Van Karel Glastra van Loon verschenen eerder

Herman (met Karin Kuiper)

Vannacht is de wereld gek geworden

Lisa’s adem

De onzichtbaren

Hoe dan, Jan? (met Kees Slager)

De onzichtbaren (met foto’s van Jan Bogaerts)

De romans

Wat gebeurt er als je als vader van een dertienjarige zoon ontdekt dat je al je hele leven onvruchtbaar bent? Die vraag is het intrigerende beginpunt van De passievrucht. Op zijn zoektocht naar de biologische vader van zijn zoon Bo neemt de verteller de lezer mee op een reis door zijn verleden. Alles wat hij al die jaren over zichzelf en over zijn leven heeft geloofd moet hij heroverwegen. En hij zal antwoorden moeten geven op vragen die hij liever nooit had gesteld. Wat weet je eigenlijk van degenen die je liefhebt? Hoe goed ken je hen die je het meest na zijn?

De passievrucht werd bekroond met de Generale Bank Literatuurprijs en groeide uit tot een wereldwijde bestseller.

Karel Glastra van Loon

De passievrucht

Roman

Voor Karin

Olympus maakt deel uit van Uitgeverij Atlas Contact

De passievrucht verscheen eerder bij Uitgeverij L.J. Veen

Vierenvijftigste druk 2015

© 1999, 2009 erven Karel Glastra van Loon

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Omslagillustratie Lieve Blancquaert

ISBN 978 90 254 4614 7

NUR 301

Dit e-book werd gemaakt op basis van de vierenvijftigste druk, 2015, ISBN 978 90 467 0348 9

www.atlascontact.nl

From the start

Most every heart

That’s ever broken

Was because

There always was

A man to blame

Dolly Parton (‘It Wasn’t God Who Made Honkytonk Angels’)

Een

We rijden zwijgend naar het ziekenhuis. Ellen zit achter het stuur, ik tel de strepen op de weg. De weg is vol auto’s op oorlogspad. Ellen rijdt eerst te hard, dan te langzaam. Ze geeft geen richting aan. Ik zeg niks.

In de berm groeien reclameborden.

THE FUTURE IS HERE.

WAT MAAKT EEN ONDERNEMER GELUKKIG?

‘Geld,’ zeg ik.

‘Wat?’

‘Nee, niks.’

We parkeren in de betonnen buik van de ziekenhuisstad. Lopen door overdekte straten vol mensen in trainingspakken die rolstoelen voor zich uitduwen. Op een plein, waar de geur hangt van frituurvet en verlepte bloemen, speelt een strijkje zigeunermuziek.

‘Hier links,’ zeg ik. ‘Daar is de lift,’ zegt zij.

Ik kijk naar haar spiegelbeeld in een glazen ruit. De spanning trekt de kleur weg uit haar lippen.

‘Ik sta niet voor mezelf in…’ had ze gezegd. ‘Als ze zeggen waar ik bang voor ben, dan…’ Ze maakt al weken haar zinnen niet af.

‘Gaat u zitten,’ zegt de arts. En als we zitten: ‘Ik heb niet zulk prettig nieuws voor u.’

Ik zie Ellen verstijven. Ze duwt haar kin tegen haar borst, kijkt strak naar de grond.

‘En dan met name niet voor u, meneer.’

Haar rug recht zich, haar kin schiet omhoog. Ik zie het uit mijn ooghoeken. Heel even draait ze haar hoofd mijn kant op. Ik ben me er plotseling van bewust dat ik hevig heb gezweet, mijn kleren kleven nat en koud aan mijn lijf.

‘U bent onvruchtbaar. En daar is niet alleen niets aan te doen, het is bovendien, en ik besef dat dit een schok zal zijn, altijd zo geweest.’

Het eerste wat ik voel, althans het eerste gevoel waarvan ik me bewust word als hij is uitgesproken, is opluchting. Hier is sprake van een groteske vergissing. Er zijn dossiers verwisseld, onderzoeksresultaten verkeerd ingeschreven, er is iemand met dezelfde naam, iemand die op ditzelfde moment, in een andere dokterskamer, de resultaten te horen krijgt van mijn onderzoek: ‘U mankeert helemaal niets, meneer. Uw zaad is kerngezond.’

‘Maar dat is onmogelijk,’ zeg ik. ‘Ik heb een kind, een zoon van dertien!’

Het blijft lang stil in de kamer. Niets beweegt. Niemand beweegt. De hele ziekenhuisstad van beton en staal en glas, de liftschachten, de gangen, de duistere tussenverdiepingen vol tikkende, zoemende, zuchtende buizen, de zalen vol bedden met herstellenden en stervenden, de bezoekers en de artsen, de studenten en de coassistenten, zij allen houden de adem in. Het heden houdt stil, omdat vlak achter dat heden het verleden ontploft.

Ellen kijkt naar de arts. De arts kijkt naar mij. Ik kijk naar een ingelijste foto vlak achter zijn hoofd: een jongen en een meisje op ski’s tegen een decor van besneeuwde bergtoppen, onder een strakblauwe hemel.

Ik weet dat de dingen daarna hun normale loop hebben hernomen. Dat wij als volwassen mensen de zaken verder hebben besproken. En dat we vervolgens naar huis zijn gereden, Ellen en ik, over dezelfde wegen, langs dezelfde borden, door hetzelfde oorlogszuchtige verkeer.

