-

Nachoem M. Wijnberg

Van groot belang

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

© 2015 Nachoem M. Wijnberg

Omslagontwerp Melle Hammer

E-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 254 4670 3

D/2015/0108/915

NUR 306

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 254 4647 5

-

Voor in de soep of voor in de sla, of voor als je voor anderen wilt beslissen alsof je ja kunt zeggen, je wilt wel koning van Perzië zijn

De gevangenissen kun je wegstrepen tegen de gevangenissen

en was het dan toch niet beter onder de Shah, de opvolger van Darius en Xerxes,

want als je de dronkenschap niet meerekent, was Khomeini zo verschillend van Alexander?

Herinner je hoe de laatste Shah een nieuwe haven wilde laten aanleggen,

waar geen haven was en geen spoorlijn daarheen, en hoe moesten de bouwmaterialen daarheen gebracht worden,

en trouwens, ok, een haven, maar is de zee dan al vlak bij waar je je vinger op de landkaart neerlegt?

Je oefent je in verliezen wat je kon zeggen dat je had, zoals de trots en dronkenschap van Darius, zoon van Hystaspes,

als hij ja zegt, hij wil wel koning van Perzië zijn,

en straks, als beloning, mag je het gedicht daarover weer lezen, het boek ligt al voor je klaar.

Themistocles zegt dat hij je kan vertellen, als je koning van Perzië wilt worden,

hoe je elk stuk land erbij kunt krijgen waar je ook koning van wilt zijn,

en dit keer meent hij het echt, is het niet enkel een truc om je een vergissing te laten maken.

-

De vergelijkende methode

Speltheorie helpt niet een oplossing te vinden, het is hoogstens een manier om te zien hoe problemen met elkaar vergeleken kunnen worden, dus hoort het bij de vergelijkende methode.

Je leest een geschiedenis van iets waarin elke gebeurtenis vergeleken wordt met een gebeurtenis uit de geschiedenis van iets anders.

Bijvoorbeeld, de geschiedenis van het Osmaanse Rijk naast die van het rijk van de Azteken.

Zonder dat de een de ander voorspelt, zoals het eerdere testament het latere, als de enige zoon Christen geworden is.

Een oude Jood zit op de grond en huilt zacht.

God zegt dat hij dit niet uithoudt, wat is zo erg?

Mijn zoon, de enige die ik heb, is Christen geworden.

Is dat alles? Dan doe je toch wat ik deed in precies zo’n geval, ik ging naar de notaris en liet mijn testament veranderen.

Dat is waarvoor speltheorie uitgevonden is, niet waarvoor tragedie uitgevonden is en die is minstens drie keer uitgevonden.

De eerste keer als een koor op het toneel een tekst zingt die de god van de avond niet noemt.

De tweede keer als een toneelspeler tegen het koor spreekt en een masker draagt dat zo mooi is dat iemand verliefd wordt als hij het op de grond ziet liggen.

De derde keer als de luisteraars beginnen te huilen en niet zeker zijn waarom en de volgende dag vragen ze het toneelstuk te verbieden.

Daarna schrijft Aeschylus De Perzen en Pericles betaalt voor de opvoering, omdat onze vijanden groot genoeg zijn om op ons toneel te staan.

-

De managers van de wereld

De demonen van vroeger onderhandelen over jou

met de demonen van de toekomst,

schrijft Jehoeda Amichai,

terwijl hij wacht op een van de buslijnen

met een jaartal als nummer.

Over welke andere demonen

weet je?

Die van Maxwell

die enkel de snelsten doorlaat

naar waar het koeler is.

De veilingmeester-demon van Walras

die de evenwichtsprijs vindt

en bekendmaakt.

De demon van John Maynard Keynes, onderuitgezakt in zijn leunstoel,

die elke dag rapporten

over jou ontvangt,

maar hij heeft geen tijd om ze allemaal te lezen

of hij heeft liever een halfuur rust.

