••

Memory kwijnt weg in de Extra Beveiligde Gevangenis Chikurubi in Harare, Zimbabwe, waar ze berecht en veroordeeld is voor de moord op Lloyd Hendricks, haar adoptievader. De doodstraf staat haar te wachten, tenzij ze in hoger beroep vrijgesproken wordt. Haar advocate dringt erop aan dat ze alles opschrijft precies zoals zij het zich herinnert. Memory schrijft dus zowel letterlijk als figuurlijk voor haar leven. Hoe is Lloyd om het leven gekomen? Hoe kwam Memory als meisje van negen bij hem te wonen? Waarom gelooft ze dat haar ouders haar verkocht hebben? En is alles precies zo gegaan als zij zich herinnert?

•••

‘Een ontroerende roman over herinnering en vergeving, en een hartstochtelijke lofzang op de kracht van de taal.’ – The Observer

•••

‘Een schrijfster voor zowel het hart als het hoofd.’ – The Financial Times

•••

•••

••

Petina Gappah

•••

Het boek van Memory

•••

Roman

•••

Vertaald door Inge Kok

•••

•••

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

••

Colofon

© 2015 Petina Gappah

© 2015 Nederlandse vertaling Inge Kok

Oorspronkelijke titel The Book of Memory

Oorspronkelijke uitgave Faber & Faber, Londen

Omslagontwerp en -illustratie Suzan Beijer

Foto van de auteur Patrick Bertschmann

•••

E-book Zeno Carpentier Alting

•••

ISBN 978 90 254 4654 3

D/2015/0108/792

NUR 302

•••

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 254 4653 6

•••

www.atlascontact.nl

•••

••

Dit boek is met veel liefs opgedragen

aan Lee Brackstone,

die me heeft thuisgebracht

••

‘De wieg schommelt boven een afgrond, en het gezonde verstand zegt ons dat ons bestaan slechts een kortstondig sprankje licht is tussen twee eeuwigheden van duisternis.’

•••

– Vladimir Nabokov, Speak, Memory

DEEL EEN Mharapara Street 1468

1

•••

Het verhaal dat je graag van me wilt horen, begint niet met de erbarmelijke, akelige toestand van Lloyds dood. Het begint lang geleden, op een dag in augustus, toen de zon brandde op mijn gezicht vol blaren en ik negen was en mijn vader en moeder me verkochten aan een vreemde man.

Ik zeg mijn vader en moeder, maar eigenlijk was het mijn moeder. Ik zie hen nu voor me zoals ik hen zag op de dag waarop we Lloyd hebben leren kennen. Ze dragen de kleren die ze aanhadden wanneer we ’s zondags naar de kerk gingen en wanneer we in de stad etalages gingen kijken, want als je je dochter gaat weggeven aan een wildvreemde man moet je er op je paasbest uitzien.

Mijn moeder draagt een witte jurk vol grote rode klaprozen. Om haar taille zit een ceintuur van dezelfde stof en op haar hoofd prijkt een rode hoed met een witte plastic bloem. Haar schoenen en tas zijn wit. Mijn vader draagt een safaripak waarvan ik me de kleur niet meer kan herinneren. Of misschien was het helemaal geen safaripak en stel ik me dat alleen voor omdat alle mannen dat in die tijd droegen. Zijn haar glimt van de Brylcreem.

Voor mij was het een fijne dag. Ik droeg mijn lievelingsjurk, wit met kant en een paarse sjerp, mijn kerstjurk van vorig jaar. Ik was in de stad, op veilige afstand van de pesterijen van mijn Nemesis van het schoolplein, Nhau, die me thuis net zo pestte als op school doordat hij bij ons in de straat woonde. Ik was in de stad met mijn vader, die tijdens het lopen mijn hand vasthield. Ik was vooral heel blij dat ik hem voor mij alleen had, omdat mijn ene zusje op school zat en het andere onlangs was overleden.

Ik kon mijn geluk helemaal niet meer op toen in het warenhuis een blanke vrouw van de afdeling chocola naar ons toe kwam terwijl we naar de liften liepen. Ze had een bril op met een langwerpig montuur dat aan weerszijden van haar gezicht spits omhoogliep, waardoor haar ogen werden vertekend, alsof ik ze door melkflessen zag, van die flessen met een gouden en zilveren dop die we in de winkel kochten. ‘Ze ziet eruit als een engel, is het geen engel?’ zei ze. Ze gaf me een dollarmunt. Die voelde groot en vreemd aan in mijn hand.

Dat roept een andere, nog vroegere herinnering op aan het kwartje dat ik op een keer van een zuster kreeg omdat ik vreselijk had gehuild na een injectie in het Gomo, het staatsziekenhuis voor de armen. Ik heb er snoep voor gekocht, en Nhau heeft me overgehaald het in de straat voor zijn huis te poten. Het zou uitgroeien tot een grote snoepboom, zei hij.

Van de afdeling chocola op de begane grond liepen we naar de lift. Een man in een kastanjebruin uniform en met een groot litteken in zijn gezicht meldde telkens bij welke verdieping we waren aangekomen. ‘Derde verdieping: speelgoed, kinderkleding en het restaurant,’ zei hij toen we uit de lift stapten.

Mijn ouders en ik installeerden ons naast elkaar aan één kant van een zitje. Er zweefde een bij boven mijn glas Cherry Plum totdat hij in de paarse frisdrank tuimelde. Hij probeerde weg te vliegen, maar zijn vleugels waren nat en zwaar, en hij spartelde in mijn prik. En behalve limonade was er ook ijs, een zorgvuldig opgebouwde grote coupe die Lloyd voor me had besteld – Lloyd zat aan de andere kant van het zitje – compleet met een hele banaan en bestrooid met spikkels.

Ik herinner me ook de eerste woorden die Lloyd tegen me zei. ‘Spreek, Mnemosyne,’ zei hij.

Op dat moment kon ik absoluut niet weten dat Lloyd me plaagde, of dat Mnemosyne, de personificatie van het geheugen en de herinnering, een ander woord was voor mijn naam, Memory. Maar misschien verwar ik dit met de tweede dag dat ik hem zag, de dag waarop hij me meenam naar zijn auto en mijn nieuwe leven.

Ik zou ook kunnen beginnen met je alles te vertellen over Lloyd. Ik zou kunnen beginnen met je te vertellen dat ik hem niet heb gedood. ‘Moord,’ zei de officier van justitie die de zaak tegen mij uiteenzette voor de rechtbank, ‘is het wederrechtelijk en met voorbedachten rade doden van een mens die op dat moment nog in leven was.’

