-

De trein naar Tarascon uit 1986 verhaalt over de lijdensweg van William Baston, slachtoffer van de fascistische terreur die in zijn leven verschillende gedaanten aanneemt.

‘Bewondering voor de literaire verbeelding van een visie op leven en dood, daar laat ik me graag toe overhalen.’ – Aleid Truijens in NRC Handelsblad

-

ANDREAS BURNIER

De trein naar Tarascon

Uitgeverij Augustus

Atlas Contact

Amsterdam · Antwerpen

-

© 2003/2016 Erven Andreas Burnier en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagontwerp Wim ten Brinke

E-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 254 4783 0

NUR 301

www.andreasburnier.nl

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de derde druk, 2003

-

Is het leven in zijn geheel voor ons zichtbaar, of kennen wij er vóór de dood slechts het ene halfrond van? […] Ik voor mij verklaar er niets hoegenaamd van te weten, maar altijd brengt het zien van de sterren mij aan het dromen, eenvoudig net zo als de zwarte stippen die op de landkaart steden en dorpen aangeven, me doen dromen. Waarom, zeg ik tot mezelf, zouden de lichtende stippen aan het firmament minder toegankelijk zijn dan de zwarte stippen op de kaart van Frankrijk?

Zoals we de trein nemen om ons naar Tarascon of Rouaan te begeven, zo nemen we de dood om naar een ster te gaan. […] Enfin, het schijnt mij niet onmogelijk dat de cholera, nierstenen, de tering, de kanker, hemelse vervoermiddelen zijn, zoals de stoomboten, de omnibussen en de spoortrein er aardse zijn.

Rustig van ouderdom sterven, zou betekenen er te voet heen te gaan.

Vincent van Gogh, brief 506; ca. 16 juli 1888 (vert. Jan Hulsker)

-

1

Dieu se révèle toujours à l’homme solitaire et recueilli.

Balzac, Séraphita

Al enige malen had hij zijn kamers opgeruimd, maar nu was hij begonnen aan een totale herinrichting. Het leek hem mogelijk de vliering, die tot nu toe niet meer was geweest dan een tochtige bergplaats voor overtollig huisraad dat hij nog niet wilde wegdoen, te herscheppen in een ruimte voor zijn boeken. Als de boekenkasten en de kisten met ongesorteerde boeken naar boven konden, had hij in de voorkamer meer ruimte. Zijn bed zou er gemakkelijk een plaats kunnen vinden en hij zou niet langer, zoals nu, in het keukentje annex eet- en wasruimte aan de achterzijde hoeven te slapen.

Toen hij het beschot van de vliering begon te repareren en te schilderen, ontdekte hij tot zijn vreugde dat je door het raam aan de voorzijde op een beschut plat tussen de huizen kon komen. Op dat plat zou hij zonnebaden zodra het vastgeroeste raam was hersteld en van vierhoog, zelf onbespied, naar de smalle gracht diep beneden hem kunnen kijken. Het lover van de bomen zou hij zien aanzwellen tot het de mensen die langskwamen onzichtbaar maakte en hij zou het groen zien verkleuren en slinken, terwijl ook het krolse zomergekoer van de talloze duiven afnam, totdat hij in de winter weer alleen zou zijn daarboven, driehoog op zijn kamers, vierhoog op zijn vliering.

De verbouwing, het schilderen van de vlieringwanden, het witten van zijn kamermuren die nu niet meer door boekenkasten werden verhuld, de reparatie van het vlieringraam, waar uiteindelijk toch nog een vakman bij moest komen, het gesjouw met boeken op de smalle, steile vlieringtrap, duurde veel langer dan hij had verwacht. In juni lag hij al wel een paar uur per middag, naakt, te zonnebaden op het dak, maar de chaos die hij zelf had geschapen, was nog steeds aanwezig en het was niet mogelijk de strijd met de materie halverwege op te geven.

Hij begon terug te verlangen naar de lange, stille uren achter zijn bureau, toen de kamers nog vol en donker waren en hij in zijn regelmatige, kleingevormde handschrift uittreksels maakte van zwaarwichtige duitse studieboeken, van Franse romans en toneelstukken en van Engelse essays over dans, film en theater. Nu liep hij met blikken verf, met emmers witkalk, met log gereedschap, met planken van de boekenkasten de vlieringtrap op en af en het was alsof hij een andere persoonlijkheid moest spelen, moest zijn, dan de dertigjarige man die na de bevrijding weer was begonnen te studeren.

