-

‘Een jaar of zeven geleden publiceerde ik mijn allereerste korte verhaal, in een nieuw online tijdschrift dat De Optimist heette. Er was een geweldige illustratie bij gemaakt. Plotseling was dat verhaal iets échts geworden, en ik ineens een gepubliceerde schrijver. In de jaren die volgden is De Optimist uitgegroeid tot een belangrijk platform voor jonge schrijvers, essayisten en illustratoren, dat zich kenmerkt door een liefdevolle vormgeving, originele thema’s en scherpe redactie. Ik ben trots dat het op deze plek ooit voor mij begonnen is!’ – Niña Weijers

De Optimist is het meest vooraanstaande online culturele magazine in Nederland: positief, toegankelijk, maar zonder het experiment te schuwen en zonder gebaande paden te betreden. Handboek voor een Optimistisch leven bevat werk van 70 schrijvers en illustratoren, zowel werk dat speciaal voor deze uitgave is gemaakt als een selectie uit de verhalen, gedichten, essays en illustraties die verschenen op de website De Optimist.

Onder redactie van: Miriam van Ommeren, Saar Francken, Miriam Rasch, Sonja Schulte, Marijn Sikken en Renske van Enckevort (beeldredactie).

Met bijdragen van:

Gijs Assmann

Jaron Beekes

Jelmer Birkhoff

Basje Boer

Martien Bos

Katelijne Brouwer

Anna de Bruyckere

Maarten Buser

Nele Buyst

Romy Claessen

Anneke Claus

Nikki Dekker

Ellis van der Does

Floris Dogterom

Sjors Driessen

Cassander Eeftinck Schattenkerk

Renske van Enckevort

Father Futureback

Carmen Felix

Saar Francken

Dennis Gaens

Marco Geldermans

Bas van Genugten

Fleur van Greuningen

Jonathan Griffioen

Ezra Hakze

Thomas Heerma van Voss

Anne-Fleur van der Heiden

Frank Heinen

Hanneke Hendrix

Lauralouise Hendrix

Margot Holtman

Jerry Hormone

Thomas van Huut

Khalid Idmalek

Elise van Iterson

Margreet de Jong

Nicole Kaandorp

Else Kemps

Wibo Kosters

Haro Kraak

Lotte Lentes

Emma Levie

Dana Marshall

Harmen van der Meulen

Eva Mooiman

Miriam van Ommeren

Tim Pardijs

Gemma Pauwels

Jeroen Pen

Patricia Piolon

Mahlee A.G. Plekker

Miriam Rasch

Eileen Ros

Daniël Rovers

Artur Schmal

Sonja Schulte

Q.S. Serafijn

Marijn Sikken

Henk van Straten

Vincent Terlouw

Nickie Theunissen

Anouk Vercouter

Wytske Versteeg

Maaike Verwijs

Hannah Vischer

Lisa Weeda

Jante Wortel

Cilja Zuyderwyk

Jan Zwaaneveld

-

Handboek voor een Optimistisch leven

VERHALEN GEDICHTEN ESSAYS KUNST

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

De Optimist publiceert online onder de Creative Commons-licentie CC BY-NC-SA 4.0 en dit boek verschijnt onder dezelfde licentie. Dat houdt in dat alle werken eigendom blijven van de auteurs en illustratoren en dat ze onder naamsvermelding gekopieerd en verspreid mogen worden, mits die kopie niet voor commerciële doeleinden gebruikt wordt of er sprake is van afgeleide werken.

Het copyright van de afzonderlijke stukken berust bij de desbetreffende auteurs

© 2016 samenstelling boekredactie De Optimist: Miriam van Ommeren, Saar Francken, Miriam Rasch, Sonja Schulte, Marijn Sikken, Renske van Enckevort

Omslagontwerp Artur Schmal

E-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 254 4808 0

D/2016/0108/748

NUR 303

www.deoptimist.net

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 254 4782 3

-

INLEIDING

De optimist betreedt de tent van een waarzegster. In haar glazen bol hangt mist. ‘Er staat je veel moois te wachten,’ mompelt de vrouw en ze steekt haar hand uit. ‘Dat is dan vijf euro.’ De optimist legt een biljet in haar hand, pakt in dezelfde beweging de bol van het tafelkleedje en houdt hem vlak voor z’n neus. De mist trekt weg en voor de ogen van de optimist ontvouwt zich de hele wereld. Een familie trekt door een landschap van kleuren; een oma breit aan een heining van prikkeldraad; blote dames trappelen in een zwembad; elders zweeft een ei de toekomst in. Terwijl de waarzegster het geld wegstopt in haar boezem en ongeduldig naar de bol grijpt, verdwaalt de optimist in de taferelen die hem voor ogen worden getoverd. Hij zou hier dagen, weken of zelfs jaren kunnen blijven en dat doet hij dan ook.