Nadat de politie me op de avond van zijn overlijden was komen halen, nadat ik was gearresteerd en naar het politiebureau in Highlands was gebracht, nadat ik drie dagen niet had gegeten of gedronken, nadat ik mezelf schor en mijn merg droog had gehuild – om Lloyd, hield ik mezelf voor, hoewel het eigenlijk uit angst was – en nadat de dromen weer waren teruggekomen, heb ik hun verteld wat ze wilden horen.

Ze schaterden het uit van ongeloof. ‘Vertel ons gewoon de echte waarheid. Je was zijn vriendin en hij was je vriend. Hij was je rijke oude minnaar. Vertel ons gewoon de waarheid, dat je hem hebt vermoord voor het geld.’

Het is vreemd wat voor onbenullige gedachten er op zo’n moment in je opkomen. Toen ik naar de agent keek die de leiding had bij mijn verhoor, viel me op dat hij door zijn uitpuilende ogen de starende blik had van een dronken gargouille op een openbaar gebouw. ‘Of liet hij je soms in bed rare dingen met hem doen? Dit is een ernstige zaak, niet iets om gekheid over te maken.’

Zijn gelach knalde keihard door de kamer. Er verschenen twee diepe kuiltjes in zijn wangen, die een verbluffende transformatie teweegbrachten. De gargouille was veranderd in een cherubijntje.

‘En het was het geld, hè? Ze hebben te veel, die blanken,’ zei zijn partner, een stevige vrouw in een verschoten uniform dat bij elke beweging die ze maakte leek te zullen knappen. Er was al een knoop van haar uniformjasje gevallen.

Ik kon mijn ogen niet afhouden van de roze plastic krulspelden in haar haar. Zelfs in mijn benauwde situatie kwam de solitaire gedachte in me op dat niemand toch zeker meer zulke plastic krulspelden maakte, van die stekelige dingen die vast gaan zitten in je haar, samen met scherpe plastic prikkers.

‘Zo’n leuke jonge vrouw als jij,’ zei ze. ‘Je ziet er lang niet slecht uit ondanks de, tja, je weet wel. Je weet zonder meer hoe je voor jezelf moet zorgen, dat moet ik je nageven. Maar heus, waarom zou je anders zo bij een blanke man wonen, helemaal alleen, jullie samen in dat grote huis?’

Tijdens het praten stak ze haar rechterduim diep in haar linkerneusgat.

Ik herhaalde wat ik hun al had verteld. ‘Ik woonde bij Lloyd Hendricks omdat mijn ouders me als kind aan hem hebben verkocht.’

Terwijl ik het zei, wist ik al dat niemand me zou geloven, en waarom zouden ze ook, als ik het zelf nauwelijks kon geloven, als ik er mijn hele leven mee heb geworsteld om het te begrijpen. Vanaf het moment waarop ik zag hoe mijn moeder het geld dat Lloyd haar had gegeven, in haar beha stopte, vanaf het moment waarop Lloyd het portier van zijn auto achter me dichtsloeg, heb ik me afgevraagd hoe mijn ouders zich ertoe hadden kunnen brengen dit te doen.

‘Mijn ouders hebben me aan hem verkocht,’ herhaalde ik.

Agent Krulspelden keek naar agent Kuiltjes en lachte.

‘Waar heeft ze het over?’ zei ze. Met haar wijsvinger schoot ze het opgedroogde snot van haar duim af. ‘We verkopen geen kinderen in dit land,’ zei ze. ‘Waar heb je het over?’

Er klonk een hard schurend geluid toen ze haar stoel bij de tafel vandaan schoof om de kamer uit te lopen. Haar stem kwam vanuit de gang naar ons terug. ‘Huyai mundinzwirewo zvirimuno.’

Na haar uitnodiging wemelde het in de kamer van de agenten. Terwijl ze zich met hun spottende gelach en luide stemmen rondom me verdrongen, wist ik dat ik hen nooit zou kunnen overtuigen. En als ze de waarheid van dit basisgegeven niet geloofden, hoe kon ik hen dan overtuigen van de manier waarop hij echt was doodgegaan? Over wat voor verbeeldingskracht beschikten ze, deze mannen en vrouwen in hun bruingrijze uniform, deze vrouw met haar gespannen naden en roze krulspelden, deze man met zijn wellustig grijns wanneer hij zich rare dingen met rijke oude blanke minnaars voorstelde, waardoor zouden zij oog kunnen krijgen voor de gruwelijke ogenblikken die waren gevolgd nadat ik Lloyd dood had aangetroffen?

Lloyd sprak zelden openlijk over hoe ik bij hem was komen wonen. Als hij het er al over had, gebruikte hij altijd eufemismen. Hij had het erover dat hij ‘me onderdak had geboden’ of ‘me in huis had genomen’, de goedhartige rijke man die een arm zwart kind in huis neemt, de opgewekte Cheeryble uit Dickens die kost en inwoning biedt aan een ondankbare wees. Alleen was het eigenlijk een geval van een blanke man die een zwart kind had gekocht, behalve dan natuurlijk de ‘tja, je weet wel’, zoals agent Krulspelden het had genoemd, de aandoening waardoor ik zwart maar niet zwart, blank maar niet blank ben. Zo zat dat en ik zal het je allemaal vertellen.

•••

2

•••

Ik zou bang moeten zijn. Ik zou ’s nachts wakker moeten worden, badend in het zweet door angstdromen. Ik zou last moeten hebben van hartkloppingen, gebrek aan eetlust en eindeloze diarree.

Ik ben ook bang geweest. In het begin, toen ik op het proces wachtte en niet op borgtocht werd vrijgelaten, deelde ik een cel met Mavis Munongwa, de enige andere vrouw die hier zit voor moord. Dat was voordat ik mijn eigen cel kreeg.

Ik drukte mijn handen tegen mijn oren wanneer Mavis de namen gilde van de kinderen die ze had gedood. Soms durfde ik mijn ogen niet dicht te doen om te gaan slapen. Maar zelfs toen had de angst me niet volkomen in zijn greep. Ik stond er los van door mijn gevoel dat dit allemaal niet echt was. Dat dit allemaal niet waar was. Dat het te belachelijk was om echt te gebeuren.

Nu ben ik nog steeds wel bang, af en toe, maar de angst komt voornamelijk in mijn dromen, waarin ik aan het verdrinken ben totdat ik wakker schrik. Afgezien van die dromen slaap ik goed, of zo goed als maar gaat op een gevangenisbed in een cel waarvan de afmetingen niet voldoen aan de normen die zijn voorgeschreven door internationale verdragen voor de verstandige en humane behandeling van gevangenen. Ik eet goed, of zo goed als je maar kunt eten wanneer het eten zo slecht is als hier.

Het grootste deel van de tijd verveel ik me gewoon. Als je iets lang genoeg doet, ook al is dat het wachten op je eigen dood, wordt het vanzelf een sleur.

