-

Guillaume van der Graft was de oudste jonge dichter van Nederland. Zijn echte naam was Willem Barnard, en hij was ook theoloog. Maar wie zijn psalmvertalingen zong, kende zijn gedichten niet, en wie hem als dichter waardeerde, kende de theoloog niet. Zo leefde en werkte een van de grootste Nederlandse dichters van de vorige eeuw in een merkwaardig vacuüm. Pas ver na zijn zeventigste, toen een generatie veel jongere dichters het werk en de dichter leerden kennen, kwam daar enige verandering in.

Dat was niets te vroeg, want zowel inhoudelijk als voor wat betreft zijn monumentale voordracht, paste hij voortreffelijk bij de generatie van dichters als Menno Wigman, Hagar Peeters en Ingmar Heytze – alsof de tijd pas tegen het einde van de vorige eeuw eindelijk rijp was voor zijn poëzie. Ingmar Heytze heeft ruim honderd gedichten uit Van der Grafts meer dan zestigjarige publicatiegeschiedenis bij elkaar gezocht en de selectie van een uitgebreide, persoonlijke verantwoording voorzien.

Guillaume van der Graft is de dichtersnaam van Willem Barnard (1920-2010). Hij debuteerde in 1946 met Achterstand en bleef zijn hele leven dichten. In de luwte van het literair-historisch geweld in de jaren vijftig en zestig bouwde hij aan een imposant oeuvre dat standhoudt.

‘Van der Graft is beter dan ooit, al een tijdje. Ik vraag me af hoelang hij dat eigenlijk moet zijn voordat iemand het opmerkt.’ – Herman de Coninck

-

Guillaume van der Graft

Er loopt een gedicht voor mij uit

Bloemlezing door Ingmar Heytze

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

© 2016 Erven Van der Graft

© 2016 Samenstelling en inleiding Ingmar Heytze

Omslagontwerp en e-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 254 4755 7

D/2016/0108/571

NUR 306

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 254 4704 5

-

Inleiding

De eerste ontmoeting was zo knullig dat we er nog vaak om gelachen hebben. We schrijven 21 maart 1998, de jaarlijkse Nacht van de Poëzie. In de artiestenfoyer van Muziekcentrum Vredenburg staat een grijze, licht gebogen profeet die zojuist heeft opgetreden in de Grote Zaal. Ik werd aan hem voorgesteld. Of hij ‘Willem Barnard’ of ‘Van der Graft’ zei, weet ik niet meer. ‘Ik dacht dat u al dood was!’ zei ik, ongetwijfeld door de zenuwen. De dichter zweeg. Toen keek hij om zich heen, grijnsde en zei: ‘Dat schijnen wel meer mensen te denken.’

In my defense: Willem Barnard maakte die avond zijn comeback na jaren van literaire afwezigheid. Daarbij was hij, in mijn ogen, toen al onmetelijk oud. Hij was nog veel ouder, zo oud als een boom, toen ik linksachter, met het één zesde gewicht van zijn kist op mijn schouder, door de van denderende zang, wierook, orgelspel en extatisch winterlicht vergeven oud-katholieke kerk liep, over het middenpad. In de tussentijd hadden we twaalf jaar om af en toe een hapje te eten, een borrel te drinken, manuscripten uit te wisselen, diepe gesprekken te voeren en veel te lachen.

Het eerste wat ik me herinner van Willem Barnard is zijn stem. Voor zover ik me God kan voorstellen – en dat kan ik niet – heeft hij de stem van Willem Barnard. Die stem spreekt nog wel eens in mijn hoofd als ik ergens over twijfel. Het prettige daaraan is dat mijn twijfel dan altijd stopt. Ik heb de indruk dat Willem Barnard genoeg heeft getwijfeld voor drie à vier generaties dichters, daar heb ik weinig aan toe te voegen.

Toen me werd gevraagd om een bloemlezing uit het werk van Willem Barnard samen te stellen, had ik daar tobberig over kunnen zijn, maar ik was het niet. Ik wist dat ik die stem zou horen, zou luisteren als het me uitkwam en juist eigenwijs zou zijn als dat me beter uitkwam, omdat dat precies is wat Willem zou willen. Tenminste, dat denk ik. Ik weet het niet zeker. Dat is ook niet de bedoeling.