Hij heeft al bedacht dat het verschrikkelijkste wat je kan gebeuren

veroorzaakt kan worden

door wat niet opwindend of diep is,

en als het ongedaan gemaakt kan worden

dan ook daardoor.

Zie je hier ergens een demon

van de toekomst? Dat moet die zijn

die probeert zo veel mogelijk werk

uit handen te geven

(daar is hij goed in,

zeggen ze,

hij zou ook een grote staat kunnen leiden).

Jaren geleden was hij een week in een klein bos

en hij laat het daaraan over

om zich hem te herinneren.

-

Model

Je begraaft je carrière in de grond, zoals een plat model van de wereld met rivieren en zeeën van kwikzilver.

Een carrière als een model, je weet toch wat dat is?

Een model in wiskunde is iets dat een verzameling van veronderstellingen kan laten gelden, bijvoorbeeld een meetkundig object dat al die veronderstellingen in één keer waarmaakt.

Zo’n model kun je ook als een bericht opsturen.

Voor een econoom is een model een vereenvoudigde weergave van een deel van de werkelijkheid.

Dat economisch model is vaak ook een aantal wiskundige vergelijkingen en daarvoor zijn ook weer een aantal veronderstellingen nodig.

Wat is de vraag die je model je niet toelaat te stellen?

Denk nu over de staat als een model en de hoogste wetten als de axioma’s die dat model waarmaken.

Zou je je een staat kunnen voorstellen met enkel het axioma dat als dit of dat niet onrechtvaardig is, niets onrechtvaardig is?

Dat betekent dat je die staat altijd binnen moet kunnen gaan als je op de vlucht bent van op die manier onrechtvaardig behandeld te worden.

Stel je anders een staat voor die voor jou doet dat je niet meer hoeft te denken: als ik dat nu doe hoef ik het later niet meer te doen, wanneer het misschien moeilijker is.

Je hebt een mooie carrière gehad, maar nu zou je nog een week, een maand, mee willen doen, en als het goed gaat, misschien langer.

Omdat het nu avond is, na een erg zonnige dag, durf je dat nu te zeggen.

Je komt pas later terug naar je huis, klopt op de deur alsof je de sleutel vergeten bent, maar toch niemand wakker wilde maken.

Laat in de nacht, een model van de carrières die je opgegeven hebt, maar er zijn er nog steeds een paar over.

envoi

Drie roeiboten

in de rivier,

aan de oever vastgemaakt

met een ijzeren ketting

en een klein slot.

Een fietsendief

kan zo’n slot in een minuut openen

en in een van de boten vluchten.

-

Verkopen

Een jongen wilde leren

hoe parfums te verkopen

voordat hij hier weer weg moest.

Wat moet je daarvoor weten,

om parfums te verkopen,

niet om ze te maken?

Je begint met het herkennen van geuren

zodat je midden in de stad

kunt zeggen: daar is de zee.

De jongen kwam hier

in een klein schip om te leren

hoe een verkoper van parfums te zijn.

-

Zeg dat je wacht op een overwinning, ergens, voordat je naar de prijs gaat vragen en wat je teruggezegd wordt is: Bedankt voor het nieuws over jou, nu ben ik weer bij

Je luistert naar het nieuws terwijl je iets anders doet, omdat je zou kunnen horen wat je een beslissing laat nemen, maar dat doe je niet, maar dat je dat zou kunnen maakt ten minste een deel van het luisteren goed en wat je behalve luisteren doet misschien nog iets meer daarvan.

Vandaag zou je wel ontdekt willen worden als een beroepsbelegger en je ontdekker mag de helft hebben van wat je daarmee verdient, gisteren was het nog een kwart.

Hoeveel keer op een dag wil je het nieuws horen en hoeveel daarvan wil je dat verandert van uur tot uur?

Een beroepsbelegger zou niet naar het nieuws hoeven luisteren om te horen wat hij nog niet weet, behalve als hij denkt dat dat nieuws andere beleggers die het horen anders laat bieden of dat andere beroepsbeleggers dat denken.