Ik schrijf dit in mijn cel, omdat ik van Loveness de schriften en pennen heb mogen meenemen. Het is inmiddels drie weken geleden dat je me de schriften hebt gegeven en ik ben gaan schrijven. Jij was mijn eerste bezoeker van buiten. En je was beslist de eerste bezoeker uit het buitenland die een van ons ooit heeft gehad. Zelfs hier in Chikurubi hechten we, net als in de rest van Zimbabwe, de meeste waarde aan de dingen die van buiten komen. Of, nu ja, Synodia, de hoofdcipier, misschien niet.

Na mijn vertrek hadden ze het over je, Loveness en Synodia. Het was voor hen een raadsel waarom een blanke journalistenvrouw, zoals Loveness je noemde, helemaal uit Amerika zou komen alleen om met een moordenares zoals ik te praten. Synodia griste het kaartje dat je had achtergelaten uit mijn hand en las je naam en adres voor alsof het leugens waren die ik alleen maar had verzonnen om haar te ergeren. ‘Linda Carter,’ zei ze, terwijl ze je kaartje las met haar duim erop. ‘Wie is die Linda Carter?’

‘Het is Melinda Carter,’ zei ik. ‘Ze is journalist en woont in Washington, in Amerika.’

Synodia vertrok haar gezicht tot pruilend ongeloof. ‘Pwelinda, Pwelinda,’ zei ze en ze smeet het kaartje naar me terug. ‘Pwashington, Pwashington. Kun je Amerika eten? Ik zei: kun je Amerika eten? Als dat zo is, zul je Amerika eten tot je vol Amerika zit. Pwamerika, Pwamerika.’

Ik noem deze verklaringen Synodische Uitingen. Ik weet zeker dat ze in haar hoofd, wanneer ze door haar worden geformuleerd, heel logisch zijn. Alleen verliezen ze op de een of andere manier alle betekenis wanneer ze worden geuit.

Jij was mijn eerste bezoeker, afgezien van mijn advocaat, Vernah Sithole. Mijn eerste bezoeker van buiten in de twee jaar, drie maanden, zeven dagen en dertien uur die ik hier al zit. Tot Vernah zich voor mijn zaak begon te interesseren zag ik niemand anders van buiten dan de vrouw van de Goodwill Fellowship.

Het was Vernahs idee om mijn verhaal aan jou te vertellen. Voordat ze jou naar me toe stuurde om me te interviewen, zei ze al dat ik elk detail dat ik me kon herinneren moest opschrijven, dat ik alles moest vastleggen wat sympathie voor de zaak kon wekken. ‘Dat is belangrijk voor het beroep,’ zei ze. ‘Het is belangrijk omdat de wet bij moord de doodstraf voorschrijft en we verzachtende omstandigheden moeten vinden. Dat is de enige manier om strafverlichting te krijgen.’

Het beroep is hier geen stap in de eindeloze cyclus die je in Amerika doorloopt. En er is geen gouverneur die op het laatste dramatische moment gratie kan verlenen. Ik kan maar één keer in beroep gaan bij het gerechtshof. Vernah is in beroep gegaan tegen zowel de straf als de schuldigverklaring. De rechters kunnen drie dingen doen: ze kunnen de schuldigverklaring bevestigen en de straf handhaven; de schuldigverklaring bevestigen, maar de straf vernietigen, of, het beste van allemaal, ze kunnen zowel de schuldigverklaring als de straf vernietigen.

Moet je mij zien, met mijn juridische jargon. Ik ben een deskundige geworden in mijn eigen zaak. Misschien zou ik hier helemaal niet zijn als Vernah mijn advocaat was geweest toen ik werd gearresteerd, of als zij me had verdedigd tijdens mijn proces. Ik had helemaal geen advocaat. Toen ik bekende dat ik Lloyd had gedood, had ik dagenlang niet geslapen of gegeten. Dat is nóg een reden waardoor Vernah ervan overtuigd is dat mijn beroep kans van slagen heeft.

Zoals ik al heb gezegd, was het ook een voorstel van Vernah om jou te schrijven. ‘Schrijf Melinda Carter,’ zei ze. ‘Vertel haar alles, ook de dingen waarvan je denkt dat ze die al weet.’

Je hebt geen idee hoe vreemd het is om dit tot jou te richten. Net als alle lezers van het tijdschrift waarvoor je schrijft, ken ik je werk. Telkens wanneer ik je blad kocht, sloeg ik de interviews met grote beroemdheden en de uiteenzettingen over de oorlog in Irak en de financiële schandalen over om elke maand allereerst jouw column te lezen.

Daardoor weet ik dat je er je beroep van hebt gemaakt om gerechtelijke dwalingen aan de kaak te stellen. Vernah heeft me verteld dat je hier een jaar bent om research te doen voor een serie artikelen over onze achterlijke rechtspraak.

Verity Gutu, een ware bron van eindeloze, vaak onbeduidende informatie, heeft me verteld dat ik bij Vernah Sithole in goede handen ben. Ze zei, en dit waren haar exacte woorden: ‘Je bent in goede handen bij die advocatenvrouw Sithole.’

Loveness heeft me verteld dat ze in Gweru een vrouw heeft verdedigd die haar baby in een latrinekuil had gegooid. De baby had het niet overleefd; het meisje was verdronken in de ontlasting en urine en het stinkende zweet. Volgens Loveness was de vrouw er dankzij Vernah afgekomen met een straf van een jaar voorwaardelijk. ‘Het is jammer,’ had de rechter gezegd, ‘dat de advocate meer berouw toonde dan haar cliënt.’

Tot de gratie waar Vernah voor vecht een feit is, als dat ooit gebeurt, schrijf ik dit in de schaduw van de galg. Als het Openbaar Ministerie en het ministerie van Gevangenissen hun zin krijgen, zal ik aan een touw bungelen en hangen tot mijn nek uitrekt en breekt of knakt en mijn ingewanden zich legen en mijn leven voorbij is, waarna ik een armenbegrafenis en een anoniem graf zal krijgen.

Vandaag heb ik nagedacht over de vraag die je me hebt gesteld tijdens onze tweede ontmoeting: waarom geen enkele journalist hier geïnteresseerd was in mijn verhaal. Op mijn minder cynische dagen zou ik antwoorden dat andere dingen belangrijker zijn: wie de verkiezingen gaat winnen; wie aan de macht zal komen; welke man zijn vrouw met wat voor instrument heeft gedood; wie Big Brother Africa zal winnen; de voetbalscores en cricketuitslagen; geheimzinnige bijeenkomsten die verband houden met zwarte kunst en grafroof, boze geesten en vervloekingen.

