-

Een vijftigjarige man gaat op zoek naar zijn tien jaar jongere, enige zus. En dat terwijl hij weet waar zij zich bevindt: in het mortuarium van een ziekenhuis. De avond tevoren is ze met spoed opgenomen. Tevergeefs. Na een leven lang het contact met haar te hebben gemeden, doolt hij de dag na haar plotselinge dood urenlang door haar huis, alleen. Zijn eerste boek staat op punt van verschijnen: een onthullende roman over zijn kindertijd en zijn familie in een achterstandswijk. Heeft hij de juiste keuzes in zijn leven gemaakt?

Bloed krijg je er nooit meer uit prikkelt en schrijnt, tot het ongemak oplost in een bevrijdende lach. Tijdelijk.

-

PHILIP SNIJDER

BLOED KRIJG JE ER NOOIT MEER UIT

ROMAN

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

© 2016 Philip Snijder

Omslagontwerp Nanja Toebak

Omslagschilderij Leo Schatz, Zonder titel, 1957

Foto van de auteur Annaleen Louwes

E-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 254 4779 3

D/2016/0108/746

NUR 301

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 254 4776 2.

-

Voor W.P.

-

[…]

For a sister’s love is pure,

Because she thinks he’s wonderful

When he is not so sure.

Loudon Wainwright III, ‘The Picture’

-

PROLOOG DE NIEUWE BOEKIES

Ook op deze woensdagmiddag in de vroege lente van 1965 had mijn moeder van haar jongere zuster Mijntje weer wat tweedehands tijdschriften meegekregen. Het stapeltje dat ze in haar handen hield, leek wel dikker dan gewoonlijk.

Sinds enige tijd hielden de vrouwen in onze familie er een soort leeskring op na, een los circuit waarin de door de ene zuster, nicht of schoonzuster op de Haarlemmerdijk aangekochte leeswaar na gebruik werd doorgegeven aan de volgende, en zo verder. ‘Boekies’, dat was bij ons de gangbare benaming voor door een nietje bijeengehouden blaadjes papier met gedrukte tekst erop. Wat er aan boekies rondging tussen de vrouwen op het Bickerseiland – in die tijd een morsig, verscholen reepje Amsterdam, waar we met z’n allen dicht op elkaar woonden – was een kleine vaste selectie waarvan nooit werd afgeweken. Ik was toen negen, en als mijn moeder de wekelijkse lectuur in haar tas tussen de bloemkool, flessen melk en vla vandaan had gewurmd, wist ik inmiddels ongezien al wat er op het aanrecht neerplofte: de nieuwe, altijd in twee kolommen per pagina gedrukte nummers van Avondlectuur voor de vrouw, Idylle en Doktersroman, de laatste Panorama, de Libelle en de Margriet. Terwijl ik mijn vier sneetjes brood at, bladerde ik ze wel eens door, maar behalve soms een cartoon in de Panorama die ik dacht te begrijpen, vond ik in de boekies nooit iets van mijn gading.

Ook deze woensdagmiddag tegen halfeen zat ik, terwijl mijn moeder haar boodschappentas leeghaalde, aan de keukentafel te wachten op mijn brood. Zoals altijd als het niet regende, wilde ik de slappe casinosneetjes zo snel mogelijk wegslikken om te kunnen gaan voetballen op het Bickersplein. Maar tegen haar gewoonte in zette mijn moeder zich niet meteen aan het Blue Band smeren. Ze had de tijdschriften – bovenop zag ik de Margriet liggen, onderop zag ik vanaf mijn stoel de herkenbare achterkant van een Idylle – nog steeds in haar handen, haar vingers omklemden krampachtig de stapel, alsof het een doos was waarin ze een vogeltje gevangen hield.

‘Honger,’ bromde ik.

‘Ja, je krijgt brood,’ zei mijn moeder. ‘Ik doe dik boter en hagelslag, wat je zo lekker vindt.’ Met een half ingehouden, scheve grijns die ik niet prettig vond, knikte ze naar het stapeltje. ‘Maar eerst moet ik dit effe kwijt. Anders legt het allemaal zo in de weg hiero…’

Ons donkere keukentje was inderdaad niet bepaald groot, maar nooit eerder had mijn moeder daar last gehad van een paar rondslingerende tijdschriften. Als ze moest wachten tot de aardappels gaar waren, zat ze vaak aan de keukentafel met geknepen ogen iets te lezen uit de stapel die dan uiteengevallen naast haar of op een andere stoel lag.

Zonder nog naar me te kijken liep ze weg, het pakje bladen stijf horizontaal tegen haar gebreide vest gedrukt. In het gangetje hoorde ik haar de piepende klink van de deur van onze enige slaapkamer, waar zowel mijn ouders’ bed als het mijne zich bevonden, naar beneden duwen.

Een moment later was ze terug. ‘Nou, gauw eten,’ zei ze. Ze ging voor het aanrecht staan en trok de broodzak zo onhandig open dat die scheurde. ‘Dan kan je lekker lang buiten spelen.’

