‘Ik kan mijn moeder niet uitleggen wat er in mijn hoofd omgaat, wat ik zie, proef, voel en hoor. Het is alsof we in twee treinen zitten die kortstondig naast elkaar rijden, bijna op dezelfde snelheid, waardoor je, juist door de veilige kloof, ongegeneerd naar binnen kunt staren. Je kijkt en je komt heel dichtbij, maar echt contact is onmogelijk, en dan rijdt de trein alweer door en blijf je achter met het vlakke land en het lege uitzicht.’

==

Noah Kremer kan geluiden proeven en ziet letters en cijfers in kleuren. Samen met zijn vriend Teun gaat hij op een ontdekkingstocht van de zintuigen om de grenzen van de perceptie te verkennen.

Haro Kraak

Lekhoofd

Roman

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

Deze uitgave kwam tot stand met medewerking van Van Grunsven Creative Management,
zie ook www.vangrunsvencm.com

==

==

© 2016 Haro Kraak

Omslagontwerp Claire Witteveen

Foto van de auteur Jelmer de Haas

E-book Perfect Service, Schoonhoven

==

ISBN 978 90 254 4742 7

NUR 301

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 254 4741 0

==

www.atlascontact.nl

www.harokraak.nl

I get a bad taste in my mouth out here... aluminum... ash...

like you can smell a psychosphere.

– Rust Cohle

(Nic Pizzolatto, True Detective, 2014)

Proloog

Mijn vader knoopte de choker zorgvuldig om zijn nek, niet te strak, want dan was het net alsof hij een halsband droeg, maar ook niet te losjes, anders kon de warmte of de waarheid hem zomaar ontsnappen. En dat moest hij niet hebben, zeker vandaag niet. Nadat hij zijn adamsappel had bedekt, stak hij zijn hoofd in het trapgat en riep: ‘Komen jullie?’

Ik stond al klaar, wachtend op zijn startsein. Hij had zijn lichtgroene broek aan en trok baantjes door de gang, het hoofd gebogen. Op de trap klonk gestommel en gezucht: de vrouwen kwamen eraan, met iets meer haast dan ze zouden willen. Bij de deur bleef mijn vader staan en gebaarde naar buiten. Een voor een liepen we de voordeur door, mijn moeder, mijn zusje en ik. Op het grind bleven we wachten.

‘Een momentje,’ zei mijn vader en hij liep de gang weer in.

Het was een zaterdag en Boelie was al twee dagen kwijt. Ik had hem voor het laatst gezien voordat ik naar voetbaltraining ging op donderdagavond. Toen ik thuiskwam was hij nergens te vinden. Ik keek in de plastic mand tussen de schone was, waar hij graag op ging zitten als die warm uit de droger kwam, maar daar was hij niet en er zaten ook geen haren op de kleren. Mijn vader zei dat Boelie wel terug zou komen, heus, zo ging dat toch altijd met katten, en anders zouden we in het weekend gaan zoeken. Hij rook naar vers zweet en zei dat alles goed zou komen. Ik weet niet of het aan de vertrouwde geur lag, maar ik geloofde hem. Na mijn wedstrijd, we hadden met 3-1 van Hilversum D1 gewonnen, was het zover: we gingen de buurt in.

Met de verrekijker om zijn nek kwam hij na een paar minuten naar buiten en deed de voordeur op slot. ‘Komt misschien van pas,’ zei hij. En daarna tikte hij opgewekt tegen de papieren in mijn hand. ‘Kom, we gaan die krengen ophangen.’

Mijn zusje droeg de grote nietmachine met twee handen. Ze was goed ingepakt tegen de kou: muts, sjaal, wanten, winterjas. Als een pinguïn waggelde ze over het grind, ze zocht beschutting onder de lammycoat van mijn moeder en leunde tegen haar been. Die schudde Nina van zich af en zei: ‘Over een uurtje zijn we weer thuis.’

We belden aan bij buren en lieten een foto van Boelie zien. Ik ging op mijn knieën bij afvoerputten op de rand van de stoep zitten en hoorde hoe zijn naam echode. Mijn zusje en moeder nietten A4’tjes op bomen en trokken een blik sardientjes open, zijn favoriet. Mijn vader liep twintig meter voor ons uit en beloofde warme chocolademelk bij thuiskomst. Door de grote passen stuiterde de verrekijker van zijn borst.

Het was een fijne dag. Hoewel we Boelie niet vonden, hadden we gezamenlijk ons best gedaan, voor mijn kat. Nog weken later keek ik met trots naar de verweerde vellen op bomen en lantaarnpalen in de buurt. Het aanplakbiljet had ik zelf gemaakt. Elke letter en elk cijfer had een eigen kleur – de juiste kleur. Ik had besloten er geen beloning op te zetten. Die zou de mensen in de buurt alleen maar afschrikken: ze deden het niet voor het vindersloon.

==

Een paar weken later, het voorjaar kondigde zich al aan met koude, blauwe luchten en een harde winterzon, was ik een boompje aan het planten in de tuin. Op school hadden ze een actie bedacht om de ontbossing tegen te gaan. Er verdwenen per dag voetbalvelden vol bomen, en dat was heel erg, werd ons verteld, want zonder bomen kun je niet ademen, en dat wilden we toch niet laten gebeuren? Iedereen kreeg een kluit mee naar huis. Het ging vooral om het gebaar, geloof ik, want bij ons in de buurt waren bomen genoeg.