Vandaag wil je niet voor het nieuws betalen omdat je bang bent dat morgen de prijs verhoogd wordt?

Of erger, dat je gevraagd wordt of dat alles was, wil je niet meer?

Of nog erger, je hoeft niet bij te betalen als je meer wilt, en je hebt nog niet eens iets betaald.

Ze willen niet dat je later zou denken, wanneer je oud bent: had ik dat geld nu nog maar dat ik had toen ik had kunnen betalen voor wat ik niet eens helemaal wilde.

De makkelijkst te begrijpen manier om winst te maken is iets verkopen voor een hogere prijs dan je ervoor betaald hebt, bijvoorbeeld op straat doorverkopen wat je in een winkel gekocht hebt.

Er is een mogelijkheid om dit te doen als je om iets te begrijpen of uit te leggen redeneringen nodig hebt die moeilijk of pijnlijk lijken, niet omdat ze ingewikkeld zijn, maar omdat ze ingaan tegen wat je graag zou willen dat vanzelfsprekend was.

Je kunt ook wachten op een paniek die je niet goed na kunt voelen en dan kopen wat anderen willen verkopen.

Je moet er wel tegen kunnen dat je zelf eerst ook verliest, want een goede paniek gaat nog wel even door.

Verkopen als je denkt dat anderen te graag willen kopen lijkt je veel moeilijker, want je denkt al snel dat anderen te graag willen kopen en je vertrouwt liever op een paniek die je niet helemaal begrijpt of waarvoor je in ieder geval nog geen reden gezien hebt.

Je spreekt alsof als jij iets wilt vertellen er altijd wel iemand is die luistert en dat dat al lange tijd zo is, je geeft vast beleggingstips.

Wil je nu naar het nieuws luisteren of niet? Je hoeft echt niet van wat dan ook je beroep te maken.

Op de markt dansen ze voorzichtig en langzaam, alsof ze zich niet meer door muziek mogen laten helpen.

Luister je wel? Je kunt ook je hand opsteken als je maar half luistert.

Als je toch al bedroefd bent of pijn voelt maak je er medelijden van, want er is altijd wel iemand die dezelfde droefheid of pijn heeft, maar je hoeft niet van alles meteen je beroep te maken.

Je hebt weer eens nieuws gehoord dat je toelaat je te voelen zoals je wilde en trots te zijn op met wie je medelijden hebt, wil je het nu aan iedereen doorvertellen en laten ze je maar even, zo vaak heb je dat niet?

Je beweegt je handen en vingers alsof je alles wat je nog van iets hebt tegen elke prijs wil verkopen, voor het einde van de marktdag.

Een marktdag heeft een begin en een einde, wat betekent dat er altijd een laatste koper van de dag is, zoals de laatste gesneuvelde soldaat van een oorlog of de laatste spreker van een taal.

Je zou trots moeten zijn dat je altijd degene bent die iets als laatste hoort.

Is het makkelijker je triest te voelen nadat je op iets heel kleins trots geweest bent, zoals dat je de laatste koper van een marktdag was, maar je zag niets wat je echt wilde hebben?

-

De grens

Over hoeveel tegelijk

kun jij nadenken? Stel nu

dat je een baan krijgt waarvoor je over

nog één meer moet nadenken. Zoals toen je

gevraagd was te beslissen waar

de grens zou komen tussen twee staten die toen nog

één waren.

Weet je nog iets wat zo is? De grens tussen

het land van de doden aan één kant

en een ander land aan de andere

of de grens tussen dag en nacht. En je hoeft

geen koning voor een dag te zijn

om straks die van een nacht te zijn in het land

over de grens.

Zou je iets hebben aan een assistent

die het één meer voor je

in zijn hoofd houdt, zoals de assistent

die je doorzaagt als je iets wilt laten zien

wat niemand kan geloven die er niet zelf

bij geweest is? Als een grap vraag je hem

of hij het niet erg vindt

zijn hoofd eraf te horen. Nee, zegt hij, zolang zijn hoofd er eerst

opgezet wordt.