Sinds de oprichting in 2008 heeft digitaal cultureel magazine De Optimist honderden verhalen, gedichten en essays gepubliceerd, vaak met bijzonder beeld erbij. Als een van de eerste Nederlandse literair-kunstzinnige tijdschriften op het internet heeft De Optimist het eenentwintigste-eeuwse landschap van de kunst en literatuur mede bepaald: een richtinggevend medium dat nieuwe stemmen en beelden een plaats geeft. Gemodelleerd naar The Believer, het befaamde Amerikaanse tijdschrift van McSweeney’s, is De Optimist het meest onderscheidende online culturele magazine in Nederland gebleven: positief, toegankelijk, maar zonder het experiment te schuwen en zonder gebaande paden te betreden. Een laboratorium voor verrassend werk, met teksten die nieuwe wegen inslaan en illustraties die verhalen op zich vertellen. Ook is het een kweekvijver voor talent gebleken. Succesvolle debutanten en prijswinnaars publiceerden er hun eerste verhalen en veel van de illustratoren die op De Optimist hun artistieke werk konden ontwikkelen, zijn nu exposerende kunstenaars en vormgevers met een bloeiende praktijk.

Handboek voor een Optimistisch leven is een verzameling van het allerbeste wat De Optimist in acht jaar heeft voortgebracht, aangevuld met nieuw werk van bekende schrijvers en kunstenaars met wie in die tijd is samengewerkt. Meer dan vijftig verhalen, gedichten, essays en autonome beelden zijn bijeengebracht rond thema’s die in ieders leven voorkomen, van persoonlijke obsessies tot universele vragen: de utopie, pulp, angst, liefde, eten, voyeurisme, seks, werk, pessimisme, geluk, schuld en de toekomst. Een onvolledig, misschien wel willekeurig rijtje, en tegelijk alles omvattend, zoals het leven nu eenmaal is. Wij zien dit handboek graag als een Wunderkammer waar je de wereld tegenkomt in vreemde, mooie, grappige en misschien ook griezelige artefacten, waar al dat talent van schrijvers en beeldmakers bewonderd kan worden; een met aandacht vormgegeven werk vol taferelen om keer op keer in te verdwalen, en hét bewijs dat een nieuwe generatie schrijvers, dichters en illustratoren haar weg heeft gevonden op het internet.

Een kort dankwoord is op zijn plaats. Handboek voor een Optimistisch leven is tot stand gekomen dankzij een grote groep Optimisten van het eerste uur en de donateurs die hebben bijgedragen aan de crowdfundingcampagne. Een magazine als De Optimist zou in de eerste plaats niet kunnen bestaan zonder de niet-aflatende inzet van een vrijwillige redactie, al jarenlang. Dit boek is ook een huldeblijk aan alle redactieleden die de bijzondere publicaties mogelijk maken.

Een optimistisch leven is een vol en scheppend leven, met evenveel dromen als reality checks. Naast spelende kinderen en champagne duiken ook blikken goedkoop bier en een volle asbak op. Naast zelfoverwinning ook overgave aan de ander. De mogelijkheden zijn eindeloos: navigeer naar smaak, behoefte en stemming, is ons advies. Blader en kijk je ogen uit, lees, herlees en blijf nog even. We hopen dat dit boek voor iedereen, optimist, pessimist of iets daartussenin, een vrolijke bevestiging zal zijn van de bont geschakeerde caleidoscoop die het leven is.

Mei 2016,

Miriam van Ommeren

Saar Francken

Miriam Rasch

Sonja Schulte

Marijn Sikken

Renske van Enckevort

Artur Schmal

-

UTOPIE

-

DE VERLOSSING – Romy Claessen, olieverf op papier

-

L’UNIVERS DU SOMMEIL

Daniël Rovers

2:45 A.M.

Een pluk haar in mijn handen nemen/afknippen/opeten.

2:58 A.M.

Mijn linkerhand steekt boven het dekbed uit. Vijf vingers met roze nagelmaantjes in stadslicht dat tussen de kieren van de gordijnen schijnt. Rimpels bij de knokkels, blonde donshaartjes daar vlak onder. Een monsterlijke hand. Een kussen gevuld met schapenwol uit Texel. Spreek uit: Tessel. Ik lig op mijn zij, mijn ribbenkast en rechterborst tegen het matras, knieën tegen elkaar aan gedrukt, benen gestrekt. Ik voel de contouren van mijn lichaam/ik ben de contouren van mijn lichaam. Ik tel de seconden: 1, 2, 3. Ben louter lichaamsrand in de nacht, een krijttekening op de stoep in een Amerikaanse tekenfilmstad. Het woord is louter 1, 2, 3.