Toen ik met de schop op een hard voorwerp stuitte, wist ik zeker dat het een schat was. Ik schepte de aarde weg totdat het wijnkistje volledig zichtbaar was. Met de schop wrikte ik het open. Het eerste wat me opviel was hoe heel Boelie nog was. Zijn vacht was vies en ruw maar nog vol. Zijn buik lag open en er krioelden beestjes in allerlei kleuren over elkaar. Op zijn ogen na was alles nog intact: hoektanden, nagels, de vier kussentjes onder zijn poten. Met mijn schoen duwde ik Boelie op zijn zij en toen pas zag ik de wonden. Nadat ik een tijdje had staan kijken, langer dan strikt noodzakelijk, deed ik de kist dicht en begroef hem weer. De boom plantte ik ervoor, zodat Boelie in de schaduw zou liggen. In de dagen daarna praatte ik met niemand over mijn ontdekking. Praten zou niets oplossen: Boelie was dood.

==

Drie jaar later zat ik met Teun in de tuin te blowen en zei tegen hem dat er achter dat boompje een dode kat lag die eigenlijk was weggelopen. Ik was vijftien en hij zestien en we waren bijna zover dat we de hele wereld hadden ontrafeld, stukje voor stukje uit elkaar gehaald en weer opgebouwd. We begrepen hoe de dingen in elkaar staken, hoe alles met elkaar verbonden was, niemand hoefde ons iets te vertellen. Hij blies de rook uit, reikte me de joint aan en toen ik het stompje beetpakte, gaf hij me met zijn andere hand een klap op mijn schouder.

‘Hoe bedoel je, weggelopen?’

‘Nou, óf Boelie heeft zichzelf begraven óf iemand anders heeft het gedaan, maar het verhaal dat we vertellen is dat hij drie jaar geleden opeens wegliep en nooit meer is teruggekomen.’

‘En jij weet al bijna net zo lang dat dat onzin is?’ Hij kon niet geloven dat ik dat voor me had gehouden. Als ik niet meteen tegen mijn vader zou zeggen dat Boelie hier onder de grond lag te rotten, zou Teun het voor me doen. Hij liep vast terug naar het huis om te bewijzen dat hij het meende.

‘We hebben iets gevonden,’ zei ik de volgende ochtend tegen mijn vader. Hij zat in zijn stoel en las de krant. De grote papieren vellen knisperden toen hij ze dichtvouwde en zijn gezicht verscheen. Hij boog zijn hoofd om over zijn leesbril te kijken, zijn ogen samengeknepen tot sikkels.

‘Teun en ik. We waren op zoek naar de voetbal in de bosjes, linksachter mijn boom.’

Zijn adamsappel ging op en neer. Nadat hij de choker om zijn hals had gestrikt, beende hij de tuin in. Ik volgde op een paar meter afstand, probeerde hem bij te houden. Het kistje had ik zo uitgegraven dat een hoek uit de aarde stak. Hij tikte met de punt van zijn schoen tegen het verkleurde hout en zei: ‘Pak de schop eens uit de schuur.’

Dit keer was Boelie niet meer te herkennen.

Het was niet voor het eerst dat mijn vader zoiets had gedaan. Mijn zusje had het meteen doorgehad toen ze voor de gek werd gehouden, en zij was toen pas negen. Ze kwam thuis van zomerkamp, rende naar de vogelkooi en begon meteen te schreeuwen. ‘Dat is Coco niet!’

Ik zag de schrik in mijn vaders ogen. Met een foto was hij naar de dierenwinkel gegaan, zo’n gele wilde hij, met een vlekje op de linkervleugel.

De blik van een man die wordt betrapt herkende ik nu weer. En het verhaal dat hij vertelde om het te verklaren, kwam ook bekend voor – je zou bijna geloven dat hij geen andere keus had, als je niet beter wist. Nadat mijn vader over Boelie was gereden, die in de beschutting van de rechterachterband van zijn BMW lag te slapen, ging hij snel over tot handelen: hij groef een kuil tussen de bosjes, liet het hooi in het wijnkistje zitten, legde Boelie boven op het bedje, tilde het kistje in de kuil en schepte de aarde terug. Met een flinke steen markeerde hij de plek – voor als ik ooit klaar zou zijn voor de waarheid.

‘Ik ben blij dat die dag nu is gekomen,’ zei hij. En daarna begroeven we Boelie voor de derde keer.

1

Ze keek me aan. Mijn moeder blies op haar thee, het oppervlak rimpelde en kringen golfden door de mok. Ze nam een slok, slurpte voorzichtig. Haar ogen bleven contact zoeken met de mijne. Ging ik nog wat zeggen? Ik hapte naar adem – zo moet het eruit hebben gezien. Ik opende mijn mond om te spreken, maar er kwam geen geluid uit. Ik was onder water, mijn lucht was bijna op en ik kon schreeuwen wat ik wilde, maar niemand zou het horen, zelfs ik niet. Ze tikte met haar nagels op de mok. Was ze ongeduldig of leek dat maar zo?

