak. Octave hield haar nagedachtenis vertederd in ere vanwege het vermogen dat zij hem in de schoot had geworpen door met hem te trouwen. Hij wierp haar, voordat hij de wissels begon te tekenen die op zijn vloeiblad lagen te wachten, dan ook de glimlach toe van een gelukkig man. Kwam hij, de jonge weduwnaar, niet altijd weer tegenover haar zitten werken na zijn uitspattingen als hij de slaapkamers verliet waarin hij door zijn genotzucht verzeild was geraakt?

Er werd geklopt en zonder te wachten kwam een lange, magere jongeman binnen met dunne lippen en een spitse neus, maar overigens heel correct met zijn gladgekamde haar waarin zich al grijze strengen vertoonden. Mouret had even opgekeken. Daarna vroeg hij, terwijl hij verderging met ondertekenen: ‘Goed geslapen, Bourdoncle?’

‘Heel goed, dank je,’ antwoordde de jongeman, die zich bewoog alsof hij thuis was.

Bourdoncle was de zoon van een arme boer uit de buurt van Limoges en was destijds tegelijk met Mouret zijn loopbaan in Het Paradijs voor de Vrouw begonnen, toen de winkel de hoek van de Place Gaillon besloeg. Daar hij heel intelligent en heel ijverig was, had het er toen naar uitgezien dat hij zijn minder ernstige kameraad, die er allerlei bevliegingen, een overduidelijke onbesuisdheid en opzienbarende vrouwengeschiedenissen op na hield, met glans zou overvleugelen, maar hij had niet de geniale flair van de hartstochtelijke Provençaal, noch zijn stoutmoedigheid, noch zijn hartveroverende zwier. Hij had trouwens met het instinct van een verstandig man van meet af aan het hoofd voor hem gebogen en hem gehoorzaamd ‒ en dat zonder strijd. Toen Mouret zijn winkelbedienden had aangeraden hun geld in de zaak te steken, had Bourdoncle als een van de eersten zijn geld ter beschikking gesteld, terwijl hij hem zelfs de onverwachte erfenis van een tante toevertrouwde; en gaandeweg, na alle rangen doorlopen te hebben, die van winkelbediende, tweede verkoper en vervolgens chef van de zijdeafdeling, was hij een van de bedrijfsleiders geworden, de meest gewaardeerde en degene naar wie het meest werd geluisterd, een van de zes compagnons die de baas hielpen Het Paradijs voor de Vrouw te leiden, zoiets als een ministerraad onder een absolute monarch. Ieder van hen had het beheer over een provincie. Bourdoncle was belast met het algemeen bestuur.

‘En jij,’ hervatte hij familiair, ‘heb jij goed geslapen?’

Toen Mouret antwoordde dat hij niet naar bed was geweest, schudde hij zijn hoofd en mompelde: ‘Da’s niet gezond.’

‘Waarom niet?’ vroeg de ander vrolijk. ‘Ik ben minder moe dan jij, mijn waarde. Je hebt dikke ogen van de slaap, je zult nog vadsig worden omdat je veel te degelijk bent. Zoek toch wat afleiding, dat zal je tot ideeën opzwiepen!’

Dit was altijd hun vriendschappelijke woordenstrijd. In het begin had Bourdoncle zijn minnaressen geslagen omdat ze, naar hij beweerde, hem beletten te slapen. Nu maakte hij er een sport van de vrouwen te haten, terwijl hij buitenshuis ongetwijfeld zijn avontuurtjes had met vrouwen over wie hij niet eens sprak, zo’n onbeduidende plaats namen zij in zijn leven in, en stelde hij zich er in zijn zaak mee tevreden de klanten uit te buiten, voor wie hij een grote minachting voelde omdat ze hun geld verspilden aan domme vodden. Mouret deed alsof hij in vervoering was, bleef zich tegenover de vrouwen betoverend en vleiend voordoen, hij werd voortdurend meegesleept door nieuwe liefdesgeschiedenissen; en zijn hartsaangelegenheden waren een reclame voor de verkoop, het leek wel of hij het hele vrouwelijke geslacht met tederheid omhulde, alleen om het beter te kunnen bedwelmen en in zijn macht te kunnen houden.

‘Ik heb gisteravond mevrouw Desforges gesproken; ze was allerbekoorlijkst op dat bal.’

‘Je hebt toch zeker niet met háár gesoupeerd?’ vroeg de vennoot.

Mouret slaakte een kreet.