Ik weet het, maar ik herinner het mij niet. Het enige dat ik me herinner is wat ze me vroeg toen we de straat in draaiden waar wij wonen.

Ze vroeg: ‘Wil je dit aan Bo vertellen?’ 

Wil ik dit aan Bo vertellen?

Ik wil maar één ding: dat wat gezegd is niet is gezegd, dat wat gebeurd is niet is gebeurd. Het is een zinloos willen, maar toch, ik kan er niet mee ophouden. Ophouden zou erger zijn. En dus herroep ik oude besluiten, kom ik terug op wat ik eerder heb gezegd. Ik reconstrueer het recente verleden, om een ouder verleden te redden. Waar ik ‘ja’ zei, zeg ik nu ‘nee’. Waar ik besloot tot handelen, besluit ik nu tot nietsdoen. Waar ik toegaf aan haar verlangen, omdat ik dacht dat het ook mijn verlangen was, daar wijs ik haar nu af.

‘Nee, ik wil geen kind bij jou. Ik heb een kind, en dat kind is mij genoeg. Laat het jou ook genoeg zijn.’

Ik weet dat ik daarmee onze liefde op het spel zet, dat er voor ons geen toekomst zal zijn als ik volhard, en toch doe ik het. Nu wel. Want nog moeilijker dan te leven zonder toekomst, is te leven zonder een verleden.

Twee

Bo is dus niet verwekt in een kille zomernacht op de passagiersstoel van een gele Renault 5. Hij heeft zijn kin, die iets naar voren steekt waardoor het lijkt alsof zijn onderkaak verkeerd gemonteerd is, niet van mij. Zijn ogen hebben wel de kleur van die van Monika, maar niet de vorm van de mijne, zoals iedereen zegt die Monika heeft gekend. Dat zijn linkervoet een halve maat kleiner is dan de rechter, net als bij mij – toeval!

Er staat een tekst in het apocriefe bijbelboek Het Evangelie van Philippus waaraan ik de laatste tijd vaak moet denken. ‘De kinderen die een vrouw gaat baren lijken op degene die ze liefheeft. Als dat haar man is, lijken ze op haar man. Als dat echter een echtbreker is, dan lijken ze op die echtbreker.’

Ooit, het moet nu een jaar of zes geleden zijn, heb ik die tekst voorgelezen aan Bo. We zaten aan de houten tafel in de keuken, met grote vellen tekenpapier en geslepen potloden in een piramide van licht. Ik tekende voor Bo het Huis van het Weten. Eerst de plattegrond, daarna een vooren een zijaanzicht.

‘De voorkamer van het Huis van het Weten,’ zei ik tegen Bo, ‘is de Kamer van de Feitelijke Kennis. Daarin vind je alle dingen die je nu weet. Daarachter ligt een veel grotere kamer: de Kamer van het Mogelijke, van alle dingen die je nog te weten kunt komen als je tijd van leven hebt en nieuwsgierig blijft.’

Bo rolde een potlood over het tafelblad.

Naast de vooren achterkamer lag een ruimte waarvan ik de buitenmuur niet had ingetekend.

‘Dat is de Donkere Kamer van God,’ zei ik. ‘Niemand weet hoe groot die kamer is. Elk licht dat je er binnen brengt, wordt onmiddellijk gedoofd. Je ziet er alleen iets als je de tijd neemt om aan het donker te wennen. Dan word je soms, heel even, dingen gewaar die je niet voor mogelijk had gehouden.’

‘Er zijn mensen,’ zei ik, ‘die zo schrikken van wat ze daar zien, dat ze de deur gauw weer dichtgooien en er niet meer terugkeren. En er zijn mensen die eraan verslaafd raken en zelden of nooit meer naar buiten komen. De Donkere Kamer van God is de mooiste maar ook de gevaarlijkste kamer van het huis.’

Het Huis van het Weten had een grote zolder, de Rommelzolder van de Kennis noemde ik die. ‘Daar vind je de raarste dingen. Grappige en onbruikbare dingen, zoals de Theorie van de Platte Aarde en de Tien Gulden Regels voor Burgermeisjes. Maar ook prachtige en nuttige dingen, zoals de Heilige Geometrie en het Evangelie van Philippus.’

‘Wat staat daar in?’ had Bo gevraagd. En ik was naar de boekenkast gelopen en had het dunne boekje, dat vol stond met potloodstrepen en uitroeptekens, van de plank gehaald. Ik had zomaar, willekeurig, een aangestreepte passage uitgezocht en aan Bo voorgelezen. Het was de tekst over de echtbreker.

‘Wat is een echtbreker?’ vroeg Bo.

‘Dat is een inbreker, maar dan in de echt,’ zei ik. ‘Wat is dat, de echt?’

Ik deed of ik hem niet had gehoord. De simpelste vragen zijn vaak het moeilijkst te beantwoorden. Ik tekende nog een laatste vertrek: een piepklein kamertje in een dode hoek van de plattegrond.

‘Het is een kamer zonder ramen,’ zei ik, ‘verlicht door een kale gloeilamp die van het plafond omlaag hangt. Het is de kamer van de dingen die je beter niet had kunnen weten. Ik noem hem de Martelkamer.’