‘Of wil je je verjaardag niet vieren? Ik vind zeventien een mooie leeftijd. Het is over een maand pas, dus je mag er best even over nadenken, maar als we met een groepje langskomen, moet ik dat wel tijdig weten, want ik moet dan iedereen vragen een gaatje open te houden, en als we met meer dan vier zijn, moet ik dat hier melden.’

Ze keek om zich heen en haar mondhoeken zakten. ‘Het zou leuk zijn als ze dan wat slingers of ballonnen ophangen, want het ziet er hier niet bepaald feestelijk uit.’ Ze lachte en nam nog een slok. ‘Ik zei toch dat ze de melk zouden vergeten? Dat doen ze altijd. Het is geen sterrenrestaurant hier, dat weet ik ook wel, maar toch, als je iets bestelt, moet je het krijgen.’

Met haar arm hoog in de lucht knipte ze in haar vingers. ‘Joehoe,’ riep ze. Haar stem klonk veel hoger dan zojuist. ‘Jongeman?’

‘Feiko,’ zei ik. Het kwam er langzaam en zacht uit.

‘Wat zeg je, liefje?’

‘Dat... is... Feiko.’

Hij kwam naar ons tafeltje gelopen. ‘Ik had los naast mijn thee wat melk besteld,’ zei mijn moeder. ‘Maar ik heb het nog niet gekregen.’

Hij stak zijn hand uit. ‘Dag, ik ben Feiko.’

Eerst vertrok haar gelaat en daarna verscheen een glimlach. Haar gezicht ging open als een vleesetende plant. ‘Aangenaam. Cato Kist. Moeder van Noah.’

Ze had zich altijd met haar meisjesnaam voorgesteld, maar nu pas sloeg dat ergens op. Nu had ze haar onafhankelijkheid, misschien had ze er zelfs iets te veel van, zoals je in de winter hele dagen kon verlangen naar de zomer, om er als het zover was niets mee te doen. Zo heb ik, zonder het toe te geven, tijden gehoopt op een ongeluk, waardoor niets meer uitmaakte behalve leven of dood. Ik had moeten weten hoe naïef dat was: overleven is niets meer dan toekijken hoe je ouder wordt. Weer een jaar voorbij. Ik kon geen enkele reden bedenken om mijn verjaardag te vieren. De datum alleen al benauwde me.

‘Zoiets vermoedde ik al,’ zei Feiko en hij wees naar mijn kapsel en toen naar dat van haar, de lok die bij ons beiden nooit wijkt. ‘Ik werk de laatste tijd veel met Noah. Het gaat steeds beter met hem.’

Ik knikte.

‘Fijn,’ zei mijn moeder. Ze vouwde haar handen om de warme mok en haar ring tikte op het aardewerk.

‘We hebben hier geen bediening,’ zei Feiko. ‘Als u aan de kassa hebt betaald voor melk kunt u zelf zo’n pakje uit de koeling pakken.’ Hij glimlachte. ‘Ik kan het wel even voor u pakken.’

‘Nee joh, ben je gek, dat hoeft niet. Noah doet het wel. Toch?’

‘Nou, dan kan het wel even duren,’ zei Feiko en hij liep richting de kantine.

Mijn moeder wendde zich tot mij, boog naar voren en zei op een harde fluistertoon: ‘Is dat jouw begeleider? Hij is wel erg jong. Of lijkt dat maar zo? Hij heeft een leuke bos krullen in ieder geval, en een vriendelijke oogopslag, maar waarom draagt hij geen witte jas? Of hoeft dat hier niet? Lopen hier verder wel artsen rond? Ik heb weer een rare irritatie in mijn buik de laatste tijd. Ik zou even willen praten met iemand die daar verstand van heeft.’

Feiko kwam terug met het pakje melk. ‘Dat is erg vriendelijk van u,’ zei mijn moeder. ‘Dat had echt niet gehoeven.’

‘Geen probleem.’ Hij streek met zijn hand door zijn haar, zijn krullen wuifden heen en weer en vielen meteen terug op hun plek. ‘Nou, ik laat jullie weer even. Tot ziens.’

Mijn moeder pulkte met haar nagels aan het karton en scheurde het een stukje open. Door de kleine opening druppelde ze wat melk in haar thee en daarna zette ze het pakje naast haar tas. Met haar elleboog stootte ze tegen de mok, die over de rand van de tafel viel en op mijn schoot landde, van mijn bovenbenen stuiterde en op de grond in vijf stukken brak.

‘K-U-T!’ Ze schoof meteen op zodat de thee niet over haar schoenen liep. ‘Sorry liefje! O, wat stom.’ Uit haar tas viste ze een pakje tissues die ze een voor een op mijn schoot drapeerde. ‘Shit zeg. Zo onhandig van me.’

Een zuster zag ons en schoot te hulp. Ze raapte de scherven op, pakte een dweil en zei: ‘Kan ik nog wat voor u doen, mevrouw Kremer?’

‘Een nieuwe thee, graag. Met een klein beetje melk ernaast. O nee, laat maar, alleen thee.’ En tegen mij: ‘Doet het pijn? Zullen we even droge kleren voor je pakken?’