Al na een paar dagen werd mijn moeder nonchalanter. Ze hield de nieuwe, onbekende boekies niet langer verborgen onder hun tweepersoonsbed – waar ik ze later op diezelfde woensdagmiddag al had gevonden toen ik de tot op de grond hangende sprei even optilde. In de namiddag, als ze nog niet aan het eten hoefde te beginnen, zag ik hoe ze er onderuitgezakt in een leunstoel in zat te lezen en daar volledig in opging. Als ik haar, al lego bouwend of voetbalplaatjes plakkend, iets vroeg, moest ik dat een paar keer herhalen voor ze geërgerd reageerde, als iemand die wordt gestoord tijdens een dutje. Nooit las ze meer in een Avondlectuur of Libelle, ze leek alleen nog belangstelling te hebben voor de vier of vijf nieuwe boekies die ze van tante Mijntje te leen had gekregen. Qua formaat, belettering en slapte van de kaft leken die veel op de damesromannetjes. Maar op de omslagen las ik woorden die ik steeds maar met mijn lippen spelde zonder ze te begrijpen: ‘Ontembare passie’, ‘Zinderende lusten’, ‘Gevaarlijke driften’. En op elk ervan stond boven de titel in grote, zilverkleurige krulletters: ‘FELREALISTISCHE ROMAN VOOR VOLWASSEN LEZERS!’

De nieuwe bladen die mijn moeder zo in beslag namen, wekten niet zozeer nieuwsgierigheid in me op, als wel onbehagen. Als ik tijdens haar leessessies naar haar loerde, trof ik niet, zoals ik gewend was, haar vale, slaperige gezicht waarin de oogleden telkens lodderig omlaagzakten. Nee, mijn lezende moeder zag er nu heel anders uit: ik zag een voorhoofd met rode vlekken, kraaloogjes als kleine felle lampjes op de bladzijde gericht, boventanden die op een onderlip beten en, lager, een slap, in de plooien van de diepe stoel gevouwen lijf dat het benauwd leek te hebben. Als ik mijn moeder in deze staat observeerde, als ik zag hoe ver verwijderd ze leek te zijn geraakt van onze huiskamer, van het kindertelevisieprogramma dat op flink volume aanstond, van de stortregenbui in de gracht buiten ons raam – van míj, dan steeg er een donkere angst op uit mijn buik, en wendde ik me snel weer van haar af.

Eén keer, toen mijn moeder naar de wc was gegaan en het blad dat ze aan het lezen was opengeslagen op de lage tafel had laten liggen, was ik er, niet tegengehouden maar juist voortgestuwd door mijn weerzin, trillend op toe gelopen. Maar vóór ik mijn van de spanning tranende ogen had kunnen droogknipperen, hoorde ik haar doortrekken en haastte ik me weer naar de grote tafel, waar mijn voetbalalbum lag. En waar ik plotseling opluchting voelde dat ik niets had gezien.

Ook al had mijn moeder me niet verboden de nieuwe bladen in te kijken – ze had er zelfs nooit een woord over gezegd, en ik durfde er niets over te vragen –, het idee was in mij ontstaan dat die een groot gevaar voor me vertegenwoordigden, dat ik geen kennis van hun inhoud zou moeten nemen omdat ik in tegenstelling tot mijn moeder vast niet bestand zou zijn tegen hun beheksende effect.

Op zaterdagavond mocht ik sinds enige tijd officieel tot halftien opblijven bij de tv. En als er een film gaande was die later eindigde, lieten mijn ouders me die meestal wel afkijken. Zeker als ze zelf door het verhaal waren meegevoerd en nog even niet gestoord wilden worden door de consternatie van mijn naar bed gaan.

Die zaterdagavond waren mijn vader en ik al bij het vroege testbeeld voor het tv-meubel gaan zitten, hij in een leunstoel, ik op de grond voor zijn in nylonsokken gestoken voeten. De weeë, licht zilte geur die daarvan loskwam als hij ze over elkaar wreef, was me nooit onaangenaam. Ik werd er rustig van, dromerig soms. Het was inmiddels kwart voor tien. Elkaar steeds de zak zoute pinda’s aangevend, keken mijn vader en ik naar een show van Wim Sonneveld.

Mijn moeder lag ineengekrompen onder een deken op de bank. Ik had haar nooit anders meegemaakt dan lijdend aan plotseling opkomende, hevige maagpijnen, en ook vanavond kwam er zo nu en dan een klaaglijke kreun uit haar los. Haar ogen waren gesloten, haar gezicht, half in een sierkussentje verzonken, was vertrokken tot een getergde grimas. Op de lage tafel naast haar stond een halfvol glas lauwe melk.

Veruit de meeste van de grappen begreep ik niet. Maar om te voorkomen dat mijn vader opeens zou inzien dat dit programma natuurlijk niets voor zijn negenjarige zoon was en me naar bed zou sturen, liet ik steeds een hartelijke lach horen als Sonneveld een raar gezicht trok of een lollig stemmetje opzette. Van achter mij verscheen boven mijn hoofd gedurig een wolk rook van mijn vaders zware sjekkies. Af en toen hoorde ik hem grinniken, en soms maakte hij een opmerking, of legde hij me kort iets uit.

