-

In Verzameld nachtwerk voert P.F. Thomése ons op de tast door de post-postmoderne wereld. Van alles passeert in de nacht die ons omvat: de terreur van de actualiteit, marketing, communicatie, internet en het ‘probleem’ van de ironie.

De nacht is ook de tijd dat de schrijver waakt zonder dat de mensen dit weten, dromend met de ogen open, opdat het onmogelijke ons niet ontsnapt.

Hoe verschillend deze verhalen, beschouwingen en herinneringen op het eerste gezicht ook zijn, bij nader inzien vormen ze een wonderlijk geheel: de autobiografie van een schrijver.

-

P.F. Thomése

VERZAMELD NACHTWERK

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

© 2016 P.F. Thomése

Omslagontwerp en e-book Suzan Beijer

Omslagfoto Juul Kraijer

Foto van de auteur Jelmer de Haas

ISBN 978 90 254 4780 9

D/2016/0108/716

NUR 323

www.thomese.nl

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 254 4777 9

-

Let’s dance!

Under the moonlight, this serious moonlight.

DAVID BOWIE

It’s not shown on any map;

True places never are.

VLADIMIR NABOKOV

(vrij naar H. Melville)

-

DE ONGESCHREVEN WERELD

Familiehuis te koop. Ons oude familiehuis staat te koop. Mijn god, dit wordt hopelijk geen remake van de goeie ouwe De kersentuin, al blijft de angst voor het verval in dit meer dan honderdjarige toneelstuk van Tsjechov verbazingwekkend actueel. Alsof er in onze cultuur geen einde komt aan de neergang. Begrippen, besef ik, die al niet meer zonder elkaar lijken te kunnen. Beschaving die niet bladdert en craqueleert is geen echte beschaving. Pas in het verval toont zich de grootsheid. In het gemis vormt zich het verlangen.

Het huis waar ik het over heb is niet het soort huis dat op Funda terechtkomt. Dat is meer iets voor Arthur Japin of hoe heten ze allemaal, wier interieurs ik, evenals dat van zovele Nederlanders, uitgebreid mocht bewonderen op de populaire makelaarssite alsmede in allerhande glossy magazines en tv-shows.

Overigens is het niet mijn familie die het te koop aanbiedt. Wij waren er al tientallen jaren weg. Ik moet dus zeggen: het staat opnieuw te koop. Het is de eigenaar na ons die nu de kamers ontruimt en er het leven ontbindt. Ik woonde er al sinds mijn Wanderjahre niet meer, maar mijn herinneringen nog wel. Die zijn er, alsof er niets aan de hand was, gewoon altijd thuis gebleven, in vertrekken die werden verbouwd, in bomen die werden gekapt.

Pas gaandeweg begon het tot me door te dringen hoe bijzonder het is om in zo’n traditie op te groeien, om verbonden te zijn met een elders al verdwenen wereld, je jeugd te mogen beleven op een gecapitonneerd eilandje in de tijd. Als je er bent, is het gewoon wat het is. Dan weet je niet beter.

Ik moest er ‘kasteelromans’ als Brideshead Revisited van Evelyn Waugh, Combray van Marcel Proust, Buddenbrooks van Thomas Mann en ook Speak, Memory van Vladimir Nabokov voor verslinden om het in te zien. Ik moest erbuiten staan om te kunnen ervaren wat het was. Ik moest eerst een vreemde worden in mijn eigen verleden om het me langzaam, voorzichtig proberen toe te eigenen.

Traditie is iets wat wordt doorgegeven. Van hand tot hand, van stem tot stem. Van vader op zoon, zodat de verbinding met het verleden nooit wordt onderbroken en wij het voorgoed voorbije verleden de hand kunnen blijven schudden, zodat het net lijkt of het niet voorgoed voorbij is gegaan. Traditie gaat uit van de veronderstelling dat wat er was, waardevoller is dan wat komen gaat. Het is een winter die zich de zomer wil blijven herinneren in plaats van uit te zien naar de nieuwe lente die zich in de kale takken verborgen houdt.

Ik ben altijd te nieuwsgierig geweest naar wat het leven voor mij in petto had om braaf het familiezilver op te poetsen en door te geven aan degenen die na mij zouden komen – gelijk de emmertjes water die, in een lange keten, werden doorgegeven om de grote brand van Londen te blussen. Terwijl er niemand was geweest die zo’n schitterend vuur ooit met eigen ogen had aanschouwd! Dat vuur zocht ik, niet zo’n emmertje water.

Om iets groots tot stand te brengen, en dat wilde ik, was het noodzakelijk om te breken met het voorgaande.

De krankzinnige onredelijkheid van dergelijke jeugdige onbezonnenheid kan me nog steeds waanzinnig bekoren. Breken behoort tot het beste wat ik in mijn leven heb gedaan.

In de discontinuïteit wordt de geschiedenis zichtbaar: je ziet iets pas werkelijk wanneer het weg is.

Met de breuk begint ook het heimwee.

Het verleden is iets waar je niet meer naar terug kan. Nooit. En toch is het steeds onder handbereik.

Toen mijn familie na de dood van mijn vader noodgedwongen het huis verliet, boden de nieuwe eigenaren genereus aan dat we gerust langs mochten komen wanneer het gemis ons te zwaar zou vallen. Kennelijk keken zij met onze ogen naar hun eigen huis en misten ze het nu al, terwijl ze er nauwelijks goed en wel waren ingetrokken.

Ik piekerde er niet over om op hun aanbod in te gaan.