Hoe was hij voor de oorlog geweest? Dat herinnerde hij zich niet goed. Hij las toen niet alleen de moderne talen, maar ook Latijn en Grieks, dat hij nu was vergeten. De oude, dode talen had hij ingeruild, leek het wel, voor een geheel nieuwe belangstelling: theater, film, ballet. Hij geloofde niet dat hij vroeger ooit de ontwikkelingen in de kunst had gevolgd. Wel had hij vooroorlogse schriftjes teruggevonden met uitgeknipte plaatjes van de schilderijen van Van Gogh. Die zeiden hem nog steeds iets, maar nu wist hij ook van Picasso, Matisse, Braque, Juan Gris, van experimenten op het herboren Franse toneel, van ballet en film. Zulke dingen drongen in de jaren dertig nog nauwelijks tot Holland door. Dat was het nieuwe van na de oorlog: er was iets vreselijks gebeurd, maar daarna was alles nieuw geworden. Het leek ook net of hij helemaal niet dertig jaar oud was, maar gewoon weer begin twintig, net als toen. Misschien was hij vroeger, in een provinciale universiteitsstad, met zijn sombere boeken in de nu door hem vervloekte oude talen, wel een oudere man geweest dan nu. Hij bezat ook nog een foto waarop hij in een stijf oude-mannenpak te midden van andere achttien- tot drieëntwintigjarigen, van wie sommigen met erekettingen waren omhangen, een glas wijn hief tijdens iets wat zij toen het Senaatsdiner noemden. De Senaat was het bestuur van een zowel uiterst grove als pretentieus deftige jongensclub, het Corps, en was een voorafspiegeling van de Senaat die door het hooglerarencorps, veelal niet minder boerse en pretentieuze mannen, werd gevormd; van de Senaat der leden van de Eerste Kamer, bekrompen, zo juist uit de Nederlandse moerasbodem getrokken leden van het politieke establishment; van de Ministerraad; van de Synode, kortom van al die grauwe, vooroorlogse mannenclubs die stonken naar zekerheid, naar bier en sigaren en naar gladgeborstelde zondagse pakken.

Er was iets gebeurd door de verschrikkingen van de oorlog waardoor de mensheid was vernieuwd en verjongd, en het nieuwe gebeurde vooral in de kunst. Alles wat oud en verstard was, moest weg en daarom was het toch goed dat hij ook zijn huis vernieuwde en het lichter en ruimer maakte. Alleen miste hij soms het stille zitten aan zijn bureau en ook begon hij, naarmate het warmer werd en de lente en de vroege zomer uitbundiger, weer te verlangen naar een vrouw. Het groen dat daar beneden, in de diepte, steeds voller werd en dat de mensen die op de gracht passeerden van hem afschermde, deed hem ineens beseffen dat hij alleen was en dat hij vaak dagenlang niemand sprak behalve de winkeliers van de buurtwinkels waar hij boodschappen haalde, of zijn benedenburen die hij hooguit kort groette op de trap.

Incipit tragoedia

Het keerpunt was het bezoek van de timmerman die hem uiteindelijk moest helpen met het vlieringraam. Het was een blonde jongen van nog geen twintig, in een kakikleurige overall. Ondanks het gestage, professionele werk van de jongen, meende William diens voortdurende sexobsessie te voelen in zijn huis. Het leek wel of de eenzaamheid van de afgelopen maanden hem helderziend had gemaakt, of hij de gedachten van de jongen kon lezen.

Zij spraken over het karwei dat hij als amateur niet voor elkaar had gekregen en hoe zo iets vakkundig werd aangepakt. Hij zette koffie voor de timmerman. Die keek even om zich heen en zei: ‘Een hoop boeken hebt u hier, meneer. Heeft u die nou allemaal gelezen?’

Daarop vroeg hij de jongen hoe het was om timmerman te zijn, hoe je het leerde en wat je beleefde in al die huizen waarin je vakkundigheid te hulp werd geroepen. Hij probeerde zo eenvoudig mogelijk te praten, maar hij merkte dat de jonge timmerman hem niet goed begreep en kennelijk niet wist welk antwoord er van hem werd verwacht. Daarom ging hij, uit verlegenheid, midden in het gesprek bruusk weer aan het werk.

