-

In 1884 begint Hendrik Witbooi met zijn Nama-volk aan een profetische trektocht naar het vruchtbare noorden om de droogte van de Kalahari-woestijn te ontvluchten. Tegelijkertijd gaat zo’n honderd kilometer verderop de keizerlijke afgevaardigde dr. Göring aan land in de nieuwe Duitse kolonie Zuidwest-Afrika – het huidige Namibië.

Wat volgt is een strijd op leven en dood tussen de Duitse Schutztruppe en de voor hun onafhankelijkheid vechtende Afrikanen.

De honderden brieven die Hendrik Witbooi schreef aan Duitse gouverneurs, Engelse magistraten en Afrikaanse leiders hebben Conny Braam een uniek inzicht gegeven in de wereld van Witbooi: zijn liefde voor het oude volk van de Khoisan, de lessen van zendeling Olpp, zijn verontrusting over het westerse kredietstelsel dat van zijn volk werkslaven zal maken en zijn intense verdriet als hij begrijpt dat keizer Wilhelm II de totale vernietiging van de opstandige inheemse bevolking eist.

In 1904 leidt de tachtigjarige Hendrik Witbooi nog één keer de opstand tegen het Duitse koloniale leger. Hij zal de geschiedenis ingaan als een van de grootste vrijheidsstrijders die Afrika heeft gekend.

-

CONNY BRAAM

Ik ben Hendrik Witbooi

ROMAN

Uitgeverij Augustus

Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

De auteur ontving voor deze roman een reisbeurs van het Nederlands Letterenfonds

© 2016 Conny Braam en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagontwerp en e-book Suzan Beijer

Omslagfoto Hendrik Witbooi omstreeks 1900

Foto van de auteur Cornelie Tollens

Kaart Pieter Hildering

ISBN 978 90 254 4719 9

D/2016/0108/777

NUR 301

www.atlascontact.nl

www.connybraam.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 254 4718 2

-

Until the lions have their own historians, tales of the hunt will always glorify the hunter…

AFRIKAANS GEZEGDE

Of human civilisations the Khoisan have probably been wronged the most and the longest by others

– NELSON MANDELA

-

Achter in het boek is een lijst met personen opgenomen.

-

DEEL I

-

EEN

‘IK WIL NIET VERKEERD BEGREPEN WORDEN’

In de vroegte van 14 juli 1884 ondertekent !Nanseb |Gâbemab bij het laatste licht van de maan zijn eerste vredesaanbod. Ik ben uw vriend Hendrik Witbooi. Zijn rechterhand is verkrampt door het krullen van de letters en de nijpende kou. Eindelijk kan hij zijn wijs- en middelvinger bevrijden van het stompje potlood. Met takken brengt hij de smeulende as voor zich weer tot leven, hij schuift zijn kalebas binnen de warmte van het vuur. Het water erin zal wel bevroren zijn. Naast hem spitsen zijn honden hun oren en grommen. De paarden, verderop, snuiven en hinniken onrustig. Misschien is er een luipaard in de buurt of een overmoedige hyena. Hij ziet hoe de mannen die met hem waken even hun kin optillen en aandachtig luisteren. De anderen duiken rillerig dieper onder hun deken en slapen door of sluimeren een beetje, ruggelings tegen elkaar. Maar allen zijn alert. Bij het minste alarm zullen ze overeind springen, klaar voor een gevecht.

De Witboois hebben hun bivak opgeslagen op de oever van de Usip, aan de rand van de Kalahariwoestijn. Aan de overkant van de droge rivier lichten, verspreid over golvende heuvels, de vuren van de Herero op. In het schijnsel zijn de silhouetten van hun krachtig gebouwde lichamen goed te onderscheiden. Het zachte gerucht van hun stemmen draagt ver in de stilte van de dageraad. Ze houden de Witboois in de gaten, vanuit de schemering loeren vele ogen. Hendrik schat hun aantal op enige honderden – misschien wel bijna duizend. De Herero zijn een machtig volk met enorme kuddes die grazen over een uitgestrekt gebied. En het zijn niet te onderschatten strijders, weet hij uit bloedige ervaring. Zijn groep Witboois bestaat uit niet meer dan driehonderd man, die armzalig zijn bewapend met wat oude achterladers. Ze zijn ook bijna door hun munitie heen.

Al drie dagen peilen ze elkaars krachten. Over en weer zijn schoten gelost en al vijf keer is het tot een schermutseling gekomen. Maar sinds de vorige middag wordt er alleen nog over en weer geroepen. Wat een goed teken is. Dat kan niets anders betekenen dan dat ook de Herero zich zorgen maken over hun voorraad kogels.

Hendrik trekt zijn jas strakker om zich heen en kijkt naar de verblekende sterren – met de maan al op weg naar het onderaardse. Hij voelt zijn lege maag en zou graag iets willen eten. Maar hij ziet ervan af. Hun proviand begint eveneens verontrustend te slinken. Drie weken zijn ze al op expeditie naar het noorden – ver voorbij de weidegronden van de Herero. Daar moet een vallei zijn waar het zo rijkelijk regent dat er talloze beekjes samenvloeien en ware rivieren vormen. Rivieren die zo diep zijn dat je met moeite naar de overkant kunt waden. Het water kan er zelfs zo stijgen dat de natuurlijke bedding niet volstaat en de stromen buiten hun oevers treden. En nog lang na de regens blijft de hele omgeving met sappig groen bedekt. Hem is verteld dat het gras er zo hoog kan groeien dat zelfs te paard alleen de ruggen van de koeien zichtbaar zijn. Je schijnt er trouwens ook bronnen te kunnen vinden die met stoom uit de aarde spuiten. De precieze ligging van de vallei is hem niet bekend – ergens tussen het Auasgebergte in het oosten en de hooglanden van het Khomasgebergte in het westen. Zo althans heeft zijn grootvader Kido het hem beschreven, en Kido wist het op zijn beurt van zijn vader, en die had het weer van diens ooms.

Het verlangen naar een vruchtbare vallei in het noorden was lang geleden geboren nadat het volk, toen nog als Khoisan bekend, door blanke mannen met vuurwapens was verdreven uit de Kaap – daar waar Afrika ten einde gaat, daar waar ze sinds heugenis als nomaden hadden geleefd. Hun eerste trektocht, meer een vlucht, voerde hen met hun kuddes dwars door de Noordelijke Kaap, om pas maanden later vlak onder de Oranjerivier tot stilstand te komen. In de rustplaats, die de naam Pella droeg, werd in 1825 Hendrik geboren en daar waakte hij als herdersjongen over de geiten van het volk. De familieclans, die zich allen Witboois noemden omdat ze grootvader Kido Witbooi als kapitein erkenden, rustten vele jaren uit, totdat Kido opnieuw aandrang voelde met het volk verder te trekken. Er waren opnieuw en steeds vaker blanke mannen in de buurt gesignaleerd, met modernere vuurwapens dan voorheen.

Kido bezat evenwel weinig kennis van geografie en aarzelde daarom lang over de weg die ze zouden nemen. Voor alle zekerheid wendde hij zich tot Tsui-//goab – de schepper van de Khoisan – de god die waakte over hun gezondheid en welvaart. Maar Tsui-//goab verschafte geen duidelijkheid over de juiste ligging van de vallei. En omdat Kido, ook al was hij kapitein, niet in z’n eentje over zo’n ingrijpende kwestie kon beslissen, nam hij pas na wekenlang vergaderen met zijn raad van wijze ouderen het besluit om met het hele volk de Oranjerivier over te trekken. Daarna volgden ze zoals het nomaden betaamt het spoor van het vee, dat blijkbaar hetzelfde verlangen koesterde, want ook dat trok steeds noordelijker Namaqualand in.

Omdat koeien en geiten nu eenmaal niet in een rechte lijn lopen, maar eerder van graspol naar graspol, deden ze er tien jaar over voor Kido in 1863 besloot dat een vlakte bij de bocht van een rivier wel eens het gezochte land kon zijn. Maar zeker was hij er niet van. Ze noemden het Khaxa-tsûs, wat zoveel betekent als ‘de plek waar het voor boogschutters onveilig is’. En met boogschutters werden natuurlijk andere stammen bedoeld, want de Witboois zelf beschikten toen al over vuursteengeweren die ze uit de Kaap meegenomen hadden.

Op de stenige grond tussen de waterloze Namibwoestijn in het westen en de droge Kalahari in het oosten bouwden de vrouwen de honderden pontoks op – hun tijdelijke ronde hutten van gevlochten matten, bevestigd over een frame van takken. Deze keer niet om ze weer snel af te breken – grootvader Kido, al een man van zeventig met verstijfde spieren en broze botten, had besloten dat ze hier voorlopig zouden blijven tot hij zeker wist dat dit de vruchtbare plek was die Tsui-//goab voor het Witbooi-volk had bestemd en waarover zijn vader had gesproken.

Maar al snel bleek dat Khaxa-tsûs onmogelijk het beloofde land kon zijn. Er viel steeds minder regen – uiteindelijk niet meer dan wat druppels. De aarde raakte met een bittere zoutkorst bedekt, waaronder ieder grassprietje stierf. Het werd zo droog dat zelfs de schildpadden het ondraaglijk vonden. De kale steppen lagen vol met kadavers en alleen de gieren liepen volgevreten rond.

Daarna werden de laatste koeien die de Witboois nog restten getroffen door een dodelijke ziekte. Toen ze alleen nog schorpioenen te eten hadden, waren de Witboois voor het eerst gedwongen bij de buren op veeroof uit te gaan. De rijke Herero, een paar dagtochten verderop, hadden toch zoveel koeien en ossen dat ze die onmogelijk konden tellen. Maar de Herero bleken het verdwenen vee wel degelijk te missen. Ze lieten het er niet bij zitten en schoten een paar Witboois in de benen. Dat had Kido en zijn mannen erg verbaasd. Ze begrepen niet hoe die Herero, toch niet uit de Kaap afkomstig, aan spiksplinternieuwe geweren kwamen.

En alsof dat allemaal nog niet erg genoeg was, werden de Witboois vervolgens zelf getroffen door een onbekende ziekte die, naar ze later hoorden, door blanken ‘de zwarte pokken’ werd genoemd. In korte tijd bezweken er bijna tweehonderd mensen. En dus smeekten ze de kapitein hen verder te leiden naar de vruchtbare vallei in het noorden, zoals hij hun toch had beloofd. Maar de hoogbejaarde Kido, bij wie het nomadenbloed niet meer zo snel stroomde, antwoordde dat hij daar in alle rust nog eens over wilde nadenken.

Zachtjes aait Hendrik zijn hond Blouvark, die schurkend tegen zijn dijbeen naar warmte zoekt. Heeft hij er wel verstandig aan gedaan de expeditie te ondernemen, dwars door het land waar de Herero-kuddes grazen? Zal hun leider Maharero hem wel een vrije doortocht gunnen? Straks lokt hij met zijn onaangekondigde komst wederom gevechten uit. Met hun overmacht aan strijders kunnen de Herero de Witboois een genadeloze slag toebrengen.

Het besluit tot de verkenningstocht was niet lichtvaardig genomen. Bij vollemaan had Hendrik geluisterd naar het schrille gezang van de cicades, de lofzangers van Tsui-//goab. Hij had zijn schepper om advies gevraagd. Maar die gaf geen enkel teken. Misschien beviel de vraag hem niet. Daarop bestudeerde Hendrik de ontelbare sterren. Nadat de duivelse god Gaunab was verslagen, had Tsui-//goab die in een stralende band langs de hemel gestrooid om de mens te waarschuwen voor de weg die naar de onderwereld van Gaunab leidde. Maar de sterrenbaan leidde niet in noordelijke richting. Teleurgesteld omdat Tsui-//goab zo hardnekkig bleef zwijgen zocht hij steun bij de christelijke God, die had zich tenminste in geschreven woord geopenbaard. In die Heilige Schrift vond hij opgetekend hoe een ander volk ooit aan zijn lijden was ontsnapt door een onzekere zwerftocht te ondernemen.