Ze rolde me terug naar mijn kamer, waar ze me hielp een boxer en een schone broek aan te trekken. ‘Zo,’ zei ze toen we klaar waren. ‘Weet je wat ik me zojuist realiseer? Dat dit net zoals in Brussel was. Weet je nog? Je was nog maar een baby. Met dat netje over je hoofd. Maar kijk hoe goed je gelukt bent.’

Haar koude handen vouwden zich om mijn wangen. ‘Nou ja, van buiten ben je in elk geval perfect. Net je moeder.’

Ze glimlachte een grote zucht en de huid rond haar jukbeenderen ontspande. ‘Zou het misschien door die pan water komen?’ vroeg ze. ‘Daar dacht ik laatst aan. Ik ben geen arts natuurlijk, maar dat zou kunnen. Zo’n gekke gedachte is dat toch niet? Van mij heb je het in elk geval niet.’

==

Als mijn tante niet had geweten dat je lauw in plaats van koud water moet gebruiken, was ik nu kaal geweest. Niet kaal als mijn vader – hij heeft nog een krans van haar langs zijn slapen en zijn achterhoofd – maar kaal als een kankerpatiënt. Of, beter nog: kaal als een baby, alleen een zacht donsdek op mijn kruin. Zo kaal als ik toen was, elf maanden oud, was ik altijd gebleven.

Het schijnt dat je je eerste herinneringen pas opslaat vanaf je derde, maar ik weet nog precies hoe die keuken in Brussel eruitzag. De ruimte liep taps toe, als een fuik. In de punt stond het fornuis. Het wit was vergeeld en op het raampje van de oven zat zoveel aanslag dat je de binnenkant niet kon zien.

Ik weet ook nog dat de muren van de gang bordeauxrood waren, precies als de letter X, en dat je met de lift omhoog moest om in de gang naar het appartement te komen. Naast de deur stond een grote houten kist die grootmoeder had nagelaten. Met mijn vingertjes ging ik langs de groeven van het patroon: een honingraat. Ik ging elke lijn van het raster af. De groeven zelf waren in het hout gekerfd als driehoeken, mijn favoriete vorm. Als je je vingers erin drukte, werden de topjes piramides.

Het zou de laatste keer zijn dat we daar waren: oudjaarsdag 1988. Een zondag, helder en glad als glas. Mijn vader en oom zaten voor de tv en praatten over politiek. Mijn moeder voelde zich niet lekker en lag even op bed, het einde van het jaar ging bij haar altijd gepaard met pijntjes, alsof ze ze had opgespaard. Als de eerste pijlen de lucht in gingen, nam Cato nog een paracetamol. Tante Lisette was aan het koken en had niet door dat ik op mijn verkenning van de keuken als vanzelf naar de punt was gekropen, vlak achter haar. Waarschijnlijk was ik op de weeë spruitjeslucht afgekomen; ik heb de neiging op de bron van een geur af te gaan. Ze draaide een halve slag om de spruitjes af te gieten, schrok van mijn gestalte bij haar voeten, struikelde in een poging niet op mij te staan en kieperde de inhoud van de pan over mij heen. Ze schreeuwde zo hard dat ze niet meer weet of ik dat ook deed.

Het verhaal gaat dat iedereen binnen een paar seconden in de keuken was, op mijn moeder na. Het was één van de vele details die ze zelf graag uitvergrootte, elke keer dat ze de gebeurtenissen opsomde: de tijdlijn van een tragisch incident dat door de goede afloop opeens komisch was geworden, een ongeluk dat niet werd weggestopt of doodgezwegen, zoals alle andere besmette herinneringen, maar juist werd gevierd en bespot. Mijn vader wilde een handdoek pakken om me af te deppen, maar tante Lisette hield hem tegen. Niet lang daarna kwam mijn moeder de keuken binnen terwijl ze de ceintuur van haar kamerjas vastknoopte.

‘Hemeltjelief,’ zei ze. ‘Wat hebben ze met je gedaan?’ Ze stelde de vraag aan de enige die daar geen antwoord op kon geven. De rest van de omstanders was per definitie verdacht. Wat hadden ze met mij gedaan? Mijn moeder probeerde me op te pakken, maar Lisette hield ook haar tegen. Uiteindelijk pakte mijn tante me met twee handen om mijn middel beet en hield me omhoog, zodat de anderen er niet bij konden.

Onder de lauwe kraan begon mijn hoofdhuid te bubbelen. Mijn tante keek bezorgd naar mijn fontanel – was er kookvocht mijn schedel in gesijpeld? Ze was verpleegster en wist dat spoelen met koud water tot onderkoeling en een kramp van de cellen kon leiden, waardoor de huid zich nooit meer zou herstellen. Ze hield me een vol kwartier onder de lopende lauwe kraan. Daarna reden we naar het ziekenhuis in de oude rode Jaguar van mijn vader terwijl een tape van The Beach Boys speelde op de cassettespeler. Mijn moeder ramde ongeduldig op de knoppen, maar kreeg het apparaat niet uit.

I’m pickin’ up good vibrations / She’s giving me excitations

==

In het ziekenhuis werd ik van mijn ouders gescheiden. Om twaalf uur deelden de zusters witte bekertjes spuitwijn uit. Mijn moeder nam één slok en zette haar beker toen weg. Onder haar lammycoat had ze haar kamerjas nog aan. Ze vroeg de dokter of hij even naar haar hart wilde luisteren. ‘Het slaat onregelmatig,’ zei ze en ze klopte op zijn bureau. Daarna pakte ze zijn hand en legde die op haar borst. ‘Voel dan.’