Maar voortdurend voelde hij hoe Loek, zo heette de jongen die hem ‘meneer’ bleef noemen, onder alle gesprekjes, onder het werk door, van het moment dat hij de trap opkwam, in de greep was van zijn begeerten, van gedachten aan sex. Haast alles wat zij tegen elkaar zeiden, leek een dubbele bodem te hebben, de spanning werd ondraaglijk en dat hij zich niet vergiste, bleek wel bij de theepauze om vier uur.

‘U woont hier wel rustig, meneer,’ zei Loek, ‘al is het dan niet ver van de hoerenbuurt.’

Daarmee had de jongen zich toch echt verraden. Het zou hem verbazen als Loek de tien gulden die hij straks met een dag hard werken had verdiend niet voor het grootste deel ging opmaken in de rosse buurt wat verderop.

‘Ja, de hoeren zitten hier wat verder op de gracht,’ zei hij en hoorde zelf hoe bekakt Haags zijn stem nog steeds klonk. ‘Maar daar merk je hier weinig van. Woon je nog bij je ouders thuis?’

‘Bij mijn moeder, meneer. Zij is weduwe, dus ik geef haar kostgeld dat zij wel kan gebruiken. Maar ik mag zelf ook wat houden.’

Hij besloot de jongen straks bij het afrekenen iets extra’s te geven.

‘Dat is mooi, dat je zo prettig bij je moeder woont. Ik heb geen contact meer met mijn ouders.’

Sinds de oorlog, had hij erbij willen zeggen, maar hij bedacht gelukkig net op tijd dat de timmerman veel jonger was dan hij en dat het hun leeftijdsverschil zou accentueren.

De timmerman was een kind geweest in de oorlog. Die zei hem waarschijnlijk niets, behalve dat er toen te weinig te eten was en dat je ’s avonds in ‘spertijd’ binnen moest blijven van de moffen. Misschien was hij zelfs te jong om dat te hebben beseft. Zijn moeder was toen en vermoedelijk nu nog de autoriteit voor hem, niet de duitsers die Nederland hadden overweldigd, bezet, leeggeroofd en…

‘Ik moet maar weer eens aan het werk, meneer. Anders komt het vandaag niet klaar.’

’s Avonds om negen uur, de timmerman was al lang naar huis, hij had zelf eten gekookt, afgewassen, weer koffie gedronken, besloot hij maar eens bij de hoeren te gaan kijken. Een klein wandelingetje in de zachte zomeravond zou hem goed doen en misschien kwam hij Loek nog wel tegen, als die eerst naar huis was gegaan om zijn moeder niet te laten wachten met het eten. Dat zou grappig zijn. Hij zag hen al samen naar binnen gaan.

‘Na u.’

‘Nee, na jou.’

Hij trok zijn lichtblauwe pak aan, dat maakte hem jonger, met daaronder de rode coltrui. In de spiegel keek hij even naar zijn scherp gesneden kop met de moderne, Amerikaanse crew cut: niet onknap, vond hij zelf. Hij lachte, het hoofd wat afgewend, even verleidelijk naar zijn eigen spiegelbeeld.

Op de trap kwam hij zijn benedenbuurman van eenhoog tegen, de directeur van de Nieuwe Operette. Eigenlijk had hij een intense hekel aan die commerciële, onkunstzinnige oude man. Maar hij wist dat hij een van oorsprong duitse jood was, die eerst voor de nazi’s was gevlucht, ten slotte in Nederland gepakt en toch nog teruggekomen uit de duitse vernietigingskampen. Dus groette hij beleefd.

‘Goedenavond, meneer Linz.’

De oude man, nors, in een vettig, uitgezakt pak dat om zijn vermagerde lichaam slobberde, mompelde iets van: ‘Goedenavond, Baston.’

‘Ik zag dat u binnenkort weer met een nieuwe produktie komt,’ zei hij, nog steeds uit beleefdheid. Het was pure zelfkwelling met die zure, cynische zakenman te blijven praten, terwijl hij Loek zo misschien net misliep.