In veel opzichten ben ik blij dat niemand ervoor heeft gekozen mijn verhaal te vertellen. Toen de kranten in het begin over Lloyds dood schreven, richtten ze zich op mijn aandoening, zoals ook altijd was gebeurd in het township waar ik woonde voor Lloyd me kocht. Daar bekeken de kinderen iedereen die anders was met een meedogenloze eerlijkheid. Als ze iemand zonder benen zagen, wezen ze er niet op dat iemand zonder benen leefde of dat iemand leefde zonder te kunnen zien; ze riepen: hona chirema, hona bofu, moet je die hinkepoot zien, moet je die blinde zien, waarbij ze de aandacht richtten op elk gebrek.

Hun houding kwam impliciet voort uit de taal zelf. Bofu is een zelfstandig naamwoord van de vijfde categorie, die dingen aangeeft, net als benzi, het woord voor een gek. Chirema is, zoals chimumumu, een zelfstandig naamwoord van de zevende categorie, die ook dingen of voorwerpen aangeeft, levenloze voorwerpen of gehavende, gebrekkige personen. Als murungudunhu of musope bevind ik me bij normale mensen in de eerste categorie zelfstandige naamwoorden. Maar murungudunhu is beladen met betekenis. Als murungudunhu ben ik een zwarte vrouw die niet is vergeven van de witheid van murungu, het voorrecht, maar van die van dunhu, van spot en bedriegerij, een afzichtelijke witheid.

Aanvankelijk dacht ik dat het moeilijk zou zijn om dit allemaal voor je op te schrijven, maar mijn geest wordt overspoeld door herinneringen die sneller opborrelen dan ik ze kan opschrijven. Mobhi’s voetjes, met het stof van Mharapara Street nog op haar voetzolen, die uit de fatale emmer steken. Copperplate dendert door de heuvels van Umwinsidale. Het gelach van Lloyd en Zenzo gaat over in de stem van de Doper die zegt dat ik Satan moet verwerpen. Het water van de rivier de Mukuvisi sluit zich boven mijn hoofd terwijl ik het doodsbang uitschreeuw.

De herinneringen komen al boven zolang ik hier ben. Lang voordat Vernah Sithole me heeft gevraagd ze voor jou op te schrijven had ik al een zee van tijd waarin niets anders te doen was dan te denken en te peinzen. Er is hier niets te doen in de twaalf doodse uren tussen halfvijf ’s middags, wanneer we voor de nacht worden opgesloten, en halfvijf ’s morgens, wanneer de sirene gaat. Afgezien van de Bijbel is hier niets te lezen, en ik kan met niemand praten doordat ik mijn eigen cel heb.

We mogen onze bijbel meenemen naar onze cel, maar ik mag de mijne vaak niet meenemen van Synodia. Ze ergert zich alleen maar aan mijn bestaan. Ze vindt het vreselijk dat ik Engels spreek, ze vindt het vreselijk dat ik ooit bij blanken heb gewoond, ze vindt het vreselijk dat ik in het buitenland heb gestudeerd, ze vindt het vreselijk dat ik hier zit voor moord.

Dus denk ik na over mijn leven, terwijl ik de gebeurtenissen waardoor ik hier ben beland nog eens op een rijtje zet, ze opnieuw orden en ze me weer voor de geest haal in een eindeloze cyclus van ‘stel dat’.

Jimmy Blauw Boter benijdt me om mijn oude leven bij Lloyd. Ze benijdt me om Summer Madness, een huis dat in haar verbeelding is uitgegroeid tot een kast van reusachtige afmetingen. Ze begrijpt niet dat iemand die ooit in zo’n villa heeft gewoond, zo kalm kan slapen op een matras op de grond in een gevangeniscel, of groen beschimmeld brood kan eten. Ze begrijpt niet dat ik samen met de anderen de afgekeurde goederen kan staan repareren in de smerige voorraadkamer die we de afkeur noemen, of dat ik urenlang in de wasserij kan staan, waar ik de kleren was en strijk van de cipiers, die we beslist moeten aanspreken met de hartelijke term ‘mbuya cipier’, hoewel ze ons onderwerpen aan hun kleinzielige vormen van tirannie.

Ik zou haar graag vertellen dat armoede mij geen angst inboezemt, omdat ik armoede heb gekend en heb overwonnen. Ik zou haar willen vertellen, al weet ik niet of ze het ooit zou begrijpen, dat zelfs de grote villa’s hun geheime ellende bevatten. Ik zou haar graag vertellen dat ze meer ellende bevatten omdat er meer plaats voor is.

•••

3

•••

Ze verschijnen soms nog, mijn vader en mijn moeder. Ze verschijnen om het ritme van mijn leven overdag te verstoren, ze verschijnen ongevraagd wanneer ik in de wasserij of de afkeur ben, wanneer ik onder leiding van Synodia voor het ontbijt gezangen zing. Ze komen boven in de gevangenistuin wanneer ik in gedachten met iets anders bezig ben en ik hen niet met mijn wil heb opgeroepen. Ze verschijnen met mijn zusjes, met Joy, die we Joyi noemden, en Moreblessings, die we Mobhi noemden. Ze verschijnen met mijn broertje, Gift, die we Givhi noemden.

Als je probeert je levensverhaal op te schrijven begrijp je pas echt hoe moeilijk het is om het begin te pakken te krijgen. Kon ik maar beginnen op de traditionele manier, met je alles vertellen over mijn vader en moeder en hoe ze elkaar hebben leren kennen en wie hun ouders waren en alle verwekkingen die aan hun leven zijn voorafgegaan, maar dat kan ik niet. Toen ze me aan Lloyd verkochten en ik ergens anders ging wonen, wist ik niets anders van hen dan dat ze mijn vader en moeder waren.

Het ritueel van de orale autobiografie verlangt hier dat we onze verhalen beginnen door onze positie in het gezin te bepalen. ‘Ik ben de oudste in een gezin van zeven.’ ‘Ik ben de jongste in een gezin van vier.’ ‘Ik ben het middelste kind in een gezin van zeven; twee zijn er dood en er leven er nog maar vijf.’ Je identiteit begint met die ene zin: ik ben de eerste, de middelste, de vierde, de tweede, de laatste.

Dus misschien moet dat mijn echte begin zijn. Ik was het tweede kind in een gezin van drie. De oudste was mijn zusje Joyi, die een ambiguïteit was, doordat ze het oudste levende kind maar niet het eerstgeboren kind was. Die zalige plaats, om de eerste te zijn en zo de naam te verlenen waarmee mijn ouders eeuwig zouden worden aangeduid, was voorbehouden aan mijn overleden broertje Gift.

Mijn moeder en vader heetten MaiGivhi en Ba’Givhi, maar in plaats van de levende Gift was mijn zusje Joyi er, die een jaar en een paar maanden ouder was dan ik, en vervolgens kwam ik en dan Mobhi, de jongste, die pas vier was toen ze overleed.