Dat boek was hem gegeven door een blanke man, in de tijd toen Kido er nog steeds over nadacht of ze wel of niet verder moesten trekken. Op een middag in het jaar 1868 was de Europeaan met een huifkar zomaar vanuit een stofwolk komen aanrijden. Net als de Witboois sprak hij Kaap-Hollands, zodat ze hem konden vragen wat hij kwam doen. De man keek eens goed om zich heen en zei dat hij gezonden was om voortaan hun leraar te zijn. Ze wilden weten wat hij daarmee bedoelde. En met begrip voor hun onwetendheid verklaarde hij zich nader. ‘Ik kom het Goddelijke Woord verkondigen en jullie het enige ware geloof brengen.’

‘Dank u. We hebben al een God,’ antwoordden ze hem. ‘Zelfs meerdere.’

Waarop de vreemdeling zei: ‘Maar alleen het christendom kan jullie zielen redden van de eeuwige verdoemenis.’

Ze keken elkaar vragend aan. Het begrip ‘verdoemenis’ was hun onbekend en dus hadden ze er nooit een gedachte aan besteed. De meesten draaiden hem de rug al toe. Ze hadden liever dat hij weer ging. Toch waren het niet de onbegrijpelijke woorden, maar eerder hun ervaringen met blanken die maakten dat ze de zendeling met argwaan bejegenden. Om hen te overtuigen van zijn goede intenties haalde de leraar uit zijn huifkar een kist met koffie, tabak en suiker tevoorschijn. Die gulle gaven waren erg welkom, en daarom begrepen ze vrij snel dat deze man met zijn grote rode baard wel eens een verlosser kon zijn.

Nadat ze een pontok voor hem hadden gebouwd en een paar rammen geslacht, schonk hij de voormannen van de Witboois bovendien nog een paar bruikbare geweren, en ook die werden dankbaar in ontvangst genomen. Ze waren handig voor het afschieten van springbokken, gemzen en koedoes en natuurlijk de Herero. Hoe die aan hun geweren kwamen was plotseling geen vraag meer. Vervolgens kon de leraar zonder enig probleem het evangelie gaan verkondigen, want een God die met wapens tot hen kwam moest wel een almachtige Messias zijn.

Om te beginnen herdoopte de zendeling hun nederzetting in Gibeon, omdat in de Bijbel stond geschreven dat God bevolen had: ‘Zon, sta stil in Gibeon…’ Opnieuw waren ze erg verbaasd. Ze mochten dan met vele twijfels leven, maar dat de zon nóóit stilstond, dat was juist een van hun zekerheden. Geduldig legde hij hun uit dat dit Gods mysterieuze wijze was om te zeggen dat Hij deze plek op aarde speciaal voor de Witboois geschapen had. Ze protesteerden: dat klopte niet, ze waren nomaden. Ze rustten hooguit wat langer op één plek. Al heel wat minder geduldig zei hij dat ze zolang ze het heidendom aanhingen voor eeuwig in onnozelheid zouden leven. Ze gaven het maar op, vooral nadat een oude tante had ontdekt dat er in de huifkar nóg een kist vol koffie en tabak stond.

Ze waren er nog maar nauwelijks aan gewend in Gibeon te wonen, toen hij hen begon te dopen. En zo verloren vele Witboois hun voor blanken onuitspreekbare naam en kregen er een Europese voor in de plaats. Helaas bleek de zendeling over weinig fantasie te beschikken. Binnen de kortste keren liepen er zo verwarrend veel Daniels, Jacobs, Samuels en Maria’s rond dat ze elkaar, buiten gehoorsafstand, maar weer bij hun vertrouwde Khoisan-naam riepen.

Iedere zondag luisterden ze naar zijn preek. Aanvankelijk vonden ze zijn boodschap nogal teleurstellend: hij beloofde hun wel geluk in een hiernamaals, maar op aarde toch vooral een tranendal. En van het eeuwige leven konden ze zich maar moeilijk een voorstelling maken. Daarentegen vormde het verschil tussen goed en kwaad geen enkel probleem. Dat verschilde in niets van de voortdurende strijd tussen Tsui-//goab en de duivel Gaunab – waarvan zij steeds weer het slachtoffer werden. Ook de tien geboden kwamen treffend overeen met hun eigen gedragsregels zoals die al eeuwenlang werden nageleefd. Maar toen hij over de bijzondere vereniging van hun ziel met God begon, vonden ze hem erg vermoeiend worden.

Bovendien bleek na enige tijd dat hij zijn eigen ziel niet eens kon redden. Want na een jaar werd hij teruggeroepen naar het land waar hij vandaan kwam. Hoe, dat was niet te achterhalen, maar toch wist men in dat verre Duitsland dat hij in vrije liefde leefde met een Witbooi-vrouw – iets waar niemand in Gibeon een probleem mee had. Hij moest zijn verraden door de strenge geestelijke die te paard was langs geweest. Op een dag kwam die, namens het Rijnlandse Zendingsgenootschap, controleren hoe het ervoor stond met de bekering van de heidenen. In zijn blik lag zoveel afkeuring dat het leek alsof hun arme zendeling geheel naakt voor hem stond, wat in zoverre klopte dat de man zich inmiddels als een echte Witbooi kleedde. Niet lang daarna stonden ze hem, met zijn lege huifkar, weer uit te wuiven.

Net toen ze massaal weer van het nieuwe geloof waren gevallen, diende de volgende zielenredder zich aan. Zendeling Friedrich Olpp was een stuk ouder en hij toonde zich daadwerkelijk een leraar. In de schaduw van een acacia begon hij de kinderen te onderwijzen in het Kaap-Hollands omdat het uitleggen van machtsverheffing en worteltrekken niet zo eenvoudig is in een taal zo gecompliceerd als hun Khoekhoe. Hendrik begreep al snel dat er van Olpp het nodige viel te leren en hij moedigde iedereen aan hem als leraar te aanvaarden. Ook hijzelf was, hoewel de veertig al gepasseerd, samen met zijn eigen kinderen aangeschoven om te leren lezen, schrijven en rekenen.

Grootvader Kido hield zich afzijdig. Hij wilde niets te maken hebben met de God der blanken, maar Hendrik luisterde aandachtig naar de preken van de zendeling. Misschien kon deze machtige God wél uitkomst bieden voor problemen waar hun eigen goden geen raad mee wisten. Het was in ieder geval de moeite van het proberen waard.

Maar na een paar jaar werd duidelijk dat de christelijke God – hoe ze ook baden om wolken, regen, donder en bliksem – al even onbetrouwbaar was als hun eigen goden. De aarde barstte opnieuw in droogte open en de hoeven van de radeloze runderen vertrapten alles tot een troosteloze woestenij. En wederom kregen de mensen nare ziekten, met dit verschil dat er niet langer een dokter was met kennis van geneeskrachtige kruiden: Olpp had hun medicijnman als heidense oplichter weggejaagd. Extra vervelend was dat Olpp verbood nog langer dagga te roken. Juist dat heerlijke kruid, zo geschikt ter verzachting van pijnen, bracht de zalige vergetelheid waar iedere zieke recht op had.

Nadat in 1875 grootvader Kido was overleden en voor eeuwig kon uitrusten in Gibeon, werd het volk ongedurig en wilde het verder trekken. Ze wendden zich tot de nieuwe kapitein. Bij diens doop had Olpp hem de naam Mozes gegeven, maar ondanks die veelbelovende naam toonde hij geen animo om zijn volk uit de woestijn te leiden. Daarom keken de Witboois steeds vaker heimelijk naar diens zoon – naar Hendrik.

Dat was Hendrik niet ontgaan. Hij begreep hun verlangen, omdat het ook zijn eigen verlangen was. Geplaagd door vele twijfels had hij het boek Exodus, de meest praktische handleiding die hij kende, erop nageslagen. ‘Zijn wij niet als het volk dat uit Egypte vertrok naar het beloofde land Kanaän?’ vroeg hij aan Olpp.

Maar volgens Olpp was er geen reden om een voorbeeld aan de joden te nemen. ‘Jullie dienen in Gibeon te blijven,’ zei hij. ‘Dit land is jullie door God zelf in bezit gegeven.’

Waarop Hendrik tegenwierp dat de Witboois geen landbezit kenden en slechts gebruikmaakten van wat de aarde hun gaf. Volgens hun tradities behoorden de steppen aan de runderen. ‘Ze trekken waarheen ze willen, van waterbron naar waterbron, daar waar de regen valt en het gras hoog staat. Wie hun vlees wil, moet ze volgen,’ legde hij de zendeling uit. ‘En nu wil het vee verder trekken en het volk wil volgen. Het is tijd voor een nieuwe trek naar het noorden.’

‘Je zult in het gebied van de Herero komen en dat zijn je vijanden,’ zei Olpp.

Hendrik kende evenwel zijn Bijbel. ‘God liet de zon in Gibeon stilstaan tot Jozua, de leider van de Israëlieten, zijn vijanden had overwonnen om daarna verder te trekken. Als het moet zal ook ik mijn vijanden overwinnen.’

Daarop zweeg Olpp.

Hendrik zag dat zijn leraar bedroefd was en hij zei zachtmoedig: ‘God heeft onze tranen gezien en onze zuchten gehoord. Hij heeft tot me gesproken en me opdracht gegeven het volk weg te voeren uit deze wrede woestijn. Ik zal me laten leiden door Zijn Voorzienigheid.’

En precies dat stemde Olpp ongerust. Hendrik begon zichzelf steeds meer als een profeet te zien.

Nog voor de zon van de drieëntwintigste juni 1885 was gerezen, zadelde Hendrik zijn paard. Omdat hij geen kapitein was en dus niemand opdrachten mocht geven, zei hij niet wie hem vergezellen moest. Hij liet het aan de mannen zelf over. Maar toen hij Gibeon uit reed, zag hij hoe zo’n driehonderd man hem volgden. Ook al verheugde hem dat zeer, toch vertrok hij met verdriet in zijn hart. Hij mocht de oude zendeling Olpp, zijn leraar, zijn vriend, nu eenmaal bijzonder graag.

Hendrik schrikt wakker uit zijn mijmeringen. Een zachte hand drukt op zijn schouder. Het is een vertrouwde hand. Die kan alleen van de jonge Samuel Izaak zijn – zijn vertrouwensman, altijd binnen handbereik. Hij ziet hoe aan de overkant van de droge rivierbedding de Herero in de heuvels al stellingen hebben betrokken. Tussen de glooiingen lopen strijders, sommigen bewapend met geweren, andere met bogen, speren en een enkeling met een knots. De Witboois stellen zich tegenover hen op, over een brede linie, zodat hun geringere aantal niet al te zeer in het oog springt.

Hendrik komt overeind en zijn ogen glijden speurend langs de hellingen. Maar Maharero, de leider van de Herero, is nergens te bekennen. Hij zal toch niet rustig in zijn kraal in Okahandja zijn gebleven? Alleen met hem kan onderhandeld worden. Nu Maharero zich niet vertoont trekt ook Hendrik, als voorman van de Witboois, zich buiten blikveld terug. Hij luistert. Het over en weer roepen in een wonderlijke mengeling van Herero, Khoekhoe en Kaap-Hollands begint weer. Hij wacht gespannen af. Zolang ze elkaar ophitsen en met pesterijen proberen af te troeven, zal er niet geschoten worden. Ieder voorval uit de afgelopen jaren wordt erbij gesleept: of het nu om een gestolen geit gaat, een vermiste koe die later toch weer werd gevonden of een begerige blik op de vrouw van een ander. Soms verontwaardigd, vaker lacherig. Om alles, maar vooral om iedere graspol wordt altijd weer gestreden. Soms bloedig, meestal met de mond.