De dokter voelde van alles, maar geen hartkloppingen. Nadat hij zijn stethoscoop had opgeborgen, herhaalde hij wat hij eerder had gezegd: mijn tante had goed gehandeld. Als ik meteen naar het ziekenhuis was gebracht en niet onder de kraan was gehouden, had het heel anders kunnen lopen.

Een kale kleuter, dat had ik kunnen zijn. Dankzij Lisette ging ik niet als een melaatse door het leven. Mijn moeder zag dat anders. Het was Lisette die mij bijna had verminkt. Door haar moest mijn moeder wekenlang over straat met een baby met een belachelijk netje over zijn hoofd. ‘Je zoon is een Snorkel, Adriaan,’ zei ze tegen mijn vader toen we thuiskwamen en ze me lomp in zijn armen legde.

Telkens moest ze weer uitleggen wat er was gebeurd. Aan buren, vrienden, vreemden op straat, kassameisjes, de tuinman, de postbode – iedereen vroeg ernaar. Het ongeluk werd een anekdote, met ingestudeerde intonaties, punchlines en pauzes voor de komische timing. Bij elke vertelling werden de feiten verder opgeblazen: seconden veranderden in minuten, tweedegraads werd derdegraads.

Mijn moeder vertelde en mijn vader begon meestal ruim voor de clou te lachen. Soms vulde hij haar aan en nam het verhaal over, maar dat liet zij nooit lang gebeuren. Als ze door elkaar begonnen te praten, hield hij vanzelf op. Ze wist dat mensen gespannen luisterden als zij klinisch en afstandelijk de fysieke gevolgen opsomde – de toon waarop je zou beschrijven hoe je een ui snijdt.

Ze wist hoe ze de sfeer vervolgens kon laten omslaan met een grapje over wat ik aanhad: een zelfgemaakt Spiderman-pakje. Dat wil zeggen: een blauwe maillot met rode sokken eroverheen en een rood truitje waarop mijn vader een spin in een web had getekend. De aandacht voor niet ter zake doende details vielen meestal het best in de smaak, merkte mijn moeder. ‘Die spuitwijn! Niet binnen te houden.’

Ieder had zijn rol in de anekdote. Mijn vader was het hysterische watje, mijn moeder de laconieke en naïeve huisvrouw – zelfspot had ze wel. Ze schiep er genoegen in mij als onnozel kind af te schilderen. De baby die beter had moeten weten. Na verloop van tijd pakten de verhalen steeds negatiever uit voor mijn tante. Op een zeker moment had ze het volgens mijn moeder expres gedaan, omdat ze het niet kon verkroppen dat haar eigen kind met spasmes was geboren. In latere versies was mijn moeder geen dutje aan het doen, maar was ze meteen ter plekke om advies te geven.

Over lauw water had ze het nooit.

Het einde van de anekdote bood haar de kans een andere geschiedenis aan te halen. Het ongeluk was een keerpunt geweest voor mij: tot die tijd was ik een huilbaby. Bijna mijn gehele eerste levensjaar hield dat aan. Er waren maar twee dingen die hielpen: borstvoeding en ritmische bewegingen.

Mijn vader werd er ’s nachts vaak op uitgestuurd om rondjes met mij te gaan lopen door de buurt. Al wiegend en hobbelend viel ik in slaap, maar zodra we stopten begon ik weer te krijsen. Hij liep gestaag door, op een haast meditatief ritme, bang om de buren wakker te maken.

Mijn ouders dachten dat het huilen door buikkramp kwam, maar dat is onzin. De indrukken waren me te veel, dat moet het geweest zijn. Kleuren, geluiden, smaken – alles wat ik ongefilterd moest verwerken. En ik kan het nog steeds niet altijd aan, na al die jaren van afstomping: de onafgebroken stroom aan impulsen die je zintuigen je opdringen. Na het ongeluk huilde ik niet meer, ik was eindelijk een stil kind geworden. Door het kokende water was ik geen aansteller meer, zei mijn moeder, omdat ik toen pas wist wat pijn was. Of dat waar was deerde niet, want het was een goed verhaal, het klopte, en dat was het belangrijkste: dat het één uit het ander was voortgevloeid.

==

Ik kan mijn moeder niet uitleggen wat er in mijn hoofd omgaat, wat ik zie, proef, voel en hoor. Het is alsof we in twee treinen zitten die kortstondig naast elkaar rijden, bijna op dezelfde snelheid, waardoor je, juist door de veilige kloof, ongegeneerd naar binnen kunt staren. Je kijkt en je komt heel dichtbij, maar echt contact is onmogelijk, en dan rijdt de trein alweer door en blijf je achter met het vlakke land en het lege uitzicht.