‘Nee, stel je voor! Zij is véél te fatsoenlijk, mijn waarde. Nee, ik heb met Heloïse gesoupeerd, dat kleine ding van de Folies. Dom als een gans, maar zo grappig!’

Hij nam een nieuwe bundel wissels en ging verder met ondertekenen.

Bourdoncle liep nog steeds op zijn gemak heen en weer. Hij ging even door de hoge ramen in de rue Neuve-Saint-Augustin kijken; toen kwam hij weer terug en zei: ‘Ze zullen zich wreken, weet je.’

‘Wie dan?’ vroeg Mouret, die niet begreep wat de ander bedoelde.

‘De vrouwen.’

Toen werd hij nog vrolijker, en hiermee gaf hij er blijk van hoeveel bruutheid er onder de schijn van zinnelijke verering lag verborgen. Hij leek met een schouderophalen te kennen te geven dat hij ze allemaal als lege zakken zou weggooien op de dag waarop zij hem geholpen zouden hebben zijn fortuin te maken.

Bourdoncle herhaalde koppig en met een koel gezicht: ‘Ze zullen zich wreken... Er zal er één komen die de anderen zal wreken, dat is het noodlot.’

‘Wees maar niet bang,’ riep Mouret uit, zijn Provençaals accent aandikkend. ‘Zo iemand is nog niet geboren, kerel. En als ze komt, nou, je weet niet...’

Hij had zijn pen opgepakt, draaide hem als een speer rond en prikte hem in de lege ruimte alsof hij met een mes een onzichtbaar hart wilde doorboren. De vennoot hervatte zijn wandeling, als steeds zwichtend voor het overwicht van de baas, wiens genie, hoe beperkt en eenzijdig ook, hem niettemin van zijn stuk bracht. Hij, die zo helder, zo logisch, zonder hartstocht was, die tot geen misstap in staat was, moest nog leren de vrouwelijke kant van het succes te begrijpen: Parijs, dat zich in een kus aan de meest stoutmoedige gaf.

Er viel een stilte. Men hoorde alleen de pen van Mouret. Daarna gaf Bourdoncle op de bondig geformuleerde vragen die de ander hem stelde, inlichtingen over de grote reclameverkoop van winterartikelen, die de volgende maandag moest plaatsvinden. Het was een zeer omvangrijke onderneming, de zaak zette zijn fortuin op het spel, want de geruchten van de buurt hadden een grond van waarheid. Mouret stortte zich als een dichter op de speculatie, zo onstuimig en met zo’n hang naar het reusachtige, dat het altijd buigen of barsten was. Het was een nieuwe benadering van de handel, een commerciële verbeeldingskracht die mevrouw Hédouin vroeger verontrustte en die nu nog, ondanks de successen in het begin, de firmanten van de wijs bracht. Zij veroordeelden het fluisterend dat de baas te hard van stapel liep, zij beschuldigden hem ervan dat hij de winkels op een gevaarlijke wijze uitgebreid had, nog voordat hij kon rekenen op voldoende toename van de klantenkring; zij beefden vooral als ze al het geld dat in kas was op één kaart zagen zetten, als hij de afdelingen met een opeenstapeling van goederen vulde zonder een cent reserve te bewaren. Zo bevond zich voor deze reclamecampagne, nadat er aanzienlijke bedragen aan de aannemers waren betaald, het hele kapitaal buitenshuis; hij liet het er nogmaals op aankomen: overwinnen of ten onder gaan. En te midden van deze ontsteltenis bewaarde hij een triomfantelijke vrolijkheid, de zekerheid dat hij miljoenen bezat, hij, de door vrouwen aanbeden man die niet bedrogen kón worden. Toen Bourdoncle het waagde bepaalde bezwaren te uiten tegen de overdreven uitbreiding van afdelingen waarvan de omzet twijfelachtig bleef, had hij gul en vol zelfvertrouwen gelachen, terwijl hij uitriep: ‘Ga toch weg, kerel, de zaak is juist te klein!’

De ander leek overbluft en ten prooi aan een angst die hij niet meer probeerde te verbergen. De zaak te klein! Een manufacturenzaak met negentien afdelingen en vierhonderddrie bedienden!

‘Natuurlijk,’ merkte Mouret op, ‘zullen we genoodzaakt zijn binnen achttien maanden uit te breiden... Ik denk daar serieus over na. Gisteravond heeft mevrouw Desforges me beloofd om mij morgen bij haar thuis met iemand in contact te brengen... Nu ja, daar spreken we nog wel over als die plannen rond zijn.’