Als je het een keer gedaan hebt

kun je overal grenzen gaan tekenen

van betere staten dan er nu zijn,

en je krijgt een jongen of een meisje om je te helpen,

maar jij moet in je eentje beslissen,

en die nieuwe grenzen worden op een onverwachte dag

bekendgemaakt.

Omdat je niet iedereen

gelukkig kunt maken

maar toch doorgaat met beslissen,

krijg je als betaling

schoonheid die rustig maakt,

dat is ook iets wat je, als het vaker gebeurt, makkelijker

aan kunt nemen.

-

De classificatieproblemen van vandaag

De drie classificatieproblemen van vandaag:

het classificeren van uitkomsten of onderwerpen van beslissingen,

het classificeren van situaties waarin je beslissingen neemt waarvan de uitkomsten of onderwerpen in verschillende situaties verschillend geclassificeerd kunnen worden,

het classificeren van beslissingen die verschillen in hoeveel gewicht je geeft aan hoe je je voelt als een persoon die een bepaalde beslissing zo of zo genomen heeft.

Als je twee in dezelfde categorie kunt indelen kun je ze vergelijken en dat maakt het makkelijker tussen hen te beslissen,

maar om twee onderwerpen of uitkomsten van beslissingen tegen elkaar af te wegen moet je ze tegelijk in je hoofd houden

of je ten minste de een kunnen herinneren terwijl je over de ander nadenkt,

en dan kun je, behalve over de grenzen tussen de categorieën, ook ongerust zijn over hoe tegelijk je de een en de ander in je hoofd houdt.

Wat kun je eraan doen? Iemand vragen met je mee te beslissen

of de mooiste die je kent voor je laten beslissen, omdat die zo mooi is dat een deel van hoe mooi hij is

is hoe weinig tijd hij nodig heeft om te kiezen

tussen twee stoelen, twee overhemden, twee van wat dan ook, en meteen daarna wil niemand meer horen waarom hij die gekozen heeft.

Je wilde dat er vandaag verkiezingen waren

en alle kiezers op die manier mooi waren,

of wil je die verkiezingen nog even uitstellen,

zoals je vandaag zo lang mogelijk wilt wachten voordat je naar muziek gaat luisteren die je kalmer maakt?

Zo mooi is de schoonheid

die een koninkrijk ten onder kan laten gaan,

zoveel tegelijk

dat je nooit meer zeker bent over je beslissingen dan zolang die schoonheid er voor je is.

-

Kun je nog een keer uitleggen wat je probeert te doen of wilt doen, bijvoorbeeld, wat kun je over Irak zeggen?

Soennieten, Sjiieten zijn hún categorieën,

en dat is nóg een reden om een dichter te vragen

(alsof je verder iedereen

al gevraagd hebt)

hoe de oorlog in Irak te winnen.

Nestorianen,

zijn die daar nog? Je schrijft ze allemaal

met een hoofdletter

want het zijn dat soort categorieën

(zoals vragen of jullie stil zijn,

want je wilt iets kunnen zeggen waarvoor het nodig is

dat jullie even stil zijn).

Om iets te zeggen over Irak of wat als Irak is

heb je categorieën nodig,

al kun je over een categorie die een geschiedenis heeft

(waarover meer personen weten

dan enkel jij)

niet zeggen waar die begint en ophoudt,

zoals jij dat ook niet kan zeggen over een woord dat je net gebruikt hebt.

Maar misschien kun je

andere of nieuwe categorieën voorstellen,

om daartussen en daarbinnen te kiezen.

Kun je het sneller doen,

niet zo plechtig,

sneller dan de schaduw van een schaduw voor een schaduw?

Zou je niet iets beters te zeggen hebben

als naar wie je verlangde

je vroeg om iets te zeggen?

Zoals die dichter van wie je weet,

die bleef opzeggen

omdat de vertegenwoordiger van zijn verlangen

iets te schrijven wilde hebben,

en hij vroeg: waarom zoveel woorden?, maar ging toch door.