3:13 A.M.

Hij zal zijn ogen openen/een geeuw onderdrukken/me aankijken/een kus op mijn voorhoofd drukken. Christus. Bijna vaderlijk.

3:33 A.M.

Het bed is één meter veertig breed en uitgerust met een originele Lattoflexbodem®, of eigenlijk met twee originele Lattoflexbodems® van elk zeventig centimeter breed, waarboven een hard Lattoflex-matras®, met wollen hoes, warm in de winter, koel in de zomer, het duurste dat L’Univers du Sommeil te bieden had. De verkoper (slaapadviseur) leek sprekend op de Nederlandse nieuwslezer die in de jaren tachtig uit de gratie van het publiek raakte omdat hij pornografische verhalen bleek te schrijven. Ik informeerde naar goedkopere alternatieven. De slaapadviseur: ‘We zijn Ikea niet.’ Hier, zo maakte hij met zijn ik-weet-wat-slapen-is-blik duidelijk, kocht je geen ledikant/bed/lattenbodem, nee, hier verschafte je jezelf toegang tot een ander universum, het universum van de slaap. De kunst van het slapengaan/blablabla. Hij sprak met overtuiging en kleine beetjes spuug. Na een kwartier proefliggen trok ik de grote glazen deur van de winkel achter me dicht in de overtuiging geen compromissen te hebben gesloten met betrekking tot dit zo onderschatte – ‘wetenschappelijke studies bewijzen voortdurend het belang van een diepe, ononderbroken nachtrust’ – onderdeel van het menselijk welzijn en geluk. Het woord is louter 1, 2, 3.

3:45 A.M.

Hij moet mijn hand in de zijne nemen en zeggen dat ik zulke warme handen heb.

3:47 A.M.

Een meter veertig bij twee meter twintig, de gulden snede. In de winkel, onder de roosterverlichting, lag ik op mijn rug met mijn schoenen aan op het bed, mijn armen gestrekt zoals op die tekening van Leonardo da Vinci, alleen mijn handen kwamen tot buiten de omtrek van het matras. Het bed, het ruimteschip dat me de komende jaren naar interstellaire bestemmingen zou voeren, was me op het lijf geschreven. Ik richtte mijn bekken op en liet me uit vogelnestjesstand neervallen om de hardheid van het matras te testen. Een bejaarde dame die aan de andere kant van de etalageruit haar poedel uitliet, keek me aan. Een prima matras. De hond wiegelde zijn witte pluizige staart. Doe het niet.

3:53 A.M.

Mijn rechterhand tussen hoofd en kussen en het uitzicht dat ik heb: zijn blonde haren, zijn smalle, lange neus, zijn smalle lippen, ogen die gesloten zijn. Wimpers en wenkbrauwen raken elkaar nooit. Niet. Het hoofd boven het winterdekbed: Holofernes in een twijfelaar. Ik ruik appelpartjes/gisteravond gewassen haren/Elsève voor slap en futloos halflang haar.

4:02 A.M.

In twee grote, platte, rechthoekige kartonnen dozen werd het bed afgeleverd. Het dikke matras lag dubbelgevouwen in plastic folie, als een broodje kaas in een vitrine op het station. Twee ingenieurs van de slaap schroefden het bed met hun elektrische boren in een halfuur in elkaar. Maakten obscene grappen in het Frans die ik niet begreep.

4:04 A.M.

Hij ademt zwaar. Astmatisch. Duivenmelkerslong.

4:05 A.M.

Die eerste avond slapen met kloppend hart, nooit een goed begin, ik deed geen oog meer dicht. Steeds opnieuw proberen me ín het matras te nestelen, maar het ding gaf geen krimp. Zo hard als een plank. De volgende ochtend wakker worden uit amper een hazenslaap, mijn rug een lat/een aluminium raamkozijn, aan vervanging toe. De tweede nacht evenmin toegang tot het universum van de slaap, hoofdingang gesloten. De derde nacht het zekere voor het onzekere genomen: uit de kamer van Mascha het oude matras gesleept waar ik in de maanden voor de grote aankoop in de beddenhemel heerlijk op geslapen had. Het bevlekte ding op mijn maagdelijke matras gelegd.

4:12 A.M.

Hij wilde het niet weten. ‘Vertel het niet!’ Hystericus. Hij drukte met zijn wijsvingers zijn oren dicht.

4:16 A.M.

