-

‘Honderd jaar geleden plachten ontwikkelde burgerdames in een speciaal cahier hun favoriete gedichten over te schrijven. De wereld begon te vergaan toen dames ophielden een gedichtenschrift bij te houden.

De laatste jaren heb ik gedichten die mij troffen gekopieerd en voorzien van commentaar, soms over het gedicht, soms ook inspireerde het gedicht mij tot iets anders.

Gedichten en commentaren staan hier bij elkaar.

De volgorde van de gedichten is die waarin ik ze gelezen (of herlezen) heb. In enkele gevallen kwam ik, geleid door een thema, van het ene gedicht op het andere.

In dit boek ben ik mijn eigen voorbije dame.’

Benno Barnard (1954) is dichter en schrijver.

‘Barnard hanteert zijn pen zoals een chirurg omgaat met de scalpel: zwierig, precies en doeltreffend.’ – De Standaard

‘Dagboek van een landjonker is een springend en sprankelend geschreven boek, een plakboek vol waarnemingen en losse gedachten, de Grote Pandora van Benno Barnard, maar het is veel meer dan dat. Het is een fascinerend verslag van een denkproces, van de worsteling om nieuwe vormen te vinden voor het debat over de werkelijke vragen van deze eeuw.’ – Geert Mak

-

Benno Barnard

Mijn gedichtenschrift

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

In dit boek zijn niet alleen de Engelse, Franse en Duitse gedichten in de originele taal afgedrukt, maar ook het Italiaanse, Friese en Jiddische gedicht, in de veronderstelling dat ik daarmee een handvol puzzelaars een plezier doe. Om dezelfde reden had ik de oorspronkelijke versie van het Sjetlandse gedicht willen opnemen, maar dat blijft ondanks verwoede pogingen onvindbaar.

Ik ben het Nederlands Letterenfonds en het Vlaams Fonds voor de Letteren dankbaar voor de mij toegekende steun.

B.B.

© 2015 Benno Barnard

Omslagontwerp Zeno

Omslagbeeld Giuseppe Baretti, door Sir Joshua Reynolds

E-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 254 4629 1

D/2015/0108/749

NUR 306

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 254 4607 9

-

AAN DE LEZER

Honderd jaar geleden plachten ontwikkelde burgerdames in een speciaal cahier hun favoriete gedichten over te schrijven. De wereld begon te vergaan toen dames ophielden een gedichtenschrift bij te houden.

De laatste jaren heb ik gedichten die mij troffen gekopieerd en voorzien van commentaar, soms over het gedicht, soms ook inspireerde het gedicht mij tot iets anders.

Gedichten en commentaren staan hier bij elkaar.

De volgorde van de gedichten is die waarin ik ze gelezen (of herlezen) heb. In enkele gevallen kwam ik, geleid door een thema, van het ene gedicht op het andere.

In dit boek ben ik mijn eigen voorbije dame.

-

BEDROGEN ECHTGENOOT

Te voet over de Lethe (3)

Hij ziet in de kleedkamerspiegel de jaarringen

rond zijn ogen, als kringen van stenen in een poel:

ze hebben gezien, gezien, gezien, maar blijven bezig

met niet meer glad te strijken gevoel.

Ze zien Bedrogen Echtgenoot. Theater.

Hij is de man in de verkeerde

reus, de waarheid in het cliché, hij zeult maar.

De rol is eeuwig. Het wordt nooit meer later.

Alles trekt scheef als in een farce.

Armen waaien van hem los in gestes, taal

gaat wapperen, barse wanhoop wankelt door de holle

hallen van zijn stem, slingerende grootspraak slaat

een arm om hem heen: hij en hem, de laatste twee dapperen.

Zijn lul verschrompelt. Hij hoort zijn kloten knarsen.

HERMAN DE CONINCK (1944-1997)

UIT: DE HECTAREN VAN HET GEHEUGEN (DE ARBEIDERSPERS, 1985)

De vriendschap met een dode is een bitter genoegen voor het mensentype waartoe ik behoor – terwijl de anderen voor driekwart met water zijn gevuld, bestaan wij grotendeels uit woorden. En als de dode zelf ook een schrijver is, als er duizenden woorden van hem zijn achtergebleven, en niet slechts de aandoenlijke foto, de onbezielde voorwerpen en de anekdotes in de kroeg, vergt die vriendschap nogal wat van je zenuwen.

Herman de Coninck stierf in 1997 op een terras in Lissabon. In zijn hotelkamer trof men een open fles Johnny Walker aan, die ik later bij zijn weduwe thuis associeerde met zijn vulpen – waarin een nooit geschreven gedicht moest zitten – en de trui die hij daarginds gedragen had. Deze drie voorwerpen beschouwde ik als zijn grafgiften. Toen de weduwe mij vroeg of ik soms geen trui van hem wilde hebben, bij wijze van souvenir, schrok ik. Nee, ik wilde geen trui van hem.