En toen hij klaar was met het tekenen van de wissels, stond hij op, liep naar zijn vennoot, die met moeite bijtrok, en klopte hem vriendschappelijk op de schouder. De angst van al die voorzichtige lieden om hem heen vermaakte hem. In een van die aanvallen van de plotselinge openhartigheid waarmee hij soms zijn vertrouwelingen overlaadde, verklaarde hij dat hij in de grond van de zaak meer jood was dan alle joden ter wereld; hij aardde naar zijn vader, een vrolijke Frans die wist wat de waarde van het geld was en op wie hij uiterlijk en wat karakter betreft leek; en als hij dat sprankje zenuwachtige fantasie bezat van zijn moeder, dan lag daarin misschien zijn overtuigendste kans, want hij voelde de onoverwinnelijke kracht van de zwierige durfal.

‘Je weet wel dat we je tot het eind zullen volgen,’ zei Bourdoncle ten slotte.

Voordat zij naar beneden gingen voor hun gebruikelijke ronde door de zaak, moesten zij nog een paar dingen doorspreken. Ze bestudeerden het ontwerp van een boekje met geperforeerde strookjes, dat Mouret net had uitgevonden voor de debetnota’s. Toen hij had gemerkt dat je sneller van de winkeldochters afkwam als je de bedienden meer provisie gaf, had hij op deze ervaring een nieuwe manier van handelen gebaseerd. Hij betrok voortaan zijn winkelbedienden bij de verkoop van alle goederen, hij gaf hun een tantième voor het kleinste stukje stof, het geringste voorwerp dat door hen werd verkocht; dit systeem betekende een omwenteling in de manufacturenhandel, en deed onder de verkopers een strijd om het bestaan ontbranden waarvan de bazen profiteerden. Dit werd de geliefkoosde formule die hij voortdurend toepaste, de basis van de organisatie. Hij ontketende hartstochten, speelde mensen tegen elkaar uit, liet de groten de kleinen opslokken, en verrijkte zich met deze belangenstrijd. Het ontwerp van het schrijfboekje werd goedgekeurd: bovenaan, op het strookje en op de geperforeerde nota, stonden de naam van de afdeling en het nummer van de verkoper; dan kwamen, aan beide zijden herhaald, de kolommen voor het aantal meters, de omschrijving van de artikelen, de prijzen; en de verkoper zette eenvoudig zijn paraaf op de nota voordat hij deze afgaf aan de kassier. Op die manier was de controle het gemakkelijkst, het was voldoende om de door de kassa aan het verrekenkantoor doorgegeven nota’s te vergelijken met de strookjes die de bedienden behielden. Iedere week streken deze laatsten hun tantième en hun provisie op zonder dat er een vergissing mogelijk was.

‘Zo worden we minder bestolen,’ merkte Bourdoncle met voldoening op. ‘Dat was een uitstekend idee van je.’

‘En ik heb vannacht nog iets anders uitgedacht,’ legde Mouret uit. ‘Ja, mijn waarde, vannacht, aan dat souper... Ik voel ervoor om de bedienden van het verrekenkantoor een kleine premie toe te kennen voor iedere fout die ze al vergelijkend uit de debetnota’s vissen... Begrijp je, dan pas kunnen we er zeker van zijn dat ze er niet een overslaan, want liever bedenken ze er dan nog een paar bij.’

Hij begon te lachen terwijl de ander hem bewonderend aankeek. Deze nieuwe toepassing van de strijd om het bestaan betoverde hem, hij bezat het genie voor een administratief mechanisme, hij droomde ervan de zaak zó te organiseren dat de begeerten van anderen werden uitgebuit, zodat hij zijn eigen verlangens ongestoord en veilig kon bevredigen. Wilde men dat de mensen al hun krachten gaven, zei hij dikwijls, en zelfs enige eerlijkheid uit hen halen, dan moest men hen eerst voor hun behoeften laten vechten.

‘Kom, we gaan naar beneden,’ zei Mouret. ‘We moeten ons met de reclameverkoop bezig gaan houden. De zijde is gisteren aangekomen, niet? En Bouthemont moet op de ontvangafdeling zijn.’