Wanneer ze verschijnen, verschijnen ze zoals ik me hen herinner, behalve Givhi, die nooit meer dan een naam voor me is geweest, of hooguit een wazig gezichtje op de zwart-witfoto’s in mijn moeders album. Hij verschijnt als een gedaante zonder vorm, gehuld in de groene deken met donkergrijze strepen aan de randen, de deken waarin hij ook is begraven. Wanneer hij in mijn dromen verschijnt, verdrinkt hij. Soms verdrinken we samen. Ik strek mijn handen naar hem uit, maar de Chimaera trekt me verder en verder en verder naar beneden… Ze laat me niet los en ik zie hem niet meer.

Joyi is klein en snel, heeft een huid als warme karamel. Ze verschijnt met de stemmen van de kinderen uit Mharapara Street. In de logeerkamer hoor ik de liedjes van hun favoriete spelletjes. ‘Tinotsvaga maunde, maunde, maunde. Tinotsvaga maunde, masikati ano.’ ‘Tauya kuzoona Mary, Mary, Mary. Tauya kuzoona Mary, Mary, Mary woo.’

Mobhi verschijnt op dikke peuterbeentjes en laat een spoor water na. Ze vliegt in de lucht, lacht en komt weer naar beneden. Mijn vader vangt haar en gooit haar weer omhoog. De wereld lijkt te schudden door haar gelach.

Mijn vader verschijnt met de stemmen uit zijn radio, met ‘Mirandu’ en ‘Sina Makosa’, met ‘Sweet Mother’ en ‘Celebration’, met de naargeestige muziek voor de mededelingen in het programma met overlijdensberichten Zvisiviso Zverufu, en met de vrolijke groeten van Kwaziso.

Hij verschijnt met de stem van Evans Mambara, die aanzwelt tot een staccato van opwinding wanneer de voetballers Moses Chunga en Joel Shambo de mensenmassa overeind laten springen tijdens de finale van de Castle Cup in het Rufarostadion, en met Peter Lovemores stem, die harder en harder wordt terwijl de onzichtbare paarden door zijn bezieling onze woonkamer in denderen vanaf een plek waar we nog nooit zijn geweest. ‘Daar komt Prince of Thieves, op de voet gevolgd door Midnight Oil, en Prince of Thieves neemt de leiding, o, ik kan het niet geloven, Midnight Oil raakt achterop en het is Prince of Thieves, Prince of Thieves, Prince of Thieves die deze prachtige race wint op deze heerlijke middag in Borrowdale Park.’

Ze verschijnen met de romans waar we op de radio naar luisterden, verhalen met onheilspellende titels die zinspeelden op een ongunstig lot en een zwaar bestaan. Op een dag zul je aan me denken, Ik ben nu dood en ik hoop dat je slaagt in het leven, Gêne is vaak erger dan de dood, Wat heb ik je ooit aangedaan?, Als je een plan hebt, moet je doorzetten tot het bittere einde. De radio bracht ons de wereld van die boeken, een wereld die hard en wreed was, vol verraad, samenzweringen en onverwacht gevaar.

En ze verschijnen met de muziek waar we naar luisterden op de avonden dat we niet naar romans op de radio luisterden, met mijn moeders platen en de nummers waar we het meest van hielden, dat waren de nummers die ook verhalen waren. We begrepen niet altijd alle woorden. Wat betekende het dat de jongens Gatlin Becky om de beurt namen? Wat betekende ‘to know when to fall down’, en ‘to know when to hall down’ in ‘The Gambler’? Wat was een almanak? Waar waren al die plaatsen, ‘almost heaven, West Virginia’, waar was ‘my Tennessee mountain home’, waar ter wereld was ‘sweet home Alabama’?

En mijn moeder? Zij is al die nummers en nog meer. Zij is Jeannie, die bang was voor het donker. Zij is Tommy, de schijterd van de wijk. Ze verschijnt met het krasserige geluid van een grammofoon. Ze brengt een verjaardagstaart die ze tegen de muur smijt. Ze is de oude gevlochten leren riem van mijn vader. Ze is de stem van de Chimaera die rondspookt in mijn dromen. Ze is de vreemde die me vluchtig aankijkt vanuit mijn spiegel wanneer ik er het minst op bedacht ben haar te zien. Zij is mijn kloppende hart, mijn bevende angst.

•••

4

•••

Gedurende de tijd die ik hier inmiddels heb doorgebracht, heb ik de indeling van dit gebouw met zijn lange gangen en smalle cellen goed leren kennen. De afkeur, waar onze vingers bloeden door de botte naalden terwijl we uniformen die lang geleden hadden moeten worden weggegooid, proberen te repareren tot ze weer draagbaar zijn; de wasserij, waar we de kleren van de cipiers wassen en strijken; het waslokaal, waar we ons lichaam wassen in wasbakken die voor een gezicht bestemd zijn, en de kantine, waar elke maaltijd wordt begeleid door het helse kabaal van vierhonderd lepels die over vierhonderd stalen borden schrapen.

Om voor de hand liggende redenen mogen we geen vorken en messen hebben. Maar we mogen evenmin als normale mensen onze handen gebruiken. We eten alles wat we krijgen met een eetlepel, van de waterige pap tot de klonterige sadza, maispap, en de kool die naar zweet stinkt. Ik heb zelfs een lepel leren gebruiken om het slijmerige bruine rubber te snijden dat de cipiers, in een simultane combinatie van eufemisme en optimisme, de naam vlees geven.

Voor ons eten bestaat geen gulden middenweg: het is overgaar of halfrauw, er zit te veel zout in of te weinig, er zit niet genoeg olie in de gebakken groente of er zit zoveel in dat je bijna bang wordt voor een Amerikaanse invasie. En net als bij het eten in die mop over een Joodse bruiloft is ons voedsel vrijwel niet te eten, maar is er nooit genoeg van.

We marcheren van de kantine naar buiten, van de wasserij naar de afkeur, een ordelijk leger in onze groene jurken en, als het koud is, rood-witgestreepte truien met bijpassende sokken. In de wintermaanden ziet de gevangenis eruit alsof Dr. Seuss zich er helemaal heeft uitgeleefd met het inktpalet van De kat met de hoed.

Elk aspect van ons leven, van waar en hoe we slapen tot wat we eten en hoe snel we het eten, van hoeveel water tot hoeveel tandpasta we gebruiken, is voor ons bepaald.