In het koffiehuis praat ik nooit over hem.

Maar zijn woorden!

Toen ik Hermans verzamelde gedichten – in 1998 bij De Arbeiderspers bezorgd door Hugo Brems – nergens in mijn huis kon terugvinden, zomin als de losse, stuk voor stuk van een opdracht voorziene bundels, begreep ik dat ik me maar een tijdlang met iets anders dan zijn nagedachtenis moest bezighouden.

Inmiddels ben ik alweer enige jaren in het bezit van een herdruk van De gedichten.

Soms lees ik daarin. En dan herinner ik me mijn bewondering voor Hermans achteloze meesterschap in een beeld als ‘slingerende grootspraak slaat een arm om hem heen’. Maar uit het struikgewas van de semantiek springen zijn irritante woordspelingen weer op mijn nek; en onvermijdelijk moet ik ook weer denken aan zijn traumatisch-katholieke levensfilosofie, waarmee hij me ergerde omdat hij er nooit werkelijk over doordacht.

Natuurlijk, de literatuur ontdoen van haar grime, er het ware gezicht van zien, is even hachelijk als de filosofie beroven van haar woordkramerij. En Aristoteles heeft gelijk als hij zegt dat een sterveling op sterfelijke wijze moet denken, dat een sterveling niet moet proberen op onsterfelijke wijze te denken.

Hoe dat verder ook zij, het storende effect van de herinnering speelt in hoofdzaak vanaf pagina 235, want toen leerde ik hem kennen, kort voor hij begon aan De hectaren van het geheugen, de bundel over zijn echtscheiding, die in augustus 1985 zou verschijnen en al in december herdrukt moest worden. Er staat vrijwel geen woord in die bundel dat hij niet in mijn aanwezigheid heeft geschreven. Hij was drie jaar lang depressief en verward doordat zijn vrouw – de meest bezongen vrouw van Antwerpen – uit haar papieren gevangenis was ontsnapt. Ik heb toen vele nachten bij hem doorgebracht, luisterend naar zijn monologen, als van een natuurverschijnsel, een murmelend water of een zwatelende loofboom. Nee, ik kan geen regel lezen in die gedichten of ik hoor hem weer van alles beweren, veel dwaasheden ook, allemaal gelardeerd met meer zelfmedelijden dan zelfspot. In zekere zin hebben zijn woorden mijn ideeën over vrouwen jarenlang negatief beïnvloed, omdat ik aannam dat hij, na twee huwelijken, wel wist waar hij het over had. Ik was nog erg jong en van het huwelijk wist ik niets. En hij – deze oudere broer, deze kettingroker – werkte op een bepaalde, niet uit te leggen manier ook verslavend.

Nog altijd hoor ik zijn donkere stem. Als tabak kon praten, klonk hij zoals Herman.

-

BABBELEN

A Dedication to my Wife

To whom I owe the leaping delight

That quickens my senses in our wakingtime

And the rhythm that governs the repose of our sleepingtime,

The breathing in unison

Of lovers whose bodies smell of each other

Who think the same thoughts without need of speech

And babble the same speech without need of meaning.

No peevish winter wind shall chill

No sullen tropic sun shall wither

The roses in the rose-garden which is ours and ours only

But this dedication is for others to read:

These are private words addressed to you in public.

T.S. ELIOT (1888-1965)

UIT: THE COMPLETE POEMS AND PLAYS OF T.S. ELIOT (FABER AND FABER, 1963)

Een opdracht aan mijn vrouw

Haar dank ik voor de plotselinge vreugde

Die mijn zintuigen verkwikt in onze waaktijd

En het ritme dat heerst over de rust van onze slaaptijd,

Het eensgezind ademen

Van minnaars die ruiken naar elkaars lichaam

Die dezelfde gedachten denken zonder behoefte aan taal

En dezelfde taal babbelen zonder behoefte aan betekenis.

Geen norse winterwind verkilt

Geen trieste tropenzon verdort

De rozen in de rozentuin die van ons is en van ons alleen

Maar deze opdracht mogen anderen lezen:

Dit zijn intieme woorden in het openbaar tot jou gericht.

VERTALING B.B.

Is het werk van T.S. Eliot autobiografisch?

De grote oren, de samengeperste lippen, de angst die dat gelaat probeert niet uit te drukken – ze domineren iedere foto, maar ze zijn bijkomstig.

Zijn ze dat werkelijk?

Je zou ook kunnen redeneren dat iedere scheiding tussen zijn kop, zijn leven en zijn werk een academische vergissing is. De mens is een geheel. Zelfs de modernist, die het credo verkondigt dat de poëzie over het onpersoonlijke dient te gaan, maakt nog een verwrongen zelfportret.

De belangrijkste modernist van de Engelse taal werd beroemd met het grote gedicht The Waste Land, een uit brokstukken gecomponeerd ondergangslied over de westerse beschaving – het dateert van 1922, mijn vader was twee, en onze civilisatie was al behoorlijk dicht haar ontknoping genaderd.