‘Waarom zouden we nog langer ruziemaken?!’ roept iemand. Hij herkent de stem van Samuel Izaak. ‘We zijn in vrede gekomen en nu zijn we al drie dagen aan het bakkeleien.’ Even valt er een stilte. ‘En we hebben vreselijke honger!’ voegt Samuel eraan toe. Hendrik grijnst en ontspant. Samuel weet een boodschap altijd bondig te verpakken. Aan de overkant ziet hij een paar Herero snel achter struikgewas verdwijnen. Dat moeten tolken zijn die zich naar Maharero spoeden. Hij houdt zich dus wel degelijk ergens in de heuvels op. Ze zullen voor hem het woord ‘vrede’ in het Herero vertalen, waaruit de goede intentie spreekt, en hem tevens het verzoek om voedsel overbrengen: een blijk van respect voor de overvloed van zijn volk.

Ondertussen krijgt het bekvechten een wat praktischer karakter. ‘Hebben jullie al koffiegezet?’ hoort hij Keister Keister, zijn provisiemeester, roepen. Uit het antwoord begrijpt hij dat de Herero het voor koffie nog wat te vroeg vinden. Keisters verzoek om vlees krijgt een beter onthaal. Dat willen ze wel ruilen voor een fles brandewijn. Hoe dan ook lijkt het gevaar voorlopig geweken en hij wenkt Samuel, zijn rechterhand, en vraagt hem de brief met het vredesaanbod in duidelijk leesbaar handschrift over te schrijven.

Hendrik begrijpt weinig van wat de oude Maharero beweegt. Wat gaat er om in zijn hoofd? En wat roert zijn hart? Luistert hij naar zijn verstand of gaat hij af op slinkse influisteringen van zijn gemoed? Zal hij te vertrouwen zijn? Het was nog maar vier jaar geleden dat Maharero had bewezen nogal onvoorspelbaar te kunnen zijn. Tijdens een zoektocht naar afgedwaalde ossen waren Hendrik en tien andere Witboois overvallen door gewapende Herero. Onverhoeds wisten ze zich omsingeld en het kwam tot een gevecht waarbij Hendrik zelf gewond raakte aan zijn rechterhand. Het bleek dat ze werden verdacht van het stelen van een van de heilige Herero-koeien – een buitengewoon ernstig vergrijp. Misschien was dat de reden dat Maharero zelf verscheen. Vervolgens gebeurde er iets wat hij nooit heeft begrepen, en ook de Herero zelf vonden het onverklaarbaar. In plaats van hem te doden, waar hij alle recht toe had, staarde Maharero hem enige tijd zwijgend en met toegeknepen ogen aan. Daarop liet hij hem zomaar vertrekken, zonder enig beletsel. Hij schonk hem zelfs een merrie en gaf hem het advies snel en veilig naar huis terug te keren.

Had Maharero als in een visioen gezien dat de man tegenover hem van belang zou kunnen worden? Of was het uit mededogen omdat Hendrik tijdens het gevecht de duim van zijn rechterhand verloren had? De duim die hij nodig had om te kunnen schrijven in het schoonschrift waarvan iedereen wist dat hij erin uitblonk.

Van achter het struikgewas op de heuvels keren de tolken terug. Ze roepen Maharero’s antwoord. ‘Als jullie vrede willen, stuur dan een ongewapende man en ik zal er ook eentje sturen. Dan kan er over vrede worden gesproken.’ Hendrik knikt naar Samuel Izaak. Die legt zijn geweer neer en loopt naar het midden van de bedding. Aan de overkant treedt een lange gestalte naar voren in wie Hendrik de zoon van Maharero herkent. Onder zijn arm draagt hij een geweer; de loop is naar de grond gericht. Het is een knappe kerel met indrukwekkende spierbundels, zo een die door alle vrouwen wordt begeerd. Maar dan blijft hij plotseling staan en geeft een wenk aan iemand anders.

Op enige afstand van elkaar komen de twee onderhandelaars tot stilstand. Samuel Izaak zegt luid, voor iedereen verstaanbaar: ‘De Heer heeft ons gestuurd en wij Witboois laten ons leiden door het Licht.’ Hij gokt er blijkbaar op dat de Herero onder de indruk zullen raken nu hij zich op hogerhand beroept. Maar hij oogst slechts hoongelach en Hendrik begrijpt dat het met de bekering van de Herero nog niet zo best gesteld is.

‘Als jullie een heilige oorlog willen, kunnen jullie een heilige oorlog krijgen,’ roept de onderhandelaar terug.

‘Gebruik geen grote woorden,’ antwoordt Samuel. ‘Je weet heel goed dat oorlog alleen maar een excuus is om vee te kunnen stelen. En we willen jullie vee niet.’

‘Hau! Nog maar drie dagen geleden hebben jullie driehonderd ossen van ons gestolen!’

‘Dat is niet waar. Wij hebben nog geen kalf van jullie ontvreemd.’

Er wordt gejoeld en afkeurend gesist.

‘We zijn jullie vijand niet,’ probeert Samuel met overtuiging. ‘We vragen alleen beleefd of ons volk in de toekomst vrije doortocht kan krijgen.’

‘Wat bedoelen jullie met “vrije doortocht”?’

‘Dat ons volk mag drinken van de bronnen die jullie hebben gegraven. Dat ons vee mag grazen van het gras waarop de Herero als eersten hun voet hebben gezet – tot we de weidegronden in het noorden zullen bereiken, daar waar jullie koeien niet willen gaan en ons volk in vredige welvaart kan leven.’

Samuels woorden echoën nu door de heuvels. Aangedikt en afgezwakt, vooringenomen en verdraaid vormen zich van man tot man opinies die tot één oordeel moeten leiden. Hendrik hoort gespannen toe. Maar hij vangt geen vijandige ondertonen op. Wel ziet hij dat Maharero’s zoon inmiddels is verdwenen.

Terwijl de beraadslagingen in de heuvels voortduren, slenteren de twee onderhandelaars rustig heen en weer, draaien met hun tenen kringetjes in het zand en luisteren geconcentreerd. Als het roepen verstomt lopen Samuel en de Herero naar elkaar toe, gadegeslagen door honderden ogen. Beurtelings voeren ze kort het woord, zonder dat iemand hen kan verstaan. Dan schudden ze elkaar glimlachend de hand. Al snel voegen zich een tweede, derde en vierde man bij hen, en ook zij schudden elkaar vriendschappelijk de hand. Nu duurt het niet lang of van alle kanten stromen de strijders toe en de begroetingen worden steeds uitbundiger. Ook Herero-vrouwen, fraai uitgedost met puntige hoofdtooien, de lichamen behangen met trossen kralen en ingesmeerd met rode klei, komen tussen de diepe plooien van de heuvels tevoorschijn. Ze dragen kalebassen gevuld met omaere, hun heerlijke zure melk waar ook de Witboois verzot op zijn. De pijpen komen tevoorschijn en er wordt tabak uitgewisseld. Even is er niets dan verzaligd genoegen. Ze snuiven de kruidige geuren op, drukken de ogen toe tegen rook en zonlicht en houden ondertussen elkaar in de gaten. Giechelend plagen de vrouwen de Witbooi-mannen, ze knijpen stiekem in hun armen en benen tot de jongsten sputterend uit hun evenwicht raken en een veilig heenkomen zoeken. Op enige afstand onderhandelen een paar Herero met provisiemeester Keister Keister. Binnen de kortste keren lopen ze schouderophalend weg. Eentje schopt nijdig naar een argeloze Witbooi-hond. Hendrik lacht: wat een tegenvaller – de Witboois hebben geen brandewijn om te ruilen.

Samuel Izaak keert bij hem terug en vertelt dat Maharero nog steeds geen beslissing kan nemen en meer tijd nodig heeft. Dat stemt Hendrik zorgelijk. Zal Maharero alsnog kunnen besluiten hem aan te vallen? Misschien is zijn verzoek opgevat als teken van zwakte en had hij toch militaire kracht moeten tonen om zo de vrede af te dwingen. Maar Samuel zegt dat het Gods wil moet zijn dat er geen strijd meer wordt gevoerd: hun voorraad kogels is zo goed als op.

Samuel heeft gelijk. Het is tijd voor de brief. Een geschreven vredesaanbod is nog iets anders dan een gesprek tussen onderhandelaars. Gesproken woorden kunnen van betekenis veranderen nog voor ze zijn doorverteld. Hij leest zijn brief nog één keer door:

Ik schrijf u, waarde Maharero, grote leider van de Herero, opdat u mijn voorstel op papier heeft. Ik wil niet verkeerd begrepen worden en ik ben er niet zeker van dat uw tolk alles goed begrijpt en interpreteert. Laten we voor altijd een einde maken aan alle bloedvergieten. Ik wil een vrede die algeheel zal zijn. Ik wens een vrede waarbij ieder mens kan gaan waar hij wil en ieder mens kan slapen waar het hem belieft.

Eerbiedwaardige leider, als zo’n vrede tussen ons bereikt kan worden, zal ik blij en dankbaar zijn in mijn hart. Geef mijn vredesvoorstel een goede overdenking.

Ik groet u. Ik ben uw vriend Hendrik Witbooi.

De rest van de dag wacht Hendrik op antwoord. Tegen de avond brengt een tolk eindelijk mondeling bericht. Maharero zegt: ‘Morgen zullen we verder spreken. Ga eerst maar rustig slapen.’

Bij het krieken van de dag staan de Witboois al aangetreden langs de oever van de zandrivier. Hendrik zit te paard, te midden van zijn belangrijkste mannen. De zon klimt partijdig aan hun zijde en werpt het eerste vaalgele licht over het legioen Herero aan de overkant. Ook zij wachten zwijgend af. Hendrik houdt zijn adem in. Wordt er een plaatsvervanger gestuurd, of erger nog: een koerier, dan dient hij zich voor te bereiden op strijd.

Na een uur, of misschien wel veel langer, wijken de Herero plotseling uiteen om doorgang te verlenen aan Maharero. Gezeten op een grote hengst neemt hij uitgebreid de tijd om de situatie in ogenschouw te nemen. Hij is een imponerende verschijning. Zijn zwaargebouwde lichaam spreekt van macht en rijkdom. Zijn lofzangers roemen het diepe zwart van zijn gelaat – slechts geëvenaard door de donkerste schaduwen van de gebergtes in het westen. Zijn naam zou betekenen: ‘hij die uit vroeger tijden stamt’, maar wordt ook wel uitgelegd als ‘hij die niet van gisteren is’. En eigenlijk gaan beide betekenissen op, want niet alleen leeft Maharero strikt volgens de tradities van de voorvaderen, hij is ook buitengewoon geslepen.

Hendrik is zich er pijnlijk van bewust dat de tegenstelling tot hemzelf bijna niet groter kan zijn. Als alle Witboois is hij licht van kleur, tenger gebouwd en nogal klein van stuk. Rechtop staand reikt hij niet eens tot Maharero’s schouder. Hij weet dat die hem wel spottend ‘Korota’ noemt. Die bijnaam, niets anders dan een verbastering van het Kaap-Hollandse woord korte, kon wel eens zijn bedacht door de zoon, die nu naast zijn vader met een hooghartig gebaar duidelijk maakt dat de leiders elkaar verderop zullen treffen.

Terwijl Maharero met zijn zoon aan de ene kant in zuidelijke richting rijdt, begeeft Hendrik zich met Samuel aan de overzijde naar een verderop gelegen bocht, waar de rivierbedding erg breed is. Het is een listig gekozen plek. Achter de twee Herero verheffen zich rotsgevaarten waarachter hun strijders makkelijk kunnen schuilen. Achter Hendrik en Samuel strekt zich een weidse woestijnvlakte uit.