En Bo had zich over de tafel gebogen om beter te kunnen zien.

‘Kom je daar weleens?’

‘Ja,’ zei ik. ‘Daar kom ik weleens.’

Wie is de echtbreker op wie Bo lijkt? De enige van wie ik zeker weet dat ze die vraag had kunnen beantwoorden is Monika. Monika is al tien jaar dood.

Ik had nog een kamer moeten toevoegen aan de plattegrond van het Huis van het Weten, denk ik nu: de Kamer zonder Hoop.

‘Wat is daar te vinden, in die kamer?’ had Bo dan kunnen vragen. En ik zou geantwoord hebben: ‘Niets en dat is het hem juist. Het is een kamer uit een kwade droom, waar je een leven lang kunt zoeken naar iets waarvan je weet dat het er moet zijn, maar dat je steeds ontglipt op het moment dat je het gevonden denkt te hebben. Het is de kamer waar alle kennis ligt opgeslagen waarover je zou willen beschikken, maar die om de een of andere reden onmogelijk meer te achterhalen is.’

Wil ik Bo meenemen naar die kamer?

Drie

Ik heb een doos vol foto’s uit de tijd dat Monika nog leefde. We zouden ze gaan inplakken, ooit, in drie albums met neplederen zwarte omslagen die Monika kocht op Koninginnedag. Het is er nooit van gekomen. De albums heeft Ellen later gebruikt om andere foto’s in te plakken – foto’s van haar en mij en Bo. De foto’s van Monika zitten nog altijd in de doos. De doos stond jarenlang onder in een kast, ik keek er nooit meer in. Maar nu heb ik hem te voorschijn gehaald. Vanaf de vloer van mijn werkkamer kijkt Monika mij aan in veelvoud, vijf jaar van mijn leven in Kodak-kleuren op de grond.

Monika in een hotelkamer aan de Bretonse kust. Ze is drie maanden zwanger, het is ochtend, er valt een grauw licht de kamer binnen. Ze draagt een lichtblauw herenoverhemd, verkreukeld van de nacht, de knopen los. Haar handen rusten op haar blote buik, alsof ze het kind willen beschermen. Haar witte benen bungelen over de rand van het hoge, gietijzeren bed. De hele zwangerschap had ze grote moeite met de ochtenden, ook toen ze niet meer misselijk wakker werd. In Bretagne liepen we elke middag naar het strand, ademden de zeelucht in om onze stadslongen te reinigen, keken naar de zeevogels, zochten naar schelpen en zeesterren tussen de bewierde rotsen die droogvielen bij laag tij. Op een dag vonden we een dood schaap, aangevreten door vissen en vogels. Het verminkte dier lag ons met zijn lege oogkassen aan te staren als in een middeleeuwse vervloeking. We haastten ons terug naar het hotel.

Monika op het strand bij Noordwijk. Ze zit onder een grote rood-met-witte badhanddoek, die haar van hals tot enkels bedekt. Haar neus glimt van de zonnebrandolie. Onze eerste zomer samen. Ze kon slecht tegen de zon. Haar rode haar werd geel. Haar witte huid werd rood. Het was mijn idee geweest om naar Noordwijk te gaan, op een warme dag in juli met een strakblauwe lucht. Monika had ingestemd, omdat we elkaar nog niet zo lang kenden en omdat ze geen spelbreker wilde zijn (vertelde ze later).

‘Hoe lang hou jij het vol in de zon?’ vroeg ze toen we door het hete zand ploegden, op zoek naar een rustig plekje.

‘Uren,’ zei ik. ‘En jij?’

‘Niet zo lang.’

Ik vond haar witte lichaam van een betoverende schoonheid, maar die dag kwam ik erachter dat zij voor die schoonheid een hoge prijs betaalde. We bleven niet lang, en als we niet in de zee waren (waar we elkaar nat spatten, waar ik haar in de branding in mijn armen nam en het zout van haar gezicht kuste, waar we met verve het verliefde stel uit een Bﬁlm speelden) – als we dus niet in de zee waren, zat ze vrijwel steeds onder de grote badhanddoek. En toch was ze ’s avonds verbrand. In de jaren die volgden zijn we nog vaak samen naar het strand geweest, maar nooit meer op een zonnige dag in juli.

Er zijn een paar foto’s van ons samen. Op de vrolijkste zitten we op een grote herenﬁets, Monika voorop. Ze moet haar voeten en haar tenen strekken om bij de trappers te kunnen. Ik zit achterop met een arm om haar middel. Met mijn andere arm zwaai ik naar de fotograaf. Ik vraag me af wie de foto heeft genomen en wanneer precies. Te oordelen naar Monika’s haar moet het vóór Bo’s geboorte zijn geweest. Daarna liet ze het groeien. Juist toen ze had besloten om het weer kort te laten knippen, werd ze ziek. Ze is met lang haar begraven. Nu schiet me ook te binnen wie de foto heeft gemaakt: mijn vader. Het is mijn vaders ﬁets waarop wij zitten. Er zitten verfspatten op Monika’s broek. De foto is gemaakt op de Ceintuurbaan, ter hoogte van het Sarphatipark. We hadden net een woning gekregen, schuin tegenover het park. Mijn vader hielp ons bij het opknappen. De eerste twee weken nam de hoeveelheid werk die nog verricht moest worden dagelijks toe in plaats van af. Toen we het behang afstaken bleek het pleisterwerk vergaan. Achter de plafondplaten kwamen schimmelende balken te voorschijn. Er zat een enorme scheur in het metselwerk van de schoorsteen. De houten vloer onder de keukenkastjes was verrot.