Een bloemlezing dus. Ik kreeg een grote, matgele kartonnen doos vol goeddeels vergeelde bundels van Willems kinderen en begon te lezen. Af en toe viel er een handgekriebeld of getypt briefje uit een bundel als getuige van een oude vriendschap, of een adres uit de jaren zestig voor bonbons. De bundels bevatten ook nog wel eens een levensteken van Willem zelf, zoals een plusje of de verbetering van een zetfout.

Honderd en enige gedichten, dat was de afspraak. Guillaume van der Graft voor beginners. Een young person’s guide. Maar een stuk of honderd gedichten – dat zijn er, althans in het geval van deze dichter, niet veel. Ik voelde me alsof ik een portret moest tekenen met een te klein stukje houtskool – de lezer is van harte uitgenodigd om de details later zelf in te vullen. Deze bloemlezing is geen samenvatting die de rest overbodig wil maken, maar een reisgids voor een wereld die op ontdekking wacht.

Mijn werkwijze was praktisch genoeg. Ik heb alle oorspronkelijke bundels van kaft tot kaft doorgenomen, en van elk gedicht dat ik terug wilde zien een foto gemaakt met een mobiele telefoon. Dat leverde een ruw manuscript op met bijna drie keer zoveel gedichten als we uiteindelijk kwijt zouden kunnen. Toen liet ik me helpen door Willem Barnard, die op diverse momenten in zijn leven een verzameld werk samenstelde: de tweedelige groene editie uit 1982 (‘Veel te dik,’ verklaarde de dichter jaren later) en de enkele editie uit 1985, in kleine kring bekend als ‘De Gele Turf’. Na die verzamelde werken volgden nog twee bundelingen die je misschien ‘ontzamelde werken’ zou kunnen noemen: Mythologisch uit 1997 (‘Oud, nieuw en herzien’) en uiteindelijk Praten tegen langzaam water uit 2007, waarin alleen nog de gedichten stonden waarover de dichter schrijft: ‘Ik heb ze allemaal herlezen, de vele, vele gedichten die ik in de loop van meer dan zestig jaar op de mensheid heb losgelaten, roedels poëzie die keften tegen de maan en buitelden in de zon. Met deze kan ik het beste overweg.’

Dat heb ik opgevat als een positief bloemleesadvies. Praten tegen langzaam water werd het boek waar ik mijn veel te ruime selectie uit de oorspronkelijke bundels naast kon leggen. Alles wat overlapte vindt u in deze bundel, uiteraard in de meest recente versie. Er zijn dichters die nooit meer een letter veranderen aan een gedicht als het eenmaal is gepubliceerd, en dichters die aan hun gedichten blijven morrelen, sleutelen en schaven tot ze de laatste, voor eeuwig voorlopige versie in de steek moeten laten. Willem Barnard zat er enigszins tussenin: een flink deel van de gedichten bleef, op eventuele aanpassing aan de nieuwe spelling na, hetzelfde. Aan een ander deel bleef hij werken, waarbij de teneur was dat ze overwegend korter werden.

Daarmee was 80 procent van deze bloemlezing klaar. Daarna begon het zware werk, geheel volgens het veralgemeende Pareto-principe dat 80 procent van het resultaat wordt bereikt met 20 procent van de inspanning. Met andere woorden: een optimaal resultaat kost nog eens vier keer zoveel werk. Ik schikte, herschikte, en rommelde een tijd lang vruchteloos met volgordes en varianten. De stem van Willem zweeg. Gelukkig deden de stemmen van Nelleke Altena, Benno Barnard en Peter Sierksma dat niet – met hun welwillende hulp en kennis is het gelukt om deze bloemlezing af te ronden. Als Er loopt een gedicht voor mij uit de dichter enig recht doet, is dat niet alleen mijn verdienste.

Catharijnevaart

Hervat gedicht voor Willem Barnard

Dit gedicht schreef ik al eerder, jaren terug.

Ik had gedroomd: je schreed als magiër

door Hoog Catharijne, zonder stok,

met regenjas. We moesten samen naar

een diepte waar ik werkelijk ooit was,

om gedichten voor te dragen in de

onderaardse zalen waar de installatie

voor de ventilatie eeuwig ruist en ruist.

Je moet weten, of je wilt of niet, daar ligt

een stad onder de stad. Betonnen serviceruimtes,