‘Ja, men moet van tijd tot tijd het publiek met iets nieuws amuseren. Anders lopen de zaken niet, nietwaar? Maar laat ik u niet langer ophouden; ik zie dat u nog uitgaat. Tot genoegen.’

Bijna huppelend schoot hij langs de heer Linz heen, de gracht op. Het was warm en licht buiten. Een zoete lentegeur hing in de stadslucht. Zonder aarzelen liep hij de gracht af tot waar de hoerenbuurt begon. Er drentelden wat mannen rond, provincialen en jeugdige stadsbewoners. Hij keek in de zijstraten, tuurde door het raam van enkele cafés waarvan hij wist dat er hoeren kwamen, maar nergens zag hij Loek. Dan was die misschien toch meteen gegaan, zo van het werk, zonder zich eerst te wassen, vlug naar de hoeren voordat hij thuis bij zijn moeder ging eten. Welk type zou zo’n jonge timmerman kiezen?

Hij liep door totdat hij een meisje voor het raam zag zitten dat hem wel iets voor een jonge arbeider leek. Zij was blond, een beetje mollig maar niet dik, en had een nog kinderlijke uitstraling. Zelf zou hij haar misschien niet hebben gekozen, een wat oudere vrouw was meestal wel zo prettig, maar hij besloot hier naar binnen te gaan.

Nadat hij het geld op tafel had gelegd en zich had gewassen, vroeg hij het meisje hoe zij heette.

‘Eigenlijk Maria-Johanna,’ zei zij, ‘maar ze noemen me Jossie in het leven.’

‘Heb je al veel klanten gehad, vanavond?’ vroeg hij.

Het meisje gaf hem ineens net zo’n achterdochtige blik als even tevoren de heer Linz op de trap.

‘Nou, dat gaat wel. Gewoon.’

‘Ken je soms een jongen van een jaar of twintig,’ vroeg hij, ‘die Loek heet? Is die soms net bij je geweest?’

‘Dat weet ik niet,’ zei het meisje. ‘Ik vraag nooit hun naam.’

‘Hij is timmerman, zie je, en hij draagt een kaki overall als hij van zijn werk komt. Hij is blond, net als jij.’

Het hoertje sloeg haar armen om hem heen, trok hem in de richting van het bed en zei: ‘Kom maar fijn met Jossie mee, schat. Dan zal ik jou eens lekker verwennen. Heb je nog speciale wensen? Dan maak ik voor jou een mooie prijs af, want je ziet er prima uit. Zo krijg ik ze niet altijd.’

‘Ja, je krijgt hier natuurlijk van alles,’ zei hij. ‘Ik zal je Marie-Jo noemen, want Jossie vind ik geen geschikte naam voor je. Die past niet bij jou. Maar is die jongen, die timmerman waar ik het over had, echt niet bij je geweest vanavond? Ook eerder niet?’

Marie-Johanna, die hem inmiddels op het bed had gekregen, keek hem van onder haar naar voren gevallen haren aan en zei: ‘Verrek, nou je het zegt, die blonde jongen, hoe heette ’ie ook weer, Loek zei je, hè, die was hier net nog, precies voor jou. Gossamme, dat is een bink hoor. Ik heb hem dubbel laten betalen. Pas maar op dat ik dat jou ook niet vraag, want jij mag er ook wezen.’

Maar hij stond even later al naast het bed, zei: ‘Bedankt, Marie-Jo. Vind je het goed als ik over een paar dagen weer bij je kom? Ik woon hier in de buurt en ik vind je erg lief.’

‘Natuurlijk schat. Graag hoor. Kom maar wanneer je wilt.’

Die avond ging hij niet verder met het inrichten van zijn boekenkasten. Nadat hij een kop koffie had gedronken op een terrasje las hij thuis nog een poosje in een duits studieboek over theoretische biologie. Door de open ramen hoorde hij het zomergeroes van de stad en hij dacht aan Marie-Jo, die maar een paar honderd meter hier vandaan waarschijnlijk nog steeds haar werk deed. Hij besloot de volgende ochtend wat geld van de bank te halen en zo snel mogelijk weer naar haar toe te gaan.