‘Dat had je toch van tevoren kunnen zien,’ mopperde mijn vader, meer tegen zichzelf dan tegen mij. ‘Waar kijk jij in hemelsnaam naar als je een woning gaat bezichtigen?’

‘Uit het raam,’ zei ik. ‘Ik kijk vooral uit het raam.’ Behalve op het park hadden we ook uitzicht op een eksternest. Toen ik voor het eerst in de woning kwam, waren de vogels druk bezig met de reparatie van het dak. Het had in de dagen daarvoor ﬂink gestormd en het omvangrijke nest had zichtbaar averij opgelopen. De twee eksters vlogen af en aan met takken. Het moet in april of mei zijn geweest. De foto is van twee maanden later. Achter de geparkeerde auto’s zijn de laatste bloesems van een meidoorn te zien. Het schilderwerk was het laatste dat moest gebeuren. Niet lang daarna verhuisden we – eerst Monika, een dag later ik.

De eksters brachten die zomer drie jongen groot. En Monika werd zwanger.

Vier

Het was een zomer vol eerste keren. Voor het eerst woonde ik samen. Voor het eerst las ik de woorden ‘dexamethasone’, ‘vasopressin’ en ‘glycogenolysis’. Voor het eerst neukte ik in een auto. Voor het eerst maakte ik een vrouw zwanger (dacht ik). Voor het eerst zag ik in Amsterdam een zwarte roodstaart (in de Gerard Doustraat). Voor het eerst dacht ik na over de woorden ‘Het zou dwaas zijn om te lachen om de romanticus; ook de romanticus heeft gelijk’ (Ortega y Gasset). Voor het eerst (en het laatst) sliep ik met twee vrouwen tegelijk. Voor het eerst van mijn leven zag ik in mijn vader een gelijke, omdat mijn vader in mij een gelijke zag. Het was een verandering die ik op geen enkele manier had voorzien en die mij bijna evenzeer ontroerde als de veranderingen in Monika’s lichaam. (Al ruim voordat haar buik ging groeien, veranderden de vorm van haar gezicht, de veerkracht van haar haar, de zachtheid van haar borsten. Ik vond het onbegrijpelijk dat zo veel mensen zo lang niets in de gaten hadden. Keek dan niemand goed naar haar – zelfs haar eigen moeder niet? Nee, vooral haar eigen moeder niet.)

Mijn vader is een selfmade man – dat zijn z’n eigen woorden. Hij had in het leven een moeilijke start, was als jongetje zwak en ziekelijk. Toen hij dertien was brak de oorlog uit. Drie maanden later verloor hij zijn vader. Niet door de oorlog, maar door een stompzinnige samenloop van omstandigheden. Er werd een nieuw huis gebouwd in een straat niet ver van waar mijn grootouders woonden. De bouwvakkers hadden juist het hoogste punt bereikt en mijn grootvader bleef aan de overkant van de straat even staan kijken hoe de mannen elkaar feliciteerden en hoe een van hen, balancerend op de nokbalk, zijn pet in de lucht gooide en weer opving. ‘Als mijn vader niet was blijven staan,’ zei mijn vader, ‘zou hij nooit onder de tram zijn gekomen.’ Nu stak hij, nog omhoogkijkend naar de joelende mannen, de straat over juist op het moment dat lijn 4 voorbijkwam. Zijn beide benen raakten zo ernstig bekneld onder de stalen wielen van de tram dat ze in het ziekenhuis moesten worden afgezet. De wond aan zijn linkerbeen (of de stomp die daarvan over was) raakte geïnfecteerd. De ontsteking sloeg naar binnen. Tien dagen na het ongeluk had mijn vader geen vader meer.

‘Jij hebt nooit geleerd te vechten,’ zei mijn vader als hij weer eens niet begreep waarom ik de dingen deed die ik deed. En wat kon ik anders doen dan hem gelijk geven, om er zo onverschillig mogelijk achteraan te zeggen: ‘Maar dat is toch precies wat je wilde bereiken – dat ik het beter heb dan jij destijds?’

Er was na de oorlog geen geld om mijn vader te laten studeren, maar hij vond al snel werk bij een aannemer, ironisch genoeg bij dezelfde die destijds het huis bouwde dat mijn grootvader het leven kostte. In de loop van de jaren vijftig, toen half Nederland een bouwput was, klom mijn vader op van manusje-van-alles tot voorman. En in 1961 trad hij niet alleen in het huwelijk met een drie jaar oudere zangeres uit een Amsterdams nachtcafé, maar begon hij bovendien voor zichzelf: Bouwen aannemersbedrijf Cornelis Minderhout maakte in tien jaar tijd van mijn vader een welvarend man (al zouden de nouveaux riches van nu moeten lachen om wat mijn vader trots ‘ons familiekapitaal’ noemde – we konden er een twee-onder-een-kapwoning van kopen in Abcoude en een roeibootje voor in het Gein).