Dat was ook die dichter die meer dan één keer

iemand had die bij hem was

naar wie hij meer verlangde dan naar de rest van de wereld,

maar de eerste vroeg hem nooit

iets te zeggen.

Hij en niemand anders had tijd om iets op te schrijven,

zolang die eerste er nog was.

Zou je de grens tussen de categorie waarin iemand is,

de zoveelste die jou al lang vergeten is,

en de categorie daarnaast, waarin jij bent,

een centimeter naar jou toe kunnen verschuiven

zodat er meer plaats voor hem is

en hij nog niet weg

hoeft te gaan?

Zou je dat voor hem doen?

Ja, als je het honderd keer kon doen.

Kun je dat zeggen?

Ja, dat kun je.

Iets belangrijks

wat de wereld verandert,

gebeurt enkel als er een hefboom is

met een draaipunt waarover je niet genoeg

kunt weten.

Jij bent makkelijk stil te maken,

het is al genoeg als je mag kijken en raden

of er een hefboom werkt.

Als je een grens tussen twee categorieën

korter en korter kunt maken,

zonder de categorieën van elkaar te verwijderen,

wordt die misschien als een draaipunt voor een hefboom,

niet enkel een slagboom.

Denk je dat je nog eens gevraagd wordt

iets over Irak te zeggen

of probeer je eerst naar Irak te verlangen?

Vergeet niet, een staat heeft een geschiedenis,

waarover jij niet als enige weet,

net als een volk

(en welk van de twee de meeste geschiedenis heeft

zit in de gevangenis van de ander?).

Wil je de geschiedenis niet herschrijven,

maar dat is toch het belangrijkste

waar iemand jou om kan vragen?

Als je het gezicht ziet

van de vertegenwoordiger van het rijk van het vergeten

word je al lang verwacht

waar je heen wilt vluchten,

dat is naar Samarra, dat is in Irak, of Isfahan, dat is in Perzië.

-

Dat er besloten wordt wat een publiek goed is, is ook een publiek goed, maar elke boosaardige dictator kan altijd opscheppen over de andere publieke goederen die hij aanbiedt – alsjeblieft, neem er nog eentje, je hoeft niet ongerust te zijn, we hebben er genoeg

Over alles zelf te moeten beslissen is niet uit te houden – daaruit volgt weer de toegevoegde waarde van dat er voor jou beslist wordt, en hoe meer macht de beslisser heeft, hoe minder je ervan wilt merken.

Als een arme hongerige man hardop voor jou beslist, mag hij daarna opeten wat jij op je bord laat liggen.

Als de staat het in het diepste geheim doet ben je zelfs bereid daar belasting voor te betalen.

Zo beschouwd zijn niet alleen het gras en de bomen in het park een publiek goed, maar dat je niet hoeft te beslissen dat een wandeling in het park vanavond tweeëneenhalve euro waard is, dat is the comedy of the commons.

Als een rijke een arme voor hem kan laten beslissen heeft hij de staat minder nodig en de staat kan volledig wegsterven als elke arme zijn eigen arme heeft.

Charles Dickens vermoedde dat je nog meer kunt genieten van je warme eten in je warme kamer als je buiten een arme man in de kou heen en weer ziet lopen; dat is zijn Christmas-conjecture.

Na een halfuur nodig je de arme uit met je mee te eten en hij mag zeggen wat het volgende gerecht zal zijn dat jij eet.

Dan helpt de arme je niet één keer, maar twee keer – de Christmas and your birthday on the same day conjecture – want je wordt ook geholpen doordat de arme man voor jou beslist.

Dat is moeilijk – maar niet onmogelijk – uit te leggen aan de twaalfjarige die zich de twee of drie beslissingen die hij zelf mag nemen niet af wil laten nemen, hoe misselijk ze hem ook laten voelen.

envoi

Als Kleistenes democratie invoert in Athene maakt hij tien nieuwe stammen, en elke stam bestaat uit drie delen, een van de stad, een van de kust en een van het binnenland, en elk deel uit tien volkeren.