Hij schoot nog steeds niet erg op. In een vlaag van energie was hij begonnen zelf een douche te bouwen in de keuken aan de achterzijde en in plaats van zijn vroegere, smalle bed, het moderne metalen sleemodel, had hij zelf een breed, bijna vierkant houten bed getimmerd. Het stond onder het raam in de voorkamer. Hij had in een nieuwe matras, lakens en dekens moeten investeren en het smalle bed met toebehoren had hij beneden onder de boom gezet. Binnen enkele uren was het daar verdwenen, zoals alles wat je in Amsterdam onder de boom zette.

Sinds hij weer was begonnen aan een vrouw te denken – de afgelopen wintermaanden, zo kort na de breuk met Elsa, was daar geen sprake van geweest – bezocht hij Marie-Jo regelmatig, minstens tweemaal per week en soms ook wel tweemaal op één dag. Uit zuinigheid of vage morele onlust bleef hij dan weer een tijdje weg, maar uiteindelijk trok zij hem onweerstaanbaar. Naarmate hij haar beter leerde kennen, werd zij voor hem de combinatie van (bijna) een vriendin en een slechte gewoonte. Een paar keer probeerde hij een wat oudere hoer, zoals hij die vroeger zou hebben geprefereerd, maar hoewel hij Loek nog steeds niet was tegengekomen, gaf hij toch de voorkeur aan de jeugdige Jossie, die hem meer diens type leek. Ook haar geraffineerde domheid of dom raffinement beviel hem goed.

Hij was nu al dertig, al voelde hij zich jonger en zag hij er ook wel jonger uit. Toch had hij, behalve duitse Elsa, nog nooit een echte vriendin van hemzelf gehad. Dat was eigenaardig, als je erover nadacht. Zijn vroegere vrienden waren in of sinds de oorlog getrouwd en voor zover hij nieuwe kennissen had, woonden die ook allemaal samen met een vrouw. Hij wist niet hoe zij dat aanlegden. Hoe wist je of een vrouw die geen hoer was iets met je wilde? En of zij zelfs bij je wilde blijven? Het prettige van Elsa, zijn eerste liefdescontact, en hij was toen al zevenentwintig, was dat zij wel en geen hoer was. Zij was de weduwe van een duitse soldaat die in Frankrijk was gesneuveld bij de verovering van Parijs. Voor zichzelf en haar dochtertje kon zij moeilijk anders de kost verdienen dan eerst als hoer voor de Wehrmacht en later voor de officieren van de Amerikaanse bevrijdingstroepen. Zo had hij haar leren kennen toen hij met majoor Tompkins, alias crazy Scott, illegaal was meegegaan naar een feestje in de officiersmess van Stuttgart. Hij viel natuurlijk erg op tussen al die geüniformeerde mannen. Bovendien was hij toen nog heel mager en de meeste Amerikanen zagen er spekkig en doorvoed uit. Elsa voelde zich meteen tot hem aangetrokken, had zij hem later verteld. Hij had iets vreemds en iets geheimzinnigs. Je kon zien dat hij van goede familie was, geen boerenbonk, opgeklommen tot officier dank zij de oorlog, en toch was hij schuw en zwijgzaam.

‘Hi, are you a soldier?’ waren de eerste woorden die zij tot hem richtte. Zij was mager, net als hij, een beetje rossig. Haar betrekkelijke jeugd, zij was toen vierendertig, zeven jaar ouder dan hij, was getekend door het leven dat zij leidde. Hij vond haar meteen vertrouwd. Zij deed hem een beetje denken aan vriendinnen van zijn moeder of zijn zuster. Doordat zij Engels sprak, al was het dan met een duits accent, was zij geen echte duitse voor hem en doordat zij Europees was, was zij veel herkenbaarder dan crazy Scott die, hoe goed hij het ook meende, tenslotte uit een totaal andere cultuur kwam, een cultuur die alleen op kinderlijke wijze kon lijden.

‘Nee, ik ben met hém meegekomen. Kennen jullie elkaar? Dit is mijn vriend, majoor Scott Tompkins en jij bent…?’