Bourdoncle volgde hem. De ontvangdienst bevond zich in de kelder aan de kant van de rue Neuve-Saint-Augustin. Daar gaapte op gelijke hoogte met het trottoir een glazen kooi waar de vrachtrijders hun goederen uitlaadden. Deze werden gewogen, kantelden daarna op een snelle glijbaan waarvan het eikenhout en het ijzerwerk blonken, afgesleten onder de wrijving van balen en kisten. Alle aanvoer kwam door deze geopende muil naar binnen, het was een voortdurende vraatzucht, een stortvloed van stoffen die met het gegrom van een rivier neervielen. Vooral in de tijden dat er veel werd verkocht, stuwde de glijbaan een onuitputtelijke stroom de kelder binnen: zijden goederen uit Lyon, wollen stoffen uit Engeland, linnen uit Vlaanderen, katoen uit de Elzas, sits uit Rouen; soms moesten de wagens in de rij staan wachten; al voortrollend maakten de pakken het zware geluid van een steen die in diep water wordt geworpen op de bodem van de kuil.

Mouret bleef even staan bij de glijbaan. Deze was in volle werking; rijen kisten kwamen helemaal alleen naar beneden, zonder dat je de mensen zag wier handen ze boven voortduwden; en ze leken uit zichzelf te zakken, ruisend als een fijne sproeiregen uit een hoger gelegen bron. Daarna verschenen de baaltjes, buitelend als rollende stenen. Mouret keek er zonder een woord te zeggen naar, maar in zijn heldere ogen ontstak deze val van goederen die bij hem binnenstortten, deze stroom die iedere minuut duizenden francs voortstuwde, een korte vlam. Nooit was hij zich zo duidelijk bewust geworden van de veldslag die geleverd zou worden. Het kwam er maar op aan deze stortvloed van goederen naar de vier uithoeken van Parijs uit te strooien. Hij zei niets en ging verder met zijn inspectie.

In de schemering die door de brede keldergaten viel, nam een groep mannen de zending in ontvangst, terwijl anderen in het bijzijn van de afdelingschef de spijkers uit de kisten haalden en de balen openden. Een drukte als op een scheepswerf vulde de vloer van de kelder, van dit souterrain waar gietijzeren pijlers de gewelven ondersteunden en waarvan de naakte muren met cement waren bedekt.

Mouret stapte af op een jongeman met brede schouders, die bezig was de inhoud van een kist na te gaan. ‘Heb je alles, Bouthemont?’ vroeg hij.

‘Ja, alles is compleet,’ antwoordde de jongeman. ‘Maar ik heb de hele ochtend nodig om het na te tellen.’

In één oogopslag raadpleegde de afdelingschef de factuur, terwijl hij voor een grote toonbank stond waarop een van zijn verkopers beurtelings de stukken zijde legde die hij uit de kist haalde; achter hem stonden rijen andere toonbanken, eveneens volgestapeld met goederen, die door een heel leger van bedienden werden nagekeken. Overal werd uitgepakt, het was een wirwar van stoffen die onder een gegons van stemmen bestudeerd, om en om gedraaid en geprijsd werden.

Bouthemont was bezig aan een glanzende carrière. Hij had het ronde gezicht van een levenslustige man met een inktzwarte baard en mooie kastanjebruine ogen. Hij kwam uit Montpellier; hij was een boemelaar en een schreeuwlelijk; hij was niet zo geschikt voor de verkoop, maar voor de inkoop was er geen tweede zoals hij. Zijn vader, die daarginds een manufacturenzaak dreef, had hem naar Parijs gestuurd, en hij had pertinent geweigerd naar de provincie terug te keren toen de goede man tot de slotsom was gekomen dat de jongen nu lang genoeg had geleerd om hem in zijn zaak op te volgen; en sindsdien was er een grote rivaliteit tussen vader en zoon gegroeid: de eerste, die helemaal opging in zijn provinciaal bedrijfje, was er verontwaardigd over dat een gewone winkelbediende driemaal zoveel verdiende als hijzelf; de laatste dreef de spot met de sleur van de oude man, terwijl hij zijn geld liet rollen en iedere keer als hij overkwam, het hele huis op stelten zette. Evenals de andere afdelingschef kreeg hij boven op zijn vaste salaris van drieduizend francs een tantième op de verkoop; het verbaasde en eerbiedwaardige stadje Montpellier hield vol dat de jonge Bouthemont vorig jaar bijna vijfduizend francs had opgestreken, en dat was nog maar een begin; de mensen voorspelden de verbitterde vader dat dit bedrag nog hoger zou worden.

Intussen had Bourdoncle een van de stukken zijde opgepakt, waarvan hij met het aandachtige gezicht van een kenner de draad onderzocht. Het was een soort faille met een blauw met zilveren zelfkant, het beroemde Paris-bonheur, waarmee Mouret een beslissende slag dacht te slaan.

‘Het is werkelijk heel goed,’ mompelde Bourdoncle.