‘De voetbalpool, wonnen wij die maar een keer, hè?’

‘Nu praat hij Limburgs.’

‘Lonken, dat betekent dat ze wil dat de mannen naar haar kijken.’

Maar opeens drong het tot me door dat dit al enige tijd niet gebeurd was. Ondanks de uitbundige grappenmakerij van Sonneveld en de bulderende lachsalvo’s van zijn publiek, was het achter mij helemaal stil geworden. Rookwolken bleven uit en de zak pinda’s was ook al een tijdje niet mijn kant op gekomen. Meteen wist ik wat er aan de hand was. Het zou niet de eerste keer zijn dat op zo’n zaterdagavond allebei mijn ouders in slaap waren gesukkeld, en ik in mijn eentje van de tv moest genieten. Ik draaide me om, in de zekerheid mijn vader met gesloten ogen in zijn stoel te zien zitten, zijn hoofd achter- of voorovergeknikt.

Maar zijn hoofd bleek op dit moment helemaal niet zichtbaar vanaf mijn plaats op de grond; dat ging namelijk verborgen achter papier. Hij had het tijdschrift omgevouwen bij de nietjes, zodat de voorkant grotendeels bedekt werd door een pagina met tekst. Maar in een vrij gebleven hoekje boven aan het omslag kon ik nog net een paar glimmende krulletters ontwaren: ‘… VOOR VOLW…’

Mijn vader zat te lezen.

Tijdens het laatste deel van de Wim Sonneveld-show keek ik zo nu en dan achterom, in de hoop mijn vader weer in een normale tv-houding aan te treffen. Maar iedere keer werd ik teleurgesteld en bleef hij het blad met beide handen op een klein stukje van zijn ogen houden. Het enige aan hem wat tijdens het lezen bewoog was zijn borstkas, die door een onrustige ademhaling op en neer werd gestuwd. Eén keer zag ik hem de bladzijde omslaan, maar ook in die twee seconden wierp hij niet een snelle blik op de tv, op mij, of – misprijzend, zoals gewoonlijk – op zijn slapende vrouw. En evenmin maakte hij van de onderbreking gebruik om zijn shag te pakken, terwijl ik toch nooit anders had meegemaakt dan dat hij tijdens zo’n tv-avond ononderbroken draaide en rookte. Nee, ook bij dat omslaan bleef zijn gezicht geheel verscholen achter het nieuwe boekie van tante Mijntje.

Ik staarde nog wel naar de televisie, en het geluid daarvan kwam nog wel mijn oren binnen, maar ik nam niets meer van Sonneveld in me op.

De beklemmende angst die ik de laatste dagen had gevoeld als ik mijn moeder ’s middags in die nieuwe, onbekende staat van afwezigheid in de bladen zag lezen, raakte ik algauw kwijt als mijn vader om kwart voor zes was thuisgekomen uit de confectiefabriek. Dan was alles meteen weer herkenbaar, vertrouwd en geruststellend. Het blad waarin mijn moeder had zitten lezen was uit de huiskamer verdwenen. Het dikke tafelkleed was voor de helft bedekt met het gele eetzeiltje, onze drie borden stonden te wachten op andijvie, aardappels en karbonade. En tussen mijn ouders heerste zoals altijd die onuitgesproken, maar voor mij scherp voelbare spanning van een ruzie die elk moment kon losbarsten.

Voor het eerst in tijden had ik bij het eten niet zitten verlangen naar een snel einde van de maaltijd. Ik had me juist gekoesterd in die spanning, in de alledaagsheid ervan, in de normaliteit van de onverslijtbare, staalharde vijandschap tussen mijn ouders, waarop ze tijdens het kwartier dat ze aan tafel dicht bij elkaar moesten vertoeven, allebei hun slechte gebit zaten stuk te bijten. Door die bekende, drukkende sfeer kon ik de effecten van de nieuwe boekies op mijn moeder van me afzetten en kwam ik weer tot mezelf. De aanwezigheid van mijn vader bracht alles tot rust; als hij erbij was gekomen, namen de gewone spoken weer bezit van ons huis, en joegen daarmee dat nieuwe weg.

Maar ik had me vergist, zag ik in. Zo verdoofd als hij nu achter me zat te lezen in het boekie van tante Mijntje – ik had geen idee waar hij het vandaan had gehaald –, leek mijn vader, precies zoals mijn moeder was overkomen, óók door een boze kracht te worden beheerst, was ook híj door het boekie onbereikbaar geworden. Mijn váder nog wel, die ik nooit met andere lectuur in zijn handen had gezien dan het Nieuws van de Dag en, om aan mij voor te lezen, Dik Trom en zijn dorpsgenoten. De angst was terug, verdubbeld in hevigheid.