Dat is het ergste: net doen alsof het verleden er nog is. Het is ook een miskenning van de kracht van de herinnering. Walter Benjamin ijkt in zijn essay over Marcel Proust het begrip elegisches Glück. Het eeuwige nog-één-keer, noemt hij het, de eeuwige restauratie van het oorspronkelijke, eerste geluk. Hij stelt het in een Dialektik des Glücks tegenover het hymnische geluksidee: dat wordt gekenmerkt door een streven naar het ongehoorde, het unieke, het toppunt van zielsvervoering.

De elegische gelukzoeker is veroordeeld om eeuwig rond te dolen in het Bannwald (reservaat) van zijn herinnering.

Leven is, in de elegische variant, de gewaarwordingen uit het verleden in de herinnering herbeleven en doen herleven en ze dan, in de onbereikbare verbeelding, pas werkelijk ervaren.

Dit is iets heel anders dan doen alsof het verleden er nog gewoon is, alsof het nooit is weggeweest. Met een behoudzuchtige hang naar traditie, zoals je die tegenwoordig weer veel om je heen ziet, heeft dit niets uit te staan. De elegische gelukzoeker Proust is bij uitstek een breker geweest, hij moest alle banden met de wereld verbreken om haar weer te kunnen ervaren. Net als mystici zocht hij de onthechting. Hij moest weggaan om er te kunnen komen, wat niet gelukt was als hij al die tijd was gebleven.

Voor aanhangers van de traditie bestaat het voorbijgaan van de tijd niet, ze ontkennen het gewoon. Ze gaan ervan uit dat het een kwestie van wilskracht en overtuiging is om de dingen te laten blijven ‘zoals ze zijn’, wat dat ook moge betekenen. Ze zien de vervalsing niet die de tijd onmerkbaar aanbrengt. Het verschil is bijna niet te zien, houden ze zich voor. Met een beetje restauratiewerk zie je er straks niets meer van.

De romancyclus Op zoek naar de verloren tijd wordt, op grond van de titel, graag teruggebracht tot ‘het madeleine-effect’, naar het roemruchte koekje bij de thee dat de verteller de sensatie van zijn mémoire involontaire bezorgt, de onverhoedse, taalloze terugkeer in het verleden.

Hierbij wordt veronachtzaamd dat Proust ook een andere werking van de tijd wilde demonstreren, namelijk die van de onbegrijpelijke metamorfose die van iedereen op de lange duur iemand anders maakt, ons allen met het voortschrijden der jaren reduceert tot willekeurige gestalten waarin de vroegere figuur onherkenbaar opgeborgen zit.

In de cyclus verwondert de verteller zich roman na roman over deze raadselachtige vervorming van personen door de tijd, over de vreemdheid die op een dag over eens vertrouwde figuren blijkt te zijn gekomen. En ondertussen doet iedereen alsof dit normaal is! De verdwijning van de tijd wordt door iedereen gewoonweg ontkend. Of gewoon geaccepteerd, wat even dwaas is. Terwijl wat er sluipenderwijs met de mensen en dingen gebeurt absurd en onbegrijpelijk is.

Als ik het verleden al zou willen behouden, zou ik bij god niet weten wát ik zou moeten behouden.

En toch schrok ik toen ik hoorde dat ons oude familiehuis zou worden verkocht aan mensen die er misschien wel ‘de hele meuk’ uit zouden willen slopen.

En zo stond ik, na al die jaren, in dat huis dat het mijne niet meer was. Maar ik was er geen vreemde. Nog niet. Er was van alles aan veranderd, verbeterd. Vernietigd ook. En toch was er iets wat ik de geest zal noemen, bewaard gebleven.

In de grote kamer stond een Steinway-concertvleugel. Die hadden wij vroeger niet, maar het had gekund (als ik niet het voetballen en het boompje klimmen had verkozen boven de dagelijkse muziekstudie). Er stonden boeken, andere, maar ook dezelfde. De tuin was mooier, en lelijker, maar vooral mooier. Het onafzienbare huis was met zorg bewoond geweest. Er was, merkte ik, daardoor iets aan toegevoegd. Er was als het ware een laag bij gekomen, een laag in de tijd.

Het is een onprettig idee zich te moeten voorstellen dat de komende bewoners deze lagen straks gaan weghakken omdat zij eenvoudigweg de tijd niet accepteren, niet het verdwijnen ervan en ook niet het wonderbaarlijke doorwerken ervan. Tijd bestaat voor hen uitsluitend als een onophoudelijk heden. Dit heden is vanzelfsprekend. Daarbuiten is niets.

Het huis werd door de nieuwkomers uitsluitend geduid in makelaarstermen. Wat hier werd verhandeld, was een marktwaarde. En volgens de markt betekende traditie een trend die ‘klassiek’ of ‘retro’ werd genoemd, was de geest van het huis plotseling een ‘sfeer’ en werd de geschiedenis van het geheel beschouwd als een nadeel dat door de aannemer in een ‘strakke’ oplossing onzichtbaar weggewerkt kon worden.

Voor de komende bewoners betekent wonen lifestyle. Dit houdt in dat je het plaatje kunt aanwijzen in een glossy tijdschrift of in een reclamefolder, waarna het zaakje door woonadviseurs op maat geplaatst wordt, op een wijze die met het blote oog niet van de uitgekozen foto te onderscheiden valt. ‘Naadloos’ heet dat, in de terminologie.

Ik heb lang gedacht dat de cultuur werd bepaald door de bekende dialectiek van behoud en vernieuwing. Een dynamiek van verzet en restauratie. Van avontuur en voorzichtigheid. Van inhouden en doorpakken. Twee stappen vooruit en vervolgens eentje achteruit. Reculer pour mieux sauter.