Yogalessen van lang geleden, armen gestrekt, handpalmen naar boven. Inademen en uitademen vanuit al die lichaamsdelen die je noemen kunt: buik/voeten/onderrug. Tien weken lang lag ik daar, tussen één en twee op zo’n groen synthetisch matje in de universitaire gymzaal. De zachte g’s van yoga-instructeur Herman, die zijn yoga-studenten naar een lunchbreak-nirvana fluisterde: adem in/adem uit/adem in/uit/ontspan je helemaal/let op je adem/voel hoe je buik oprijst bij het inademen/hoe hij inkrimpt bij het uitademen/voel nu een voor een de verschillende delen van je lichaam/voel je nek/je schouders en je armen/voel hoe je nek overgaat in je schouders/hoe je schouders vastzitten aan je armen.

4:21 A.M.

Of inplakken. Geluid dat een schaar maakt als haar benen sluiten.

4:25 A.M.

Ik kon er niet tegen, ben gestopt. Naar het houten plafond staren en het idee krijgen dat je aan het oefenen bent voor de kist. Het gevoel geen mens maar ademhaling te zijn. Het woord louter 1, 2, 3. Ik wil niet zo evenwichtig als een groene yogamat worden. Herman die de jongens van de cursus opdroeg eerst hun rechter- en vervolgens hun linkerbalzakhelft te ontspannen. Lattoflex®.

4:34 A.M.

Ik hoor hem ademen, zwaar en traag als een walrus. Zijn adem stokt, hij rekt zich uit en zonder verder een woord te zeggen streelt hij mijn gezicht/mijn hals/mijn lippen. Hij laat zijn hand in mijn nek rusten en zegt:

4:49 A.M.

Ik zit vast in mijn lichaam. Of beter: iets zit vast in mijn lichaam. Het iets in mij dat denkt. Geest? Ja. Geest. Geest zit vast in mijn lichaam, ongeveer ter hoogte van mijn tenen. Aan niets anders denken/denken aan niets anders dan niets denken. Twintig centimeter verderop de aanvang van een ander: universum. Droomt hij over zijn toespraak tot de stad? Aansteller. Het woord is louter 1, 2, 3.

4:53 A.M.

Jezelf zien liggen. Geest heeft zich gesplitst. Een deel houdt zich op ter hoogte van je tenen, een ander deel stijgt op en klampt zich vast aan de gloeilamp die daar in zijn eentje boven hangt. Lampenkap. Uitzicht over de kamer: het donkergrijze vloerkleed/ledikant van berkenhout/verspreide kleren/gangkastlijken. Urban sprawl. Twee mensen, één bed: hij ligt in foetushouding de hele nacht door te slapen, zij die nu al uren wakker is. Ruggelings.

5:11 A.M.

Twee weken na de levering opnieuw L’Univers bezocht: of het mogelijk zou zijn een hard matras in te ruilen voor een zacht matras? Natuurlijk, maar u betaalt dan wel voor een geheel nieuwe keuze. Dat matras alleen al had evenveel gekost als een tweedehands auto die de keuring zou doorstaan. Drie maanden duurt het soms voordat een bed is ingelegen. De slaapadviseur gaf een tip om het inligproces te versnellen. Hij had het over ‘de’ matras, en grammaticaal is dat juist.

5:13 A.M.

The boy with the thorn in his side. Aansteller/hystericus.

5:14 A.M.

Ik heb in mijn badjas op het bed staan springen, als een kind van elf jaar oud dat voor het eerst alleen thuis mag blijven. Een maand lang, iedere avond. Het gevoel tenminste iets aan de situatie te doen. De eerste nacht meteen goed geslapen. Het springen had me uitgeput.

5:16 A.M.

Minuten lijken maanden. Nacht is zwart met wit. Ogen openen. Het je voornemen en dan toch niet doen.

5:18 A.M.

Hij zal wakker worden en me vragen:

5:19 A.M.

Ik draai me om en kijk naar de muur, bobbelig en wit, acné die onder poeder bedolven is.

5:20 A.M.

Hij woont op de hoogste verdieping van een flat aan de rand van de Kleine Ring. Architecten wonen graag dicht bij de wolken omdat ze zichzelf daar, op de hoogste verdieping, boven de mensheid verheven weten. Hoekige schouders, bleke wangen, benen die, konden ze praten, verlegen zouden zijn.

5:21 A.M.

Hij vindt de begane grond ‘raadselachtig’.

5:23 A.M.

Millimeter na millimeter, centimeter na centimeter zal het lichaam in mijn richting schuiven totdat zijn knieën mijn knieholten, zijn handen mijn heupen, zijn mond mijn nek.

5:24 A.M.

Ik voel zijn lichaam tegen het mijne. Elsève voor slap/futloos/halflang/haar.