‘Haal het doek maar op,’ zong Wim Sonneveld met wijd gespreide armen, ‘doe het licht maar aan…’

De show was ten einde gekomen, de aftiteling begon over het scherm te lopen. Met schrik zag ik dat het al halfelf was. Behalve op oudejaarsavond was ik nog nooit zo laat opgebleven. Ik stond op van de vloer, me omhoogduwend op de losliggende glazen plaat van de lage tafel, daarbij zo luidruchtig stommelend dat ik mijn vaders aandacht zou krijgen. Maar die bleef verwoed doorlezen en ik dacht zelfs te zien dat hij het blad iets dichter bij zijn gezicht bracht, om wat er allemaal buiten de randen van de bladzijden bestond uit te sluiten.

Ik schudde voorzichtig aan zijn knie. ‘Het is nou afgelopen op de televisie…’ zei ik zacht. ‘Moet naar bed…’

Met bewegingen zo abrupt en woest dat mijn hart ervan op hol sloeg, trok mijn vader het blad voor zijn ogen weg en schokte overeind in zijn stoel.

‘Wát?’ Met panisch opengesperde ogen keek hij me aan, alsof mijn gezicht door het avondje televisiekijken monsterachtig verminkt was geraakt.

‘Moenabed,’ herhaalde ik. ‘Halfelf al…’

‘Hè? Halfélf?’ Mijn vader keek op zijn horloge. Op zijn gezicht begonnen de normale trekken weer door te breken. Zijn blik sprong naar het boekie. Terwijl hij opstond, duwde hij het zo diep weg in de spleet tussen het stoelkussen en de brede leuning dat alleen nog een smal randje papier te zien was. ‘Heel gauw je pyjama aan.’ Aan mijn hoofd duwde hij me in de richting van de deur, en zijn hand bleef op mijn achterhoofd terwijl hij met me meeliep naar de slaapkamer. Op twee meter afstand van hun bed stond daar het mijne. Mijn vader knipte het grote licht aan.

‘Nou, kom op, áán die pyjama en erin. Tandenpoetsen slaan we een keertje over, het is véél te laat geworden.’

Nooit had ik hem zo kortaf en ongeduldig gehoord. Het naar bed brengen – iedere avond door hem, nooit door mijn moeder – was zolang ik me kon herinneren een moment van warme intimiteit geweest, van vragen en antwoorden, van plagerijen en geintjes. Het gefronste, jachtige gezicht dat hij nu had, hoorde daar niet bij. Ik had hem net bij de televisie eerder moeten waarschuwen, bedacht ik schuldbewust. Nu dacht hij natuurlijk dat ik misbruik had gemaakt van dat geboeide lezen van hem. Zo snel mogelijk trok ik mijn pyjama aan en durfde niet te zeggen dat ik eigenlijk nog moest plassen.

Terwijl ik de dekens over me heen trok, ging het licht uit.

‘Truste,’ zei mijn vader.

‘Truste,’ antwoordde ik. Maar hij was al weggelopen.

Op mijn rug liggend begon ik, zoals ik elke avond deed, te tellen op de cadans van mijn nog niet tot rust gekomen hartslag, elke bonk een cijfer. Tot twintig en dan weer terug, waarbij ik als ik bij nul kwam altijd een kort moment ongerustheid voelde of ik daarmee mijn hart niet zou stopzetten. Deze keer probeerde ik de telwoorden binnen in mij zo hard mogelijk te laten galmen, om niet te denken aan het gedrag van mijn vader en om mijn blaas minder te voelen. Uit de spleet in de deuropening kwam een flauw afschijnsel van het licht in de woonkamer, dat via de glas-in-loodruitjes van de deur daar in het gangetje viel. Al tellende keek ik naar de schaduwfiguren op het plafond. Af en toe zette ik onwillekeurig mijn oren op scherp. Dan kon ik als een zacht geneurie de modulaties van een stem uit de tv horen.

Ik wilde het liefst zo snel mogelijk in slaap vallen, zodat ik deze avond achter me kon laten, het morgen zou worden, zondagochtend, en het bij het wekelijkse douchen samen met mijn vader allemaal zeker weer gewoon zou zijn. Maar juist het zoeken naar de slaap bleef me klaarwakker houden. Toen ik voor de zoveelste keer bij nul was aangekomen, draaide ik me op mijn zij, mijn gezicht naar de lichtspleet gewend.

Die er niet meer was. Ik knipperde met mijn ogen, kwam omhoog op mijn elleboog, maar zag aan de andere kant van de kamer geen licht meer. Ook de deur op een kier zag ik niet, niet de muur waarin die deur zat, niet het grote bed van mijn ouders dat tegen die muur aan stond geschoven. Ik zag niets dan duisternis.

Ik draaide me weer op mijn rug, niet-begrijpend wat dit te betekenen had, nog angstiger dan ik al was geweest. Aan de andere kant van de kamer kwam van boven de gordijnrails wat van de lenteavondgloed achter het raam door. Op die plek richtte ik mijn blik. Ik luisterde scherp, maar hoorde geen enkel geluid meer: mijn vader moest de televisie hebben uitgezet.