Onze metgezellen, onze woorden, zelfs onze gedachten en dromen mogen we niet zelf kiezen, maar worden ons gegeven door de zesde verdieping van het New Government Complex. We leven op rantsoenen. Elke vrouw krijgt slechts een halve rol wc-papier, als ze die al krijgt, en vijfentwintig milliliter tandpasta per week, en vierenhalf maandverband per maand. En het is een half maandverband, dat keurig doormidden is geknipt, compleet met een bungelende vleugel. Het staat allemaal ergens zwart-op-wit in een of andere wettelijke bepaling. Vernah Sithole kan je waarschijnlijk het exacte nummer geven.

Als de producten opraken vóór de nieuwe worden verstrekt, moeten we ons behelpen met wat er is. Dus gebruiken we krantenpapier of wat voor gedrukt materiaal er maar voorhanden is om ons af te vegen. Er ontstond grote opschudding toen Synodia blok C inspecteerde en bladzijden uit de Bijbel ontdekte tussen wat was achtergelaten in de toiletemmer, die we de gamashura of de ‘wondervanger’ noemen. Toen ze bladzijden uit Spreuken, De Psalmen en De eerste brief aan de Korintiërs vermengd zag met de andere wonderen heeft ze een preek van twee uur tegen ons afgestoken, waarbij haar stem op een gegeven moment zo verstikt van woede was dat ze geen woord meer kon uitbrengen. We hadden er echter meer aan dat ze opdracht gaf meer rollen wc-papier uit te delen.

Gedurende de korte maar desondanks eindeloze tijd die ik in de cellen van het politiebureau in Highlands heb doorgebracht, kon ik me niet voorstellen dat ik ooit op een plek zou kunnen zijn die nog erger was. Dat was vóór Chikurubi. De hel blijkt inderdaad uit andere mensen te bestaan, vooral wanneer die andere mensen je vrouwelijke medegevangenen zijn en er een week lang geen water is en vliegen boven de gamashura gonzen en je je alleen kunt wassen door een droge handdoek langs je lichaam te halen in de hoop dat het vuil en de stank waarmee je bedekt bent op de een of andere manier zullen worden opgenomen door zo’n ontoereikend ding als een door de gevangenis verstrekte handdoek waarvan je het aantal draden met het blote oog kunt tellen.

Inmiddels zou ik gewend moeten zijn aan het vreemde ritme van de gevangenis, maar de twee jaar die ik hier al ben, zijn kennelijk nog niet lang genoeg om het verwrongen tijdsbesef normaal te gaan vinden. Opstaan om halfvijf. Ontbijt om zes uur, gevolgd door corvee, en het middagmaal om elf uur ’s morgens. Daarna nog meer corvee.

De gevangenen die buiten mogen komen, gaan naar de boerderij, waar ze schoffelen en wieden en de groente verzorgen die voor onze tafel is bestemd, maar die naar de cipiers gaat. Ik breng bijna al mijn tijd door met de andere delinquenten van afdeling ‘D’. Van de ongeveer vierhonderd vrouwen in de gevangenis worden wij het gevaarlijkst gevonden: we hebben de langste straf; we moeten het scherpst in de gaten worden gehouden. In de mannengevangenis noemen ze de gevangenen die het langst zitten ‘personeel’. Hier zijn we maar met zo weinig dat we niet voor personeel kunnen doorgaan.

‘A’ is voor gevangenen in voorarrest die niet op borgtocht zijn vrijgelaten. Het voornaamste onderscheid tussen hen en ons is dat zij hun haar mogen dragen zoals ze willen, als er maar geen hairweaving aan te pas komt, want ze mogen de glorie van Synodia’s weaves van nephaar niet naar de kroon steken. Ze brengen een groot deel van hun tijd buiten door. ‘B’ is voor de kruimeldieven, zakkenrollers, winkeldieven en dronken ordeverstoorders die minder dan twee jaar hebben gekregen. ‘C’ is voor het grootste deel van de gevangenen hier, voor iedereen die meer dan twee maar minder dan vijf jaar moet zitten.

‘D’ is voor Dreiging, voor Dodelijk, voor Dood.

Op dit moment zitten we met ons veertienen in D, vrouwen uit het hele land: Mavis Munongwa, Nomvula Khumalo, Ellen Gumbo, Ruvimbo Mherekuvana, Benhilda Makoni, Manyara Makonese, Sinfree Mapuntu, Evernice Gundani, Jimmy Blauw Boter, Verity Gutu, Monalisa Mwashita, Beulah Shereni, Esnath Matema en ik, de enige vrouw in een dodencel.

Mavis Munongwa is hier het langst van iedereen, langer zelfs dan de cipiers. Zij is de enige andere vrouw die hier zit voor moord, maar ze zit niet in een dodencel. Ze heeft de jonge kinderen van haar broer vergiftigd, twee jongens en twee meisjes. Stuk voor stuk nog geen twaalf.

Esnath Matema werkte als hulp in huis in Mount Pleasant. Ze woonde in hetzelfde verblijf als de tuinman, een broer van haar vader. Nadat ze seks met hem had gehad, raakte ze zwanger. Toen de baby kwam, wurgden ze het kind en begroeven ze het in een ondiep graf op het terrein van de universiteit. Omdat Esnath niet kon leven met wat ze had gedaan, bekende ze de waarheid aan hun werkgever. Toen hun zaak voorkwam, werd zij aangeklaagd voor incest en kindermoord. Haar oom werd veroordeeld voor incest en moord.

Vernah kan je vertellen dat het kindermoord is wanneer een moeder haar eigen baby doodt. Als hetzelfde kind wordt gedood door een man, ook al is die man de vader van het kind, is het moord. De rechter had geen verzachtende omstandigheden in de zaak van haar oom gevonden. Hij zit nu in een dodencel.

Als het ’s nachts stil is, horen we de mannen op de mannenafdeling soms dode gevangenen uitzingen. Wanneer ze hun stem verheffen en de lucht beeft van treurige liederen weten we dat er een gevangene is overleden. Telkens wanneer de liederen onze afdeling bereiken, begint Esnath te gillen uit angst dat haar oom is overleden.

Nomvula is hier voor dood door schuld. Ze zat met haar vriend in een auto die in Enthumbane Township in Bulawayo een fietser heeft aangereden en gedood. Ze zegt dat zij niet reed, dat haar vriend achter het stuur zat. Ze had met hem de gelegenheid bekeken waar ze hun bruiloft hoopten te houden. Ze had er alleen mee ingestemd om te zeggen dat zij had gereden omdat haar vriend dat had gevraagd. Zij zou een lichtere straf krijgen dan hij, had hij gezegd, omdat ze een vrouw was. Waarschijnlijk kreeg ze alleen een boete.

Ze kreeg vijf jaar.

Hij trouwde met een ander.