Tegenover elkaar komen ze tot stilstand. Maharero kijkt strak voor zich uit. Zijn zwaarmoedige gezicht lijkt een masker waarachter zich een onbekende geest verbergt. Dan prevelt hij een begroeting en spreekt hij enige tijd in Herero. De zoon luistert met afgewend gezicht en vertaalt zijn vaders woorden: ‘|Gamatse!’ zegt hij – wat zoveel betekent als ‘Je bent hier nu al een tijdje, terwijl je niet lang blijven zou’. ‘Je komt van verre,’ vervolgt hij dan. ‘En mij is verteld dat je niets dan goeds in de zin zou hebben. Maar waarom zijn je mannen bewapend, als je zegt dat je bedoelingen vol van vrede zijn?’

Hendrik antwoordt: ‘Omdat ik slechts garantie voor een vrije doortocht zoek, durf ik hier halt te houden op jouw terrein, waar je vele mannen hebt, een sterke verdediging en grote voorraden munitie.’

‘Ik wil dat je begrijpt hoe blij ik ben dat je eindelijk vrede tussen ons accepteert.’

Dat prikkelt Hendriks argwaan. Híj is toch degene die met het vredesaanbod is gekomen? Waarom toont Maharero zich zo hoogmoedig? Beschouwt hij hem soms als een zwakke tegenstander? Hij zegt: ‘Zoals je weet ben ik ook bereid ervoor te vechten.’

Maharero denkt even na en laat antwoorden: ‘Dat weet ik. Daarom wil ik ook liever dat er vrede komt.’

Hendrik knikt tevreden. Blijkbaar hebben de Herero, net als de Witboois, een gebrek aan munitie.

‘Maar hoe lang zal deze vrede duren, vraag ik me af?’ vervolgt Maharero. ‘Wie zal hem breken? Jij of ik? Misschien zullen je mannen jou afzetten, of mijn mannen mij. Hoewel ik natuurlijk een erkend en gekozen kapitein ben.’

Hendrik zwijgt. Maharero heeft feilloos een gevoelige snaar weten te raken. Niet hij, maar zijn vader Mozes had hier moeten zijn. Het woord ‘kapitein’ was het wapen dat Maharero hanteerde om hem dat in te wrijven. Voor zijn vertrek had Hendrik zijn zevenenzeventigjarige vader, die elders verbleef, geschreven: ‘Mijn lieve vader, ik smeek u, toon toch begrip. Het is geen kleine zaak die ik wil ondernemen. Ik ben uw zoon en ik bedoel het goed.’ Maar zijn vader had niets laten horen, en zo was Hendrik zonder diens zegen aan de expeditie begonnen.

Maharero’s ogen lichten even op. Hendriks agitatie is hem niet ontgaan. ‘Toch weet ik dat ik vandaag voor het eerst een ware kapitein der Witboois voor me zie. Wij zijn de enige echte leiders, dus laat ons vrede sluiten.’

Dit steekt Hendrik nog meer. Probeert Maharero hem te zeggen dat hij zijn vader kan negeren – dat hij de wet van de Witboois, die voorschrijft dat een kapitein voor het leven is verkozen, met voeten treden kan? Hendrik probeert de valkuil te ontwijken en antwoordt: ‘Ik kom niet voor mezelf, ik kom voor alle Witboois.’

Maharero zucht diep en strijkt met zijn hand over zijn gerimpelde voorhoofd. ‘Als ik niet de ware kapitein der Witboois voor me heb, wie verzekert mij dan dat jullie niet weer mijn vee zullen stelen?’

Nu begrijpt Hendrik het. Maharero wil hem kunnen aanspreken op zijn autoriteit als leider. Als altijd draait het om het vee. Maar dat heeft hij voorzien. Hij knikt opzij naar Samuel Izaak. Die heft zijn hand en het duurt niet lang voor achter hen aan de horizon een dichte stofwolk verschijnt, veroorzaakt door driehonderd opgedreven ossen. Het was Hendrik ter ore gekomen dat er vee van Maharero was gestolen door verarmde Witboois onder leiding van zijn neef Paul Visser. Er was geen tijd geweest het vee op te sporen. Dus had Hendrik besloten zijn neef later te straffen en driehonderd ossen uit de eigen kudde mee te voeren – als zoenoffer voor een veilige doortocht.

Maharero staart naar de stofwolk zonder Hendrik een moment aan te kijken, om niet in een positie te geraken waarin hij zich dankbaar moet tonen. Maar rond zijn mond verschijnt een tevreden trek. Niets is op dit moment belangrijker dan juist dit gestolen vee – uitgezonderd misschien zijn vijftienhonderd heilige koeien, die alleen geslacht mogen worden ter ere van zijn begrafenis.

Die nacht droomt Hendrik van ruisend water. Tussen rotsen zoeken beekjes een weg naar een wild stromende rivier. Daar waar de vloed in alle gulheid over een klif naar beneden stort, schept hij zijn handen vol en geeft hij een kind te drinken. Als hij ontwaakt voelt hij nog steeds verrukkelijk koele spatjes over zijn wangen druipen. Maar zijn mond is droog als de woestijn. Hij drinkt van het brakke water in zijn kalebas, komt overeind en zegt zijn mannen het bivak op te breken.

De dag ervoor is het afscheid tussen de Herero en de Witboois allerhartelijkst geweest. Maharero schudde Hendrik opnieuw de hand, waarmee de vrede nogmaals werd bezegeld en een vrije doortocht was gegarandeerd. Toen Maharero hem bovendien drie ossen voor de lange terugreis schonk, wist Hendrik dat de oude leider hem vertrouwde. Met de teruggave van het gestolen vee had hij zich een eerlijk man betoond – ofschoon Maharero natuurlijk wel eerst had laten controleren of hij geen oude, afgeleefde beesten in de maag gesplitst kreeg. Toch moest hij ervan overtuigd zijn geraakt dat Hendrik niets anders zocht dan een menswaardig bestaan. Iets wat hij begrijpen kon. Ook Maharero kent het barre klimaat en de schrale aarde van dit land, waar ieder grassprietje telt. Tenslotte zijn ze beiden Afrikanen.

Met Samuel naast zich rijdt Hendrik aan het hoofd van zijn driehonderd mannen. Achter hen klinken uitgelaten stemmen – vol bravoure over de geslaagde missie en trots op Hendrik: hij heeft bewezen een waardig leider te kunnen zijn. Dan weer maken de mannen zich vrolijk over de Herero, zo zwart als schorpioenen, en hun vrouwen die zo kleiig ruiken en zo gemeen knijpen kunnen. Maar in het geginnegap klinkt vooral verlangen door. Al meer dan zes weken zijn ze gescheiden van hun vrouwen en kinderen in Gibeon. Ze verheugen zich op de eerste nacht waarop ze weer tegen hun vrouw aan kunnen kruipen. En daar maken ze geen geheim van.

Direct achter Hendrik rijden zijn zonen, allen twintigers. Twee luisteren naar Bijbelse namen en in ieder herkent hij iets van zichzelf. Jeremiah is een onvermoeibaar ruiter en zwijgzaam als hijzelf. Salomo wil schoolmeester worden en is koppig als zijn vader, hoewel dat evengoed de onverzettelijkheid van zijn moeder zou kunnen zijn. Maar met de oudste, zijn opvolger, die Klein Hendrik wordt genoemd, voelt hij zich het meest verwant. Ook hij neigt naar het mystieke en zoekt steeds naar de betekenis van Gods woord. Op zestienjarige leeftijd is hij door zendeling Olpp al tot pastor benoemd.

Onderweg passeren ze talrijke kleine werven, nederzettingen met halfronde pontoks waar duizenden uit de Kaap verdreven Khoisan in familieverband samenleven. Ze noemen zich allang niet meer Khoisan maar Nama, wat zoveel betekent als ‘alles samen delen’. Maar het Nama-zijn is veel meer dan de benoeming van wat hen bindt; het fungeert vooral als het dichte bladerdek van een boom – zonder dat zou je zijn overgeleverd aan de brandend hete zon.

Hendrik vraagt zich af of hij hen niet moet uitnodigen de Witboois te vergezellen op de trektocht naar het noorden. Is de toekomst die hij zoekt niet ook voor hen – voor alle families van de Nama? Het antwoord geven ze zelf. Overal langs zandpaadjes en dwars door het kale veld komen ze aangerend. Eerst hele trossen kinderen – ze zwaaien en bedelen om kusjes. Daarna komen ook de vrouwen naderbij. Het gesprokkelde hout gooien ze van zich af en ze trekken de Witbooi-mannen baldadig aan de pijpen van hun broek en vragen om een ritje vóór hen in het zadel. Ten slotte verschijnen dan de mannen, met zure, ontevreden gezichten. Ze voelen zich buitengesloten. Waarom heeft niemand hen gevraagd voor de expeditie naar het noorden? Nu moeten ze aanzien hoe hun vrouwen dweperig achter de nieuwe helden aan hollen. Maar ze weten hun trots te overwinnen, lopen naast de paarden mee en informeren waar de Witboois zijn geweest en wat Maharero precies heeft gezegd. Aangestoken door de overwinningsroes laten sommigen al meteen hun pontoks achter, nemen hun bezittingen onder de arm en volgen in het spoor van de groep ruiters. Het kan ook zijn dat ze vermoeden dat zoveel uitbundigheid vanzelf tot een feest zal leiden – met tientallen geslachte bokken en veel vers gebrouwen honingbier.

In de namiddag van 8 augustus 1884 rijdt Hendrik met zijn mannen over het brede zandpad Gibeon binnen. Blouvark rent vooruit en wordt onthaald op luid geblaf en veel gesnuffel. Nu laten alle Witboois hun bezigheden vallen en stromen vanuit iedere uithoek toe. Ze weten al wat de toekomst zal brengen. De wind heeft een waaier aan geruchten vooruit geblazen. De een kan je alles vertellen over de heroïsche strijd die de Herero op de knieën heeft gedwongen, een ander is er vast van overtuigd dat Hendrik het aardse paradijs al met eigen ogen heeft gezien. Eén ding weten ze allemaal zeker: binnenkort zal de grote trek naar het noorden beginnen.

Van enige afstand kijkt zendeling Friedrich Olpp mistroostig toe. Het opgewonden gejoel snijdt hem in de oren. Zijn dit de vruchten van zijn arbeid? Is dit het resultaat van zijn ijver deze mensen beschaving bij te brengen? Wat heeft hij fout gedaan? Zijn teleurstelling betreft vooral Hendrik. Wat gaat er om in deze schuchtere man – zijn trouwste kerkganger, die in twee talen hele passages uit de Bijbel citeren kan?

Hij had gewaarschuwd moeten zijn toen Hendrik de door Kaapse handelaren meegebrachte kranten gretig begon te lezen. Waarna hij wilde discussiëren over wat er in de wereld gaande was. Ingewikkelde kwesties die Olpp, al zo lang weg uit Europa, zelf nauwelijks begreep. En zo kon hij niet langer Hendriks gedachtewereld sturen. Misschien was het ook een kardinale fout geweest om hem ten voorbeeld aan anderen tot kerkoudste te benoemen, met als gevolg dat de Witboois nu in hem een door God begenadigd leider zagen?

Het is ook mogelijk dat hij Hendriks dwalen heeft gestimuleerd door met hem zijn eigen gedroomde toekomst voor de Witboois te delen. Die hoopvolle verwachting kreeg gestalte in de vorm van een plattelandsdorp – gemodelleerd naar zijn eigen geboortedorp, met groentetuinen, werkplaatsen, en vooral: met echte huizen. ‘De ware ontwikkeling begint met de overgang van een rond naar een vierkant huis,’ hield hij Hendrik voor. ‘In niets toont het beschavingspeil van de mens zich beter dan in de rechte hoek.’