‘En bovendien, het lijkt veel meer dan het is,’ zei Bouthemont. ‘Niemand anders dan Dumonteil zou zoiets voor ons kunnen fabriceren... Bij mijn laatste reis kreeg ik ruzie met Gaujean: hij wilde wel honderd weefstoelen voor dit soort opstellen, maar hij vroeg vijfentwintig centime per meter meer.’

Bijna iedere maand reisde Bouthemont op die manier de fabrieken af, verbleef dagenlang in Lyon, logeerde in de voornaamste hotels omdat hij opdracht had de fabrikanten met open beurs tegemoet te treden. Overigens was hij volledig vrij, hij kocht wat hem goed leek, mits hij maar zorgde dat elk jaar de omzet van zijn afdeling met een van tevoren vastgesteld percentage steeg; en zelfs op die omzetstijging kreeg hij zijn tantièmes. Alles bij elkaar genomen was zijn positie bij Het Paradijs voor de Vrouw, net als die van zijn medechefs, die van een gespecialiseerd handelaar in een complex van verschillende takken van handel, een soort uitgestrekte handelsstad.

‘Dat is dus afgesproken,’ herhaalde hij, ‘we verkopen het voor vijf franc zestig... U weet dat het nauwelijks de inkoopsprijs is.’

‘Ja, ja, vijf franc zestig,’ zei Mouret opgewekt, ‘en als ik het alleen voor het zeggen had, zou ik het met verlies van de hand doen.’

De afdelingschef lachte hartelijk.

‘Wel, ik wil niets liever... Dat zal de verkoop verdrievoudigen, en aangezien ik er alleen maar belang bij heb een hoge omzet te bereiken...’

Maar Bourdoncle bleef ernstig en klemde zijn lippen op elkaar. Hij ontving zijn percentage van de totale winst en het was in zijn belang de prijzen niet te verlagen. Zijn taak was juist het onder controle houden van de winkelprijs, zodat Bouthemont niet, bezwijkend voor de begeerte uitsluitend het verkoopcijfer te verhogen, tegen een al te lage winst zou verkopen. Daarbij voelde hij weer zijn oude aversie opkomen tegen reclameacties waarvan hij de zin niet inzag. Hij waagde het zijn tegenzin te laten blijken en zei: ‘Als we het voor vijf franc zestig wegdoen, komt dat erop neer dat we er verlies op maken, want onze aanzienlijke onkosten gaan er nog af... Ze zullen ze overal voor zeven franc verkopen.’

Mouret werd driftig. Hij sloeg met zijn vlakke hand op de zijde en riep geagiteerd: ‘Maar dat weet ik, en daarom wil ik het mijn klanten cadeau doen... Werkelijk, beste kerel, je zult nooit iets begrijpen van vrouwen... Bedenk toch eens hoe ze elkaar die zijde uit de handen zullen grissen.’

‘Natuurlijk,’ viel Bourdoncle hem koppig in de rede, ‘en hoe meer ze elkaar uit de handen grissen, hoe meer we erop verliezen.’

‘We zullen een paar centime op het artikel verliezen, dat weet ik wel. En wat dan nog? Wat maakt dat nou uit, als we al die vrouwen maar naar ons toe lokken en we hen in onze macht krijgen, verleiden, verzot maken op onze stapels koopwaar, terwijl ze hun portemonnee zonder na te tellen legen! Het gaat er maar om ze in vlam te zetten, m’n waarde, en daar moet je een artikel voor hebben dat lokt, dat opgang maakt. Daarna kun je de andere artikelen even duur als ergens anders verkopen, ze zullen dan toch denken dat ze het bij jou goedkoper krijgen. Neem onze cuir d’or, die taf van zeven franc vijftig die overal voor die prijs wordt verkocht, die zal ook voor een spotkoopje doorgaan, en dat zal ruimschoots opwegen tegen het verlies op de Paris-bonheur... Let op mijn woorden!’

Hij raakte nu echt op dreef: ‘Begrijp het toch! Ik wil dat de Paris-bonheur binnen een week een omwenteling op de markt teweegbrengt. Het is onze grote slag. Het is onze redding, we worden er beroemd mee. Ze zullen over niets anders praten, heel Parijs kent straks die blauw met zilveren zelfkant... En dan zullen jullie eens het razende gejammer van onze concurrenten horen. De kleinhandel moet er weer een veer voor laten. Dan is het helemaal afgelopen met al die tobbers die in hun krotten creperen van de reumatiek!’

De bedienden die de zending nazagen, stonden glimlachend om de baas heen te luisteren. Hij praatte graag en kreeg graag gelijk.