Ellen is blind aan één oog. Er zit een jaap op haar wang. Dat heeft haar man gedaan. Synodia noemt haar ‘huisje’, de minachtende term voor een vrouw die ergens tussen een minnares en een reservevrouw in zit. Alleen de rijkste mannen hebben huisjes. Ellen was de minnares van een man die ook naar andere vrouwen ging. Ze had een dakloze man verleid om zijn zaad als medicijn te gebruiken. Ze zegt bijna nooit wat, en je herinnert je nauwelijks dat ze er is tot je haar uit haar goede oog ziet staren.

Ruvimbo was onderwijzeres op een school bij een platinamijn in de buurt van Kwekwe. Ze gaf een van haar jonge leerlingen zo’n harde klap in zijn gezicht dat hij viel en met zijn hoofd tegen het schoolbord sloeg. Na een hersenschudding is hij overleden. Ze heeft zes jaar gekregen voor dood door schuld, net als Benhilda Makoni, die haar getrouwde minnaar heeft vergiftigd. Benhilda heeft de rechtbank verteld dat ze haar minnaar een poeder had gegeven dat ze had gekocht bij een kruidengenezer die was gespecialiseerd in liefdesdrankjes. Het was alleen de bedoeling geweest dat hij niet meer van zijn vrouw zou houden, zei ze, maar in plaats van naar Benhilda toe te komen, was hij in een soort anafylactische shock beland waardoor hij was overleden. ‘Nu,’ zegt Benhilda tegen ons, met ogen waar de boosaardigheid uit straalt, ‘heeft zijn vrouw ook geen man meer.’

Manyara zit hier voor veediefstal. Samen met haar broers heeft ze vijf koeien gestolen van een boer uit de buurt van hun dorp in Chivhu. Elke koe vormde een afzonderlijk onderdeel van de tenlastelegging en op elk onderdeel stond een straf van drie jaar, dus kregen haar broers en zij elk vijftien jaar, wat na herziening is teruggebracht tot zeven jaar.

Dit is trouwens misschien iets wat je interesseert: dat de rechters hier strengere straffen uitdelen voor het stelen van koeien dan voor het verkrachten van kinderen. Je hoeft alleen maar naar Sinfrees zaak te kijken. Ze komt uit Binga, en de cipiers zijn vaak kwaad op haar omdat ze een Tonga is en geen Shona spreekt. Ze zit hier voor poging tot moord. Haar wiskundeleraar heeft haar verkracht toen ze dertien was. Haar leraar heeft een boete gekregen voor die misdaad. Toen ze zestien was, heeft haar familie Sinfree gedwongen met haar verkrachter te trouwen, zodat ze niet haar hele leven zou worden achtervolgd door de schande van de verkrachting. Nadat ze jaren was mishandeld, heeft ze de hut van zijn eerste vrouw laten afbranden.

Evernice Gundani maakte deel uit van een afpersingsbende in Mbare die marktvrouwen bescherming tegen treiterijen beloofde. De treiterijen kwamen van Evernice zelf en haar bende. Ze zit zes jaar uit wegens afpersing.

Beulah Shereni is de jongste in D. Ze zou in A moeten zitten, bij de andere gevangenen in voorarrest, want ze is nog niet veroordeeld. Ze zit al ruim een jaar in voorarrest. Maar in die tijd heeft ze met de andere vrouwen in A gevochten. Toen ze een oor probeerde af te bijten bij een vrouw die haar ervan had beschuldigd dat ze eruitzag als een heks, verordonneerde Synodia dat ze moest worden overgeplaatst naar D, ‘waar ze thuishoort’.

Jimmy heeft vier jaar uitgezeten van de zes voor poging tot moord. Eigenlijk heet ze Rejoice Saruchera, maar ze wordt Jimmy genoemd om redenen die je niet zou begrijpen. Ik zal eens kijken of ik het kan uitleggen. Er is een kinderspelletje dat wordt gespeeld op het versje:

•••

Jimmy blauw boter, Jimmy blauw boter,

Zengeza mijn paraplu, mijn nylon,

Mijn chachacha en mijn schoen!

•••

Ik herinner me dat we dat spelletje speelden in Mufakose, dat wil zeggen dat ik zag hoe de kinderen het in Mharapara Street speelden terwijl ik me verbeeldde dat ik meedeed, zwaaide met een denkbeeldige paraplu, de rok van mijn jurk liet zwieren op het ‘chachacha’ en elegant mijn voet uitstak bij ‘mijn schoen’.

Ik weet niet echt wat het betekent – wat betekenen kinderversjes nou echt? Het is gewoon een mengelmoes van woorden en associaties. Zengeza uit het versje ligt in Chitungwiza, waar Jimmy heeft gewoond voordat ze hier kwam. Jimmy ziet eruit als een karikatuur van een lesbienne, alleen heeft ze seks gehad met meer mannen dan alle vrouwen in deze gevangenis wanneer ze tien levens hadden gehad. En eigenlijk komt Jimmy niet uit Zengeza, maar uit Chipinge.

Net als onze oude buurvrouw MaiNever in Mharapara Street praat Jimmy met de zangerige intonatie van het Manyikadialect. ‘Ndakaende wonini,’ zegt ze. ‘Ndakaringe wonini.’

Ze zit in de gevangenis omdat ze de penis heeft afgebeten van een man die haar niet wilde betalen na seks in een nachtclub. ‘Prostituee bijt man in geslachtsdeel’ is een kop die je vaak genoeg in de kranten ziet om er een alledaags voorval van te maken, maar Jimmy’s aanval was zo fel dat haar slachtoffer flauwviel door bloedverlies. Toen hij bijkwam, bleek Jimmy te zijn gevlucht naar het damestoilet, waar ze een onontbeerlijk deel van hem had uitgespuugd in het riool van Harare.

Verity Gutu en Monalisa Mwashita horen helemaal niet in D te zitten. Ze zijn allebei overtreders die in C thuishoren, zitten elk vier jaar uit voor fraude en diefstal door verduistering. Maar ze hadden het geld om de cipiers om te kopen om hen over te plaatsen naar het gerief van D, voor zover daar sprake van is.

Verity is de beruchtste vrouw hier. Ik weet nog dat ik over haar heb gelezen toen ik net terug was uit Engeland; je kon haar verhaal moeilijk missen want ze stond op alle voorpagina’s. De kranten waren dol op haar: een mooie vrouw, altijd tot in de puntjes verzorgd, fotogeniek, en iemand die leuke citaten opleverde en een gedocumenteerde seksuele geschiedenis met bekende mannen had. Verity is misschien wel de enige gevangene hier voor wie berouw een vreemd woord is. Ze bekent volmondig tegen iedereen die de moeite neemt ernaar te vragen dat het inderdaad klopt, ze heeft het Internationaal Olympisch Comité geld afhandig gemaakt en daar hoeft ze absoluut geen spijt van te hebben. ‘Ik ben in de gevangenis gezet voor iets wat niets voorstelt vergeleken met wat ik heb gedaan,’ zegt ze. ‘Wie denk je dan dat mijn huis heeft gekocht en de studiekosten van mijn zoon heeft betaald?’