5:25 A.M.

Droom ik? wil je dan hebben gezegd.

5:26 A.M.

En fluisteren:

5:27 A.M.

Klotebed/klotestad/klootzak.

5:28 A.M.

Ik schud het dekbed van me af, ga op mijn knieën zitten, buig me naar hem over, strijk door zijn haar. Een kus op zijn voorhoofd, zijn wangen/wenkbrauwen/gezicht. Hij opent zijn ogen. Ik zeg:

5:29 A.M.

Niets. Hij draait zich om, gaat op zijn linkerzij liggen. Hij opent zijn ogen. Hij trekt zijn T-shirt (mijn T-shirt) over zijn hoofd om het binnenvallende ochtendlicht te slim af te zijn. Hallo Wereld! Opeten. Hij kijkt me aan/drenkelingblauwe ogen/een paar seconden/en sluit ze dan weer.

-

THE ANDROMEDA STRAIN

Cassander Eeftinck Schattenkerk

Cassander Eeftinck Schattenkerk bootst in zijn studio biologische en geologische processen na. Hij laat zich inspireren door beelden uit wetenschap, natuurdocumentaires en sciencefictionfilms. De serie Brine is hier een voorbeeld van. Hiervoor heeft hij landschappen van kristallen gemaakt die met de juiste ingrediënten vanzelf groeien. Het resultaat is afhankelijk van factoren als temperatuur en luchtvochtigheid. De fotograaf werkt als een onderzoeker, die de processen documenteert die hij zelf in gang heeft gezet. Als het proces zijn hoogtepunt bereikt is het klaar om vastgelegd te worden. Gebruikmakend van instabiel of bederfelijk materiaal, legt hij een omslagpunt tussen orde en chaos vast.

-

ZONNESCHIJNSTADJES

Sonja Schulte

Beeld: Martien Bos

Als in een klein kuststadje een kind van elf wordt vermoord is het stadje daarna nooit meer wat het is geweest. Het is dan de stad waar een moord is gepleegd. Het is de plaats die tóch niet veilig was – shit, denken haar bewoners, mis gegokt. Ze zijn in het verkeerde zonneschijnstadje gaan wonen.

Want zou het niet prachtig zijn, denken we: een wereld zonder pijn, verdriet, oneerlijkheid – een wereld zonder geweld? Dáár willen we wonen, want we willen veilig zijn. Maar wat is veiligheid?

De behoefte aan een perfecte wereld waarin alles prachtig was en niets pijn deed is groot en misschien is het wat de ouders van het jongetje van elf ook van het kuststadje hadden verwacht. Ze leven in een wereld van fictie: ze bestaan in de Britse detectiveserie Broadchurch. Maar zelfs in fictie bestaat geen pijnloze wereld en dus blijkt het kuststadje allesbehalve ideaal. Nu is het de plek waar de kinderen niet meer onbegeleid naar school kunnen en niet langer tot na zonsondergang buiten op het voetbalveldje mogen spelen. Het is niet langer het stadje waar je de achterdeur niet op slot doet en misschien zelfs de voordeur open kan laten. Het is het stadje waar de bakker, de groenteboer en de postbezorger ineens niet langer vriendelijk groetende mensen, maar indringers zijn. Waar bemoeien ze zich mee?

Het kleine, veilige zonneschijnstadje verandert in een stad uit de werkelijkheid. Coming of age: a reminder, zo zou je elke detective die met dit principe van de realitycheck speelt kunnen noemen.

ZIE JE NOU WEL

Het is een mechanisme dat in detectives vaak enthousiast wordt toegepast, het tegenwerpen van die gedachte: Maar hier gebeurt dat niet. Zo kan de kijker thuis gniffelend denken: Ha, zie je nou wel. In het geval van Broadchurch gaat elke aflevering over de geheimen die na de moord van elke inwoner naar boven zullen komen, tot aan het einde toe: de onderste steen boven. Wij, kijkers, noemen dat entertainment. Kennelijk is het ontspannend om bevestigd te worden in het idee dat er aan de mensheid niet te ontsnappen valt.

De functie van de ontmaskering van zo’n ideaal stadje is om ons, toekijkend vanuit onze comfortzone, te confronteren met onze angsten over waar de menselijke natuur toe in staat is. We kijken met wellust naar verzonnen verhalen waarin dat gebeurt. Kies je favoriet: liever horror, de gedachte tot in het absurde doorgevoerd, waarin je geconfronteerd wordt met bloed en gore? Of zit je graag op een hoog adrenalineniveau, dat geconstrueerd wordt door de strak gespannen snaar van een thriller? Of houd je het liefst wat gezellig? Van horror via thriller komen we uit op de detective, die tot een onderhoudende puzzel verworden is. Toch is de functie nog steeds dezelfde: Kijk maar, zie je nou wel.