Bourdoncle gaf weer toe. Intussen was de kist leeg, twee mannen braken een andere open.

‘De industrie lacht niet,’ zei Bouthemont. ‘In Lyon zijn ze woedend op ons, ze beweren dat die spotkoopjes van u hen bankroet maken... Weet u dat Gaujean mij uitdrukkelijk de oorlog heeft verklaard? Ja, hij heeft gezworen dat hij de kleine zaken krediet op lange termijn zal verlenen, liever nog dan mijn prijzen te aanvaarden.’

Mouret haalde zijn schouders op.

‘Als Gaujean zijn verstand niet wil gebruiken,’ antwoordde hij, ‘zal Gaujean het loodje moeten leggen... Waar beklagen ze zich over? We betalen hun onmiddellijk, we nemen alles aan wat ze fabriceren, allicht dat ze goedkoper kunnen werken... en voor de rest is het voldoende dat het publiek ervan profiteert.’

De bedienden leegden de tweede kist, terwijl Bouthemont weer was begonnen aan de hand van de factuur de stukken af te strepen. Aan het eind van de toonbank werden ze dan door een andere bediende met overeengekomen cijfers gemerkt, en als ze nagekeken waren, ging de door de afdelingschef getekende factuur naar boven, naar de centrale kassa. Mouret bleef nog even naar dit werk staan kijken, naar deze bedrijvigheid van uitgepakte goederen, die naar boven gingen en het hele souterrain dreigden te overstromen; toen verwijderde hij zich zonder verder nog een woord te zeggen, gevolgd door Bourdoncle, met het gezicht van een veldheer die tevreden is over zijn troepen.

Langzaam liepen beiden door de kelder. Hier en daar lieten keldergaten een bleek licht binnen en achter in de donkere hoeken brandden langs nauwe gangen voortdurend gaspitten. In deze gangen stonden de reserves, door latwerk afgeschutte kluizen waar de verschillende afdelingen hun restanten opborgen.

In het voorbijgaan wierp de baas een blik op de centrale verwarming die maandag voor het eerst in gebruik zou worden genomen, en op de kleine post van brandweerlieden die een door een ijzeren kooi omsloten reusachtige gasmeter bewaakten. De keuken en de eetzalen, vroegere kelders die in kleine zalen waren veranderd, lagen links naar de hoek van de Place Gaillon toe. Ten slotte kwam hij aan het andere eind van het souterrain uit op de expeditie. De pakjes die de klanten niet meenamen werden naar beneden gebracht, op tafels uitgezocht en in vakken gerangschikt, die ieder een wijk van Parijs vertegenwoordigden; daarna werden ze langs een brede trap die precies tegenover Oud-Elbeuf uitkwam, naar boven gebracht, naar de wagens, die voor het trottoir waren opgesteld. In het gemechaniseerde bedrijf van Het Paradijs voor de Vrouw braakte deze trap onophoudelijk de langs de glijbaan aan de rue Neuve-Saint-Augustin opgeslokte goederen weer in de rue de la Michodière uit, nadat zij boven door de tandraderen van de afdelingen waren gegaan.

‘Campion,’ zei Mouret tegen de chef van de expeditie, een oude sergeant met een mager gezicht, ‘waarom zijn zes paar lakens, die gisteren om twee uur door een dame zijn gekocht, niet ’s avonds bezorgd?’

‘Waar woont die dame?’ vroeg de bediende.

‘In de rue de Rivoli, op de hoek van de rue d’Alger... Mevrouw Desforges.’

Op dit vroege uur was de sorteertafel nog leeg; in de vakken lagen alleen nog een paar pakken die van de vorige avond waren overgebleven. Terwijl Campion, na een register te hebben geraadpleegd, tussen deze pakken snuffelde, keek Bourdoncle naar Mouret en dacht dat die duivelse kerel alles wist, zich overal mee bezighield, zelfs aan de tafels van nachteethuizen en in de alkoven van zijn minnaressen.

Eindelijk had de chef van de expeditie de fout ontdekt: de kassa had een verkeerd nummer opgegeven en het pak was weer teruggekomen.

‘Welke kassa heeft me dat geleverd?’ vroeg Mouret. ‘Wát? Kassa 10 zegt u...’

Hij wendde zich tot zijn vennoot en zei: ‘Kassa 10, dat is Albert, nietwaar? We zullen eens een hartig woordje met hem spreken.’