Maar Hendrik zag er niets in. ‘In Afrika is alles rond,’ wierp hij tegen, ‘de bergen, de hoef van een dier, het blad aan de boom en de borsten van een vrouw. Daarom zijn ook onze pontoks rond.’ Hij wantrouwde een vierkant huis – in de hoeken zou ongedierte kruipen en onder het platte dak kon zich de hitte nestelen. Wel toonde hij begrip voor Olpps wens zelf in een vierkant huis te wonen en dus was, jaren geleden al, onder Hendriks leiding uit stenen een woonhuis gebouwd met glad aangestreken muren. En omdat daar vanzelf uit voortvloeide dat ook de God van Olpp in een vierkant moest huizen, werd er een kerk gebouwd met een trapgevel en een puntdak. Maar zelf bleven de Witboois in hun pontoks wonen.

Nadat Olpp had begrepen dat niets Hendrik kon afbrengen van zijn profetische fantasieën leek het hem beter de gemeente te begeleiden op haar tocht naar het beloofde land. Maar zo’n beslissing, die kon leiden tot een definitief vertrek uit Gibeon, durfde Olpp niet alleen te nemen. Dus vroeg hij raad bij broeder Adolf Heidmann – als hoofd van de zending hield hij vanuit Okahandja toezicht op alle missieposten in Namaqualand. Maar ook Heidmann weifelde. Op zijn beurt was hij te rade gegaan bij de hoofdvestiging van het Rijnlandse Zendingsgenootschap in Duitsland. In Barmen was evenwel juist de beslissing genomen dat het in alle missiegebieden afgelopen moest zijn met het rondtrekken van bekeerde inboorlingen. Alles moest in het werk worden gesteld om deze volkeren van hun primitieve neigingen af te brengen. Er dienden vaste missieposten te komen.

Toch gaf Olpp het niet op. Hij vroeg toestemming in dit uitzonderlijke geval Hendrik Witbooi, die hij diepgelovig noemde, te mogen begeleiden tijdens zijn zoektocht naar een beter leven. ‘Ziet u, ik betwijfel inmiddels of we deze nomaden ooit kunnen omscholen tot boeren en handwerkslieden,’ schreef hij. ‘Misschien is enig begrip voor Hendriks streven wel op zijn plaats.’ Maar Heidmann liet weten dat hij niet zo onnozel moest zijn. Ook hij had gehoord over Hendrik Witbooi, en die werd heus niet gedreven door nobele motieven. Hij was niets anders dan een ambitieuze Hottentot die politieke macht zocht, ongehoorzaam was aan zijn vader en een oorlog met Maharero niet zou schuwen.

En zo had Olpp moeten aanzien hoe Hendrik op verkenningstocht vertrok. Als hij eerlijk was tegenover God en zichzelf moest hij erkennen dat hij, vertwijfeld over het dreigende verlies van zijn gemeente, diep in zijn hart hoopte dat de expeditie jammerlijk zou mislukken; ja, dat ze zelfs tot een gewapend conflict met de Herero zou leiden – uiteraard zonder dodelijke slachtoffers, maar wel zo fataal dat Hendrik als een verslagen man moest terugkeren om voorgoed in Gibeon te blijven.

Hendrik is afgestegen. Zijn afgetobde paard wordt door behulpzame handen bij de teugels weggeleid. Te midden van een zwerm kinderen, opstuivende kippen en een paar blèrende geiten loopt hij met Samuel en zijn zoons naar hun pontoks. Tezamen vormen die het hart van de werf. Halverwege worden ze opgewacht door de echtgenotes, de moeders, de tantes en de nichten. Hendrik glimlacht. Ziehier het enige ware gezag van iedere Nama-nederzetting. De mannen mogen dan geduchte jagers en dappere strijders zijn, in heel Namaqualand geroemd om hun rijkunst en uithoudingsvermogen – binnen een zekere iedereen bekende radius van de werf vervallen ze op slag tot de status van kwajongen. Wee je gebeente als je zonder toestemming een slok geitenmelk neemt of een half afgekloven botje snaait. En dat is altijd zo geweest. De vrouwen zijn de taras – in het Khoekhoe niets minder dan ‘een meesteres’. Een onomstreden feit dat iedere dochter als vanzelf met de moedermelk meekrijgt.

Daar staan ze nu met de handen in de zij. Dit is geen welkom, dit is een wegversperring. Niks omhelzing. Niks warme kussen. Eerst willen ze de stellige verzekering dat er geen oorlog komt. Hendrik weet het: de vrouwen hebben een afschuw van oorlog – dat leidt maar tot tranen en zielsverdriet. De mannen krijgen er bovendien een brutale mond van en zíj, de vrouwen, draaien op voor al het werk.

‘Ja, er is vrede,’ bevestigt Samuel. ‘Maharero heeft Hendrik zijn woord gegeven. We hebben elkaar vele malen de hand geschud.’

‘Ook de vrouwen?’ vraagt Antjie, de vrouw van Keister Keister.

Samuel aarzelt en kijkt even naar Hendrik. Die schiet hem niet te hulp.

‘Is het waar dat de Herero meer dan één vrouw hebben?’ wil ze vervolgens weten. Keister is zo onverstandig direct toe te geven dat een Herero er wel vijf kan trouwen. ‘En wat zijn dat een gelukkige kerels!’ roept hij lachend. ‘Stel je voor, iedere avond kan hij zich laten knijpen door wel vijf verschillende vrouwen.’ De anderen vallen hem grinnikend bij. Antjie doet een stap naar voren en vraagt hoe hij dat weet. Ook zijn drie tantes willen weten hoe hij aan z’n wijsheid komt. Heeft hij zich soms zélf laten knijpen door die smerige Herero-wijven? Wat hij, steun zoekend bij de anderen, met grote stelligheid ontkent. Té stellig, naar Hendriks mening. De vrouwen weten nu genoeg. Terwijl hij doorloopt in de richting van zijn eigen pontok grijpen ze achter hem hun kans. Wat aanleiding geeft tot luide protesten. Door dat gekietel en geknijp voelen de nieuwbakken helden zich in hun waardigheid aangetast.

Dan vernauwt zijn blikveld zich. Met al zijn zintuigen, heel zijn hart focust hij zich op één gestalte: zijn echtgenote !Nanses. In stoïcijnse rust zit ze op haar kruk, speciaal door hem gemaakt, met op haar schoot een half geplukte kip. Naast haar, met de voeten in de veertjes, staat hun dochter Didis. Ze is negen jaar en heeft de fijnbesneden trekken van haar moeder. Beiden kijken naar hem op en rond hun mond plooit dezelfde glimlach. Hij gooit zijn zadel van zich af, neemt !Nanses in zijn armen en streelt geroerd haar wang. Hij kust Didis, haar gezichtje tussen zijn handen, en buigt zich dan naar het jongste kind. Verlegen tegen zijn moeders benen gedrukt verbergt dat zich met een lachje in haar rokken. Benjamin is pas drie en ter wereld gekomen met zijn linkerarmpje en -beentje verlamd. Hendrik tilt hem op en haalt uit zijn jaszak een verlept bosje gele bloemen – langs de oever van de rivier de Osip geplukt. Hij schudt wat leven in het bosje en fluistert hem in het oor: ‘Binnenkort kun je spelen in grasvelden vol met blommetjies.’

!Nanses heeft haast. Er moeten zes rammen worden geslacht, bessen gekookt en wortels geroosterd en er moet honingbier gebrouwen worden. Voor ze vergezeld door Didis met een mand kale kippen naar de slachtplaats loopt, vraagt Hendrik nog gauw waar zijn vader is. Ze haalt haar schouders op. Twee weken geleden is Mozes gaan jagen en sindsdien heeft hij niets meer laten horen.

Nog voor de duisternis valt zijn in het midden van de werf hoge vuren opgestookt. De braadgeur van schapenbouten lokt ook de laatsten uit hun hut. Warme vachten en krukjes voor de oudjes worden aangesleept, muziekinstrumenten liggen klaar en de dansplek is vrijgehouden.

Hendrik, met in zijn gevolg een sleep kinderen, zoekt zijn leraar op. Hij vindt Olpp voor diens vierkante huis. Hendrik overhandigt hem een stuk gebraad en een kroes honingbier. Hij gaat naast hem zitten in een van de stoelen, naar westers model voor de zendeling gemaakt. De kinderen stoeien en verdringen zich om een plekje op zijn knie.

‘Dus je gaat vertrekken,’ zegt Olpp. Hij haalt zijn mes tevoorschijn en prikt een vork in de sappige bout.

‘Ja mijn beste leraar, ik ga vertrekken,’ antwoordt Hendrik, en daarmee is alles gezegd. Terwijl Olpp zich tegoed doet aan het vlees luisteren ze naar de accordeon en de tokkelende mondharpen die paren naar het dansveld roepen. De vrouwen in hun kleurigste gewaden en met de fraaiste hoofddoeken, rond hals en polsen dikke strengen kralen. De charmes van hun lichaam schuilen onder brede sjaals, en dat is niet alleen omdat het koud is – ze weten dat je niet direct al je bekoorlijkheden prijs moet geven. De mannen dragen breedgerande hoeden en hun beste veldschoenen. Als er genoeg honingbier is gedronken, laten ze hun schroom en laatste reserves varen. In het midden van het zanderige veld stellen ze zich tegenover elkaar op. Samuel Izaak, met de breedste hoed en de best gesneden leren broek, is zoals gewoonlijk de gangmaker. Onder ritmisch handgeklap stampt en schraapt hij opjuttend met zijn voeten. Achter hem vormen de mannen een rij. Ze stampvoeten net zolang tot de vrouwen het er niet langer bij laten zitten. Dicht achter elkaar schuifelen ze naderbij – het hoofd schuin en de ogen neergeslagen. Dan gaan alle remmen los. De meisjes gooien hun sjaals af, zwaaien met hun rokken en werpen tersluikse blikken op de danser van hun keuze. Al snel vliegt er zoveel stof in het rond dat de halve werf zich in feestelijk oranje hult. Hendrik ziet hoe Samuel Izaak zijn armen sluit rond een aantrekkelijk meisje dat niet zijn echtgenote is.

Olpp, naast hem, wil iets zeggen. Hij buigt zich al naar voren. Maar hij zakt weer terug tegen de leuning van de stoel en volhardt in zijn verdrietig zwijgen. Hendrik wenkt de kinderen. Met zijn handen maakt hij draaiende bewegingen als was hij een dirigent. Braaf vormen de kinderen een kluitje, en op teken van Hendrik zetten ze met hoge stemmetjes een Duits kinderliedje in.

Pas als de maan niet verder zal klimmen, de kinderen en de honden slapen, de kalebassen zijn geledigd en Samuels echtgenote hem aan zijn riem heeft meegesleurd, wenst Hendrik zijn leraar een goede nacht. Het is sterk afgekoeld en hij is vermoeid van de lange tocht. Olpp knikt en blijft nog wat zitten. De vuren verteren langzaam tot smeulende as. Ernaast zitten nog een paar stelletjes. Die avond voelt Olpp zich ouder en eenzamer dan ooit.

Later dat jaar, in de ochtend van de vijftiende november, ontstaat voor de villa van rijkskanselier Otto Fürst von Bismarck aan de Wilhelmstrasse 77 in Berlijn een kleine opstopping. Een trage stoet rijtuigen voert de ministers van Buitenlandse Zaken uit dertien Europese staten aan, alsook vertegenwoordigers uit de Verenigde Staten en van het Osmaanse Rijk. Die middag zal er een zowel belangrijke als urgente conferentie van start gaan. Ze zijn daartoe uitgenodigd door de rijkskanselier zelf, uiteraard na uitvoerige consultatie van Kaiser Wilhelm I.