Opgelucht haalde ik adem, omdat ik opeens begreep dat het inmiddels zo laat was geworden dat mijn ouders nu natuurlijk ook naar bed gingen. Ze hadden het licht in de woonkamer uitgedaan, en dat in het gangetje en de wc zou binnen een paar seconden aanspringen. Van dat moment kon ik gebruikmaken om even de slaapkamer uit te stappen en de plens urine te lozen die me zo kwelde. Ik nam me voor daarbij met geknepen ogen te spelen dat ik nog half in slaap was, zodat ik niet zou hoeven praten. Na me weer naar de deur te hebben gedraaid, wurmde ik de dekens alvast los en ging liggen wachten op plotseling hel licht uit de kier.

Drie, vier… Het tellen in mijn hoofd was onbewust doorgegaan. Bij twintig was het nog steeds helemaal donker en stil in huis.

De angst had me uit bed weten te jagen en, ook al stribbelde ik nog zo tegen, naar de slaapkamerdeur gesleurd. Daar stond ik te luisteren aan de kier, en te turen in de iets minder dichte duisternis van het gangetje. Ook vanaf dit punt zag ik geen enkele brandende lamp, en hoorde ik behalve mijn eigen snelle ademhaling niets. Mijn linkerhand bevond zich in mijn pyjamabroek en kneep dicht. Ik beefde over mijn hele lijf en klappertandde. Dat ik vanaf hier via de spleet mijn ouders makkelijk met roepen zou kunnen bereiken in onze kleine woning wist ik best, maar mijn stem zat vast in mijn borst. Ik duwde de deur iets verder open en stapte de kamer uit.

De wc bevond zich naast de slaapkamer, ik kon de vier lichte deurpaneeltjes nu vaag zien. Maar ik schuifelde er voorbij, met mijn rechterhand de route zoekend langs de gladgeschilderde onderste helft van de muur van het gangetje. De drang om te weten wat er met mijn ouders was – stilletjes vertrokken? vermoord? –, won het van die in mijn blaas. Voetje voor voetje werkte ik me vooruit op weg naar de huiskamer.

Er stond een man in ons halletje. Een lange man. Ondanks de duisternis kon ik een groot deel van zijn silhouet onderscheiden. Roerloos stond hij daar, in de hoek naast de buitendeur, zijn armen langs zijn flanken hangend. Ik sloeg mijn ogen neer van zijn gezicht, maar ik had al gezien dat daar een brede, valse grijns op lag, de man loerde vurig naar me. Hij droeg een dichtgeknoopte regenjas en had zich opgesteld onder onze kapstok.

Onze kapstok, waaraan mijn vader iedere avond zijn regenjas zorgvuldig drapeerde over een stevige klerenhanger van, zoals er in dikke zwarte letters op te lezen viel, zijn werkgever MANTELFABRIEK M.A. STIBBE & ZN. Alle knopen dicht om ‘de pasvorm netjes te houden’, zoals hij me meerdere keren had uitgelegd. Met gesloten ogen blies ik mijn longen leeg toen ik mijn vergissing besefte.

Ik was nu op niet meer dan twee meter van de huiskamerdeur. Een groot deel daarvan bestond uit een paneel met meerkleurige glas-in-loodruitjes, waarvan er in de loop der tijd een aantal kapot waren gestoten. In de lege plekken had mijn vader slap plastic geplakt, dat al snel losliet en dan veranderde in op de tocht wapperende vodjes. Ook nu zag ik hoe er in het donker, waarin mijn ogen inmiddels beter konden waarnemen dan kort tevoren, een paar bewogen. Ik stapte ernaartoe.

De deur was gesloten, de klink was in het sluitsysteem gedrukt, terwijl die deur toch altijd, overdag en ’s avonds, op een kier stond, zodat mijn moeder hem makkelijk kon openduwen met haar voet en met volle handen ongehinderd in en uit kon lopen.

En het was hier niet stil. Door de open plekken in het glas-in-loodraam hoorde ik wel degelijk iets.

Vanavond, in de tijd dat ik in bed lag, was het dus zover gekomen: mijn ouders hadden niet alleen weer eens ruzie gekregen, ze waren elkaar deze keer ook te lijf gegaan. Om mij dat te besparen, om te zorgen dat ik er niets van zou horen of zien als ik uit mijn bed kwam om naar de wc te gaan, hadden ze de deur stevig dichtgeduwd en het licht uitgedaan. Maar de geluiden die ik nu door de gaten in de ruit hoorde, lieten aan duidelijkheid niets te wensen over: er werd daar in die donkere huiskamer op leven en dood geknokt.

Met gedempte stemmen, dat wel, maar ze hijgden allebei van woede, precies zoals ik ze vaak had horen doen bij ruzies die ze niet voor me verborgen hadden gehouden. En ook het zware, piepende zuchten van de veren van de bank herkende ik, omdat ik samen met mijn neefje Robbie die bank soms, als mijn moeder niet in de buurt was, gebruikte als trampoline. Alhoewel ik een sterk verlangen voelde weer in mijn bed te zijn, de deken over mijn hoofd, werd mijn linkeroor naar een van de gaten getrokken.