Maar voordat hij een rondgang door het warenhuis maakte wilde hij naar boven, naar de textielafdeling, die verschillende vertrekken van de tweede verdieping in beslag nam. Daar kwamen alle bestellingen uit de provincie en uit het buitenland binnen, en hij keek er iedere morgen de correspondentie door. Al twee jaar groeide deze correspondentie met de dag. De afdeling, die eerst een tiental bedienden omvatte, had er nu meer dan dertig nodig. Enkelen openden de brieven, anderen lazen ze, gaven elke brief een volgnummer dat ook op een vak stond; als men dan de brieven over de verschillende afdelingen had verdeeld en de afdelingen de artikelen boven brachten, werden deze opeenvolgend volgens de nummers in de vakken gelegd. Ze hoefden dan alleen nog maar vergeleken en ingepakt te worden; dit gebeurde in een aangrenzende kamer, waar een ploeg arbeiders van ’s morgens tot ’s avonds spijkerde en touwen vastknoopte.

Mouret stelde zijn gebruikelijke vraag: ‘Hoeveel brieven zijn er vanmorgen, Levasseur?’

‘Vijfhonderdvierendertig, meneer,’ antwoordde de afdelingschef. ‘Ik ben bang dat ik na de reclameverkoop geen mensen genoeg zal hebben. Gisteren hebben we veel moeite gehad om erdoorheen te komen.’

Bourdoncle knikte voldaan. Op een maandag had hij niet gerekend op vijfhonderdvierendertig brieven. Rondom de tafel sneden de bedienden de brieven open en lazen ze onder het voortdurende geluid van ritselend papier, terwijl de artikelen bij de vakken kwamen en gingen.

Het was een van de ingewikkeldste en belangrijkste diensten van de zaak; men leefde hier in een onophoudelijke koortstoestand, want volgens de voorschriften moesten de bestellingen van ’s morgens ’s avonds al allemaal zijn uitgevoerd.

‘Je krijgt het personeel dat je nodig hebt, Levasseur,’ antwoordde Mouret ten slotte, die in één oogopslag had vastgesteld dat de dienst goed werkte. ‘Je weet, als er werk is zijn we altijd bereid mensen aan te nemen.’

Boven, onder de hanenbalken, lagen de slaapkamertjes van de verkoopsters. Maar hij ging weer naar beneden en liep de centrale kassa, die naast zijn werkkamer was ingericht, binnen. Het vertrek was afgesloten door een glazen wand met een koperen loket waardoor men een aan de muur bevestigde reusachtige brandkast zag. Twee kassiers verzamelden hier de ontvangsten die door Lhomme, de eerste kassier van de verkoop, elke avond boven werden gebracht en regelden de uitgaven, betaalden de fabrikanten, het personeel, het hele volkje dat van de zaak leefde. De kassa kwam uit op een ander vertrek waarin groene kartonnen dozen stonden, en waar tien bedienden de facturen nakeken. Dan kwam er nog een kantoor, het verrekenkantoor: zes over zwarte lessenaars gebogen jongelui die een reeks registers achter zich hadden staan, stelden hier de provisierekeningen van de verkopers vast en vergeleken de debetnota’s. Deze nog geheel nieuwe dienst functioneerde slecht.

Mouret en Bourdoncle liepen de kassa en het verificatiekantoor door en gingen het andere kantoor binnen, tot grote schrik van de jongelieden die werkeloos zaten te ginnegappen. Daarop zette Mouret zonder een aanmerking te maken hun het systeem uiteen van de kleine premie, die hij hun voor elke ontdekte fout in de omzetnota’s wilde gaan uitbetalen; en toen hij vertrokken was, lachten de bedienden niet meer. Ze gingen als razenden aan het werk, op zoek naar fouten, alsof ze met een zweep werden voortgedreven.

Beneden in het magazijn ging Mouret regelrecht naar kassa 10, waar Albert Lhomme in afwachting van klanten bezig was zijn nagels te polijsten. Men placht te spreken van ‘de Lhomme-dynastie’, sinds mevrouw Aurélie, de eerste verkoopster van de mantelafdeling, na haar man te hebben gepousseerd als eerste kassier, erin was geslaagd een bijkassa te veroveren voor haar zoon, een grote, bleke en verdorven jongen, die nergens voor deugde en die hun de grootste zorgen baarde. Maar nu ze tegenover de jongeman stonden, hield Mouret zich op de achtergrond: hij had er een hekel aan zijn welwillende reputatie te bederven door voor politieagent te spelen; uit goede smaak en om tactische redenen bleef hij in zijn rol van beminnelijke god. Hij stootte met de elleboog zachtjes Bourdoncle aan, de cijferaar en de man die hij gewoonlijk met het geven van standjes belastte.