Ik heb mijn vader lang als een alleskunner beschouwd, een bewonderenswaardige ﬁguur die even gemakkelijk een dakkapel voor mijn zolderkamer maakte, als een grote pan paella bereidde, de motor van onze Volvo Amazone uit elkaar sloopte of een feest organiseerde voor honderd gasten (ter gelegenheid van het derde lustrum van de ﬁrma Minderhout), waar een goochelaar optrad en waar mijn vader de merengue danste met een oogverblindend mooie zwarte zangeres. Mijn vader is een ladies-man en hoewel ik niet weet of hij mijn moeder ooit ontrouw is geweest, kan ik me nauwelijks voorstellen dat dat niet zo is.

Mijn moeder was, zoals gezegd, drie jaar ouder dan hij, en toen hij haar ontmoette werkte ze in de nachtelijke uren als zangeres (‘chansonnière’ zei mijn vader) in een nachtcafé. Ze was van een onalledaagse schoonheid, met hoge jukbeenderen en een brede mond, die op haar artiestenfoto’s altijd zwaar is aangezet met donkere, glanzende lippenstift. Op de trouwfoto’s is goed te zien hoe trots mijn vader was op zijn verovering. Precies negen maanden na het huwelijk baarde mijn moeder mij. ‘Je vader was er net op tijd bij,’ zou ze later zeggen, ‘want ik vond mijzelf eigenlijk al te oud voor kinderen.’ Op het moment van mijn geboorte stond mijn vader in een bouwput in Leeuwarden. Toen hij ’s avonds thuiskwam lag ik schoongewassen in de wieg. Hij tilde me op en zei tevreden tegen mijn moeder: ‘Heb ik dat niet goed gedaan?’ En toen mijn moeder hem dat jaren later voor de voeten wierp, begreep hij nog altijd niet wat hij daar nou verkeerd aan had gezegd. Maar ik was zes en voelde haarﬁjn aan dat mijn vader mijn moeder pijn had gedaan en het maakte dat ik nog meer afstand tot hem hield.

‘Je vader,’ zei mijn moeder toen ik het huis uitging, ‘heeft altijd erg veel van je gehouden.’ Maar dat ze dat moest zeggen, zegt misschien genoeg. (Toen ze op sterven lag zei ze: ‘Je vader heeft altijd veel van me gehouden. Maar misschien hield ik wel niet genoeg van hem. En later kon ik het niet meer.’ Ik durfde niet te vragen wat ze daarmee bedoelde.)

Maar nieuw leven verandert alles – ook en vooral de relatie tussen vader en zoon.

We brachten mijn ouders op de hoogte van Monika’s zwangerschap op een prachtige nazomerdag in september, die iets leek goed te willen maken van de koele natte zomer die we achter de rug hadden. Mijn ouders kwamen aan het eind van de middag, toen het late zonlicht de bomen in het park in een goudgele gloed zette. De ideale tijd voor een goed glas wijn. (Ook van wijnen heeft mijn vader veel verstand. In het huis in Abcoude legde hij met veel zorg een wijncollectie aan, waarmee hij zelfs de plaatselijke krant haalde, tot zijn niet geringe trots. Ik had mij daarom voor deze bijzondere gelegenheid bij een wijnhandel in de Frans Halsstraat laten voorlichten, en uiteindelijk kocht ik een rode bordeaux met een rijk bouquet, een lichte houtsmaak, en een zweem van vanille in de afdronk.) De deuren naar het Franse balkon aan de voorkant van het huis stonden open, en het straatrumoer en de geuren uit de keuken, waar Monika een gorgonzola-polenta bereidde met drie soorten paddestoelen en granaatappelsaus, deden mijn vader en moeder verzuchtingen slaken over een stadje in Frankrijk dat zij die zomer hadden bezocht en waar zij uren op terrasjes hadden gezeten met een karaf karaktervolle landwijn en een goed boek. Mijn vader was ingenomen met mijn wijnkeus en we dronken op het goede leven, en omdat ik Monika in de keuken had ingeschonken viel het niet op dat zij druivensap dronk in plaats van bordeaux.

Mijn vader en ik inspecteerden nog eens het werk dat we die zomer aan het huis hadden verricht (het meeste hadden hij en Monika gedaan, omdat ik het te druk had met werken – we konden het geld immers goed gebruiken), terwijl mijn moeder Monika in de keuken gezelschap hield. Toen het eten klaar was en we allemaal aan tafel zaten zei ik: ‘Monika en ik willen jullie wat vertellen.’ Daarna liet ik een stilte vallen, zoals dat hoort, en keek ik naar mijn moeder, naar mijn vader, en weer naar mijn moeder. Mijn moeder glimlachte welwillend, zoals ik dat zo goed van haar kende, en mijn vader keek bedachtzaam naar het tafelkleed, alsof hij een bouwtekening bestudeerde.

‘We zijn zwanger,’ zei ik toen maar, en het klonk onbeholpen en belachelijk en dat was het ook. Zoiets intiems vertel je niet aan je ouders, wist ik opeens (het gaat tenslotte goed beschouwd over seks), maar toen was het al geschied, en bovendien: verzwijg maar eens een zwangerschap.