In de afgelopen twintig jaar is zowat het hele Afrikaanse continent door Europa onder de voet gelopen. Grote delen van Zuidelijk en Oost-Afrika zijn al onder controle van Engeland, het noorden en het westen worden door Frankrijk geëxploiteerd, Italië heeft Libië ingelijfd, Portugal bezit de rijke koloniën Angola en Mozambique, Spanje houdt Marokko bezet en Congo is feitelijk privé-eigendom van de Belgische koning Leopold. En nog steeds trekken militaire expedities dwars door het continent en claimen ze links en rechts gebied. De rijkskanselier voorziet dat deze ongecontroleerde expansiedriften kunnen leiden tot politieke spanningen binnen Europa. Er zal rivaliteit ontstaan, die zomaar uit de hand kan lopen. Er kunnen zelfs oorlogen uitbreken, en dat is op dit moment niet in Duits belang. Bismarck, met zijn heilig geloof in machtsevenwicht, wil dat tijdens de conferentie de invloedssferen op fatsoenlijke en beschaafde wijze worden afgebakend. Alleen zo zullen conflicten in Europa te voorkomen zijn.

Maar dat vormt niet de enige reden voor de conferentie. Ook in eigen land neemt de druk op de rijkskanselier steeds meer toe. Duitse bankiers, grootindustriëlen en politici hebben zich verenigd in Der Deutsche Kolonialverein, en met vijftienduizend leden vormen ze inmiddels een niet te onderschatten pressiegroep. Steeds vaker en dwingender klinken hun klachten. Hoe kan het dat Duitsland, toch een Europese grootmacht, slechts vage aanspraken heeft op wat gebieden in het oosten en het westen van Afrika? Waarom kan de Duitse invloed in het grondstofrijke continent niet worden uitgebreid? Zijn we zonder een lucratieve kolonie in feite niet een natie van de tweede rang? Weet Herr Reichskanzler wel dat Adolf Lüderitz, een koopman uit Bremen, op eigen initiatief al een stuk grond in Zuidwest-Afrika heeft gekocht? Lüderitz vraagt dringend officiële bescherming uit Berlijn, want de Engelse opmars in het gebied lijkt niet te stuiten. De Britten hebben al, halverwege de kust van Zuidwest-Afrika, de gunstig gelegen ankerplaats Walvisbaai ingepikt. En nu er in de Engelse Kaapkolonie diamanten zijn gevonden, zullen ze ook in het aangrenzende Zuidwest diamant willen gaan winnen, en mogelijk goud en koper, en op zoek gaan naar wat er Mein lieber Gott nog meer in de grond zit. Wordt het niet de hoogste tijd dat het Duitse keizerrijk Zuidwest-Afrika als kolonie opeist?

Terwijl de delegaties binnenstromen en de heren hun overjassen, zijden hoeden en wandelstokken afgeven aan lakeien, wandelt rijkskanselier Von Bismarck nog even met predikant Carl Gotthilf Büttner door de tuin van zijn villa. Hij stelt veel vertrouwen in de theoloog van de universiteit van Königsberg, die als zendeling meer dan tien jaar in Zuidwest-Afrika verbleef. Tegenover hem durft hij uiting te geven aan zijn aarzelingen. Wat moet Duitsland met zo’n immens gebied dat voor het grootste deel uit woestijn bestaat? Zal een Duitse protectie niet met torenhoge, onvoorziene kosten gepaard gaan?

‘Dus u denkt dat het de moeite waard is?’ vraagt hij nogmaals.

‘Zeer zeker, het land beschikt over enorme minerale rijkdommen. Onderzoek heeft dat aangetoond. Daarbij is het een uitgestrekt land met gunstige mogelijkheden voor Duitse kolonisten. In de toekomst kan het wel eens dé oplossing zijn voor onze overbevolking.’

‘Hoe zit het eigenlijk met de inheemse stammen? Kunnen we daar problemen mee verwachten? Of zullen ze nuttig blijken te zijn?’

Nu aarzelt de predikant. ‘Ik zal u daar een eerlijk antwoord op geven. Ziet u, de stammen die er wonen zijn naar iedere maatstaf uiterst primitief. Elke vorm van een ontwikkelde samenleving is hun vreemd. Zo kennen ze bijvoorbeeld geen individueel grondbezit, en ook hun veestapels zijn gemeenschappelijk eigendom. Ze hebben geen belastingstelsel, geen regulier leger, geen politie, geen gevangenissen en geen ambtenaren. Hun arbeidsethos kan het best worden omschreven als een permanente vorm van staking. Daarbij houden ze er merkwaardige gedragsregels op na. Om u een voorbeeld te geven: vraagt iemand je om een gift, wat wij bedelarij noemen, dan mag dat onder geen beding geweigerd worden…’ Omdat de rijkskanselier niet direct reageert en al helemaal niet met de verhoopte afkeuring, voegt Büttner eraan toe: ‘In feite vertonen hun maatschappelijke verhoudingen een frappante gelijkenis met de ideale staat van de socialisten.’

Nu fronst Bismarck wel degelijk zijn zware wenkbrauwen. Als hij ergens de pest aan heeft, dan is het wel aan de sociaaldemocraten met hun streven naar een klasseloze maatschappij. Misschien biedt zo’n kolonie een kans te onderzoeken hoe dat heilloos streven voor eens en altijd uitgeroeid kan worden.

‘Gelukkig verzet het Rijnlandse Zendingsgenootschap veel zinnig werk,’ gaat predikant Büttner verder. ‘Dat is bittere noodzaak, begrijpt u, de roomse missionarissen rukken ook in dit deel van Afrika steeds verder op. Ze zijn al in het noorden bij de grens met Angola gesignaleerd.’ Hij weet dat de rijkskanselier, een vrome lutheraan, een nog diepere afschuw heeft van katholieken dan van het socialisme.

‘En de lutherse zending heeft al een goede vertegenwoordiging in Zuidwest-Afrika?’

‘Jazeker, maar helaas nog zonder solide missieposten. Dat zal alleen mogelijk worden als we kunnen rekenen op bescherming door Duits bestuur. Anders zullen de inboorlingen blijven rondzwerven en steeds weer terugvallen tot het heidendom.’

Terwijl ze teruglopen naar de villa verzucht Bismarck hoofdschuddend: ‘En met deze inboorlingen zullen we straks verdragen moeten gaan sluiten…’

Maar Büttner toont zich optimistisch: ‘Ja, het sluiten van verdragen is nu eenmaal de beste manier om het land onder controle te krijgen. Ik verwacht niet veel problemen. Hoewel ik u erop wil wijzen dat ervaring met lokale gebruiken en kennis van inheemse talen wel eens van doorslaggevend belang kunnen zijn.’

‘En u spreekt de Afrikaanse talen vloeiend?’ begrijpt de rijkskanselier direct.

‘Inderdaad, uitgezonderd het Kaap-Hollands.’

‘Wordt dat nog steeds gesproken? De Kaap is nu toch Brits?’

‘De Hollandse Boeren spreken het en de afstammelingen van de Khoisan hebben het van hen overgenomen. Door blanken worden ze wel Hottentotten genoemd.’

‘En die Hottentotten zitten in Zuidwest-Afrika?’

Büttner knikt.

‘Wat hebben ze daar te zoeken?’

‘Ze wonen er.’

‘Hm. En zijn die Hottentotten van enig belang?’

Opnieuw aarzelt Büttner een moment. ‘Onlangs heb ik van broeder Olpp uit Gibeon een brief ontvangen. Hij verricht daar zendingswerk. Olpp liet weten dat er onder deze Hottentotten een nieuwe, niet te onderschatten leider is opgestaan.’

Als een halfjaar later de conferentie officieel wordt afgesloten, zijn de leden van de Koloniale Vereniging zeer te spreken. Meer dan een miljoen vierkante kilometer Afrika is binnen Duitse invloedssfeer gebracht. En daarmee maken, naar ruwe schatting, veertien miljoen Afrikanen in Oost-Afrika, Togoland, Kameroen en Zuidwest-Afrika een goede kans zich binnenkort Duits onderdaan te mogen noemen. Afspraak is dat de rechten en tradities van de inheemse volkeren zullen worden gerespecteerd. Alle belanghebbenden zijn het erover eens dat de exploitatie van Zuidwest-Afrika het meest veelbelovend lijkt. Over de vaststelling van de staatkundige grenzen is het nodige te doen geweest, maar uiteindelijk is daarover, met instemming van alle westerse mogendheden, toch een consensus bereikt.

Zo vormt de Oranjerivier de zuidgrens tussen het nieuwe Duitse protectoraat en de Engelse Kaapkolonie. De noordgrens met Angola leverde geen enkel probleem op. Maar over de oostgrens was lang geredetwist. De Britten hadden, nota bene tijdens de opening van de conferentie, Bechuanaland nog gauw tot Engels gebied verklaard, zodat een hoogoplopend dispuut alleen met een liniaal beslecht kon worden. Nu loopt er op de landkaart een kaarsrechte lijn, dwars door de Kalahari – het eeuwenoude woongebied van een aantal Afrikaanse volkeren die, net als overal elders op het continent, nog niet geïnformeerd zijn over de genomen besluiten.

-

TWEE

‘IK ZAL U WETEN TE VINDEN IN UW EIGEN HUIS…’

Met beslagen bril tuurt dr. Heinrich Ernst Göring in een mist zo dik als melk. Vanuit het zuidelijke poolgebied heeft een zuidwester, scherend over de onstuimige oceaan, een muur van waterdamp opgeworpen. Daarachter schuilt het nieuwe protectoraat. Het is 2 september 1885 als voor de kust bij Walvisbaai een Duitse kruiser het anker uitgooit. Aan boord houdt de pasbenoemde keizerlijke afgezant zich met moeite staande. Dr. Göring voelt een neiging tot braken en zijn darmen zijn al wekenlang van slag. Maar is hij bereid welk ongemak dan ook met lijdzaamheid te dragen. Zijn plichtsbesef is onvoorwaardelijk en het vertrouwen in zijn opdracht grenzeloos.

Rijkskanselier Von Bismarck zelf heeft het hem met stelligheid verzekerd: hij is de aangewezen man. Iets wat dr. Göring alleen maar kon beamen. Goed, als provinciaal rechter mocht zijn staat van dienst de nodige beperkingen kennen – zijn kennis van het internationaal recht is daarentegen indrukwekkend. Want volkenrechtelijk kunnen we ons geen fouten permitteren, daar had de rijkskanselier bij herhaling met nadruk op gewezen. De lokale stamhoofden dienen uit vrije wil in te stemmen met een vriendschapsverdrag en zich zonder dwang onder bescherming van de Duitse keizer te stellen. Voor het soepel verlopen van de onderhandelingen was het een voordeel dat Göring geboortig is uit Emmerich, vlak bij de Nederlandse grens. Zodoende spreekt hij voortreffelijk Hollands. Zelfs zijn gebrek aan enige ervaring in Afrika vond de kanselier geen obstakel. Hij zou er niet alleen voor staan. Ter ondersteuning kreeg hij een delegatie mee onder leiding van Carl Gotthilf Büttner. Als geen ander kent de predikant de tradities en eigenaardige gewoonten van de inheemse bevolking.

Uit de mistige baai maakt zich een stel roeiboten los. Duikend over de turbulente golven sturen ze in de richting van het schip. Niet geheel gerust volgt dr. Göring hoe de wankele bootjes dobberend langszij worden gemanoeuvreerd. Het is toch een schande dat de Engelsen nog te beroerd zijn om een fatsoenlijke steiger aan te leggen. Er wordt een touwladder uitgegooid. Met een hoffelijk gebaar maakt dr. Göring de delegatieleden duidelijk dat hij, gezien zijn leidinggevende functie, als laatste van boord zal gaan. Zonder aarzelen gooit predikant Büttner zijn been over de reling, behendiger dan je van zo’n stijve hark verwachten zou. Vervolgens is het de beurt aan Louis Wolfram. De jonge advocaat zal hem als secretaris met administratieve en legale zaken terzijde staan. Aanvankelijk vond dr. Göring hem een nogal onpeilbare snuiter. Wolfram combineerde een ontwapenende oogopslag met een vreemd trekje rond zijn mond, dat je makkelijk voor neerbuigend of zelfs sarcastisch kon houden. Maar tijdens de lange zeereis bleek hij reuze mee te vallen. Hij had zich een brave jongeman getoond, zonder veel pretenties – keurig had hij zorg gedragen voor zijn uniformen en laarzen. Ten slotte stapt het derde delegatielid van boord. Hugo Ottenweller is een veteraan van de Frans-Pruisische oorlog met de rang van luitenant, maar om volstrekt onduidelijke redenen heeft Berlijn hem voor deze missie tot politiecommissaris benoemd. Omdat er verder geen agenten zijn meegestuurd, heeft Ottenweller voorlopig geen ondergeschikten onder zijn bevel. Hetgeen een meevaller mag heten. Het bleek een nogal zelfingenomen, om niet te zeggen onbeschofte slungel, die eerst maar eens moest leren dat hij zijn meerdere – te weten de keizerlijke afgezant – absolute gehoorzaamheid verschuldigd was.