In die zin vormden vooruitgang en traditie de januskop van onze cultuur. Nu eens lachte de ene ons toe, dan weer werden wij beweend door de andere.

Dat is dus voorbij. Het is een misvatting te denken dat onze oude orde straks omver wordt geworpen door een aanstormende generatie die iets nieuws wil. In de tegenwoordige dialectiek is er geen strijd tussen de ouden met hun behoudzucht en de jongen met hun vernieuwingsdrift. Het is een strijd tussen iets en niets, tussen behoud en vernietiging.

Strijd klinkt ook veel te romantisch. Er is een incongruente oorlog gaande, zoals het militair strategisch heet. Daar wordt meestal het type oorlog mee aangeduid waarbij aan de ene kant mensen worden ingezet en aan de andere kant een geavanceerd technologisch systeem dat die mensen kan vernietigen, maar niet ál die mensen. Een vernietigingsoorlog, daar komt het op neer.

Voor onze cultuur betekent dit dat er niet een oudere generatie in conflict is met een jongere, maar dat individuen zich moeten zien te verdedigen tegen bedrijven en organisaties met een marketingstrategie. Het incongruente is dat losse mensen die iets bijzonders willen, komen te staan tegenover teams van marketeers, beleidsadviseurs en organisatiedeskundigen.

Het houdt in dat het afwijkende systematisch dreigt te worden veralgemeniseerd, dat wie niet bij een groep of trend kan worden ondergebracht, geen bestaansrecht meer heeft omdat hij in de tabellen niet meer waargenomen kan worden. Noodgedwongen sluiten de mensen zich bij de dichtstbijzijnde meerderheid aan. Dit is geen keuze, maar een feit. Steeds minder mensen weten zich te verzetten tegen het hun opgedrongen consumentenprofiel. Hun zogeheten identiteit is een product dat naar eigen inzicht kan worden samengesteld uit de beschikbare plaatjes.

Het leidt ertoe dat de geschiedenis met haar gelaagdheid in de tijd haar zin heeft verloren. Ze dient – voor wat het waard is – nog als restcategorie waar iedereen kan worden ondergebracht die voor het heden geen nut meer heeft. Alleen als het ‘klassiek’ of ‘retro’ wordt genoemd, voelen de klanten zich er nog in thuis.

Overpeinzingen op een festivalterrein. In een biertent op een festivalterrein in de Achterhoek bespraken mijn Vlaamse kunstbroeder Herman Brusselmans en ik de nijpende toestand van het boekenbedrijf, waar de ene na de andere boekhandel wegens gebrek aan baten noodgedwongen de deuren sloot.

Om ons heen het uitgelaten kermisgejoel van dronken middagdrinkers. Zie ons toch zitten op deze vieze, natte, houten campingbanken, zulke verfijnde geesten als wij, want dat waren we, sla onze boeken er maar op na.

Mijn confrère rookte de ene sigaret na de andere, als een terdoodveroordeelde die kalmpjes zijn tijd uitzit tot aan zijn executie.

Wij zaten daar in afwachting van onze respectieve optredens en vreesden, niet ten onrechte, dat onze subtiele zinswendingen via een slecht afgestelde microfoon kopje-onder zouden gaan in de allesoverstemmende monotonie van het feestgedruis.

Het was een mooie regenachtige dag, alles was bij wijze van spreken mogelijk, voor anderen dan, maar wij waren doortrokken van een besef van teloorgang.

Herman Brusselmans schilderde in sombere bewoordingen een Europa zonder boekhandels, waar schrijvers voortaan alleen te vinden zouden zijn in stampende en bruisende feesttenten, alwaar de ontheemde lettermannen op veler verzoek stand-upjes van tien minuten deden, zijnde de fossiele resten van de oorspronkelijke meesterwerken waar niemand in geen eeuwigheid nog naar vroeg.

Ik riposteerde: kop op, Herman, zo erg is het toch ook weer niet? Zelf was ik pas sinds enkele jaren tot het lucratieve circuit van de feesttenten doorgedrongen; voordien was ik aangewezen geweest op de Nederlandse bibliotheekdienst, die een strikt regime van koffie en thee hanteerde. Dat is een keuze en wellicht ook een statement. Wat mij betreft was de biertent derhalve een stap vooruit in onze beschaving, waar deze ook naartoe mocht gaan.

Het grootste misverstand in de cultuur is dat kunst voor gelijkgestemden moet zijn. Niets is minder waar. Juist de cross-over, de grensoverschrijding, creëert een nieuwe betekenis. Het waren de jongens uit de blanke middenklasse die de blues begrepen, beter dan de voormalige katoenslaven zelf, die er allang niet meer naar luisterden. Het waren de ongelovige muziekkenners die eindelijk de grootheid van Bach verstonden. Zo kan ik nog wel even doorgaan. Juist de omverwerping van de bestaande orde zorgt voor nieuwe betekenis. Je kunt zeggen dat kunst faalt wanneer zij er niet in slaagt om de eigen grenzen te overschrijden en de belangstelling van wezensvreemde passanten te wekken.

Herman was inmiddels gaan pissen in een daarvoor bestemde caravan en ik zag hem niet meer terug.

Daar zat ik dan, moederziel alleen, op een feest dat ik niet begreep. Gelukkig had ik een boek bij me. Helaas was het mijn eigen boek, daarom openden de woorden niets voor mij, zij sloten iets af. Om mijn geest te verplaatsen had ik andermans formuleringen nodig, zinsverbanden die ik nog niet kende.

Gevangen in mijzelf sloot ik me af voor het feestgeweld dat af en toe dreigend mijn kant op kwam.