UTOPIA – I: HET UITBREIDEN VAN HET IDEE

Voordat de vraag wat veiligheid precies is kan worden beantwoord, is het handig breder na te denken over wat een ideale wereld überhaupt zou moeten behelzen. Dan komen er meer aspecten bovendrijven waaraan de perfecte wereld zou moeten voldoen. Stel dat we een utopie zouden creëren – hoe zag die er dan uit? Laten we geluk in de liefde eisen, een prettige baan daarbij, nuttig te kunnen zijn en fijn contact met de buren. Laten we in een wereld leven waar elke dag de zon schijnt.

Je stapt ’s morgens monter de voordeur uit en zegt: ‘Goedemorgen!’ De buurman staat dan juist zijn gras te besproeien met de tuinslang en zegt joviaal goedemorgen terug. Je bekijkt hem tevreden, complimenteert hem oprecht met de rozen in zijn tuin. Je hebt zin om door te gaan naar je werk. Het is dus niet uit haast, maar louter uit enthousiasme, dat je met ferme passen het grindpad af loopt richting je auto. Op het laatst hou je jezelf nog tegen en zeg je: ‘Oh…’ De buurman begint al te lachen, want hij weet wat er komt.

‘En als ik je verder niet meer zie vandaag: goedemiddag, goedenavond en goedenacht!’

Er is geen vuiltje aan de lucht. Je weet niet eens wat vuiltjes zijn.

Toch – het is ook een kwestie van smaak. Wonen in een wijk waar je buurmannen groet die rozen bijhouden? Je moet er maar zin in hebben. En alsnog moet je kennelijk elke dag naar kantoor, in deze wereld. We zijn dus nog niet klaar. Bovendien: misschien is het niet veilig genoeg, want er schuilt in dit scenario nog steeds gevaar, omdat er auto’s zijn, er is verkeer, er is moderne infrastructuur. Misschien is het beter om de fantasie iets natuurlijker te laten zijn, om wat terug te gaan in de tijd? Misschien is het beter om terug te keren naar de menselijke roots – een paar eeuwen zelfs?

TERUG NAAR DE OORSPRONG

Een dorpje dan, midden in een loofbos – laten we ons dat voorstellen. Jaren, nee, eeuwen geleden, zodat we in de tijd zijn waarin elektriciteit nog niet bestond en er nog geen bio-industrie was. Nu hoeven we niet naar kantoor met een auto, nu hoeven we nooit in de file te staan.

We hebben onze eigen koeien en schapen en geiten en we maken onze eigen kaas. We drinken volvette en gezonde melk. We hebben vuur en plaggenhutten en iedereen kent elkaar. We weten niet hoe een vliegtuig dat overvliegt klinkt. We kennen geen televisie en geen internet – we hoeven niet op Facebook te demonstreren wie we zijn. We praten met elkaar. Soms leggen we iets vast op schrift, maar niet vaak, want de mooie dingen onthouden we wel. En wanneer we nieuwsgierig zijn naar iets, dan stellen we daarover een vraag. Aan een persoon die ouder is, iemand die het weet. Die schat dan in wat we willen weten en weegt dat af tegen waartoe we in staat kunnen zijn. Dan geeft hij ons het antwoord dat het beste is. In de zomer baden we in heldere riviertjes, die warm zijn van de zon. Wie wil dat niet? We zijn terug bij de bron.

Maar toch. Ook hier valt wat op aan te merken. Want is dat wel Utopia, is dat wel een ideale wereld? Eigen boter uit melk moeten karnen, dat is wel heel veel werk. En noem je het veiligheid wanneer je in de winter half bevriest in een ondermaatse plaggenhut? Hoe oud word je nou eigenlijk in deze wereld, hoe lang houdt je lichaam het vol? Het heden was dan wel gehaast, maar bood wel een stuk meer comfort. Er moet dus nog iets bij.

TERUG NAAR TEGENWOORDIG

Stel je voor: een huis. Een huis met elektriciteit, dat warm is en vol zacht licht – dat zetten we heel afgelegen in een hedendaags bos. We beschermen het. Daar is ruimte, zowel buiten als binnen: het is een heel, heel groot huis. Een huis met een mega-tuin eromheen en daar weer omheen een hek. Je hoeft niet met de buurman te praten en je hoeft nooit naar je werk. De hele dag kun je doen wat je wilt, je kunt in je eigen beekje poedelen. Je hoort nergens in de omtrek auto’s. Het is een huis waarin je veilig bent. Je bent er niet alleen, je wordt verzorgd.