Iemands volk is wie er woont in de buurt waar hij woont, of waar zijn familie ooit gewoond heeft, als de andere leden van dat volk zich dat kunnen herinneren.

Elke stam krijgt de naam van een held die voortaan als de voorouder van alle leden van de stam beschouwd wordt.

In vergadering op de Agora stemt elke burger, maar soms stemt er een vertegenwoordiger van elke stam, bijvoorbeeld over welk toneelstuk het beste was.

Voorstel: neem de kaart van Europa en maak nieuwe stammen die elk bestaan uit drie kleinere delen uit drie zo verschillend mogelijke gebieden van Europa, en zo verder.

-

Nog een voorstel, waarover meer te zeggen is, en weet je al hoe je burger wilt zijn?

Een stad houdt verkiezingen over beslissingen die de stad kan nemen, en wie onbetaald voor anderen gewerkt heeft, bijvoorbeeld door een blinde die verderop woont elke maandag naar zijn werk te brengen, krijgt meer stemmen.

Dat breekt met één-man-één-stem, en twee andere bezwaren zijn dat het benadeelt wie nu geen tijd heeft om iets voor anderen te doen omdat hij al hard werkt en daar niet veel mee verdient, en dat organisaties zoals een kerk of een maffia het werk voor de anderen kunnen organiseren en de stemmen gebruiken.

Maar de armen zijn al machteloos in verhouding tot de rijken en organisaties als een kerk of een maffia – dit voorstel zou tenminste een nieuwe hoeveelheid macht over de stad laten uitwerpen, als bankbiljetten uit een helikopter, die opgespaarde macht minder waard maakt en elk van de machthebbers onzekerder maakt over hoeveel macht elk van de anderen nog heeft.

Bovendien kan de stad het beloningssysteem aanpassen en bijvoorbeeld het aantal stemmen verhogen dat iemand als beloning voor hetzelfde werk ontvangt, als hij al lange dagen voor een laag loon werkt.

Er zouden ook twee toezichthoudende organisaties moeten zijn – hoog boven de stad, om de kans te verkleinen dat machthebbers in de stad hun oordeel kunnen beïnvloeden.

De eerste ziet toe op hoe de stad haar beloningssysteem inricht en waarover zij verkiezingen laat houden en de tweede ziet toe op de uitvoering, en kan ook het uitdelen van meer stemmen stopzetten als er een vermoeden is dat een kerk of een maffia die stemmen gebruikt.

Het is niet makkelijk zulke organisaties op te zetten – we zouden eerst in een kleine stad met het voorstel kunnen beginnen, en als het daar goed gaat, maar de bezwaren komen, kunnen die gebruikt worden om steun te krijgen om die organisaties op te zetten.

envoi 1

De Franse Revolutie, wat denk jij ervan, te vroeg om te zeggen?

Iedereen burger, zoals iedereen nog een verjaardag op de dag van het geluk.

Je betaalt belasting of je doet gratis waar de staat je anders voor zou moeten betalen, bijvoorbeeld doordat je meevecht aan de kant van jouw staat, als er oorlog komt.

Als je twee paspoorten hebt – arme man, waarom zo weinig – en de twee staten komen met elkaar in oorlog, doe je dan zoals je zou doen als je tussen je gastheer en gastvrouw aan tafel zat, of zoiets?

Niet zo snel, want je weet het nog niet.

Jouw voorouders, van wie de grafstenen gebroken werden, blij dat ze waren met de Franse Revolutie.

Ze hadden uit vreugde al hun glazen kapot willen gooien omdat de Fransen eraan kwamen om de revolutie te brengen.

envoi 2

Je moet hemel en aarde

bij elkaar houden

en als je dat kon doen

door ze allebei vrij te maken

zou je dat ook doen.