Terwijl de delegatieleden richting strand worden geroeid en in de nevel verdwijnen, komt een derde bootje langszij. Dr. Görings darmen knijpen samen. Met groeiende weerzin heeft hij dit moment zien naderen. Tenslotte is hij van middelbare leeftijd en nogal corpulent. Moeizaam zet hij een voet op het touwladdertje, dat onder zijn gewicht vervaarlijk kraakt en zwiept. Met een zware plof belandt hij in het bootje. Hij herstelt zich, trekt zijn dikke jas recht en zet zijn tropenhelm weer op. De twee zwarte mannen die hem overeind hebben geholpen, steken de riemen opnieuw in het water en sturen het bootje schuin omhoog tegen de bruisende golven. Göring besluit niet te nadrukkelijk naar de roeiers te kijken. Eerlijk gezegd heeft hij slecht één keer eerder een neger gezien. Dat was in de dierentuin van Berlijn, op een tentoonstelling over natuurvolkeren. Daar was de afstand tot de primitieve wilde nogal groot geweest: hier zit hij er bijna bovenop. Zo te zien valt het roeien de mannen zwaar. Ondanks de kille wind gutst het zweet van hun lijven. Göring heeft ergens gelezen dat kleurlingen meer transpireren dan Europeanen. Nou dat klopt. En het is extra zichtbaar omdat ze nogal schaars gekleed zijn. In feite dragen ze niets meer dan een gerafelde broek.

Op nog geen vijftien meter van het strand loopt het bootje vast. Een van de inboorlingen, de langste en de zwartste, stapt overboord en laat zich in het kniediepe water zakken. Hij komt naast hem staan, maakt een graaibeweging met zijn hand en wijst vervolgens met de duim over zijn schouder. Er blijft dr. Göring weinig keus: het is een kwestie van drijfnat en zonder enig decorum door de branding waden of door een inboorling aan land worden gedragen, wat welbeschouwd kan worden opgevat als een eerste teken van welkom en respect.

Vanuit het wiebelige bootje hijst dr. Göring zich op de rug van de man, klemt zijn dijbenen rond diens heupen en slaat zijn armen om diens torso. Even zwikt de Afrikaan, ondanks zijn bijna Griekse musculatuur, licht door de knieën. Maar dan richt hij zich op en torst de zware last door het water naar de kust. Hulpeloos sluit dr. Göring de ogen en snuift het zure zweet op. Hij kan niet anders, zijn wang rust tegen het gekroesde haar.

Vanaf het strand kijken de delegatieleden vol belangstelling toe of de afgezant ongedeerd het vasteland zal weten te bereiken of dat zijn drager halverwege in elkaar storten zal. Nog snel sluit Ottenweller met Wolfram een weddenschap, die Wolfram prompt verliest. Eenmaal op het droge laat de Afrikaan zijn lading onverschillig van zijn rug glijden en loopt zonder een woord te zeggen met zijn makkers weg.

Dr. Göring strekt zijn wankele benen, waarin de oceaan nog zit. Onder zijn laarzen meent hij de Afrikaanse grond licht te voelen trillen. Het is alsof het nieuwe Duitse protectoraat zijn eerste keizerlijke afgezant met een huivering ontvangt. En dat is wederzijds. Hij kijkt op naar de kolossale zandduinen, waartegen spookachtige flarden sluipen. Deze ijzige kennismaking is niet bepaald wat hij zich van zijn aankomst in Afrika heeft voorgesteld.

De voorbereidingen op de profetische trek hebben al een jaar in beslag genomen. Er is enorm veel werk verzet. En nog steeds wordt iedere dag, zelfs na het vallen van het duister, het leven in Gibeon bepaald door geschuur en geschaaf en het gedreun van talloze hamers – afgewisseld met omstandige palavers en soms een stevige vloek. Alle watervaten zijn inmiddels klaar, maar de werkzaamheden aan de honderden wagens en het viervoudige aan wielen zijn nog in volle gang. Ieder voertuig moet ruimte bieden aan de benodigdheden van ten minste vijf families.

Overal hangen huiden van springbokken en koedoes te drogen – gereed om gelooid te worden. Naast de Visrivier zit een twintigtal schoenmakers in een kring. Uit soepel leer snijden en naaien ze vele paren schoenen. De meeste Witboois zullen de lange tocht te voet gaan, en ze moeten zich beschermd weten tegen slangen, schorpioenen en de gemene doorns die overal uit het zand priemen. Omdat de schoenmakers Witboois zijn en trots op hun vakmanschap, maken ze zich er niet gemakkelijk van af: ieder paar wordt van een kleurige en vrolijke versiering voorzien.

Onder leiding van !Nanses naaien de vrouwen warme kleding en uit geitenvel worden draagzakken gemaakt: onderweg zullen er zeker baby’s worden geboren. Naast hen ligt al een berg gevlochten matten klaar voor snel in elkaar te zetten en te demonteren pontoks. Uit hout en leer zijn potten en pannen gefabriceerd. De grote hengsels dienen ter eenvoudige bevestiging over de rug van lastdieren. Geïnstrueerd door haar moeder verzamelt Didis met andere meisjes tot in de verre omtrek kruiden, wortels en boomschors, opdat er later poeders voor wonden en drankjes voor zieken zullen zijn. En in de avond snijden ze uit botten en hoorns pijpjes om te kunnen roken, en uit de wortels van acacia’s vlechten ze meterslange touwen.

Nog iedere dag arriveren er nieuwe familiegroepen. Ze hebben gehoord over de voorgenomen trek en terstond hun armzalige nederzettingen, tot ver in de Kalahari, achter zich gelaten. Kunnen ze misschien helpen met het werk? Mogen ze zich dan aansluiten bij de Witboois? Ze zijn toch allemaal Nama. Zijn niet ook zij op de wereld gezet door Tsui-//goab, of anders wel door de christelijke God? Hun voorvaderen zijn toch ook geboren uit de buik van een en dezelfde oermoeder van de Khoisan? Is het dan niet logisch dat ook zij delen in de door Hendrik voorspelde toekomst, waarin het altijd regent en het gras tot aan je heupen groeit?

Hendrik geeft iedereen toestemming te blijven. Hij concentreert zich op de verdeling van de belangrijkste taken. Zo wordt zijn zoon Salomo, die de tafels kent en een fraai handschrift heeft, tot schoolmeester benoemd. Onderweg mogen de kinderen niet van onderwijs verstoken zijn. Bij de Schotse handelaar Robert Duncan, die met een Nama-vrouw is getrouwd, bestelt hij dikke riemen papier, flessen inkt en dozen kroontjespennen. Duncan heeft ook geweren gebracht en een kist munitie ter bescherming van het volk tegen luipaarden, hyena’s en eventueel rondtrekkende rovers. Om te voorkomen dat een deel van de kudde onderweg geslacht moet worden, geeft hij Jeremiah, zijn een na oudste zoon en een uitmuntend jager, opdracht met de beste schutters het nodige wild te schieten, opdat het vlees tijd krijgt te drogen tot smakelijke repen biltong.

Te midden van alle bedrijvigheid heeft hij weinig tijd voor Friedrich Olpp. Maar steeds als hij hier of daar de voortgang inspecteert, loopt de zendeling met hem op en valt hem lastig met zijn vermaning. ‘Beste Hendrik, hoe durf je in vredesnaam God ongehoorzaam te zijn? Begrijp dan toch: met je besluit vorm je een pact met de duivel. Je gang leidt rechtstreeks naar de hel.’

‘Zoals men iedere boom aan zijn vruchten kan herkennen, zo wordt de mens herkend aan de vrucht van zijn inspanningen,’ antwoordt Hendrik geduldig en keurt de hoefijzers van een paard.

‘Hoe kun je de met jouw hulp gebouwde kerk zomaar achterlaten?’

‘God zal met ons meetrekken en vanaf nu genoegen nemen met een pontok.’

Tot het uiterste wil Olpp zich inspannen om Hendrik te weerhouden van zijn onzalig plan. Hij doet zelfs een gewaagd appel op diens geweten. ‘Hoe durf je de tradities van je volk te miskennen en in opstand te komen tegen je vader, de leider van de Witboois?’

Nu blijft Hendrik geërgerd staan. Hij denkt even na en zegt: ‘Werd niet ook David tot koning gezalfd terwijl Saul nog leefde en koning was?’

Die zondag probeert een wanhopige Olpp opnieuw tijdens zijn preek de hele gemeente, die Hendrik dreigt te volgen, te overtuigen van haar dwaling. Aandachtig luisteren ze en na afloop van de dienst zeggen ze hem in alle oprechtheid: ‘Zij die met Hendrik rijden zullen zalig worden, zelfs de heidenen onder hen.’ Waar ze die tekst vandaan halen is hem een volstrekt raadsel.

Daarna ontwijkt Hendrik hem en negeert zijn vragen. Als Olpp genoeg heeft van het hardnekkig zwijgen houdt hij hem nog één keer staande en vraagt waarom hij zo heimelijk doet. Opnieuw rechtvaardigt Hendrik zich met een citaat uit de Bijbel: ‘Hebben de oude profeten niet altijd in het verborgene en in raadsels gesproken? Pas nadat hun profetie was vervuld, spraken ze weer in alle openheid.’

Nu is het Olpp wel duidelijk: Hendrik is slachtoffer van een valse goddelijke openbaring. Hij ziet het als zijn plicht dit zorgwekkende gegeven te melden bij het zendingshoofd in Okahandja. Adolf Heidmann geeft hem het dringende advies de religieuze fanaat Hendrik Witbooi wegens godslastering en recalcitrantie af te zetten als kerkoudste. Dat breekt Olpps hart. Vanaf nu zal hij slechts preken voor een handjevol achterblijvers die het wel zo veilig vinden in de buurt van zijn altijd goedgevulde voorraadkast. Het zijn voornamelijk de bejaarde raadslieden van vader Mozes Witbooi. Ook die blijft voorlopig in Gibeon rustig zijn pijpje roken. Wel heeft hij de tocht zijn zegen gegeven, met de toezegging hun na te zullen reizen zodra het beloofde paradijs gevonden is.

Op een ongekend milde septemberdag van het jaar 1885 verlaat een enorme colonne – zoals nooit eerder waargenomen in Namaqualand – de tijdelijke rustplaats Gibeon. Vele, vele honderden Nama – mannen, vrouwen, kinderen, grijsaards, gebrekkigen en blinden – trekken met honderden ossenwagens en evenzoveel zwaarbepakte lastdieren, gevolgd door duizenden koeien, geiten, schapen en een nooit geteld aantal honden, in een enorme wolk stuifzand langs de randen van de droge Kalahari in de richting van het noorden.