Wat betekende deze saamhorigheid waarvan ik geen deel uitmaakte, dit collectieve plezier dat zo conformistisch genoten werd? In het dagprogramma las ik namen die me niets zeiden. Beroemde popbands ongetwijfeld, populaire cabaretiers waarschijnlijk, Bekende Nederlanders, die ook natuurlijk. De enige naam die ik kende, was die van de Vlaamse filosoof Herman Brusselmans. Het was duidelijk dat ik hier niet thuis was. En toch was ik er. Iemand had kennelijk gevonden dat ik hier hoorde.

Anders-zijn is voor mij altijd een kwaliteit geweest. The one who stands out in the crowd. Angst ook voor die massa, daar komt het door. Van je zwakte je kracht maken, is mijn devies geworden. De beroemde Umwertung aller Werte, waardoor wat onder lag op wonderbaarlijke wijze boven komt te liggen. Dominantie verwerven door distinctie. Ik had al op jonge leeftijd mijn Nietzsche gelezen.

Dat heeft de superieure taalbeheersing van de literatuur mij gebracht. Woorden formuleren een verschil, ze maken een onderscheid. Elk woord zegt wat het níét is, om Herman Brusselmans’ Franse collega Jacques Derrida aan te halen. Zeggen wat men is, is zeggen wat men niet is. Een boek lezen om erachter te komen wat men niet is, waar men niet toe behoort. De permanente ontkenning van de gevestigde orde. Dat was míjn feest.

In de literatuur, zo leerde ik, is anders-zijn de norm. Je onderscheiden door je af te scheiden.

Het was een boodschap die ik hier misschien beter niet kon proberen over te brengen, hier waar de dingen groepsgewijs werden beleefd, waar iedereen aan een ander aflas wat hij er zelf van vond.

Voordat ik naar de Achterhoek afreisde, had deze en gene bezorgd geïnformeerd wat ik daarginds zocht. Of ik de reputatie van dit festival niet kende, met zijn straalbezopen zaterdagavondmentaliteit? Hoogtepunt was een autocross met zelfgefabriceerde voertuigen waarmee boerenkinkels door de modder en de koeienstront ragden en baggerden. Wat dacht ik daar – met mijn ironie en ambiguïteit, met mijn wezenlijke ernst en taalgedreven mystiek – in hemelsnaam aan bij te dragen? Was ik niet bang dat ik, zodra ik met mijn voordracht aanving, met bier en uitwerpselen bekogeld zou worden?

Het is moeilijk uit te leggen, maar dat aspect sprak me juist aan. Het vandalisme is voor mij altijd een wezenlijk onderdeel geweest van de literaire werkzaamheid. Ik heb altijd een broertje dood gehad aan schöngeisterei en kamergeleerdheid en bovenal aan de zelfgenoegzaamheid van zichzelf feliciterende coterieën. Wat ik schrijf moet kunnen worden blootgesteld aan de buitenlucht. Het moet bestand zijn tegen beschimping en bezoedeling. Sterker, het moet soeverein overeind blijven te midden van machteloze spotternijen. De zeggingskracht moet verstaan kunnen worden in het geraas der tegenspraak.

Lang heb ik in de veronderstelling verkeerd dat het in de literatuur gaat om acceptatie in de eigen kring. Wie niet is ingewijd, heeft geen recht van spreken.

Op dit systeem is de gehele infrastructuur van de kunsten gegrondvest. Commissies, jury’s, besturen. Overal kom je dezelfde gemiddelde namen en gezichten tegen. Niet het publiek, maar de kunstenaars beoordelen de kunst. De makers maken onderling uit wat goed gemaakt is en wat niet. Voordat het publiek erover mag meepraten, is in rancuneuze wedijver al vastgesteld of het kunst is of niet.

Het heeft ertoe geleid dat kunst zo ontzettend op kunst is gaan lijken, dat literatuur zo ongelofelijk literair is geworden. Op voorhand al als zodanig herkenbaar en daardoor bij voorbaat al in het gareel geplaatst. Dat krijg je als artistieke waarde in een democratische potpourri van hand opsteken en handjeklap moet worden vastgesteld.

Ik krijg bij zulke officieel erkende kunst zin om de boel te bekladden, erin te krassen, er in het voorbijgaan een fikse trap tegen te geven. Het is een wonder dat er zo weinig opstandigheid heerst in onze concert- en museumzalen, het is onbegrijpelijk, als je erbij stilstaat, hoe kalm het in de praktijk toegaat in onze openbare bibliotheken. Nergens, tot mijn verbijstering, een spoor van cultureel hooliganisme, terwijl dat toch zo voor de hand zou liggen.

In die zin had ik mijn hoop gesteld op het publiek van de Zwarte Cross. Niet dat ik levensmoe was en uitzag naar een steniging met blikjes Grolsch, integendeel. Waar ik op hoopte, was die woeste energie van een gezelschap dat ik met mijn woorden moest zien te bereiken. Franciscus onder de vogelen. Bonifatius op weg naar Dokkum. Dat werk. Ik zou het niet zelf zijn, de literatuur zou door mij spreken. Zij zouden aangeraakt worden. Dat was wat ik hoopte. En door hen aan te raken zou ik op mijn beurt zelf worden aangeraakt. Via de omweg van de anderen zouden mijn woorden uiteindelijk ook mij bereiken. Zoals Franciscus in het zingen der vogels zijn eigen ziel meende te horen, en in zijn eigen ziel God. En in God pas de werkelijkheid ervoer.