Dat mijn moeder in tranen zou uitbarsten, dat had ik wel verwacht. Mijn moeder huilde graag en veel en vooral van blijdschap. (Zij vormde het levende bewijs van het ongelijk van diegenen die nog steeds geloven dat huilen een teken van zwakte is. ‘Dat ik niet zal kunnen zien hoe het verder gaat met jou en Bo,’ zei ze op haar sterfbed, ‘dat doet me nog het meeste pijn.’ En ze huilde. Maar ze stierf in vrede.) Dat mijn vader ook zou huilen, dat trof me recht in mijn hart. Hij stond op en kwam me omhelzen. Ik stond ongemakkelijk tussen mijn stoel en de tafel geklemd en ik voelde zijn schouders schokken. Toen maakte hij zich van mij los en keek me recht in de ogen. Zijn wangen waren nat, maar er verscheen een brede grijns rond zijn mond: ‘Vanaf nu zijn wij niet meer vader en zoon,’ zei hij, ‘maar zijn wij beiden vader.’ En hij stapte op Monika af en omhelsde ook haar, en ik omhelsde mijn moeder en mijn moeder omhelsde mijn vader en daarna Monika en pas daarna schepten we het eten op onze borden en schonken de glazen bij. (Ik haalde het pak druivensap uit de keuken en we lachten om het kleine bedrog dat niet was opgemerkt.) En we praatten over alles en niets en vooral over wat het betekende om een kind te verwachten, en ik merkte dat mijn vader gelijk had gehad: we spraken voor het eerst met elkaar als gelijken.

Toen mijn ouders ten slotte vertrokken, zwaaiden Monika en ik hen na vanaf het Franse balkon en daarna gingen we zitten op de bank, dicht tegen elkaar aan, en we staarden naar de kaarsen, die aangenaam ﬂakkerden in de nazomeravondbries die door het huis trok, en we zeiden heel lang helemaal niets.

Drie dagen later reisde Monika naar haar ouders in Roermond. ‘Het is beter als je er niet bij bent wanneer ik het hun vertel,’ zei ze. En toen ze terugkwam: ‘Het was maar goed dat je er niet bij was.’

Vijf

Eerste keren vergeet je niet gauw, maar de rest… Mijn geheugen is als het werk van een drankzuchtige archivaris: het vertoont gaten en verdichtingen, de kaartenbakken zijn omgevallen, de ﬁches in haast weer bijeengeraapt. Soms is er maandenlang niets verzameld, dan weer is er koortsachtig maar lukraak gewerkt. Er is een ladenkast vol herinneringen, maar waar zijn de herinneringen die mij kunnen helpen bij het beantwoorden van de vragen die mij nu uit mijn slaap houden? Wie is de vader van mijn zoon? Met wie ging mijn dode geliefde vreemd? En wanneer? En vooral ook: waarom? Hoe kan het dat ik nooit iets heb gemerkt, dat ik nooit de geringste argwaan heb gehad? Of was die er wel, maar heeft de dronken archivaris die herinneringen onder het tapijt geveegd, uit het raam gekieperd, opgestookt in de allesbrander? Ik kijk naar Bo, die ik beter ken dan enig ander mens in de wereld, en zie een vreemde. Ik kijk naar Ellen, van wie ik meer houd dan van wie ook, en wend mijn ogen af.

Ellen zegt dat ze met me wil trouwen.

‘Ellen,’ zeg ik, ‘je wilt een kind. Je wilt een kind van jezelf en dat kan ik je niet geven. Zoek een andere man nu het nog niet te laat is.’

‘Ik wil een kind van jou,’ zegt Ellen. ‘Ik wil geen kind van een andere man. En ik wil al helemaal geen andere man. Ik wil jou.’

‘Dat zeg je nu, maar hoe zal het zijn over een jaar, over twee jaar?’

‘Hoe moet ik dat weten Armin? Weet jij wat je over twee jaar wilt? Weet jij of je dan niet op me bent uitgekeken? Of je niet in een midlifecrisis zit en er vandoor gaat met een meisje van eenentwintig.’

‘Jezus Ellen.’

‘Ja, Jezus Armin.’

‘Maar trouwen, waarom wil je in godsnaam trouwen?’

Monika en ik zijn nooit getrouwd geweest. Trouwen, dat deed je niet, in die tijd. Wij niet in ieder geval. Wij hielden van elkaar en met zoiets intiems als ‘houden van’ had de staat niets te maken. Dat sprak vanzelf. En dus trouwden we ook niet toen er een kind kwam – principes werden in die dagen nog niet zo lichtzinnig terzijde geschoven.

We gaven Bo de achternaam van zijn moeder (Paradies), ook dat sprak vanzelf. Zij had hem tenslotte negen maanden gedragen. Zij gaf hem de borst. Dat een kind automatisch de naam van de vader kreeg, was een uitwas van het verfoeide patriarchaat. Zoals kruisraketten dat waren. En kapitalisme. (De ambtenaar van de burgerlijke stand ging met onze naamkeuze niet akkoord. ‘Dat kan alleen als u het kind niet erkent,’ zei hij. Ik schold hem uit voor pennenlikker en klerk, waarop hij weigerde de aangifte verder in behandeling te nemen. Uiteindelijk moest er een vrouwelijke collega aan te pas komen om de zaak naar behoren af te wikkelen – ik ging mopperend akkoord met wat de wet voorschreef. Maar de volgende dag lieten we een advertentie plaatsen in de krant: ‘Geboren: Bo Paradies.’ Onze ouders lazen de Volkskrant niet. Dat scheelde een hoop gezeur.) Het huis aan de Ceintuurbaan was eigenlijk te klein voor ons tweeën en de baby. Er was geen babykamer – en iedereen weet dat een baby recht heeft op een babykamer. ‘Jullie moeten verhuizen,’ zei Monika’s moeder, die ik

nooit op enige liefde voor haar dochter kon betrappen, maar die wel vond dat zij als geen ander in staat was te bepalen hoe het leven van haar dochter eruit diende te zien.