‘Niet zo hard, Joop,’ hoorde ik mijn moeder kermen, dwars door mijn vaders gehijg heen, ‘niet zo hard…’ Haar stem had dezelfde klaaglijke toon als eerder op de avond toen de maagpijnaanval net was ingezet. Ze gebruikte zijn voornaam, merkte ik op, dat had ik nooit eerder gehoord bij hun ruzies.

‘Ik dóé toch niks…’ Ook mijn vader klonk heel anders. ‘Ik dóé toch helemaal niks…’ Hij deed me denken aan een snikkend, verongelijkt kind, zoals dat in het speelkwartier altijd wel op ons schoolplein te horen was. Uit het binnenste van de bank kwam weer een donker, kreunend geluid los.

Wat was dit voor geheimzinnige vechtpartij waarbij mijn ouders de beheersing konden opbrengen tegen elkaar te fluisteren en niet de scheldwoorden en verwensingen in de mond namen die ik gewend was van hun ruzies? Angstig luisterend aan het gat begon ik te verlangen naar mijn moeders venijnige plat-Amsterdamse gekijf, naar mijn vaders radeloze, veel te welbespraakte weerwoorden erop. Maar dat kwam niet. Het werd alleen nog maar erger.

Want wat ik mijn vader nu hoorde zeggen, het woord dat ik hem nu hoorde gebruiken, was zo volkomen vreemd dat ik een kreet van ongeloof en paniek moest onderdrukken.

‘Allemaal liefde is het,’ rochelde hij. ‘Dit is allemaal liefde, hoor…’

Meer kon ik niet aan. Deze nachtmerrie moest stoppen. Er was iets verschrikkelijks met mijn ouders gebeurd. Hun ruzie had ze deze keer niet tot briesende razernij gedreven, wat, wist ik uit lange ervaring, ooit weer overging – al kon dat soms een flinke tijd duren. Nee, deze keer was het veel erger, deze keer waren ze er allebei krankzinnig van geworden. Ze klonken in de verste verte niet meer als mijn ouders; het waren andere mensen geworden.

Ik werd me er opeens van bewust dat ik mezelf behoorlijk aan het pijnigen was: de greep van mijn linkerhand was ongemerkt veel te krachtig geworden. De pijn in het reepje vlees tussen mijn vingers en die in mijn blaas erachter bracht me op een idee, op een plan waarmee ik mijn ouders wilde proberen te redden uit de staat van anders-zijn waarin ze waren terechtgekomen. Ik moest ze weer gewoon maken, en ik had daartoe de middelen.

Mijn plan was net zo simpel als het zich doelmatig zou tonen. Het enige wat ik hoefde te doen was kuchend en hoestend naar de wc gaan, met een lawaaierige ruk aan de klink de deur opentrekken en die deur open laten staan – zodat het licht van de wc in het gangetje zou vallen, en via dat gangetje en de glas-in-loodruitjes de woonkamer zou bereiken. Dan gaan zitten plassen en daarbij weer steeds hard hoesten. Tot slot doortrekken, met veel gerammel aan de ketting, licht uitdoen, en me met kletsende passen en opnieuw onder luid gehoest weer op weg begeven naar de slaapkamer.

Waarschijnlijk waren alleen de eerste van de voorgenomen handelingen al genoeg, zouden mijn ouders meteen opspringen uit hun worsteling op de bank en zich naar me toe haasten om te zien waarom ik uit bed was gekomen, of ik soms ziek was geworden. Hun bezorgdheid om mij zou ze op slag doen vergeten wat voor onwerkelijks er zojuist nog met ze aan de hand was geweest. Als ik daar bij die wc even alle aandacht naar me toe wist te trekken, zouden ze worden weggevoerd uit de krankzinnigheid die over ze was gekomen en tegenover elkaar weer hun normale vijandigheid aannemen. Dan zou hun mondelinge communicatie gewoon weer overgaan op grauwen en snauwen. Niks geen gefluisterde voornamen meer, niks geen idiote woorden waar ik me geen raad mee wist. Dan zou alles weer in evenwicht zijn en kon ik eindelijk gaan slapen.

Ik haalde mijn oor weg van het gat, stapte achteruit en draaide me om in de richting van de wc. In mijn longen probeerde ik kriebelingen op te wekken, om het zo dadelijk op een donderend hoesten te kunnen zetten.

Op dat moment hoorde ik de stemmen van mijn ouders weer door de woonkamerdeur komen. Niet gedempt, niet fluisterend, maar nu op hysterisch schreeuwvolume. Ook als het deurpaneel niet gevuld was geweest met een glas-in-loodraam vol gaten maar met een dikke stalen plaat, zou deze geluidsorkaan me in het halletje van mijn voeten hebben geblazen.