Eliot was Amerikaan, maar koesterde het begrijpelijke verlangen Engelsman te worden, wat hem nog lukte ook – al had hij de neiging tot een zekere anglofiele overdrijving: zijn vrienden waren verbijsterd toen hij zich tot het anglicanisme bekeerde en lid werd van de Church of England; en in zijn eeuwige zoektocht naar de balans tussen moderniteit en traditie raakte zijn taal sterk beïnvloed door het Engels van The Book of Common Prayer (1662).

Hoe irritant, zo’n Eliot die in het holst van de twintigste eeuw, pal onder de blitz van Londen, een beetje in God ging zitten geloven! Maar voor mij is die dichter heel nabij; mijn vader heeft min of meer dezelfde ontwikkeling doorgemaakt.

Toen ik vijftien was, gaf mijn vader mij de gedichten van het monument. Vijftien is een goede leeftijd om aartsmoeilijke poëzie te begrijpen. En in deze Eliot vloeide alles samen wat de twintigste eeuw behekste, mijn vader obsedeerde – het ineenstorten van onze beschaving, Friedrich Nietzsche als amoreel criterium, de verduistering van het goddelijke – en wat uiteindelijk mijn opvoeding, nee, niet structureerde, maar wel schraagde, als je iets tenminste ook in negatieve zin kunt schragen.

Waar Eliot is, is de twintigste eeuw.

Het raadsel geheten Thomas Stearns Eliot leefde van 1888 tot 1965; hij was dus een jaar ouder dan Adolf. Een Amerikaan die naar het Engeland van zijn voorouders terugkeerde, als een trekvogel die een paar eeuwen onderweg was geweest, omdat hij nu eenmaal tegen de klok in leefde. De barbaren stonden voor de poort en hij begreep wat het ware conservatisme toen betekende (en wat het ook nu nog betekent): redden wat er te redden valt, om te beginnen de taal.

Dit specifieke modernisme heeft mij sterk beïnvloed; ik heb er mijn eigen poëzie en denken mede door laten bepalen. Dichters die je bewondert nemen hun intrek in je hoofd. Eliot is een van mijn meest vooraanstaande bewoners.

Ook voor zijn uiterlijk verkoos hij traditionele vormen, die hun nut hadden bewezen en op hun eigen manier met de wereld communiceerden. Zoals het Gallië van Julius Caesar is hij op iedere foto in de partes tres van zijn pak verdeeld. Geen wonder dat hij zo lang ongelukkig bleef: hij was erop gekleed.

De arme Tom – in wie preutsheid en seks een burgeroorlog voerden – was eerst getrouwd met een hysterica, die jaren in een gekkenhuis zat opgesloten. Pas in 1957, tien jaar na haar dood, hertrouwde hij met zijn veel jongere secretaresse, die hem uiteindelijk gelukkig schijnt te hebben gekregen. Veel meer dan ‘A Dedication to my Wife’ heeft hij toen ook niet geschreven: zijn enige openlijk autobiografische vers.

Ik vraag me af of hij zich in zijn public words niet ook tot een you probeerde te richten. Eliot was onhandig, verlegen, om niet te zeggen ‘hermetisch’. Zijn poëzie – zo ontoegankelijk als een bijenkorf – gonst van de citaten; het lijkt wel alsof hij zelf niet goed het woord durft te nemen. Maar ik denk dat hij, omringd door dode cultuurdragers, heimelijk een vrouw zocht om tegen te babbelen.

-

EEN STUIPTREKKENDE TAAL

Lamento

Ik huilde aan mijn moeders borst, volstrekt ontroostbaar

De dag dat Mollie stierf, de oude tamme ooi,

Die aan een rotswand in Beithi was vastgeraakt.

Het was benauwend heet, we zochten haar, bezweet

En hijgend, schapen van de rotswand wegjagend,

Toen we haar zagen op een richel in de diepte,

Waar ze zich op haar stortten. Kraaien. Steeds meer kraaien

Aten van haar. En wij hoorden het doodsangstblaten,

Maar dichterbij konden wij niet. Ze werd verscheurd

En ook haar vreselijke, wilde, laatste adem

Moesten wij ondergaan. Mijn kinderhart brak stuk.

En hoe ze ook haar beide armen om me heen sloeg,

Kalmeren kon ik niet. Ik huilde en bleef huilen,

Tot ze me suste door me op haar rug te dragen

En thuis een aardappelkoekfeestmaal te beloven.

Vandaag is het mijn taal, mijn stuiptrekkende taal,

De passie van de dichter, mij van moeders-vaders-

Moederswege geworden, nu verlaten staande

Op een fatale richel, waar wij ons niet wagen.