‘Je kunt toch wel wat kopen?’ zei mijn vader.

‘Maar pa,’ zei ik, ‘denk eens aan al het werk dat we in dit huis hebben gestoken. En bovendien: waar vind je in Amsterdam weer een huis met zulk uitzicht?’

Nee, Monika en ik wilden niks kopen (zeker een hypotheek afsluiten bij een bank die geld had uitstaan in ZuidAfrika!) en we wilden niet verhuizen. Bo sliep tussen ons in, in het tweepersoonsbed. We verschoonden hem op de bank, op de keukentafel, op het aanrecht, op de grond, op het bed, op het bureau tussen de typemachine en de telefoon. We sjouwden hem rond in een slendang.

‘Als hippies,’ zei Monika’s moeder, voor wie de jaren zestig en zeventig een onafgebroken nachtmerrie waren geweest. ‘Als negers,’ zei haar vader, die iedereen van buiten Limburg een buitenlander vond, en alle negers apen.

‘Ik vind het wel schattig,’ zei mijn moeder. En mijn vader zei: ‘Als het jullie gelukkig maakt, dan zal het dat kind ook wel gelukkig maken. En daar gaat het tenslotte om.’

En ik dacht: zou hij ooit zoiets tegen mijn moeder hebben gezegd over mij? Maar ik vroeg niks.

De eerste keer dat Monika Bo de borst gaf zat ik erbij te huilen als een kind.

‘Dat zijn de hormonen,’ zei Monika.

‘Wil je proeven?’ vroeg ze de volgende dag.

Ik was ontzet. Maar even later proefde ik toch. Heel voorzichtig.

‘Lekker,’ zei ik. ‘Leugenaar,’ zei zij.

‘Het is ook voor baby’s en niet voor volwassen mannen.’

Monika zei: ‘Ik vind het opwindend.’ En ik vroeg: ‘Vind je het ook opwindend bij Bo?’ En Monika knikte.

De laatste jaren dacht ik nog maar zelden terug aan die tijd. Als ik een meisje zag lopen met opgeknipt rood haar of met gele schoenen. Of als ik een man zag met een kind in een draagdoek. De laatste dagen denk ik nergens anders aan. ‘Geef het tijd,’ zegt Ellen.

‘De pijn moet slijten,’ zegt Ellen.

‘Laten we er een weekje tussenuit gaan, jij en ik, met z’n tweetjes.’

‘Ga op reis, samen met Bo.’

‘Ga een week op Ameland zitten, in je eentje, lekker langs het strand lopen.’

‘Ik wil weten wie de vader is,’ zeg ik. ‘Wie de dader is. Wie gaat me dat vertellen op Ameland? Staat zijn naam soms in het zand, aan de voet van de vuurtoren?’

(Er is een foto van Monika op het strand van Ameland. Aan haar voeten staat in het zand geschreven ARMIN IS GEK. Ze kijkt triomfantelijk in de lens. Haar haren wapperen in de wind. Onze laatste vakantie samen.)

‘Wat weet jij, Ellen? Wat weet jij dat ik niet weet? Wat heeft Monika jou verteld? Ze moet je toch iets verteld hebben? Vriendinnen onder elkaar, vertel mij wat, jullie bespreken die dingen. Vrouwen praten over dat soort dingen. Wie is het, Ellen, zeg het me: wie, wie, wie?’

Maar Ellen houdt vol van niets te weten. ‘Ik zat destijds in Ecuador, weet je nog.’

‘Ja maar later, Ellen, toen je terug was. Ze moet toch iets hebben gezegd. Met een omweg misschien. Een stille hint, die jij nooit hebt opgepikt. Jezus, Ellen, jullie waren intiem met elkaar in die dagen. Jullie deelden godverdomme alles. En nu wil je mij laten geloven dat daarover nooit met een woord is gesproken? Lieg niet tegen me, Ellen. Ik kan geen leugens meer verdragen! O, Jezus Christus Ellen, ga nu niet huilen. Huil niet, huil niet, huil niet! Het spijt me. Ik bedoel het niet zo, maar verdomme Ellen, wat moet ik? Wat moet ik hiermee?’

Later op de avond: ‘Wil je met me trouwen?’ 

‘Ja.’

Zes

Ik heb tegen Bo gezegd dat ik geen kinderen meer kan verwekken. Dat mijn zaad niet goed meer is.

‘Te lang niet gebruikt waarvoor het bedoeld is.’

Daar moest Bo om lachen. Hij vindt het niet erg dat hij geen broertje of zusje krijgt. Hij vindt het alleen vervelend voor Ellen. Dat zei hij: ‘Wat rot voor Ellen.’

‘Ja,’ zei ik.

En dat was dat.