Beklad mij maar, ontdoe mij van mijn valse voorwendselen, zie mij hier staan, ik ben niks.

Mijn totale onzekerheid tegenover een publiek stelt me altijd weer gerust. Gelukkig, ik kan het nog steeds niet. Ik ben goddank nog steeds geen artiest geworden, geen virtuoze variétévertolker, beroepsvermaker, gladde gekkie, van alle markten thuis.

‘Laten we maar beginnen,’ zeg ik, maar niemand verstaat me, want de microfoon is nog niet ingesteld en de technicus blijkt zonder het te zeggen naar de wc te zijn gegaan.

Op de voorste rij begint een stel meiden te joelen en het publiek op te zwepen tot een yell waarin ik vaag mijn naam herken.

Was dit nou wat ik bedoelde met mijn pleidooi voor meer vandalisme en zelfvernietiging in de kunst? Als ik niets zeg, als ik niet onmiddellijk een daad stel, word ik ter plekke afgemaakt. ‘De nu volgende tekst kan moeilijke woorden bevatten,’ kondig ik aan, en ik begin te lezen. ‘Kutstank.’ Eén woord doet soms wonderen. Deze door mij geijkte term is een kernbegrip in J. Kessels: The Novel. Ik weet niet of er veel wijsheid in verborgen zit, maar het werkt altijd. De meisjes op de voorste rij zijn meteen stil, ik hoor of ruik niets meer van ze.

Toch is dit niet wat ik nastreef. Overdondering is prima, zo werkt het nu eenmaal in de kunst. Je moet heel klein worden om naar binnen te kunnen. Maar het mag niet ten koste gaan van de ontvankelijkheid. Imponeren vanaf een verhoging leidt er al snel toe dat het publiek zich vernederd, zelfs vernietigd voelt door de almacht van de zelfingenomen kunstgod. Ook de schepper moet zich daarom klein maken, bij wijze van spreken net zo klein als God, onzichtbaar heersend in de fantasmagorie die hij heeft opgeroepen. Zo onzichtbaar dat het publiek zich onbezwaard de door hem verbeelde werkelijkheid toe kan eigenen, erin kan wonen zonder zich een zwerver te wanen in het paleis van een of andere koning.

Langzaam begin ik iets te begrijpen van de festivalmens. Het is natuurlijk bier en worst en neuken dat hem drijft, maar er speelt ook iets anders. Een bepaalde mystiek.

De onwetendheid die er op het festivalterrein heerst, is op het eerste gezicht stuitend, je zou er neerslachtige beschouwingen aan kunnen wijden. Maar er schuilt ook een goddelijk aspect in. Ik bespeur een ontvankelijkheid die mij ontroert, een verlangen om vervoerd te worden, een honger naar metaforen die hen zal verbinden met vooralsnog onbekende werelden. Men maakt zich klein als een pluisje, om zich mee te laten voeren op de wind. Waarheen, dat zal ze een zorg zijn, dat zien ze dan wel weer.

Ik zou willen weten hoe en waarom en wanneer en waarheen. Zij niet, zij zitten daar in een tent op een houten bank als kinderen te luisteren naar een meneer van elders en het zou hen niet verbazen wanneer hij hen zou uitnodigen in het ruimteschip plaats te nemen om gezamenlijk een tripje naar Saturnus en Uranus te maken.

Sjamaan, tovenaar met woorden ben ik, geheimzinnige verbindingsman met werelden die met het blote oog niet waarneembaar zijn.

De trap wordt automatisch ingetrokken, de deuren sluiten zich geluidloos. Daar gaan we dan, mijn onschuldige bierkinkels en ik.

Ons culturele keuzemenu. In de Boeing 747 naar Shanghai blijk ik de enige te zijn die boeken bij zich heeft. Op Schiphol was er de gebruikelijke keuze geweest uit het torenhoge aanbod aan identieke internationale bestsellers, maar ik neem wat ik lees liever van thuis mee. (Voor wie het interesseert: de roman Onverzadigbaar van de eigenzinnige Poolse schrijver Stanisław Ignacy Witkiewicz en A Supposedly Fun Thing I’ll Never Do Again van David Foster Wallace.)

Het is op een intercontinentale vlucht niet verboden om te lezen, maar het is aan de andere kant ook niet per se de bedoeling. De hele organisatie is er in wezen op gericht de passagiers gedurende de reis ‘af te leiden’ van onbeheersbare en peilloze gedachten. Er is een uitgebreid eet- en slaapprogramma opgesteld waarmee de reistijd zo comfortabel mogelijk kan worden overbrugd. En voor wie zich in de tussentijd nog weet te vervelen, is er in de stoel voor hem een beeldscherm aangebracht waarop een keuzemenu kan worden aangeklikt met films, muziek, spelletjes en dergelijke.

De culturele ruimte in zo’n vliegtuig is even krap bemeten als de beenruimte. Het enige wat je kunt doen, is je eraan overleveren. Als je je verzet, wordt de ruimte alleen maar krapper.

Bewegingloos beweeg ik me, ‘van alle gemakken voorzien’, van de ene kant van de aarde naar de andere. Dit is het grote leven dat mij tijdens het plannen van deze vlucht door de diverse reclameafdelingen op schitterend promomateriaal is toegelachen.

Door het piepkleine vliegtuigraampje ontwaar ik, tien kilometer beneden mij, de Centraal-Aziatische steppen, waar mijn jeugdhelden Marco Polo en Dzjengis Khan op hun kleine paardjes onversaagd het onbekende tegemoet galoppeerden. Tien kilometer slechts scheiden mij van de betoverende zijderoute en van de bloedwegen van de Gouden Horde, en toch ben ik er net zo ver vandaan als wanneer ik over een atlas gebogen lig. Verder nog, want daar in de diepte ontbeer ik de vertrouwdheid der namen.