Ik hoor haar agonie, ze blaat en snakt naar adem

En worstelt met haar dood nu ze door hen omringd wordt,

De scherpgebekten, aaseters, vraatzuchtigen

Die nooit ver weg zijn. O, steeg er uit deze kwelling

Nu maar een angstaanjagend, woedend huilen op,

Ontblootte ze nu maar de tanden van haar liefde

En schrikte ze die troep maar af. Ze doet het niet,

Ze rilt verschrikkelijk, mijn moeder is verdwenen

En geen belofte die nu nog de pijn verlicht.

CATHAL Ó SEARCAIGH (1956)

VERTALING B.B.

Dit gedicht vond ik terug zonder dat ik het zocht. Ik weet niet uit welke bundel het komt. Het staat in een notitieboekje van jaren geleden, bijgehouden tijdens een internationale vertaalworkshop in Estland, waar vakbroeders uit vele Europese landen bijeen waren. Dat resulteerde in een onthullend experiment met de eenwording van ons werelddeel. Zet tien dichters uit tien landen bij elkaar, drenk deze kosmopolieten in alcohol en aanschouw de provincialen uit wie ze zijn vervaardigd. Het heerlijke nieuwe continent kan zo groot niet zijn of iedereen moet ergens wonen.

Het zou de koude wereld van het scherpgebekte, vraatzuchtige internationale zakendoen korzelig hebben gestemd – maar wij begrepen dat er geen Europese Unie mogelijk was zonder respect voor iedere excentrische landstreek en de bijbehorende dichtkunst, pruimenbrandewijn en artisanaal gevulde worst; alleen dan zouden we ons laten uniëren.

Ik ontwikkelde een zwak voor de Ier Cathal Ó Searcaigh, een homoseksueel van in de vijftig, die oogverblindend paarse hemden droeg en zijn leesbril voortdurend tussen neuspunt en schedeldak heen en weer schoof, waarbij de lenzen soms op de grond vielen. Cahal O Sharkey: zo sprak je zijn naam uit. Hij introduceerde zichzelf als de eerste dichter in het Gaelic die openlijk gay was. Zijn moedertaal werd op alle scholen onderwezen, maar door niet meer dan twintigduizend mensen dagelijks gesproken.

‘Mijn ouders hadden maar een paar schapen,’ zei hij. ‘Mijn vader moest vaak maandenlang in Schotland gaan werken als dagloner.’

‘Spraken ze Engels?’

‘Heel slecht. Ze waren ook nooit naar school geweest. Het waren analfabeten.’

Het klonk bijna pretentieus, alsof hij via dit opzienbarende doopceel zijn plaats opeiste in een nevelig Ierland voor toeristen, waar ook kabouters en een overdosis samenzang in de pub deel van uitmaakten. Maar het was de eenvoudige waarheid. Deze Europeaan, een man van mijn leeftijd, die van het woord zijn beroep had gemaakt, was het kind van analfabeten.

‘Dat gedicht van me dat je aan het vertalen bent, dat is echt zo gebeurd. Ik was acht of negen misschien.’

‘Lamento’ was opgedragen aan de nagedachtenis van Cathals moeder. Deze klaagzang trof me omdat hij over de dood van zijn moedertaal ging en dus over de dood van het Ierse Ierland, gekoloniseerd door de Britten – een heel ander land, zei Cathal bedroefd, dan het Anglo-Ierse Ierland dat zich uit hebzucht liet koloniseren door Europa.

Wat ik zat te vertalen was zelf een vertaling, gemaakt door zijn vriend Seamus Heaney. Dat leek me geen schande – alleen moest ik om het gedicht überhaupt te kunnen vertalen mijn toevlucht nemen tot een kunstgreep, het gebruik van een archaïsch metrum om een archaïsche wereld in haar waarde te laten, om die wereld niet te ironiseren. Ik associeerde de grote nadruk die Cathal op de voordracht legde met de homerische oudheid, maar een dactylus leek me te gekunsteld; en dus koos ik voor een alexandrijn zonder vaste cesuur.

Ik kan me geen moderne Nederlandstalige dichter voorstellen die nog zo’n toon zou durven aanslaan. Maar ook geen Nederlandstalige dichter die een gealfabetiseerde van de eerste generatie is.

-

EEN ECHTE DICHTER

De krûk

Hy dronk, wylst syn eagen de strakblauwe eagen fan

De fiskersfrou yn it swart troffen en betizen, by

De boarne, yn it soel middeisskaad fan ferlegen

Seders, rook fan fisk en hars, sicht oer see en sloepen, leech.