‘O, godverdomme! O, godverdomme!’ Mijn vaders stem was vrijwel onherkenbaar geworden. Niet eerder had ik hem zo onbeheerst horen brullen, ook niet bij hun ergste ruzies. En weer gebruikte hij een woord dat ik nooit eerder van hem had gehoord.

‘Toe dan maar, jongen!’ Dit kón mijn moeder niet zijn, deze toverkol met haar hortend uitgeroepen aanmoedigingen. ‘Kom dan maar, jongetje!’

Allebei slaakten ze harde, hoge kreten, ze gromden en hijgden als Hector, de valse Duitse herder die mijn opoe en opa op hun achterplaatsje hielden. Voor ik het wist was ik weggerend, het gangetje door, de slaapkamer in, en lag ik in mijn bed met de dekens over mijn hoofd. Daar probeerde ik me volledig over te geven aan het onder controle houden van de druk op mijn blaas, zodat ik aan niets anders hoefde te denken. Ik wist zeker dat ik de rest van mijn leven nooit meer zou slapen.

Maar dat bleek niet te kloppen.

In de dagen en weken die volgden, raakte ik er van lieverlede aan gewend mijn ouders op die bijzondere manier te zien lezen in de door mijn moeder iedere woensdag vers aangevoerde boekies. Ik trok me er allengs minder van aan, probeerde het zo veel mogelijk uit mijn bewustzijn te weren.

Nooit zaten ze samen op hetzelfde moment met een boekie voor hun gezicht. Mijn moeder las altijd in de namiddag, mijn vader ’s avonds, soms op een doordeweekse dag, maar meestal zaterdags. Ik trainde me erop dan zo min mogelijk naar ze te kijken, mijn blik strak gericht te houden op de tv of de Pep die ik zelf aan het lezen was.

De zo beangstigende woorden en geluiden die ik mijn ouders na de Wim Sonneveld-show had horen voortbrengen in de donkere woonkamer – en die tot mijn ongeloof de volgende dag geen zichtbare schade bij ze bleken te hebben aangericht – bleef ik vanaf die avond geregeld opvangen vanuit mijn bed. Afwisselend sterk en minder sterk in intensiteit en volume, soms vaag doorkomend uit de woonkamer, soms, terwijl ik er half wakker van werd, in mijn oren dringend vanuit hun eigen bed aan de andere kant van de slaapkamer.

Hieraan raakte ik níét gewend. Iedere keer weer bezorgden op zo’n moment hun stemmen, hun zuchten en hijgen, of het gepiep van hun beddenspiraal, me hartkloppingen van schrik en afschuw, en daarna een wee, treurig gevoel van losgelaten zijn, van door mijn ouders verstoten te zijn. Ook al stak ik bij de eerste geluiden nóg zo snel mijn vingers in mijn oren en begon ik daarbij – ook een methode die ik mezelf had aangeleerd – zacht te neuriën door mijn neus.

Het werd zomer, grote vakantie. Ondanks het slaapgebrek van de laatste maanden bracht ik een historisch goed eindrapport mee naar huis, en kon ik uitkijken naar – zodra mijn vader ook zijn twee weken vrij zou hebben – enkele ‘dagjes weg’ in onze Renault 4. Het strand van Wijk aan Zee was me beloofd, de bossen van de Veluwe, het Solse Gat, Volendam…

Ergens in de loze, lege dagen daarvóór gingen mijn vader en ik zoals elke week op zondagochtend met z’n tweeën onder de douche. Wat niet betekende dat we echt samen in de smalle badcel om die paar sprieten van straaltjes stonden te vechten.

Mijn vader, in zijn onderbroek, liet me mijn pyjama uittrekken, stelde het water af op de juiste temperatuur en gaf me dan het startsein: ‘Duik eronder!’ Proestend, mijn ogen dichtknijpend en, ook op warme dagen, heftig rillend, liet ik me dan nat worden.

Lang had mijn vader me ingezeept, maar dat deed ik inmiddels zelf. Wel gaf hij me vanuit zijn droge positie nog altijd aanwijzingen: ‘Ook je gezicht, daar zit de pindakaas van gisteren nog op aangekoekt…’ ‘Tussen je billen wonen ook mensen…’ ‘Die tenen denken zeker dat ze er deze keer lekker makkelijk van afkomen…’

En hij waste – met hetzelfde blok zeep, dat hij van me overnam – mijn korte haar. Dit omdat hij in staat was te voorkomen wat mij zelf nooit lukte: dat er bijtend schuim in mijn ogen kwam. Als hij daarna een handdoek om me heen had geslagen, moest ik bij de wasbak gaan staan ‘uitdruipen’ en wachten tot hijzelf klaar was.

Met zijn rug naar me toe trok mijn vader zijn onderbroek uit, en met zijn rug naar me toe ging hij staan douchen. Ook als hij onder het poedelen even grijnzend naar me wilde knipogen, of een melige opmerking wilde maken, deed hij dat door alleen zijn hoofd te draaien, zodat zijn voorkant onzichtbaar voor me bleef. Maar als hij zich afdroogde, manoeuvreerde hij zijn lichaam per vergissing wel eens zo dat ik heel kort iets zag bungelen in zijn kruis. Net zo haastig als hij zich dan met een gegeneerd lachje van me afwendde, sloeg ik mijn ogen neer.