Er is een olympisch fonds om atleten uit arme kleine landen te stimuleren in sporten die in hun land niet algemeen bekend zijn. Verity schreef Zimbabwaanse atleten in voor schermen, curlen, handballen, de moderne vijfkamp en de steeplechase. Toen het land niet alleen geen enkele atleet aan deze sporten liet deelnemen, maar voor de laatste spelen ook geen enkele kwalificatieronde had georganiseerd, startte het Olympisch Comité in Lausanne een onderzoek, waaruit bleek dat Verity het geld van de subsidie had gebruikt om huizen in Borrowdale Brooke en Zimre Park te kopen, een bmw en een Range Rover aan te schaffen, en haar zoon aan een universiteit in Zuid-Afrika te laten studeren. Het Olympisch Comité heeft eveneens betaald voor talloze manicure- en schoonheidsbehandelingen en winkeluitstapjes naar Dubai.

Het was een smerige openbare affaire. ‘Persoonlijk kan ik, als ik dat zou willen,’ zegt ze, ‘de olympische beweging op haar knieën krijgen.’

Ik moet glimlachen als ik me de ondergang van de Olympische Spelen voorstel. Van de naakte Grieken die hardliepen voor een lauwerkrans tot Hitler die Jesse Owen geen hand wilde geven, en dan zou de hele olympische beweging met donderend geraas kunnen instorten door Verity Gutu. Ze heeft haar Beschermers (de hoofdletter is van haar); ze is de minnares geweest van minstens twee hoge politici, drie zakenlieden en een commissaris van politie. Die voormalige geliefden zullen er naar haar stellige overtuiging alleen of met elkaar voor zorgen dat ze weer spoedig op vrije voeten zal zijn. ‘Persoonlijk zal ik hier sneller weg zijn dan een speer kan landen.’

Verity Gutu mag dan de koningin van de cynici zijn, Monalisa Mwashita is hun keizerin. Zij heeft een Europese ambassade in de loop van twee jaar meer dan een half miljoen euro afhandig gemaakt. Ze was ambtenaar speciale projecten en programma’s en ging over de financiering van projecten die zich bezighielden met duurzaamheid, goed bestuur, verantwoordingsplicht en de rechtspraak, zo’n baan waarvoor de term ‘functieomschrijving’ is bedacht: een baan die niet kan worden gevangen in een eenvoudig woord als ‘advocaat’ of ‘journalist’, ‘technicus’ of ‘accountant’.

Het was haar taak om te bepalen welke projecten hoeveel geld van de ambassade zouden krijgen. Ze zette twee neporganisaties op, een ter verbetering en versterking van de positie van meisjes, en een andere ter ondersteuning van OVC’s die betrokken waren geweest bij politiek geweld. ‘Er is niets waar je de boel zo gemakkelijk mee kunt flessen,’ zegt ze, ‘als met meisjes.’

De eenvoudigste manier om geld los te krijgen van donoren bestaat er kennelijk uit een kind, een meisje op blote voeten, te laten zien met een smeekbede om geld om alle vreselijke dingen af te wenden die het maar kunnen overkomen: hiv krijgen, wees worden, verantwoordelijk worden voor de andere kinderen uit het gezin, verzanden in het moeras van de armoede en een alleenstaande moeder worden.

Monalisa besefte ook dat donoren op de term ‘politiek geweld’ reageren als Pavlovs honden op zijn bel. Ze sluisde geld weg naar de nepgroep die ze had opgezet om ‘OVC’s die het slachtoffer zijn geworden van politiek geweld te helpen, te stimuleren en zelfbewuster en daardoor mondiger te maken’. OVC’s zijn, als je soms niet op de hoogte bent van het donorenjargon, Orphans and other Vulnerable Children: wezen en andere kwetsbare kinderen. Meer dan aan voedsel, onderdak en al het andere hebben OVC’s en meisjes er behoefte aan om mondiger te worden: om mondiger en zelfbewuster te worden.

De verduistering was een koud kunstje voor Monalisa. De ambassade verlangde alleen dat de ontvangers van de subsidie kwartaalrapporten over de besteding van het geld overlegden, en die leverde Monalisa, compleet met stralende foto’s van meisjes die lachten naar de camera.

Toen ze me vertelde hoe simpel het was geweest om het allemaal op te zetten en uit te voeren, verbaasde het me dat Chikurubi niet uitpuilt van meer van deze fraudeurs. Vrijwel alle ambassades worden opgelicht, zei Monalisa, maar de meeste ambassades ontslaan de betrokken personen gewoon zonder hen te vervolgen. Ze willen geen aangifte doen bij de politie uit angst de aandacht te vestigen op de soorten activiteiten die ze financieren. In haar geval had de ambassade een zaak tegen haar aanhangig gemaakt op grond van de fraude met meisjes; er was met geen woord gerept van de OVC’s omdat men de politieke kant van wat er gefinancierd was liever liet rusten.

Het lijkt vreemd dat iemand er vrijwillig voor kiest naar D te gaan, naar de gevaarlijkere misdadigers, maar ik begrijp wel waarom Verity en Monalisa zich met behulp van steekpenningen hebben laten overplaatsen. Er zitten meer dan honderd vrouwen in C, waar vrouwen die baby’s hebben gedumpt zij aan zij slapen met drugssmokkelaars, fraudeurs en dieven. En soms slapen er ook baby’s bij hun moeder. Er wordt vaak gevochten: de ene vrouw kan een andere ‘raar’ aankijken, of iemand maakt zich kwaad omdat een baby te lang en te hard huilt en de anderen wakker maakt.

En er is in de cel maar één toiletemmer voor alle vrouwen. Wanneer iemand de code verbreekt die zegt dat je er alleen in mag urineren als iedereen in de cel zit, kan het er fel en gemeen aan toegaan. Daarom heerst er elke dag vlak voordat we naar onze cel moeten grote bedrijvigheid bij het waslokaal. Vorige week raakten twee C-gevangenen, Truthness en Locadia, slaags in de tuin. Truthness had per ongeluk een emmer omgegooid over Locadia’s baby en Locadia nam de volgende dag met klappen wraak.

Aangezien ik in een dodencel zit, hoor ik, in theorie, gescheiden van de andere D’s te leven en te werken. Ik hoor mijn eigen afdeling te hebben, met mijn eigen cipiers. Maar de gevangenis is te klein en te arm om echt onderscheid te kunnen maken tussen de anderen en mij. Dus werk ik overdag in de wasserij, ruim ik de afkeur op of ga ik naar de tuin, of nog verder weg naar de gevangenisboerderij.