Stil stie sy, wylst har fersonken eagen syn drinken

Seagen yn ’e nacht fan smoarde lûden, leafdes toarst en

De goederjouske krûk op har no skrokken skouder,

Neist in ezel, blau en stil; troch it blank ear fan har earm

De see, om har heupen de branning, tusken beiden,

Ferstomme troch it stoarmjen fan in eagenblik stilte:

Sy hienen dronken, en sjoen hoe’t de fiskers yn har

Lytse sloepen stadich lytser waarden, de fan ûnthjit

Drippende netten fan ’e stjerren strakker, foller,

Twa heale moannen de griene haven yn dreauwen, mei

It sâlt fan ’e see fyn yn ’e wyn oer it brutsen

Iis yn ’e glêzen op in terras mei swarte slangen,

Wite amers; en it paad nei har hutte (néi har

Heuvel-op, de gloppen troch, fanwegen fiskersmessen)

Hie se útlein, fielend dat er komme soe, en hy

Wie har heuvel beklommen, hie him lave oan har krûk.

TSJÊBBE HETTINGA (1949-2013)

UIT: FAN OER SEE EN FIERDER / PLATINA DE ZEE (ATLAS, 2003)

De kruik

Hij dronk, terwijl zijn ogen de strakblauwe ogen

Van de vissersvrouw in het zwart troffen en verwarden,

Bij de bron, in de zoele schaduw van verlegen

Ceders, geur van vis en hars, zicht op zee en sloepen, leeg.

Stil stond zij, terwijl haar verzonken ogen zijn dronk

Zagen in de nacht van stille kreten, liefdes dorst en

De zo gulle kruik op haar nu geschrokken schouder,

Naast een ezel, blauw en stil; door het oorwit van haar arm

De zee, om haar heupen de branding, tussen beiden,

Verstomd door de stormvlagen van een ogenblik stilte:

Zij hadden gedronken, gezien hoe de vissers in

Hun kleine sloepen kleiner werden, de van belofte

Druipende netten van de sterren strakker, voller,

En twee halve manen dreven de groene haven in,

Terwijl de wind het zout over het gebroken ijs

Strooide in glazen op een terras met zwarte slangen,

Witte emmers; en het paadje naar haar hut (ná haar

Heuvelop, de stegen door, vanwege vissersmessen)

Legde zij uit, voelend dat hij komen zou, en hij

Had haar heuvel beklommen, had zich gelaafd aan haar kruik.

VERTALING TSJÊBBE HETTINGA EN B.B.

UIT: IDEM

Hoewel het Fries niet over een leger en een marine beschikt, is het een volwaardige taal, met een literaire traditie van zevenhonderd jaar, een woordenboek en een academie.

In september 2000 zat ik de hierboven genoemde bundel samen met de dichter bij mij thuis te vertalen. Ik noteerde toen in mijn dagboek het volgende: ‘Een grote aanwezigheid, deze blinde boerenzoon. Een lange, pezige man, met een alpinopet en een rosse druipsnor als attributen, die iets onwrikbaars heeft, alsof het zijn heimelijke ambitie is uiteindelijk een dolmen te worden. Product van een oeroude cultuur, die een continuüm moet hebben gevormd vanaf de middeleeuwen tot de jaren zestig, maar nu grotendeels verdwenen is, weggemechaniseerd, verhollandst, onteigend. Die beschaving resoneert nog wel in zijn taal, in de kleilagen ervan om zo te zeggen. Dat maakt zijn gedichten op een of andere manier traag en lichtvoetig tegelijk, log als trekpaarden en gevleugeld als kieviten.’

Op het punt van de versstructuur was Tsjêbbe Hettinga zo anaal-retentief als Freud niet had durven dromen. ‘De kruik’ bijvoorbeeld telt alternerend 13 en 14 lettergrepen; andere gedichten hebben weer andere schema’s – en wee mijn gebeente als ik ergens probeerde te smokkelen. Dichten is een ongevaarlijke vorm van godsdienstwaanzin, de dwangneurose tikt in alle rituelen, en instinctief weten de meeste kunstenaars dat totale vrijheid slecht voor ze is. Maar in vergelijking met Tsjêbbe ben ik op het normale af.

Waarschijnlijk was hij des te neurotischer omdat hij blind was en alles uit zijn hoofd voordroeg. Dat laatste deed hij met een eigenaardige voorzangersgalm, die hij weliswaar zelf had uitgevonden, maar die een antieke en zelfs prehistorische voedingsbodem had. Hij klonk of hij tegen de sterren kermde, de goden wilde vermurwen; alles geheel in heidense trant. Orfische verklaringen van de aarde! (Er bestaan gelukkig cd’s van die unieke stem.)

Die aarde zelf was zijn onderwerp, het boerenbedrijf, de paarden van zijn vader, en altijd de zee, de mythische zee. Het maakte een moderne oude Keltische bard van hem. Een Griekse rapsode. Homerus de Jongere. Het effect was onweerstaanbaar. Toen ik in 1993 voor het eerst naar hem luisterde – dat was op de Buchmesse in Frankfurt – hoorde ik de oude wereld als in een kinkhoorn. Geen wonder dat hij zich tot de kusten van Griekenland voelde aangetrokken: de hierboven genoemde bundel speelt volledig in dat decor.