Mensen zeggen dat sommige dingen niet met woorden te beschrijven zijn, maar dat is niet waar. Dat wil zeggen: volgens Feiko is dat niet waar. Hij zegt dat het een slap excuus is van gemakzuchtige mensen. En nog erger: dat het een cliché is. Van clichés leer je niets, zegt hij, ze ondermijnen de werkelijkheid. Je herhaalt een oude situatie, waardoor de huidige aan betekenis inboet. Mensen hebben nu eenmaal moeite om voorbij hun vastgeroeste overtuigingen te kijken. Ze zien alleen het ondersteunende bewijs van hun stelling. De rest valt weg in de ruis. Toch moet je clichés niet geheel uit de weg gaan, vindt Feiko, omdat er vaak een kern van het leven in zit, hoe platgetreden ook. De kunst is om het cliché opnieuw te munten. Om het als een oud flatgebouw gecontroleerd tot ontploffing te brengen, in te laten storten, de brokstukken door elkaar te husselen, en het weer als nieuw op te bouwen.

Ik mag Feiko geen arts of psychiater noemen. Ik noem hem Feiko, dat is wel zo makkelijk, want dan hoef ik daar in elk geval niet meer over na te denken. Mijn brein heeft het druk genoeg. En het laatste wat mag gebeuren is dat ik oververhit raak. Daarom moet ik goed naar mijn woorden zoeken, maar mag ik niet boos worden op mezelf of op mijn omgeving als het niet lukt om ze te vinden. De pillen helpen daar ook bij. Ze vegen de felle kleuren uit. Als een glas water over een aquarel.

Het was Feiko, met zijn doffe krullen die over zijn inhammen dansen, die me aan het praten kreeg. Juist omdat het zo moeilijk voor me was. Hij bleef herhalen dat ik nooit toe moest geven: niets is onbeschrijflijk. Blijf zoeken naar de woorden, naar de betekenis achter de letters. Nu ik na al die maanden het einde nader, gaat het zoeken me steeds makkelijker af. De woorden komen vanzelf, ze vinden hun plaats in de zinnen, kijken benieuwd om zich heen: jij ook hier?

Sinds ik hier zit, ben ik alleen maar bezig met thuis. Ik heb geen heimwee, dat zou gek zijn, maar ik zit voortdurend te wroeten in mijn geheugen. Hoe dieper ik kom, des te minder ik merk van de dag. Wat donker is haal ik boven, naar de lucht en het licht, om opnieuw wortel te schieten.

Maar herinneringen zijn bedrieglijk. Soms weet ik niet wat ik werkelijk onthouden heb en wat me is verteld. Er is een Super8-filmpje waarop te zien is hoe ik met het netje over mijn hoofd door mijn kinderkamer waggel. Het zouden mijn eerste stapjes zijn, maar dat betwijfel ik – het waren in elk geval de eerste vastgelegde stappen. De beelden zijn geschoten op mijn eerste verjaardag, bijna een maand na het ongeluk. Ik had het Spiderman-pakje weer aan. Boven op mijn hoofd mondde het netje uit in een tuutje. Bij mijn gezicht was een venster uitgesneden, zodat ik niet door tralies hoefde te kijken.

Ik dacht lang dat ik me kon herinneren hoe ik eruitzag in dat netje, dat ik me schaamde als ik in de spiegel keek. Maar toen realiseerde ik me dat ik het filmpje als herinnering had opgeslagen. De schaamte kwam voort uit de eerste keer dat ik de opname bekeek, met Pasen. Ik was acht jaar oud en mijn vader had de projector erbij gepakt. Vrienden van mijn ouders schoven stoelen aan, terwijl mijn vader een laken ophing. Ik sloot de gordijnen en deed het licht uit. Het getik van de projector vulde de kamer – het bevredigende geluid van een machine die werkt. Frame voor frame floepten de overbelichte negatieven langs. Er ging een bak met chips rond. Ik dronk cola uit een wijnglas.

Zodra ik in beeld kwam begon mijn moeder te lachen. ‘Geen gezicht,’ zei ze nadat het haar was gelukt haar wijn door te slikken. ‘Kijk nou.’

2

Het huis rook naar rookworst. Dat zeiden ze. Niet tegen mij natuurlijk, tegen elkaar. Ik kwam erachter op het schoolplein. Het was een maandag halverwege december en na de laatste bel stond ik met Rein en Mitchell bij het hek. We waren tien jaar oud, zaten samen in groep zeven en zo gingen we ook met elkaar om: als klasgenoten, niet als vrienden. Het was een terloopse band, waarvoor je geen moeite hoorde te doen. Je zag elkaar toch al elke dag.

De zon hing laag en de schaduwen begonnen steeds langer te worden. Het plein was bijna leeg, de meeste ouders en au pairs waren alweer weg. Wij mochten alleen naar huis fietsen.

‘Ik ga met Noah mee,’ zei Rein.

‘Naar de rookworst?’

Rein schrok. Door de vanzelfsprekendheid waarmee Mitchell de woorden uitsprak, wist ik dat ze het eerder hadden besproken.

‘De rookworst?’ Ik keek naar Rein.

‘Nou, je weet wel, als je bij jullie binnenkomt, dan ruikt het een beetje... rokerig. Als een rookworst zeg maar.’

Nu keek Rein naar Mitchell. Die knikte hevig. ‘Rookworst.’

Een huis hoorde naar eikenhout te ruiken. Of naar verse bloemen, naar lavendel, naar oud leer, naar bezwete sportkleren, tennisballen of scheenbeschermers. Desnoods naar natte hond en sigaretten. Maar niet naar rookworst. Liever nog naar suddervlees. Of boeuf stroganoff. Dat aten wij soms.