Ondertussen is er in het culturele leven op stoel 44C geen verandering ingetreden. Er heerst nog steeds de voorgeprogrammeerde verstrooiing van actiefilms, romantische komedies en ‘classic movies’, alsmede een select aantal ‘games’ en kookprogramma’s.

Het lijkt een willekeurige greep, dit culturele vliegtuigmenu, maar in werkelijkheid zal er door een team veelvuldig over zijn vergaderd, zoals alles tijdens deze vliegreis is uitgekiend: de luchtdruk, de temperatuur, de hoeveelheid zuurstof, calorieën en voedingsstoffen, lichaamsvocht, de afvoer van ontlasting. En ook cultuur heeft hier in het luchtruim haar functie, te weten het doden van de tijd. Met slapen en eten zijn we er niet. Er is nog tijd over. Om die resterende uren te doden is er in een verstrooiingsprogramma voorzien.

Het ongemerkt voorbij laten gaan van de tijd is, zoals bekend, het voornaamste wensdoel in de gemaksindustrie. Een geslaagd boek of een geslaagde film is een terminologie die verwijst naar een ervaring ‘waar men zonder er erg in te hebben doorheen vliegt’, een verdoving waaruit men onverzadigbaar ontwaakt, hongerig naar een nieuwe verdoving.

Een kritische instelling, gericht op het maken van onderscheid, is in deze constellatie vrijwel onbruikbaar geworden.

Onderscheidingsvermogen is dienstig wanneer er afwegingen gemaakt moeten worden. Door observatie, analyse en afweging komt men ten slotte tot een beslissing. Wanneer er al een keuzemenu is vastgesteld, verliest de kritische houding haar functie. De spelregels liggen vast, een zekere volgzaamheid brengt je verder dan een volgehouden intellectueel wantrouwen jegens de totale situatie. Er moeten knoppen worden ingedrukt, anders gebeurt er niks.

Dit is de positie van de kritische mens. Hij bevindt zich tegenover een keuzemenu en kan zich er niet toe zetten om een van de voorgeprogrammeerde mogelijkheden aan te toetsen. Hij zou over de samenstelling willen discussiëren, maar met wie? Met een van de stewardessen? Met de purser? De gezagvoerder erbij halen? Zinloos, wordt me te verstaan gegeven. Discussie is niet inbegrepen in het keuzemenu en kan derhalve niet worden geleverd. ‘Onze excuses voor het ongemak, meneer.’

Om me heen kijkend langs de rijen, zie ik dat ik de enige ben die bezwaar maakt tegen de culturele cel waarin we worden opgeborgen. De enige: dat maakt mijn positie in dit vliegtuig er niet sterker op. Statistisch ben ik een te verwaarlozen factor. Ik kan gerust worden weggestreept tegen de voordelen.

Een van de eerste dingen die opvallen, als ik op de grond sta, is dat Chinezen graag in een rij staan. Mijn gids wijst mij daarop. Er is hier zoveel anders dan bij ons dat ik niet weet waar ik moet beginnen met kijken. Een rij is het bewijs dat je goed hebt gekozen.

Het is een principe dat me bekend voorkomt. ‘One billion Chinese can’t be wrong.’ Als we het kapitalisme niet zelf hadden uitgevonden, dan hadden de Chinezen het voor ons gedaan. Kapitalisme is de vrijheid om allemaal hetzelfde te kopen. En dat niet alleen, maar ook om steeds méér van hetzelfde te kopen. En dat, mits goed gestimuleerd, te blíjven doen. Geld moet stromen. Dan komen de mensen er vanzelf wel achteraan.

Dus staan Chinezen overal waar wij komen, geduldig in vertrouwenwekkend lange rijen te wachten, terwijl wij, heading for a different direction, rustig kunnen doorlopen.

Je moet er geweest zijn om erover te kunnen oordelen, maar waar ben ik als ik hier ben? Eén ding is zeker: alles wat ik zie is made in China.

Ik bevind me in een vijfduizend jaar oude beschaving, zoals het in de overzichten heet, waar ze al karaktertekens penseelden terwijl wij op een drooggevallen wad nog met stokjes en steentjes een vuurtje probeerden te maken.

Desondanks speelt anciënniteit in deze maatschappij geen enkele zichtbare rol.

Ik bezoek de in toeristengidsen aangeprezen Oude Stad en ook de ‘meer dan duizend jaar oude’ water towns (‘De Venetiën van het Oosten’) en stel tot mijn verbazing vast dat ze in de Tang-, de Ming- en de Qing-periodes kennelijk al beton hadden. Mijn gids glimlacht: de Oude Stad is een tijdje weggebulldozerd geweest vanwege geplande hoogbouw, maar toen bleek dat er in de toeristenbranche behoefte bestond aan een historisch centrum, hebben projectontwikkelaars snel een splinternieuwe Oude Stad neergezet, echt perfect zoals het er op de oude foto’s uitziet. De oude foto’s zijn onscherp, het is daarom kennelijk de bedoeling dat je er ook onscherp naar kijkt. Net zo echt als een ansichtkaart is echt genoeg.

Authenticiteit heeft binnen ‘het Chinese vooruitgangswonder’ geen betekenis. Onbruikbaar begrip. De waarde van iets wordt hier uitsluitend uitgedrukt in yuans. Of in dollars, die mogen ook.