In diezelfde septembermaand, nog geen week later, dobbert vierhonderd kilometer ten zuiden van Walvisbaai een Duitse tweemaster voor de kust. Al urenlang drijft de brik verloren rond, overgeleverd aan een windstilte die totaal is. De zeilen hangen er doelloos bij. Een vijftal ingenieurs – allen leden van een mijnexpeditie – slentert humeurig over het dek. Alleen Ludwig Conradt, een tweeëndertigjarige boormeester, bestudeert door een verrekijker de imposante kustlijn. Er gaat iets troosteloos van uit. Hij neemt nog maar een slok cognac. Zijn specialiteit is het op grote diepte boren naar mineralen, hoewel zijn ware passie het vinden van water is. In feite heeft iedere vloeistof, zo beweren zijn Hamburgse vrienden, zijn onverholen interesse. Verdomme, denkt hij, hebben we meer dan honderd dagen op die klotezee gezeten, kunnen we eindelijk aan land gaan, worden we tegengehouden door een onzichtbare hand van boven.

Nu komen ook de andere passagiers, onder wie de landbouwkundige Ernst Aschenbach en zijn echtgenote, aan dek poolshoogte nemen. Langzaam drijft het stuurloze schip een baai binnen en koerst in de richting van een rotsige landtong die evengoed een eiland kan zijn. De kapitein brult tegen de matrozen. Maar nog voor ze het anker overboord kunnen gooien, steekt plotsklaps een krachtige wind op. Uit alle macht probeert de kapitein de brik bij te sturen. Conradt grijpt zich aan de reling vast. De afstand tussen schip en landtong wordt in rap tempo kleiner; het schuim van de branding sproeit al over zijn gezicht. Nu trekt de zuidwester in een oogwenk heftig aan en verstevigt zijn greep op de zeilen van het schip.

Later herinnert Conradt zich precies hoe met een enorme klap de fles cognac uit zijn handen werd gerukt en hijzelf, onder dreunend gekraak, werd weggespoeld door een ijskoude golf. Pijnlijk tegen de rand van een gangboord gesmeten, hervindt hij met moeite het bewustzijn. Beide masten zijn afgebroken. Na een halfuur bonken en stoten tegen een onzichtbare klip geeft de scheepsbodem zich gewonnen en slaat lek. Alle passagiers moeten snel de reddingsboten in. Vanaf de oprijzende golven ziet Conradt hoe in de verte het schip slagzij maakt. De wind stuwt het kansloos richting volle zee, en daar gaat de tweehonderdzestig ton zware brik met een lange, diepe zucht in een waterkolk ten onder.

Stormkracht stuwt het water tot nieuwe hoogtes op. De andere reddingsboten raken uit zicht. Hij ziet de rotsgevaarten van de landtong onafwendbaar dreigen. Conradt beseft pas dat zijn reddingsboot kapotgeslagen is als hij twee handen onder zijn oksels voelt. Voorzichtig wordt hij tussen scherpgekante rotsen op een platte steen getrokken. Knipperend opent hij zijn schrijnende ogen. Over hem heen buigen zich twee mannen met gele gezichten en donkere spleetogen. Mijn god, hij zal toch niet in China zijn aangespoeld? De twee slaan wat krabbetjes en zeewier van zijn schouders. Versuft kijkt hij om zich heen en ziet hoe verderop een blanke man, behendig over de rotsen klauterend, hun kant uitkomt. Dichterbij gekomen slaat hij opgelucht de handen ineen. ‘Godzijdank, je hebt het overleefd!’ roept hij in Platduits. Vloekend en met een paar nijdige trappen jaagt hij de twee mannen weg.

‘Waar ben ik?’ vraagt Conradt klappertandend. Hij is drijfnat en op deze hoge rotspunt waait het bitterkoud.

‘Dit is Shark Island,’ zucht de man vermoeid, alsof Conradt naar de bekende weg vraagt. ‘Kom mee, wegwezen hier.’ Hij neemt hem bij de hand en leidt hem tussen de rotsblokken door.

‘Is dit wel Duits gebied?’ wil Conradt weten terwijl hij vanaf een laatste steen op een stuk drooggevallen strand springt.

‘Nou, dat is te zeggen…’ begint de man en hij blijft staan. ‘Kijk, het zit zo: de Britten beweren dat Shark Island nog steeds van hen is, maar wij zeggen dat het inmiddels van ons is. Daar maken ze in Berlijn en Londen nou ruzie over. Maar het komt allemaal vanzelf wel goed. Kijk maar…’ Hij wijst naar het drabbige zand onder hun voeten. ‘Bij laagwater is het eiland met het land verbonden en dan dus automatisch deel van het Duitse Rijk.’

Conradt staart hem wezenloos aan.

‘Dus, met andere woorden: bij hoogtij is het Engels, bij laagtijd is het van ons. Nou denk je natuurlijk, wat een gesodemieter om zo’n stomme rotshoop? Hebben ze in Berlijn en Londen niks beters te doen? Maar Shark Island zit vol guano en als de Britten eenmaal toegeven dat het Duits is, is alle vogelstront van ons!’ Opgetogen kijkt hij Conradt aan.

Ze lopen verder over het strand. ‘Weet je dat ik wel eens droom van meeuwenpoep,’ zegt de man doodernstig. ‘Maar tot het zover is vang ik kathaaien. Vanwege de olie, zie je, iedere farmaceut is daar tuk op…’

‘Dit ís toch Zuidwest-Afrika?’ Conradt wil zekerheid.

‘Ja, ja, wat dacht je dan? Hoewel we dit gedeelte Lüderitzland noemen. De heer Lüderitz heeft het namelijk hoogstpersoonlijk van een Hottentot-opperhoofd gekocht.’

Ineens vraagt Conradt zich af wat er van de andere passagiers is geworden. Een stuk verderop herkent hij in een groepje verzopen gedaantes zijn collega-mijningenieurs. Goddank hebben ze het allemaal overleefd, net als Ernst Aschenbach en zijn echtgenote. Ze zitten er aangeslagen bij. Als hij informeert naar de anderen – naar de bemanning en de kapitein –, schudden ze alleen hun hoofd.

‘En de lading?’

‘Alles naar de kelder,’ zegt Hartmut Huhnstock, hoofdingenieur en leider van de expeditie.

De haaienvisser wenkt hen driftig. ‘Kom, kom, blijf niet in die natte troep zitten.’

‘We kunnen toch niet zomaar weggaan?’ vindt een ingenieur. ‘Moeten we niet wachten? Misschien heeft iemand zich toch weten te redden.’

‘Welnee, die zijn allang verzopen of anders opgevreten!’ roept de haaienvisser. ‘Kom, kom, laten we snel naar huis gaan. Straks vatten jullie nog kou.’

Wat de belangrijkste Duitse vestiging in Lüderitzland moet zijn, bestaat uit niet meer dan vier houten huizen. Op het uitgestrekte strand staan ze er kaal en kwetsbaar bij. Zover het oog reikt is er geen boom, geen struik, nog geen grassprietje te bekennen. Uit een van de huizen stormt een broodmagere man in een versleten jas naar buiten. ‘Hadden jullie drinkwater aan boord?’ vraagt hij zonder te groeten.

‘Natuurlijk,’ antwoordt Conradt. ‘Ik weet niet hoeveel, maar in ieder geval was er nog voldoende bier, cognac, rum en brandewijn.’

‘Verdammt! Scheisse!’ schreeuwt de man. ‘We hebben nog maar voor vijf dagen water. Pas over vier weken komt er weer een schip uit Kaapstad.’

‘En we hadden vijf varkens…’ mompelt de jongste mijningenieur. ‘Wat zou er van die arme beesten geworden zijn?’

‘Vlees hebben we genoeg. Water, man. Water! Alles draait in dit verrekte land om water…’ Wanhopig blijft hij naar de zee staan turen. Ineens draait hij zich om en kijkt met afkeer naar de drenkelingen. Zeven dorstige kelen extra, zie je hem denken.

Bij het eerste huis worden ze binnen gevraagd en krijgen ze droge kleren. Mevrouw Aschenbach moet zich tevredenstellen met een deken. Pas als ze allen met een mok smerige, maar wel warme koffie in de handen zitten, komt het besef dat al hun persoonlijke bezittingen voorgoed verloren zijn. De jongste ingenieur begint over de foto’s van zijn verloofde en Hartmut Huhnstock over de verloren kisten wapens en munitie. Hoe moet hij nu mijnconcessies in handen zien te krijgen? Ernst Aschenbach, met wie je alleen over schapen kunt praten, en dan nog uitsluitend over de speciale soort die hij gaat fokken, vraagt zich af of zijn secuur verpakte sigaren mogelijk het zoute water hebben overleefd. Voor iemand hem uit de droom kan helpen, sist hij iets nijdigs tegen zijn vrouw. Ze heeft een onstuitbare huilbui. Al haar jurken is ze kwijt.

‘We zullen bericht moeten sturen naar Berlijn, naar de Koloniale Vereniging en het ministerie,’ zegt Huhnstock zorgelijk. ‘Een fraai begin van onze onderneming…’

‘Kop op, niet bij de pakken neerzitten!’ roept de haaienvisser, nog steeds uitgelaten over de onverwachte komst van de drenkelingen. ‘Morgen weer een dag.’ Als niemand zich gevoelig toont voor zijn optimisme, fluistert hij tegen Conradt dat hij thuis nog twee flessen wijn heeft. Conradt zet de mok neer, komt overeind en zegt tegen de anderen dat hij een luchtje gaat scheppen.

Het huis van de haaienvisser blijkt een ellendig krot, wat terzijde van de overige huizen, zodat het in z’n eentje de achterbuurt vormt. Binnen worden twee lege conservenblikken volgeschonken en de man houdt Conradt een tabakszakje voor. Eigenhandig gefabriceerd uit een walvisoog. Het oog vormt de inleiding van zijn lang en droevig levensverhaal, met speelschulden in de Kaap als hoofdmoot. Conradt luistert met een half oor. Voor het open raam van het krot verdringen zich steeds meer geelbruine gezichten met nieuwsgierige smalle ogen.

‘Wie zijn dat toch?’ valt Conradt hem in de rede. Gepikeerd kijkt de haaienvisser op en gooit een paar oude schoenen naar het venster. ‘Dat zijn Nama. Je hebt verschillende soorten. Het duurt wel even voor je ze uit elkaar kunt houden. Dit zijn Bethanië-Nama. Van hun hoofdman Josef Fredericks heeft Lüderitz een flink stuk kust gekocht. Voor vijfhonderd pond en een stel geweren. Nou ja, gekocht…’ Hij schenkt nog eens bij. ‘Die inboorlingen zijn ongelooflijk stom. Ze dachten dat Lüderitz onderhandelde over een gebied berekend in Engelse mijlen. Maar zoals je weet is de Duitse geografische mijl vijf keer zoveel als een Engelse. Daar kwamen ze een beetje laat achter.’

Na de tweede fles wordt Conradt overvallen door een intense triestheid. ‘Wat een ramp…’ begint hij klagerig. ‘Alles ben ik kwijtgeraakt: boorwerktuigen, vijf windmotoren, kruit, dynamiet en nog veel meer. Wat moet ik in godsnaam beginnen?’

‘Wat kan jou het schelen!’ Monter slaat de haaienvisser hem op de schouder. ‘Ga je toch wat anders doen. Dit is het eldorado, man, hier kun je zo rijk als Croesus worden!’

‘Hoe lang zit je hier al?’ Conradt kijkt naar het smerige bed vol vodden in de hoek.

‘Tien jaar,’ roept de man blijmoedig, en dan voegt hij er peinzend aan toe: ‘Tenminste, dat geloof ik… Het kan ook wel vijftien jaar zijn. Weet je, je wordt hier nogal vergeetachtig. De zon brandt de godganse dag op je harses, zie je… Maar hoe dan ook: dit is hier een waar paradijs.’

Met het glas in de handen loopt Conradt naar buiten. Hij kijkt omhoog naar de indrukwekkende zandduinen, waarvan de toppen rafelig verstuiven. ‘Zijn hier eigenlijk eerder mijnexpedities geweest?’

‘O ja, zo vaak. Laatst nog een groep van wel veertien Britten.’

‘En hebben ze wat gevonden?’

‘Weet ik veel. Ze zijn allemaal omgekomen in de woestijn.’