-

Meeregeren

Je wilt niet ophouden met meeregeren, ook als de staat zo klein is

dat je nooit zeker bent wat de inhoud of betekenis van een beslissing precies is.

Zoals wanneer je beslist te stemmen op, of je kandidaat te stellen voor, de partij van God of de natuur,

het zijn toch maar verkiezingen in een kleine staat.

Of wil je eerst leren stemmen, zoals een kinderarts leert nog een keer te kijken,

die jongen heeft echt iets maar misschien heeft hij nog iets anders of het gaat wel vanzelf over maar misschien heeft hij daar niet genoeg tijd voor.

Dan kun je beginnen te oefenen met verkiezingen van vroeger en misschien verkiezingen die er hadden kunnen zijn,

zoals wanneer koning Lodewijk de Zestiende met die naam algemeen kiesrecht in Frankrijk ingevoerd had.

Of je loopt een paar keer mee met een oudere kiezer die hardop spreekt terwijl hij stemt

en je vraagt hem: U bent toch niet dronken?

Denk je dat je nog jong genoeg bent om minister te zijn

in een of twee regeringen na deze, en daarna kun je nog iets anders gaan doen?

Ach man, je zei vanochtend al twee keer dat je nu meer weet dan ooit,

en je kunt je nog steeds zelf aankleden, je zou nu wel in je eentje een kleine staat kunnen regeren.

-

Voel je je plotseling doorboord door de pijlen van de tijd en om de hoeveel tijd opnieuw?

Nog even over hoe de voorwaarden om een markt zijn werk goed te laten doen en om een democratie haar werk goed te laten doen op elkaar lijken.

Niemand die meedoet mag kunnen bepalen hoe het de volgende keer afloopt; hij mag het zelfs niet goed kunnen voorspellen, wat er de volgende keer gebeurt mag maar voor een klein deel bepaald worden door wat er deze keer gebeurd is.

De evenwichtsprijs veegt de markt schoon, iedereen kan naar huis, de rechtvaardige prijs zorgt ervoor dat iedereen zo rijk naar huis terug kan gaan als de bedoeling is, en in een planeconomie wordt dit bereikt met schaduwprijzen, die weer afgeleid zijn van de kosten van iets anders niet hebben kunnen doen.

Het lijkt je goed om je vaker te oefenen om ze uit elkaar te houden, de kosten van spijt, die van teleurstelling en die van ontgoocheling.

Daar heb je niemand anders voor nodig en als je lang genoeg geoefend hebt komt er een moment dat je begint te raden vanuit welke richting een van de drie je kant op komt, lang voordat je kunt zien welke het is.

De volgende keer in een democratie is de volgende verkiezing, maar hoe lang duurt het van deze keer tot de volgende op een markt?

Het heeft zeker niet lang genoeg geduurd als de verkopers de volgende keer de prijs niet zo ver kunnen verlagen dat de kopers niet langer willen wachten of de prijs nog verder naar beneden gaat.

Je probeert je soms voor te stellen hoe een markt eruitziet als je op de rug van de bewegende prijs zit.

Economie is de wetenschap die misschien wel het meest schreeuwt om gedachte-experimenten, maar je doet ze bijna nooit of niet openlijk.

envoi 1

Vijf procent rente op geld dat je uitleent, zolang de inflatie niet snel omhooggaat of een oorlog dichtbij komt, en tien procent winst op wat je doorverkoopt – dat zijn de percentages die horen bij hoelang een leven is.

Maar dan zouden die toch veranderd moeten zijn, lager geworden, omdat levens langer zijn geworden?

Maar het gaat enkel om de levens van wie geld uitleent of doorverkoopt en die zijn wel langer geworden, maar minder dan gemiddeld.

Maar misschien is voor wie geld uitleent of doorverkoopt, wat nu is

misschien ook belangrijker geworden dan wat later is.

Maar weet je wat de rente nu is, of willen ze je die alleen zeggen als je echt van hen wilt lenen?