Zijn voordrachtskunst wekte elders in Nederland bij fijngevoelige zielen een vaag heimwee en bezorgde hem een zekere dubbelzinnige populariteit: deze dichter was archaïsch, deze dichter zong, deze dichter vertolkte wat we zelf kwijt waren. ‘Dit is nog een echte dichter.’

Ons grootste vertaalprobleem was dat de epische gezangen van Tsjêbbe in het gelatiniseerde, verfranste, verengelste Nederlands soms onbedoeld ironisch klonken. Provinciale ernst is ons vreemd geworden (ook dit klinkt ironisch). Vooroorlogse Nederlandstalige poëzie lijkt uit een tijdperk te stammen dat ik in een andere context de pre-ironie heb genoemd. In de ons omringende talen is het niet anders. Die voor een boerengedicht of vissersgedicht dodelijke ironie is de reden waarom een Ier als Seamus Heaney – die uitstekend Gaelic kent – in het Engels zo veel mogelijk woorden met een Saksische etymologie gebruikt: aldus krijgen zijn oorspronkelijk Engelse gedichten iets van vertalingen, wat ongewilde ironie neutraliseert.

Nog een aantekening uit mijn dagboek: ‘Tsjêbbe heeft me een paar jaar geleden naar Greonterp gedirigeerd, omdat ik het huis van Gerard Kornelis van het Reve wel eens wilde zien. Dat de markies hier aan de drank was, mag geen verbazing wekken. Onderweg beschreef Tsjêbbe die angstaanjagende vlakte, en de boomgroepen, boerderijen en kerktorens die erop waren neergezet. Een blind global positioning system voor de provincie Friesland.’

In memoriam Tsjêbbe Hettinga

-

EEN JOOD AAN DE POOLCIRKEL

Op ’t platteland komt God veelvuldig voor,

hij blijft niet in zijn hoek, wat spotters denken.

Hij zegent huis en haard met zijn geschenken

en eerlijk deelt hij deuren middendoor.

Op ’t platteland klinkt overal zijn roep,

hij staat half slapend in het vuur te buigen,

op zaterdagen kookt hij linzensoep,

En knipoogt dan naar mij, zijn ooggetuige.

Hij plant de heggen, huw’lijkt meisjes uit

aan jachtopzieners, houdt van grappen maken,

hij zorgt dat jagers met hun lood en kruit

op eenden schieten zonder ze te raken.

Gelegenheid om deze wonderdaden

gade te slaan bij ’t fluiten van de wind,

is dan ook wel de enige genade

die de atheïst ten plattelande vindt.

JOSEPH BRODSKY (1940-1996)

UIT: EX PONTO, GEDICHTEN 1961-1996, RED. PETER ZEEMAN (DE BEZIGE BIJ, 2000)

VERTALING LEIDSE SLAVISTEN

De mens zwalkt door de wereld als een dronkaard die zijn huis zoekt; dit droevige gegeven vormt een centraal thema in het werk van Joseph Brodsky.

Het succes van de burgerlijke maatschappij berust volgens mij op sedentaire schijn, op de mogelijkheid de condition humaine achter een hypotheek voor onszelf te verstoppen. Maar het reëel bestaande socialisme – waarin de dichter van zijn geboorte in 1940 tot zijn gedwongen emigratie in 1972 zou leven – dacht daar anders over. De Sovjet-Unie herinnerde haar onderdanen er voortdurend aan dat ze op weg waren naar de volmaakte, communistische samenleving en dus nog niet thuis waren.

Zou dat de bijna humoristische reactie van Joseph Brodsky op zijn ballingschap mede kunnen verklaren? Zou de gedachte dat de mens per definitie ontheemd is – een van de primaire noties van de joods-christelijke cultuur – hem verzoend hebben met de concrete ervaring van een deportatie?

In elk geval speelt de geografie een bijzondere rol in de gedichten van deze geseculariseerde maar religieuze Jood uit Leningrad – raar hoe ouderwets die naam inmiddels klinkt, ik associeer hem geheel misplaatst met nostalgie en foto’s van vroeger.

Brodsky maakte voor zijn vertrek naar het Westen al een korte periode van ballingschap mee, als dwangarbeider nabij de poolcirkel. In het verlengde van een artikel in de Vetsjerny Leningrad – het Leningrads Avondblad – waarin hij een ‘decadente en cynische parasiet’ was genoemd, speelde zich op 18 februari 1964 de navolgende dialoog in een Leningradse rechtbank af:

Rechter: ‘Wat is uw beroep?’

Brodsky: ‘Ik schrijf gedichten. Ik vertaal. Ik neem aan…’

Rechter: ‘U neemt niets aan. Sta rechtop! Leun niet tegen de muur! Kijk naar het Hof! Geef het Hof behoorlijk antwoord!… Hebt u een vaste betrekking?’

Brodsky: ‘Ik dacht dat dit een vaste betrekking was.’