Hij had verwacht dat hij weer, zoals gewoonlijk, voor Scott het ijs zou breken, misschien zelfs zou moeten tolken, als het Engels van de vrouw die Scott op het oog had uiteindelijk toch te beperkt bleek. Maar dit keer liep het anders. Nadat Elsa de situatie had doorgekregen, zorgde zij ervoor dat er een vriendin van haar verscheen die Scott meenam en zelf nodigde zij hem uit bij haar te blijven slapen. Hij had dit nooit kunnen doen als Scott het niet zo had gewild, want van hem was hij totaal afhankelijk. Maar gelukkig wekte Elsa’s vriendin Edeltraut nog meer diens begeerte en bij het afscheid zei Scott alleen maar: ‘Have a good time. See you tomorrow at seven a.m.’

Zo was het begonnen. Drie jaar lang had hij bij Elsa en haar dochtertje Ermengarde gewoond. Elsa was natuurlijk blijven werken en had voor hen drieën de kost verdiend. Hij was nog even doorgegaan met klusjes voor Scott: een beetje tolken, een beetje zwarte handel en wat crazy Scott verder in zijn kop kreeg, zoals het organiseren van balletvoorstellingen voor de troepen. Maar toen Scott na een half jaar werd teruggeroepen naar Amerika, was hij niet meegegaan zoals ooit hun plan was geweest, maar bij Elsa blijven wonen.

Hij maakte zich verdienstelijk door Ermengarde naar school te brengen en uit school op te halen. Hij had Elsa’s half weggebombardeerde huis weer bewoonbaar gemaakt, voor zover dat ging. Hij deed boodschappen en kookte voor haar en wachtte haar op als zij in de vroege nacht van haar werk kwam. Dat hij Elsa met andere mannen moest delen, vond hij niet erg. Zijn eerste ervaringen waren gedeelde ervaringen geweest met Scott, zijn bevrijder, leermeester, initiator in de geheimen van Venus.

Dat hij zo ongeveer Elsa’s man was en dat Ermengarde hem ‘Vati’ ging noemen, vond hij prachtig. Nog nooit had iemand hem zoveel liefde en aandacht geschonken als Elsa, die hem aanbad, die dure kleren voor hem kocht, cadeaus gaf, die alles deed om het hem, in haar vrije tijd, naar de zin te maken. Hij probeerde te vergeten dat zij ook al, zij het minder intensief, had ‘gewerkt’ voor de duitse officieren toen die Europa nog terroriseerden en toen hij als dwangarbeider voor hen had moeten werken in het kamp. Maar dat zij Amerikaanse officieren, de bevrijders, eenzaam en ver van huis in het verarmde, chaotische Duitsland, ter wille was, dat leek hem terecht. Was hij zelf niet voor majoor Scott tot alles bereid geweest, door het vuur gegaan voor de wensen en grillen van een man die hem beschermde en die maakte dat hij na de bevrijding van Duitsland, toen hij geen zin had terug te gaan naar Nederland, illegaal in Duitsland kon blijven?

Crazy Scott had hem gevonden in een park waar hij zich verstopte nadat hij aan de bevrijdingstroepen was ontsnapt. En hij had hem bij zich gehouden als een soort oorlogsmascotte, een trofee in bezet gebied gevonden. Voor Scott, kunstenaar en zwartehandelaar ineen, had hij alles gedaan wat die van hem verlangde en hij vond het gewoon dat Elsa het hare deed voor de Amerikanen, niet alleen uit noodzaak, maar ook uit dankbaarheid jegens de mannen die hun leven hadden gewaagd om Europa van de duitsers te bevrijden.

De breuk was gekomen toen hij zag hoe Elsa de pas negenjarige Ermengarde heel geleidelijk begon voor te bereiden op een toekomstige opvolging in het hoerenvak. Zij begon het kind mee te nemen naar de bars waar zij Amerikaanse officieren oppikte, kleedde haar al uitdagend. Hij, die nooit ruzie maakte, was dol van drift geworden. Hij wilde dat het kind naar een kostschool zou worden gestuurd. Een goede opleiding moest zij krijgen, in een beschermde omgeving. Elsa had zulke plannen abrupt van de hand gewezen, omdat er volgens haar geen geld voor was. Over een jaar of vijf, als zij begin veertig was en Ermengarde groot genoeg, dan werd het tijd voor veranderingen.

‘Dan ben ik helemaal van jou, schat,’ had zij gezegd. ‘Wij gaan dan ergens buiten wonen, als je dat wilt, en Ermengarde neemt het werk over.’