‘Meneer Albert,’ zei deze laatste streng, ‘u heeft weer een verkeerd adres opgenomen, het pakket is teruggekomen... Dat kunnen we niet hebben.’

De kassier dacht zich te moeten rechtvaardigen, hij riep de loopjongen die de goederen had ingepakt erbij als getuige. De loopjongen, Joseph genaamd, behoorde zelf ook bij de Lhomme-dynastie, want hij was de zoogbroer van Albert en hij dankte zijn betrekking aan de invloed van mevrouw Aurélie. Toen de jongeman hem wilde laten verklaren dat de fout bij de klant lag, stotterde hij; de voormalige soldaat draaide aan het sikje dat zijn met littekens overdekte gezicht langer maakte, heen-en-weer geslingerd tussen zijn geweten en zijn dankbaarheid tegenover zijn beschermers.

‘Laat Joseph met rust,’ riep Bourdoncle ten slotte, ‘en verder geen praatjes... Je mag je gelukkig prijzen dat we zoveel rekening houden met de goede diensten van je moeder!’

Maar op dat ogenblik kwam Lhomme aansnellen. Van zijn bij de deur gelegen kassa hield hij een oogje op de handschoenenafdeling, waar zich de kassa van zijn zoon bevond. Hij was al helemaal grijs, zwaarlijvig door zijn zittend leven, en had een slap, pafferig gezicht dat versleten leek te zijn door de weerschijn van het geld dat hij voortdurend telde. Zijn afgezette arm hinderde hem volstrekt niet bij deze bezigheid en de mensen kwamen zelfs nieuwsgierig kijken hoe hij de ontvangsten natelde, zo snel gleden de biljetten en de geldstukken door zijn linkerhand, de enige die hem restte. Als zoon van een belastingontvanger uit Chaolis was hij als boekhouder in Parijs terechtgekomen bij een handelaar in Port-aux-Vins. Daarna was hij, toen hij in de rue Cuvier woonde, getrouwd met de dochter van zijn conciërge, een kleine kleermaker uit de Elzas; en van die dag af zat hij onder de plak van zijn vrouw, wier handelstalenten hem met eerbied vervulden. Ze haalde meer dan twaalfduizend franc uit de mantelafdeling, terwijl hijzelf maar vijfduizend franc vast inkomen genoot. En zijn inschikkelijkheid tegenover zijn vrouw, die zulke bedragen aan de huishouding bijdroeg, breidde zich ook uit tot zijn zoon, die van haar was.

‘Wat is er?’ mompelde hij, ‘heeft Albert een vergissing gemaakt?’

Toen verscheen Mouret weer ten tonele om zijn gewone rol van de goedgunstige soeverein te spelen. Bourdoncle had zich gevreesd gemaakt, en droeg er daarmee toe bij dat Mouret nog populairder werd.

‘Ach, een stommiteit,’ bromde hij. ‘Beste Lhomme, die Albert van je is een bengel die een voorbeeld aan jou moest nemen.’

Daarna veranderde hij van onderwerp. Zich nog beminnelijker voordoend, vroeg hij: ‘Hoe was het concert gisteren? Had je een goede plaats?’

Er steeg een blos naar de bleke wangen van de oude kassier. Hij had alleen deze ene zonde, de muziek, een verborgen zwak dat hij in eenzaamheid bevredigde door schouwburgen, concerten, muziekuitvoeringen af te lopen; ondanks zijn afgezette arm speelde hij hoorn, dit dankzij een vernuftig systeem van tangetjes, en aangezien mevrouw Lhomme het geluid verafschuwde, wikkelde hij ’s avonds zijn instrument in een laken; niettemin was hijzelf dan in vervoering over de vreemde, doffe tonen die hij eraan ontlokte. Te midden van de gedwongen ontwrichting van hun huiselijk leven had hij in de muziek een toevlucht gevonden. Dit en het geld van zijn kassa, iets anders bestond er niet voor hem, behalve zijn bewondering voor zijn vrouw.

‘Een heel goede plaats,’ antwoordde hij met schitterende ogen. ‘U bent veel te goed, meneer.’

Mouret, die er een persoonlijke voldoening in vond om hartstochten te bevredigen, gaf Lhomme nu en dan de toegangskaarten die hem door liefdadige dames waren opgedrongen. En hij voerde zijn beminnelijk optreden ten top door te zeggen: ‘Ach! Beethoven, Mozart... wat een muziek, vindt u niet?’