Als je elkaar niet kunt verstaan, kun je altijd nog handeldrijven met elkaar. Rekenen is universeel. In principe heeft iedereen tien vingers. Een voordelige calculatie trekt zich van taalbarrières niets aan. We verstaan elkaar niet, maar als het op betalen aankomt, begrijpen we elkaar maar al te goed. De economie heeft ons tot elkaar gebracht.

Dat is de cultuur, met haar ingewikkelde en voor buitenstaanders onnavolgbare differentiaties, in vijfduizend jaar nooit gelukt. Taal onderscheidt. En scheidt.

Geld maakt ons allemaal gelijk. In de economie zijn wij allen consumenten die verlangen naar het optimale snijpunt van de vraag- en aanbodcurven. Wie tot tien kan tellen, kan dat ook tot honderd. En tot duizend. Aan nullen geen gebrek in het kapitalisme. De nul is voor iedereen gelijk. De nul kent geen grenzen.

Economisch hoogtepunt van een Chinareis is een bezoek aan de fakemarkt. Nergens elders zal een liefhebber van het kapitalisme zulke spectaculaire curven op het gebied van vraag en aanbod kunnen waarnemen.

Op de fakemarkt wordt alles aangeboden wat in onze consumptiemaatschappij waarde vertegenwoordigt. ‘Alles’ is overigens een betrekkelijk begrip, het gaat hier om de courante internationale merken. Zoals in de westerse winkelpromenades, zoals in het keuzemenu in de Boeing 747, zo is ook in dit betonnen handelsgebouw door economische selectie een overzichtelijk en uniform aanbod ontstaan, waar merknamen en soortnamen redundante en onderling inwisselbare begrippen zijn geworden.

De enige keuze die hier resteert is of je betaalt en zo ja, hoeveel je betaalt. Wel of geen transactie, dat is de kwestie. De reductie van de oneindigheid der mogelijkheden kan niet effectiever zijn.

De westerlingen die ik zie loven en bieden, maken zich vooral zorgen of de spullen waar ze hun zinnen op hebben gezet, wel ‘echt’ zijn. ‘Anders betaal ik het er niet voor.’

Een ‘echt’ product is in de westerse opvatting een product met een ‘echt’ merk. Het merk is wat de signatuur is voor een zeventiende-eeuws schilderij. Het garandeert de koper dat hij het juiste spul in handen heeft. Zonder merk zijn we nergens. Zonder de erkende signatuur van Nike, Adidas, Louis Vuitton of Montblanc valt de waarde van een product moeilijk zo niet onmogelijk vast te stellen.

Spullen zonder merk behoren tot het naamloze en relatief waardeloze ondersegment van de markt, waar de boel per kilo of dozijn wordt aangeboden. Bij gebrek aan gekwalificeerde kwaliteit is de kwantiteit het enige wat dan nog gewicht in de schaal legt.

Een westerse koper wil graag weten of hij met kwaliteit of met kwantiteit te maken heeft.

Bij de bepaling van kwaliteit speelt het begrip authenticiteit een doorslaggevende rol. Het idee dat het Rolex-horloge dat we kopen een ‘nep-Rolex’ zal blijken te zijn, betekent een fatale domper op onze consumentenvreugde. Of de Montblanc-vulpen. Of de Calvin Klein-onderbroek. Of noem de producten uit ‘het hoogste marktsegment’ maar op.

De prijsstelling is het resultaat van beeldvorming c.q. marketingstrategie. Een product ontleent zijn waarde voor het overgrote deel aan de inspanningen van de marketingafdeling. De fabricage vormt slechts een miniem onderdeel van de prijs. Wie een ‘topproduct’ koopt, koopt hoofdzakelijk een verhaal.

Dit wordt pas goed duidelijk wanneer je rondloopt op een Chinese fakemarkt. De spullen die worden aangeboden zijn niet van echt te onderscheiden. Zelfs de merken staan erop. Maar soms niet. En nooit weet je of het topmerk dat je koopt fake is. Aan de absurd lage prijzen te oordelen kan het haast niet anders of je wordt bedrogen.

Toch is het enige wat hier ontbreekt de marketingafdeling. De handel die hier wordt aangeboden komt rechtstreeks uit de lagelonenfabrieken in het binnenland, net als de ‘echte’ merken waarmee bij ons in de glossy magazines paginagroot wordt geadverteerd. Waarschijnlijk komen ze ook nog uit dezelfde fabrieken.

Die glossy tijdschriften geloven we wel, maar de handjeklap-Chinees op de fakemarkt niet.

Je ziet de westerse consumenten voelen en tasten, een ding op zijn kop houden en de wenkbrauwen fronsen. ‘Worden we nou belazerd of niet?’ Ze weten zelf bij god niet waar ze de kwaliteit aan af moeten meten. Aan het merk ja. Maar wat als het merk nep is? Of ontbreekt? In het Westen betalen ze daarom grof geld voor het onontbeerlijke vertrouwen. De prijs van een Louis Vuitton-tas bestaat voor 90 à 95 procent uit het vertrouwen dat je kennelijk ontleent aan de snelle babbels van de marketingjongens.

Zelf kiezen is een hachelijke onderneming geworden. Liever vertrouwt de consument op ‘beproefde kwaliteit’. Zoals de Chinezen het liefst in de langste rij gaan staan, kopen wij het liefst het duurste product. De beste keuze is altijd die al door een ander is bepaald. De top tien is daarom voor iedereen goed genoeg. Wat daar niet in staat kan nooit echt goed zijn. Dit geldt voor tassen en horloges, maar ook voor romans, die niet meer gewoon geschreven mogen zijn, maar ‘bestsellers’ moeten zijn van ‘successchrijvers’ en ‘topauteurs’. Een product ontleent zijn glans aan ‘het verhaal eromheen’.