’s Morgens word je wakker en krijg je ontbijt. Monter stap je de slaapkamer uit en zegt goeiemorgen tegen je assistent. Die zegt vrolijk goeiemorgen terug. Je eet cornflakes met biologische melk – daarvoor hoef je niet terug in de tijd. Daarna stap je naar buiten, met je blote voeten op het dauwnatte gras – ook daarvoor hoef je niet in een idyllisch verleden te zijn. Je loopt een rondje over je eigen land, je huppelt, springt, rent. Maar het hoeft niet. Je hoeft niet vaak naar buiten, buiten is de wereld gevaarlijk en gemeen. Dankzij je assistent ben je veilig, maar niet alleen.

Hier lijkt echt weinig op aan te merken te zijn. Behalve het volgende: wordt een mens gelukkig van een irreëel bestaan? Misschien is een fundering in de werkelijkheid toch nodig. Misschien is dat de allerlaatste toevoeging – dan moeten we er wel ongeveer zijn, toch, in die ideale wereld?

UTOPIA – II: HET IDEE TERUGSCHROEVEN

Laten we nog eenmaal filosoferen over een fijne, rustige, ideale wereld. Stel je de ultieme veiligheid voor, maar probeer die wat realistischer te houden. Bijvoorbeeld: je staat elke morgen om vijf uur op. Echt – het is de veiligheid waard. En ook: je woont best wel mooi.

Je houdt je stil, om de buren niet wakker te maken. Je sluipt op kousenvoeten door een huis in een prachtige stad. De zon schijnt in de zomers door de ramen en doet opdwarrelend stof glinsteren in de kamer, het doet je denken aan sterrenstof. Voor je raam staat een prachtige boom. Je woont er met je grootste liefdes, met de mensen die het dichtst bij je staan. Je spreekt ze en luistert naar ze, elke dag. Je bent met elkaar in contact. Je hebt alle tijd om te schrijven. Je leest soms, en leert veel. Er is ook iemand van wie je kan houden, je hebt een love interest. Het leven is regelmatig en betrouwbaar, je weet elke dag hoe het gaat. Maar het is niet bepaald saai te noemen.

Je woont niet in een zonneschijnstadje, niet in een veilig oord aan de kust waar ‘dat soort dingen niet gebeuren’. Sterker nog: je weet heel goed dat ‘dat soort dingen’ wél gebeuren. Je ziet en hoort het elke dag door het raam. Maar: hierbinnen ben je veilig. Er is een plek voor je gevonden om te schuilen, in de achterkamer van een huis.

Het Achterhuis van Anne Frank zou een onmogelijke vergelijking met Utopia moeten zijn. Maar het minibestaan dat zij daar had voldoet griezelig goed aan een aantal van de belangrijkste aspecten van wat utopisch wordt genoemd. Kijk bijvoorbeeld naar de ideeën die Karl Marx erover had en hoe die in het achterhuis vreemd genoeg werden toegepast: de maatschappelijke tegenstellingen zijn er verdwenen, alle bezit is er eerlijk verdeeld, eigendom is zelfs afgeschaft, de burgers zijn er eensgezind en leven deugdzaam, en vooral, men is er veilig.

Het Achterhuis was een situatie die werd gecreëerd ter bescherming. Maar is het niet zo dat bescherming, in zo’n extreme mate, verandert in geweld – in onderdrukking, in vrijheidsberoving? Bescherming ís geweld.

WILLEN ONTSNAPPEN

Dat bescherming juist een vorm is van geweld en niet tegengesteld eraan bevestigen alle bovenstaande scenario’s. De kinderen in The Village – want uit die film komt het dorpje van vele eeuwen geleden – proberen uiteindelijk uit hun bosrijke omgeving te ontsnappen, maar worden daarin tegengehouden en gedomineerd. Net als Truman uit The Truman Show – dat was natuurlijk de man die elke dag zijn buurman groet – op de dag dat hij de waarheid ontdekt bijna verzuipend aan zijn paradijs probeert te ontkomen. En menig celebrity die zich in zo’n ommuurde omgeving bevindt als in de laatste situatie, zal zich langzamerhand eerder achtervolgd voelen door het ingekaderd en gekooid zijn, dan door het geweld dat die muur buitenhoudt.

Maar als het in de praktijk brengen van utopische ideeën culmineert in een controlerende omgeving die het daarin levende individu ondermijnt, hoe kunnen we dan werkelijk veilig zijn? Wat is nu werkelijk de ideale omgeving?

UTOPIA – III: DE CONFRONTATIE

Misschien heeft de mens de neiging om zich bij een confrontatie met geweld te verliezen in een fantasie en tegelijkertijd te rationaliseren: om te proberen te ontsnappen en verklaren tegelijk.