Als we allebei blozend schoon en lekker ruikend in onze zondagse kleren waren gestoken, was er altijd nog een slotakkoord: op zijn hurken kamde mijn vader met zijn metalen zakkammetje mijn natte haar, waarbij hij er links een kaarsrechte witte scheiding in trok.

Daarmee was hij nu bezig; ik voelde de hoek van het kammetje zacht in mijn hoofdhuid kerven. Omdat zijn gezicht zich zo dicht bij het mijne bevond, viel me nu op dat er een fonkeling in zijn ogen was die ik niet goed kon duiden. Had hij weer een plagerijtje bedacht? Misschien, maar zijn plaaggezicht kende ik goed, en nu leken zijn ogen toch net even anders te staan.

‘Over hoelang heb je nou ook weer vakantie?’ vroeg ik, om mezelf te bevrijden van mijn andere vragen.

‘Al over twee weken,’ zei mijn vader. ‘Nog maar veertien nachtjes slapen.’

Omdat ik wist dat hij deze formulering, die voor een bijna negen-en-een-halfjarige veel te kinderlijk was, bewust gebruikte om me uit te dagen, reageerde ik er niet op. ‘Pff, lang nog…’ zei ik.

Het was even stil. Mijn vaders lippen bewogen snel en ongericht over elkaar, alsof hij in allebei hevige jeuk voelde. Hij draaide me een halve slag rond, om het haar op mijn achterhoofd te kammen. Toen zei hij: ‘Weet je nog wat je een tijdje geleden hebt gevraagd?’

‘Gevraagd?’

‘Ja, denk goed na. Je vroeg of je iets mocht hebben… Niet iets van speelgoed of snoep of zo. Nee, iets… echts.’

‘Een dier!’ riep ik uit, me met een ruk naar hem omdraaiend. ‘Ja? Mag het? Het liefst een hond. Geen poes, want daar is mamma bang voor. Of anders een marmotje, of witte muizen… Ik verzorg ze echt zelf, echt!’

Mijn vader zat nog steeds op zijn hurken voor me. De fonkeling in zijn ogen was overgeslagen op zijn hele gezicht. Hij hief het kammetje op, als een dirigeerstokje. ‘Ja, maar als je nou écht moest kiezen…’ begon hij.

‘Dan een hond!’ riep ik meteen. ‘Hoeft niet een hele grote te zijn,’ voegde ik er snel aan toe om mijn kansen te verruimen.

‘Als je nou moest kiezen,’ hernam mijn vader alsof hij me niet had gehoord, ‘als je nou echt moest kiezen wat er hier in huis komt…’ Met het kammetje begon hij in de lucht de keuzes af te tikken: ‘Een hondje…’

‘Jaaa!’ In de euforie sloeg mijn stem over.

‘Een jong katje…’

‘Ja, maar mamma…’

Het kammetje kwam weer naar beneden. ‘Een marmotje…’ Kwam nog een keer naar beneden: ‘Witte muizen…’ Het kammetje kwam omhoog en bleef daar hangen. ‘Of…’ Hij keek me diep in mijn ogen, zijn gezicht veel roder dan normaal na het douchen. Het leek alsof ik de hitte ervan op het mijne kon voelen.

Om mijn onbegrip te uiten trok ik mijn schouders op en krulde mijn onderlip naar buiten. ‘Een schildpad…?’ probeerde ik zachtjes.

‘Nee, iets nog veel leukers om mee te spelen… Heb je het nog niet geraden?’

‘Nee,’ zei ik naar waarheid.

Mijn vader trok zijn ogen los uit de mijne en keek even van me weg. Toen vroeg hij: ‘Wat zou je zeggen van een broertje of zusje?’

Toen ik aan hem had gezien dat het niet een van zijn vele gekkigheden was geweest, werd ik, zonder te begrijpen waarom, besprongen door een gevoel van schaamte. Zo gloeiend heet werden mijn wangen dat ik geen lach op mijn gezicht kon plooien.

‘Ja, dat vind ik wel het…’ stamelde ik, ‘dat wil ik wel het aller…’

Mijn vader deed een stuntelige poging me tegen zich aan te trekken, maar toen hij mijn verlegenheid voelde, maakte hij er een aai van over mijn net gekamde haar.

‘Nou, goed,’ zei hij, ‘zullen we dat dan maar doen?’

-

1 VERGETEN SLOFFEN

DINSDAG

De dag na haar overlijden – of eigenlijk op die dag zelf, want het was al na middernacht toen de ziekenhuisarts het ons meedeelde – ga ik voor het eerst de woning van mijn zus Francien binnen. Van mijn moeder, die honderd meter verderop in de Grote Bickersstraat woont, heb ik een sleutel gekregen. Ik heb haar net achtergelaten in een dikke wolk van sigarettenrook, het zichtbare rouwbeklag van onze toegestroomde familie.