Ik rook wel iets als ik de deur opendeed: de geur van thuis. Geen penetrante lucht, maar een zachte vlaag van herkenning. Het stoorde me dat ik er nu pas achter kwam dat ons huis naar rookworst rook, omdat ik een erg ontwikkelde neus heb. Die heb ik van mijn moeder. Als zij beneden de deur van de ijskast opendeed, rook ik boven dat de komkommer over datum was. Als iemand in de klas zijn schoenen uittrok, wist ik op welke rij de sokken meurden en als er meisjes langs het huis fietsten, kon ik hun zoete puberparfum nog proeven als ze al honderd meter verder waren.

Ik heb nooit begrepen waarom je naar iets anders zou willen ruiken dan naar jezelf. Parfums maskeren, maar helpen doen ze niet. Omdat de meeste mensen onbewust ruiken – ze registreren een geur en dat heeft ongemerkt een effect op ze – is lichaamsgeur waarschijnlijk de doorslaggevende factor in vriendschap en in de liefde.

Ik wist wel dat het huis een geur had, dat ik een geur had, en dat die geur min of meer dezelfde was als die van mijn ouders en mijn zusje, zoals elke familie een geur heeft. Een lucht die nooit fijn is, maar ook niet per se afstotelijk. Het had iets te maken met de combinatie van wasmiddel, dieet en transpiratie. Wat het ook was, je rook het meteen als je ergens thuiskwam of als je de kleren van een ander aandeed. Zo roken de T-shirts van Rein naar natte walnoten.

‘Wist je dat wel?’ vroeg ik aan hem toen we even later op straat voor mijn huis voetbalden.

‘Walnoten? Nee.’ Hij hield de bal een paar keer hoog zonder dat zijn rechterbeen de grond raakte.

‘Natte walnoten,’ zei ik.

‘Beter dan rookworst.’

Ik zei maar niet dat zijn naam de smaak en kleur van roerei had. Toen ik een paar maanden eerder tegen Ayoup zei dat zijn naam naar gestoomde kool smaakte en de zilverblauwe kleur van shampoo had, keek hij mij verward aan. Ik herhaalde wat ik zei en daarna heeft hij nooit meer gevraagd of ik met hem mee naar huis ging.

Ik kwam niet bij veel jongens uit de klas thuis en dit was pas de derde keer dat ik iets met Rein ging doen. Rein was dik en verwend, maar hij kon voor zijn gewicht aardig voetballen en had een enorme collectie computerspellen. Ik wist meestal wanneer ik mijn mond moest houden.

‘Kom,’ zei ik. ‘Het wordt donker.’

Je kon rondjes om ons huis lopen. Het was vrijstaand, zoals dat heet. Net als de andere huizen in de straat. Ik rende met Rein langs de zijkant, zwaaide het houten, bemoste hekje open en ging naar binnen door de achterdeur. Mijn moeder was met Nina naar paardrijles, maar de deur was niet op slot. Er kwamen hier geen slechte mensen.

‘Ruik je het niet?’ zei Rein toen we over de drempel stapten.

‘Ja,’ loog ik. ‘Een beetje, nu je het zegt.’

‘Het is niet vies of zo. Het is er gewoon.’

Ik veegde mijn schoenen af aan de mat en Rein liep naar de tv-kamer. Hij woonde in de buurt, dus hij kende de indeling van het huis. Alle huizen in onze buurt waren anders en toch hetzelfde. Een voortuin en een achtertuin. Een oprijlaan van grind, met aan het eind een garage. De daken waren schuin en hadden erkertjes en schoorstenen en rode dakpannen. De kozijnen waren wit geschilderd en bladderden af. Een heg aan de straatkant en een hek met twee bakstenen pilaren. Aan de linkerpilaar was een groene brievenbus bevestigd. In mijn buurt had niemand een mooie, glimmende brievenbus, want dat was iets voor mensen die graag lieten zien dat ze geld hadden. In mijn buurt zag je dat aan de ongewassen Volvo’s en de oude waxjassen.

Alles wat goedkoop was, was goed. Alles behalve korting – die was voor mensen die zich lieten verleiden om dingen te kopen die ze niet nodig hadden. In onze buurt kregen jongens de oude truien en voetbalschoenen van hun broers, was de lekkerste mayo die van de Euroshopper en de beste brievenbus was van groen plastic, met plakkerige aanslag van neerdwarrelende bloesem en duivenpoep. Diezelfde matglanzende laag vrat de lak van de motorkap op. Dat hoorde erbij. Een auto die niet vies mocht worden, was als een huis waar je bij binnenkomst je schoenen uit moest doen.

In geen enkele buurt in het dorp werden de huizen zo versierd met kerst als in die van ons. De rest van het jaar was alles wat kitsch en glimmend en nep was niet goed, maar met kerst mochten al die dingen opeens wel. Nepsneeuw op het dak, lichtjes langs de dakgoot en in de bomen, Zweedse kandelaars met nepkaarsen in de vensterbank, met wit schuim opgespoten ijskristallen op de ruiten. Nep was goedkoop en rommelig en gezellig. Kerst was het moment waarop mensen zich konden onderscheiden. Daarom pakte iedereen flink uit. En zo waren de huizen alsnog allemaal hetzelfde. Ik heb dat altijd gek gevonden: je gaat wonen in een wijk met huizen in een identieke stijl, waar je zonder te vragen de weg naar de wc vindt, en dan heb je toch de drang om anders te zijn.