Of wil je alleen de prijs van iets weten op een moment van de dag dat je het kunt kopen of verkopen?

envoi 2

Hoe kan wat je voelt blijdschap zijn? Net nu je duidelijk wordt

dat het plan waar je jaren aan gewerkt hebt

volledig gaat mislukken.

Dat wat je van plan was is wat je ziet dat mislukt is,

overal mislukkingen, was je echt

zoveel van plan?

-

Niets, niets, niets

Als je gevraagd wordt waarom je café café Austerlitz heet,

zeg je dat er een café Austerlitz was in de stad waar je vrouw vandaan komt en jullie hebben jullie café ook zo genoemd.

En dan zeggen ze, ik zag een café Marengo, iets verderop, en een café Wagram aan de overkant van de straat,

en je zegt, die zijn van goede vrienden, ik heb ze nooit gevraagd waarom ze hun cafés zo genoemd hebben.

Dan vragen ze of Napoleon hier ooit geweest is of heeft hij iets anders met hier te maken gehad,

en je zegt dat je niet veel over Napoleon weet, maar hij kwam toch uit Frankrijk, en hij veroverde de halve wereld, maar niet hier.

Ten slotte vragen ze of je zelf van hier bent,

en je zegt, nee, van een kleine stad verderop, maar die is zo klein, die staat op bijna geen enkele kaart.

Dan vraag je terug: wil je Napoleon doen, we hebben het decor en de kostuums nog van de vorige keer dat we hem deden, je kunt ze zo meenemen,

maar misschien wil je beginnen met de revolutie?

Wie doet Danton, wie doet Robespierre, die ooit iemand iets zag kopen en het leek zo moeilijk dat hij het niet uithield langer te kijken,

en wie doet Napoleon die later binnenkomt?

Jij, die altijd de meest trotse bent, doet Lodewijk de Laatste, en je schrijft elke dag niets, niets, niets in je dagboek,

of: vrijheid, vrijheid, vrijheid, of: niets, vrijheid, niets.

Je vrouw komt binnen en vraagt, ben je vanochtend op jacht geweest en heb je vrijheid geschoten;

als je die niet kapot geschoten hebt kan ik die klaarmaken voor het avondeten.

envoi

In je hoofd zijn ze allemaal dames,

mevrouw de Vrijheid, mevrouw de Revolutie, mevrouw de Verlichting,

en zelfs als ze een kop kleiner dan jij zijn

lopen ze op straat alsof je ze

van kilometers ver weg nog kunt zien.

Je ziet mij toch, waarom zeg je niets

tegen mij?

En hoe jij op straat loopt? In zoveel

jassen over elkaar

dat je schaduw de straat

vult waar je doorheen

loopt.

-

Je plan voor een dag

Je drinkt in je eentje op de dag,

zoals de generaals De dag! zeiden

terwijl zij hun volle glazen omhooghielden

om te drinken op de dag

dat de oorlog zou beginnen.

Je wilde rustig beslissen

welk deel van de wereld je voor jezelf wilt houden,

want daarom had je toch

de muren van je kamers

volgehangen met landkaarten.

Je wilde dat het plan dat je zou bedenken

meteen aan het begin duidelijk werd

en niemand later kon zeggen

dat enkel zijn vergissingen

je overwinning mogelijk maakten.

Nu je hoort dat de oorlog al begonnen is

wil je een nieuw plan maken

om die te laten ophouden met een overwinning

die de verliezers minder triest zou maken

dan verbaasd.

Of in ieder geval niet zo triest

dat zij nooit meer naar een landkaart

zouden willen kijken

zoals die waar jij een dag lang

naar gekeken hebt.

envoi

Vertel eerst hoe je in een veldslag was, dan hebben we meer geduld met je toneelstukken.

Later, in een toneelstuk, laat je zien hoe het nieuws over de veldslag waarin je zelf een soldaat was, een van hen die stil bleven staan, verteld wordt aan de moeder van de generaal die verliest.

De moeder vraagt of het leger dat gewonnen heeft een groot leger is.