Het product zelf doet er in wezen niet toe. Dat wordt niet eens herkend. De belofte ervan is genoeg. Zo werkt het in de communicatie tussen mens en betaalautomaat.

‘Kan ik u van dienst zijn?’

‘Doet u mij maar het keuzemenu.’

‘Is alles naar uw zin?’

‘Nee.’

‘Het spijt me, dan kunnen wij u helaas niet verder helpen.’

Mijn reizen door cyberspace. Terwijl ik dit zit te tikken, weet ik dat achter deze keurige woorden op het beeldscherm een vulkaan aan beelden en teksten aan het borrelen is, gereed om uit te barsten en zijn inhoud zonder onderscheid of hiërarchie over mijn scherm uit te braken. Gruweldaden, oeroude copulaties, teksten van Roland Barthes, geraaskal van psychopaten, briljante doelpunten, onbekende filmpjes waarop de Beatles nog bij elkaar zijn… Enfin, iedereen kent de ondoorgrondelijke wegen van Google en YouTube. Het vreemdst is nog de vertrouwdheid waarmee wij ons een weg banen door dit magische wasteland van miljarden websites, losgezongen kreten en virtuele identiteiten.

De uitvinding van het internet is ongetwijfeld de wonderbaarlijkste waar ik in mijn leven getuige van heb mogen zijn, veel indrukwekkender dan de Spoetniks en de Apollo’s en de Voyagers waarmee de onvoorstelbare ruimte werd ontgonnen en tot iets concreets werd gemaakt, iets waar je op televisie naar kon gaan zitten kijken.

Het met ruimteschepen doorkruiste heelal biedt slechts duistere verlatenheid, tot in de verste uithoeken ervan heerst een diepe dood. Het vertegenwoordigt het barre tegendeel van de metropolitane wereld van cyberspace, waar de wonderen en de gruwelen elkaar verdringen en waar verveling en vertier om voorrang strijden. De oneindige ruimte van internet is een dromenlabyrint waar je alleen uit ontwaakt om met open ogen verder te slapen.

Ik ben wat hoogdravend, maar dat komt doordat de banaliteit van het dagelijks gebruik het zicht dreigt weg te nemen op dit fabelachtige fenomeen.

Een machine waarin alles aanwezig is: als het niet bestond, zou het sciencefiction zijn. Of een voorbeeld uit het schimmenrijk van de neoplatoonse filosofie. Iets wat met de realiteit weinig heeft uit te staan in elk geval. Het is niet te bevatten, als je tot je laat doordringen dat zowat alle huishoudens op de dwaalwereld van cyberspace zijn aangesloten. De encyclopedische weerspiegeling van alles in alles, de hele rataplan komt vrijwel gratis bij de mensen thuis, met alle mogelijke emanaties en revelaties in het verschiet, en toch moet je nuchter constateren dat men er zo verdomd gewoon onder is gebleven.

Als het wonder zich voltrokken heeft, wordt het snel realiteit en neemt het de grauwheid aan van de omgeving waarin het terechtgekomen is.

Wat dat betreft krijg ik heimwee naar de tijd dat het internet nog niet bestond en er over iets dergelijks enkel gedroomd kon worden.

Zodra iets er is, ziet niemand het meer. Sinds de wonderen hun heiligheid hebben verloren en iedereen ze mag aanraken, zijn ze niets meer waard. Er is afstand nodig om te kunnen dromen. Het verlangen kan alleen in feitelijke onbereikbaarheden worden gemeten, zoals de ruimte van het heelal in lichtjaren wordt uitgelegd.

De Argentijnse schrijver Jorge Luis Borges (1899-1986) begreep dit al voordat de homecomputer was uitgevonden, laat staan dat er toen al over internetaansluitingen was nagedacht.

In zijn verhaal ‘De Aleph’ uit 1945 roept hij een visioen op dat ons vertrouwder voorkomt dan hij had kunnen bevroeden. Maar het beeld dat hij oproept is tegelijk ook poëtischer en mythischer dan wij ons als geroutineerde, snel verveelde sitesurfers nog kunnen voorstellen.

Met orfisch verdriet herlees ik het verhaal dat me confronteert met een ideaal dat tweedehands is geworden en nu bij wijze van spreken op een vergeten terrein staat weg te roesten als een oude Spoetnik of een uitgediende Space Voyager.

Kom, goddelijke blinde, leid ons terug naar de toekomst, leer ons weer in lichtjaren te dromen.

Net als Dante in Paradiso, wanneer hij in het klare licht God aanschouwt, verontschuldigt Borges zich vlak voor het moment suprême, de onthulling van het geheim, voor de onhandigheid van zijn woorden, die bij voorbaat ontoereikend zullen zijn, aangezien ze vastzitten in de tijd en ertoe veroordeeld zijn elkaar als kettinggangers op te volgen, terwijl het inzicht hem in een flits van gelijktijdigheid geopenbaard gaat worden.

Wie het zelf wil nalezen, kan doorklikken naar http://web.mit.edu/allanmc/www/borgesaleph.pdf, waar een Engelse vertaling gratis en naamloos als een oude krant door cyberspace dwarrelt.

De schrijver leidt ons naar een kelder ergens in Buenos Aires, om precies te zijn in de Calle Garay in het huis van ene Carlos Argentino Daneri, neef van Borges’ geliefde Beatriz, die dood is en onbereikbaar, dus niet meer opneemt wanneer je haar belt. Als je het toch doet, krijg je die neef aan de lijn, wat toch iets anders is.