‘Heb jij geen Nintendo?’ vroeg Rein, nadat hij de televisie van alle kanten had bekeken en de laden van het tv-meubel had opengetrokken.

‘Nee,’ zei ik en ik duwde de laden weer dicht. ‘Alleen een Gameboy.’

Van mijn moeder mochten Nina en ik geen Nintendo. Van televisiekijken kreeg je vierkante ogen, zei zij. Zelfs ik wist dat dat niet waar was; Rein deed de hele dag niets anders en zijn ogen hadden nog steeds de vorm van amandelen. De twee keer dat ik bij hem thuis was geweest, hadden we Zelda gespeeld op zijn Nintendo 64. Dat wil zeggen: ik mocht beide keren drie minuten spelen, totdat hij zei: ‘Nee, nee, niet zo, ik doe het wel even voor.’ De rest van de middag keek ik toe. Dan wist ik de volgende keer tenminste hoe het moest.

Op zoek naar ander vertier liep Rein de zitkamer in. Ik volgde gedwee – een rondleiding door mijn eigen huis. Hij stopte even voor het schilderij van een bootje dat midden op een meer lag te baden in een straal zonlicht. Hij ging er met zijn neus vlak voor staan, alsof hij het water wilde ruiken, haalde zijn schouders op en zei: ‘Oké.’ Toen liep hij door naar de kerstboom.

‘Waarom hebben jullie geen piek?’

‘Dat hoort niet.’

‘Wie zegt dat?’

‘Mijn moeder. Wij hebben altijd een ster.’

‘En jullie hebben ook geen ballen of slingers.’

Ik zei dat dat ook niet hoorde. ‘Wij hebben figuurtjes.’

Rein pakte een giraffe en trok hem van de tak. Ik hoorde de naalden op de grond vallen. ‘Wat heeft een giraffe met kerst te maken?’

‘Niets,’ zei ik. ‘Dat is juist de grap.’

Rein lachte niet. Hij hing de giraffe terug en liep naar de stereo. Die was van het merk Bang & Olufsen. Het apparaat stond rechtop, als een fotolijstje op een bijzettafel. Als je je hand in de buurt hield, schoven de luiken automatisch open. Dat ding trok doorgaans veel bekijks als we bezoek hadden. Niemand kon het laten de deurtjes uit te proberen.

‘Wow,’ zei Rein. Hij bekeek het apparaat aandachtig, probeerde de sensor te vinden. De deurtjes bleef hij maar open- en dichtdoen. Een paar keer ging hij te snel en drukte met zijn vette vinger op de glazen luikjes voordat ze open konden gaan.

‘Voorzichtig,’ zei ik.

Hij luisterde niet naar me en drukte hardhandig een cd van mijn vader in de speler. Het was Frank Zappa en Rein draaide het volume helemaal open. Het begon met de wind die zo hard waaide dat hij op het ruisen van de snelweg leek. Ik proefde rubber en nieuw plastic. Een snel en vals gitaarloopje tippelde nerveus door het ritme. De drums waren militaristisch en hard. Opeens werd alles paars. Vanuit mijn ooghoeken spoten er gele vlekken de paarse waas in en op mijn tong proefde ik braadworst. Ik kneep mijn ogen dicht en slikte, maar dat hielp niet. Rein ging heen en weer met zijn vadsige lijf toen ik mijn ogen weer opende.

‘Doe zachter!’ schreeuwde ik, maar hij negeerde me. Het paars en geel van de drums maakten plaats voor een diepblauw van de baslijn. Zappa zong in horten en stoten, hij liet zijn stem trillen.

And my mother cried.

And my mother cried.

Als een olievlek op het water kringelden er rode en groene lijnen op het blauw van de bas. ‘Zachter!’ riep ik nogmaals en ik duwde met mijn vingers mijn oren dicht. Dat werkte een beetje: de kleuren namen af, mijn lichaam ontspande zich. Ik zag alleen de sterretjes onder mijn oogleden. Ze schoten door het firmament.

Opeens trok Rein mijn armen naar beneden en de muziek knalde weer op mijn trommelvliezen. Ik werd overspoeld door een zoute zee van groen met bruine streepjes, de gitaar gierde en Rein lachte, hij krijste van blijdschap, zijn bolle gezicht werd rood van opwinding, maar dat van mij voelde nog roder, en op dat moment pakte ik de kerstkandelaar met de zeven nepkaarsen uit de vensterbank en prikte hem ermee tegen zijn borst. Hij viel naar achteren, raakte met zijn arm de cd-speler en toen moet de muziek uit zijn gegaan, want ik zag geen kleuren meer, ik zag alleen nog Rein: hij krabbelde op en keek naar de kandelaar in mijn hand, liep snel naar de achterdeur en rende naar buiten, ik hoorde het hekje zwiepen en ik wist dat hij nooit meer langs zou komen.

==

‘Leg het me nog één keer uit, Noah.’