Urenlang kon ik naar Bo kijken toen hij een baby was. Hoe hij de slaap uit zijn ogen wreef met vuisten die nog geen vuisten waren. Hoe hij niet-begrijpend de wereld in zich opnam met grote, hongerige ogen. Hoe hij boerde. Hoe hij kwijlde. Hoe hij het mirakel van zijn eigen lichaam ontdekte (die roze dingen daar, vlak voor mijn ogen, die dingen horen bij mij, die dingen dat ben ik!).

Op de dag dat Bo zich voor het eerst zelfstandig omdraaide, van zijn buik naar zijn rug, kocht ik een ﬂes champagne die ik ’s avonds samen met Monika leegdronk. Toen de drank op was, bedreven we de liefde op de grond, tegen de wc-deur en ten slotte in bed, op z’n hondjes, terwijl Bo onder Monika lag te kraaien en met zijn handen naar haar borsten greep.

‘De liefde, Bo,’ zei ik, toen Monika al sliep, ‘de liefde, daar gaat het om. De rest is allemaal onzin.’

‘God is liefde, Bo,’ zei ik, ‘en liefde, dat is God. Daar zijn veel misverstanden over. Want het eerste, dat wordt wel gezegd, maar het tweede, dat geloven maar weinigen.’ Zolang ik mijn ogen openhield voelde ik me prettig dronken, maar zodra ik ze sloot, zag ik rode en gele vlekken in razend tempo ronddraaien. Ik boerde. Bo lachte. Monika zuchtte in haar slaap. En onmiddellijk trok er een schaduw over Bo’s gezicht. Daar kreeg ik tranen van in mijn ogen.

‘Luister goed, Bo,’ zei ik, ‘want dit gaat over de puriﬁcation of an 86 kDa nuclear DNA -associated protein complex. En zoals je weet kun je met de hogere wetenschap niet vroeg genoeg beginnen.’

Bo beet op zijn bijtring en keek me aan met grote ogen. ‘Hela cells,’ las ik hardop, ‘were cultured in Dulbecco’s modiﬁed Eagle’s medium containing 10 percent fetal bovine serum. En toen? Gels were stained with 0.3 percent Coomassie brilliant blue. Het is je reinste hekserij, Bo! Moderne alchemie!’ Toen Bo werd geboren, had ik net werk gevonden als corrector bij een wetenschappelijke uitgeverij – een baan die ik tot op de dag van vandaag heb behouden. Elke veertien dagen haalde ik een stapel drukproeven op van artikelen die bestemd waren voor een vaktijdschrift voor biochemici, met een wereldwijde oplage van nog geen duizend exemplaren. In het begin had ik grote moeite met het wetenschappelijke jargon, maar al snel las ik de stukken net zo makkelijk als de recepten uit een kookboek, al bleef de betekenis van de recepten me volkomen duister.

‘Wie is toch die mysterieuze dokter Dulbecco?’ vroeg ik aan Bo. ‘En hoe belandde dat embryonale koeienbloed in het arendsmedium? Welke verfhandel verkoopt Coomassie’s briljante blauw? En wat blijft daar van over in een oplossing van 0,3 procent – wordt dat niet babyroze?’

Bo gooide zijn bijtring op de grond. Ik pakte hem op en gaf hem terug. Dat was het mooie aan het correctiewerk: dat ik het thuis kon doen, met Bo in de buurt, zodat ik geen dag hoefde te missen van zijn eerste levensjaren.

‘Ga jij maar weer werken zodra je daartoe in staat bent,’ zei ik tegen Monika, uit puur eigenbelang.

‘Ik snap niet dat je meewerkt aan de verbreiding van dat soort onderzoek,’ zei ze nadat ze zich een avond lang had verdiept in het vaktijdschrift voor biochemici. ‘Voor elk artikel zijn ik weet niet hoeveel proefdieren gedood.’

‘Klopt,’ zei ik, ‘maar we betalen er de luiers van.’

‘Ja, ja, verschuil je maar achter Bo. Zadel dat arme kind maar op met jouw medeplichtigheid aan het martelen van dieren.’

‘Hoe denk jij dat de pil is ontwikkeld?’ vroeg ik. Monika was weer gaan werken. Bij De Kleine Wereld,

een reisbureau dat zich specialiseerde in milieuvriendelijk toerisme. ‘Een contradictio in terminis,’ vond ik.

‘Klopt,’ zei Monika. ‘Maar als jij belooft daar verder niet over te zeuren, zal ik mijn mond houden over het onschuldig proefdierenbloed dat aan jouw handen kleeft.’

En zo was het gegaan.

Monika ging weer aan de pil. Ik verdeelde mijn aandacht tussen het kruipen en kraaien van Bo en de temperature dependence of creatine kinase ﬂuxes in the rat heart.

‘Male Wistar rats,’ zei ik tegen Bo, die zich juist aan de rand van de koffietafel probeerde op te trekken, ‘were anesthetized with diethyl ether and injected intravenously with 50 IU heparin approximately I minute before the hearts were exised. Zie je wel, je moeder hoeft zich nergens zorgen over te maken. Eerst de narcose en dan pas het verwijderen van het hart. Heel diervriendelijk allemaal.’

Bo gaf zijn poging om op eigen benen te staan op en begon te huilen. Ik zette met mijn rode pen een c tussen de x en de i van exised.