Rechter: ‘Geef een duidelijk antwoord!’

Brodsky: ‘Ik schrijf gedichten. Ik dacht dat ze zouden worden gepubliceerd. Ik neem aan…’

Rechter: ‘Wat u “aanneemt” interesseert ons niet. Antwoord op de vraag waarom u niet werkte.’

Brodsky: ‘Ik werkte wel. Ik schreef gedichten.’

(…)

Rechter: ‘En wie heeft bepaald dat u een dichter bent? Wie heeft u opgenomen in de rangen der dichters?’

Brodsky: ‘Niemand. En wie heeft me opgenomen in de rangen van het menselijk ras?’

Rechter: ‘Hebt u dat gestudeerd?’

Brodsky: ‘Wat?’

Rechter: ‘Om dichter te worden? U hebt niet geprobeerd een instelling van hoger onderwijs te volgen, daar bereiden ze je voor… waar ze leren…’

Brodsky: ‘Ik dacht niet dat je dit op een school kon leren.’

Rechter: ‘Hoe dan wel?’

Brodsky: ‘Ik denk dat… [het komt] van God.’

Het stenografische verslag – clandestien in de Sovjet-Unie verspreid; ik citeer uit The American Journal of Comparative Law, Vol. 22, 1974 – maakt duidelijk dat Brodsky het proces won, hoewel hij het verloor.

In maart 1964 werd hij voor vijf jaar verbannen naar een collectieve boerderij in de omgeving van Archangelsk; maar in oktober 1965 kwam hij dankzij binnenlands en internationaal protest vrij.

‘Het was een vruchtbare ervaring,’ verklaarde hij later, ‘en ik heb er echt van genoten. De boer in wiens huis ik verbleef behandelde me als een zoon. Ik bemerkte niets van enig antisemitisme. De plaatselijke overheid en de hele gemeenschap waren goed voor me. Ik denk met liefde aan die mensen terug. Ze waren blij een dichter in hun midden te hebben en ze probeerden me op alle mogelijke manieren te helpen om te kunnen schrijven. Het was een van mijn meeste productieve periodes.’

Bovenstaand titelloos gedicht is gedateerd 6 juni 1965. Het is geschreven door een man die meende dat de Sovjetstaat niets te zeggen had over de fundamentele ballingschap van de mens, en het atheïsme niets over de manier waarop mensen met behulp van eenvoudige religieuze gevoelens zelfs de omgeving van de poolcirkel bewoonbaar maken.

-

EEN GELOVIGE VIESPEUK

Brussels in Winter

Wandering through cold streets tangled like old string,

Coming on fountains rigid in the frost,

Its formula escapes you; it has lost

The certainty that constitutes a thing.

Only the old, the hungry and the humbled

Keep at this temperature a sense of place,

And in their misery are all assembled;

The winter holds them like an Opera-House.

Ridges of rich apartments loom to-night

Where isolated windows glow like farms,

A phrase goes packed with meaning like a van,

A look contains the history of man,

And fifty francs will earn a stranger right

To take the shuddering city in his arms.

W.H. AUDEN (1907-1973)

UIT: COLLECTED POEMS (VINTAGE BOOKS, 1991)

Winter in Brussel

Je dwaalt door de als touw verwarde stad,

Botst op fonteinen die star zijn bevroren,

En haar formule ontglipt je; verloren

Is de vanzelfsprekendheid die ze bezat.

Alleen wie oud zijn, hongerig, vernederd

Kennen ver onder nul nog steeds hun plaats,

En zijn in hun ellende hier vergaderd;

De winter bergt ze als een opera.

Dure flats verrijzen in de schemering,

Elk raam een hoeve om je te verwarmen;

Een zin vol als een wagen komt voorbij,

De geschiedenis werpt een blik opzij,

En voor vijftig frank neemt een vreemdeling

De huiverende hoofdstad in zijn armen.

VERTALING B.B.

Onze cartesiaanse objectivering van de werkelijkheid zegt niets over haar betekenis.

De Antwerpse professor die er een paar jaar geleden in slaagde het gevoel van ‘uittreding’ kunstmatig bij een patiënt op te wekken door een bepaald deel van de hersenen te stimuleren – een experiment waaruit de Belgische kwaliteitspers opgelucht afleidde dat God niet bestond – heeft daarmee aangetoond dat die sensatie langs cerebrale weg verloopt, iets wat ik de geleerde zo ook wel had kunnen vertellen. Onze ervaringen worden nu eenmaal geregistreerd door de instrumenten van ons lichaam.

Dit soort zaken intrigeerde Auden, die volgens zijn leerling – of volgeling – Joseph Brodsky niet alleen de grootste dichter van de twintigste eeuw was, maar ook de grootste denker.