Utopia creëren gaat nog een paar stappen verder, het is aan de schepper de wereld zo te maken als hij zelf had gewild. Het is god spelen, of mama. Het is hoe sommigen hun kinderen opvoeden – hoe hún jeugd had moeten zijn. Het proberen te realiseren van een utopie zal altijd uitlopen op een dystopie, omdat aan de werkelijkheid niet te ontsnappen valt. Maar als het onmogelijk is om aan de wereld te ontsnappen, als de ouders in het fictieve Broadchurch dat niet eens kunnen, hoe moeten we dan met onze angst voor geweld omgaan?

In die detective vinden ze aan het eind de moordenaar. Maar in het echt is de wereld niet zo logisch en overzichtelijk, is er niet de belofte een rationele conclusie te kunnen trekken uit gebeurtenissen die verschrikkelijk zijn.

Wanneer Anne Frank in haar dagboek schrijft: ‘Er is nu eenmaal in de mensen een drang tot vernielen, een drang tot doodslaan, tot vermoorden en razend zijn’, maakt ze een duidelijke keuze. Ze gaat de confrontatie aan. Zij kiest ervoor om haar eigen intelligentie en de realiteit waarin ze leeft geen geweld aan te doen.

Was het beter geweest als ze had gedroomd van een wereld zonder oorlog? Als ze zich daarin had kunnen verliezen? Je kunt je voorstellen, je in haar verplaatsend, dat het haar had geïrriteerd om te dromen van een wereld die elke dag door de realiteit genadeloos werd ontkracht.

Natuurlijk was Anne Frank uiteindelijk niet echt veilig. Maar stel dat zij nooit gevonden zou zijn, dat zij door had kunnen leven? Zou ze dan terug hebben gekeken op die oorlogsdagen in Het Achterhuis, de dagen dat ze tegen erger werd beschermd, als het leven in een ideale mini-samenleving? Natuurlijk niet. Ook Truman en de kinderen die opgroeiden in The Village, personages die leefden in niet alleen veilige, maar zelfs ideale werelden die speciaal op maat voor hen werden gecreëerd, probeerden met toenemend afgrijzen uit dat ideaal te ontsnappen.

DE CRUCIALE ONMOGELIJKHEID

Dromen over een ideale wereld is een begrijpelijke en nuttige behoefte, maar in een utopie is de zonneschijn net te fel, als op een overbelichte foto, om in werkelijkheid prettig te kunnen zijn. Na het fantaseren over een utopie is het misschien daarom mogelijk om uit te komen op de volgende gedachte: Wat is er beter dan een wereld waaraan niet te tornen valt, waarin verschil is – donker, licht, harde en zachte geluiden, mooie en lelijke mensen, bomen, blokken beton, moord, verkrachting, liefde, puppy’s, antrax, marteling, vlinders, kamperfoelie?

Een utopie is per definitie een onmogelijke droomwereld. Het woord komt van ou-topos, waarin ou een negatie is en dus betekent het letterlijk: onmogelijke plaats. Die onmogelijkheid is cruciaal en dat weten we. Het is het noodzakelijk veilige spectrum van de theorie, waarin onze soms wanhopige en waanzinnige fantasieën en verlangens veilig kunnen zijn. We hebben onmogelijkheid nodig.

En voor de dapperen onder ons, die zich liever troosten door de confrontatie aan te gaan, is er ook een scala aan oplossingen te vinden. Herlees Anne Franks dagboek, bijvoorbeeld, en herbenoem het in gedachten dan, tot Coming of age: a reminder.

-

MUURSCHILDERING

Anna de Bruyckere

Vergeet de dingen in de ruimte, wij zijn het die de ruimte

schragen. Niet dat de voorgrond voor ons

werd gemaakt, eerder is ze tegen

ons gesteld. Maar wij hebben evengoed

vlees en grenzen, ergens waar we zijn en waar

we stoppen, onze panelen een kaap om te ronden, vergeet

dat vooral niet, ook als wij nooit uit de schaduwen

waren getreden.

Want onze angst: dat jij ons mist – en of wij wel echt

een lichaam zijn. Tot iemand kwam en zei: Ik naai

je dicht, de haren van mijn penseel

onder je nieuw te groeien huid. Zolang wij zijn streken

nog dragen hoeven we onze fontanellen

niet te tonen om te laten weten: wij

werden net als jij geboren, wij ademen, wij

zullen ooit sterven – zie

ons bestaan.

-

IJSLAND

Thomas van Huut

Zelf een eiland scheppen,

dan schatgraven.