Auden, zoon van een arts, ontdekte in zijn kostschooljeugd zowel de homoseksualiteit als het socialisme. Eros voerde hem naar de fascinerende decadentie van Berlijn, die Isherwood zo onvergetelijk beschreven heeft; Marx naar de Spaanse Burgeroorlog, die Orwell zo onvergetelijk beschreven heeft. De stompzinnige wreedheid van de fascisten en de republikeinen stortte hem in een intellectuele crisis; en hij kreeg het ook nog eens aan de stok met Orwell, die hem van collaboratie met totalitair links beschuldigde.

Zijn politieke engagement zou hij – zonder ooit rechts te worden – in november 1939 definitief opbergen, toen hij in Manhattan in een Duitstalige bioscoop een propagandafilm van de nazi’s over de invasie van Polen zag. Er kwamen Poolse soldaten in beeld en Duitse toeschouwers begonnen ‘Dood ze!’ te gillen. Dat was het moment, zo getuigde hij later, waarop hij besloot, in het volle besef van zijn vrije wil, en in het aangezicht van een demonische onvrijheid, zich te onderwerpen aan de discipline van een eeuwenoud toneelgezelschap, dat week na week hetzelfde stuk opvoerde. Hij viel om zo te zeggen van zijn ongeloof af; en hij bekeerde zich terug tot de anglicaanse kerk van zijn kinderjaren. ‘Er moest een reden zijn,’ zo schreef hij later, ‘waarom Hitler het faliekant bij het verkeerde eind had.’

Over het onderwerp uittreding zou de hypothetische Auden van 2007 waarschijnlijk een gedicht hebben geschreven.

Hij boog zich überhaupt graag over wetenschappelijke en wijsgerige (en politieke) problemen, waarbij hij de objectiveerbaarheid en de maakbaarheid van de wereld volgens Descartes als een gevaarlijk bijgeloof bestreed, en er – mede onder invloed van de Joodse filosoof Martin Buber – voor pleitte dat de mens moest streven naar een relatie met een ‘You’ in plaats van een ‘It’. Audens gedichten gaan dan ook altijd over de tastbare werkelijkheid en de Tijd (vaak met hoofdletter). Niet voor niets hing hij de godsdienst van de incarnatie aan, van het lichaam en de aanraakbaarheid dus.

Het sonnet hierboven dateert van december 1938, toen Auden in Brussel verbleef, een stad waar hij vier gedichten aan wijdde. De winters waren toen kouder dan tegenwoordig, maar het aantal daklozen begint tegenwoordig weer dat van het interbellum te benaderen. In het gedicht verschaft het winterseizoen ze onderdak ‘als een operagebouw’, wat suggereert dat de werkelijkheid van de grote stad als een opera is, een schouwspel vol klanken en als zodanig een kunstwerk dat op een gedicht lijkt. (Mijn vertaling ‘opera’ is niet goed, omdat het onderscheid tussen de voorstelling en het gebouw wegvalt; maar ik wilde nu eenmaal de vijfvoetige jambe respecteren.)

Auden hield van opera’s, maar ook van Bach en Cole Porter. Niet toevallig gebruikte hij allerlei metra en ingewikkelde rijmvormen. Hij schreef soms gedichten op bestaande wijsjes, om tussen de redenering – de oratio prosa – en de zang – de oratio versa – als het ware een elektrische spanning te creëren, die de ‘automatische antwoorden’ van het brein uitschakelde.

Kort voor hij Brussel bezocht, produceerde hij zelfs een Duitstalige ‘Choral’ over de tussenbeense talenten van zijn Berlijnse minnaar Gerhart Meyer. In de Collected Poems is dit onwelvoeglijke vers niet opgenomen, maar in zijn biografie Auden (Heinemann, 1995) citeert Richard Davenport-Hines een paar regels in vertaling:

His clap is nothing serious,

He never rips me off,

At kissing and at sucking

I give him alpha plus.

‘Clap’ betekent druiper.

Misschien doet het iemand plezier te weten dat Auden deze stichtelijke regels heeft geschreven bij de melodie van een Luthers gezang, dat weer een koraal vormt in zijn favoriete muziekstuk, de Matthäuspassion van Johann Sebastian Bach.

-

HEIMWEE NAAR EUROPA

Chanson de fou

Vous aurez beau crier contre la terre,

La bouche dans le fossé,

Jamais aucun des trépassés

Ne répondra à vos clameurs amères.

Ils sont bien morts, les morts,

Ceux qui firent jadis la campagne féconde;

Ils font l’immense entassement de morts

Qui pourrissent, aux quatre coins du monde,

Les morts.

Alors

Les champs étaient maîtres des villes,

Le même esprit servile

Ployait partout les fronts et les échines,

Et nul encor ne pouvait voir

Dressés, au fond du soir,

Les bras hagards et formidables des machines.

Vous aurez beau crier contre la terre,

La bouche dans le fossé:

Ceux qui jadis étaient les trépassés

Sont aujourd’hui, jusqu’au fond de la terre,

Les morts.

EMILE VERHAEREN (1855-1916)