••

‘Een adembenemend avontuur, een sensuele liefdesgeschiedenis en een ontdekkingsreis met de lange, donkere, mysterieuze reiziger Idris als het kalme centrum van het verhaal.’ – The Hindu

•••

Het is het jaar 1659. Idris, een zeer bereisde Somalische koopman, ontmoet door een speling van het lot zijn zoon Kandavar, die hij niet kende. Kandavar is de vrucht van een middernachtelijk rendez-vous in Malabar, India, nu bijna tien jaar geleden. Omdat Idris zo dicht mogelijk bij zijn zoon in de buurt wil zijn, sluit hij zich aan bij het huishouden, tot diens oom hem vraagt de jongen op andere gedachten te brengen in zijn droom om krijger te worden.

Idris neemt zijn zoon dan mee op een reis die hen van Malabar naar Ceylon brengt, van Toothukudi naar de mijnen van Golkonda – en daar ontmoet Idris zijn nieuwe liefde.

Zal hij de moed hebben haar achter te laten om mee terug te reizen naar het land van zijn zoon, en naar een onzekere toekomst?

•••

Een klassieke avonturenroman en een sprookje voor volwassenen, op basis van grondig historisch onderzoek, en vol prachtige wetenswaardigheden over het leven in de zeventiende eeuw, een tijd waarin veel havens in het zuiden van India in die tijd in het bezit waren van de ‘Hollanders’, ofwel de V.O.C.

•••

‘Het proza van Nair ontvouwt zich als een film van Ang Lee.’ – Outlook India

•••

‘Nauwgezet onderzocht en knap onvergetelijk!’ – Verve (Pick of the Month)

•••

‘Nair verleidt de lezers het leven aan boord van schepen te delen, de deinende golven te voelen en de zware moessonstormen te vrezen.’ – Sunday Herald

•••

‘Om je tanden in te zetten!’ – The Week

•••

‘Het personage Idris – de eeuwige reiziger, op zoek naar de maat van de wereld en van de mens – toont overduidelijk het kaliber van deze auteur.’ – The New Indian Express

•••

‘Anita Nair brengt de zeventiende eeuw tot leven. Het gaat niet alleen om de taal en het verhaal, maar evenzeer om de landschappen die ze zo volledig tot hun recht laat komen en die een mysterieus element toevoegen. Dit is een geweldig verhaal dat het detail viert, op fascinerende wijze verbeeld.’ - Verve (Pick of the Month)

•••

••

ANITA NAIR

•••

IDRIS

HOEDER VAN HET LICHT

•••

Vertaald door Laura van Campenhout

•••

•••

•••

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam Antwerpen

••

Colofon

Citaat Homeros: Odysseia, vert. Imme Dros (Querido 1994)

Korancitaten: De koran, vert. Fred Leemhuis (Fibula 2001)

•••

© Anita Nair 2014

© Vertaling uit het Engels: Laura van Campenhout, 2016

Oorspronkelijke titel: Idris, Keeper of the Light

Oorspronkelijk uitgegeven door Fourth Estate, New Delhi

Omslagontwerp: Ferdy Remijn

© Omslagbeeld: Ferdy Remijn

Kaartje Voor-Indië: Gustave Petit

E-book Zeno

•••

•••

•••

ISBN 978 90 254 4825 7

D/2016/0108/580

NUR 302

•••

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 254 4824 0

•••

www.atlascontact.nl

••

•••

•••

Voor mijn ouders, Soumini & Bhaskaran,

zonder wie geen enkel rijk der verbeelding mogelijk is

•••

••

•••

•••

Maar u merkte dat ik verdriet had aan mijn zuchten,

nu wilt u dat ik het uit, zodat ik nog meer zal zuchten.

En waar moet ik beginnen, wat noem ik als eerste en wat als

laatste? De hemelse Goden gaven me zoveel rampen!

Eerst mijn naam dan maar, zodat u die weet voor later.

– HOMEROS, Odysseia

•••

PROLOOG

•••

1625 A.D.

•••

(1034 A.H.)*

•••

••

•••

Even werd het gebulder onderbroken. De jongen verschoof in zijn knekelkooi. Hij deed zijn vuistje open en tuurde naar het steentje dat hem hierheen had gelokt. Een duivenei, zwart als de huid van zijn Fatima Naaya, zacht als haar wang. Hij drukte het tegen zijn lippen en jammerde: ‘Aabo*.’

Toen de wind even ophield met bulderen had hij in de korte stilte het gevoel dat hij thuis was, stevig vastgehouden door Fatima Naaya, die zijn gezicht tegen haar schouder drukte en zachtjes zong: ‘Abaayo amiino, jijineey rataaye, aabe majoogto…’

De jongen begon te jammeren en verschoof opnieuw. Toen het gebulder weer begon, huiverde hij; hij kneep zijn ogen stijf dicht en verbood zijn oren te luisteren. Want volgens hem was zelfs Allah op zijn troon in de hemel bang voor deze wind die langs de spitse kammen van de hoge bergpas op hen afstormde.

‘Hij moet beter ingepakt worden.’ Dat had Ali de kamelenverzorger gezegd bij het aanbreken van de dag. De karavaan stond klaar voor een nieuwe dagmars op de zijderoute. Na een paar rustdagen op de malse weidevelden van Xaidulla was het tijd om naar de karavaanweg in het dal van de Karakash te gaan.

De avond ervoor was de jongen weggedommeld terwijl zijn vader hem de sterren en planeten had aangewezen. ‘Daar heb je Al-Zahra*, de lamp van de avondlucht,’ had aabo gezegd, wijzend naar een felle strook licht aan de horizon. Hij was dichter tegen zijn vader aan gekropen. Kort daarna had zijn vader hem wakker gemaakt. Zijn stem had gebeefd van opwinding. ‘Kijk toch eens, inan*! De wassende maan staat in het midden, aan de ene kant staat Al-Zahra, aan de andere Al-Mushtarie*, de grootste planeet van allemaal! Wat een wonderbaarlijk schouwspel, de twee helderste en grootste planeten met de wassende maan ertussenin! Dit is een teken uit de hemel, om ons eraan te herinneren dat Allah vrede op aarde zal brengen.’

De jongen, die het ontzag in zijn vaders woorden niet begreep, was met het beeld van de maan tussen de twee planeten in slaap gevallen. En toen hij een uur voordat het licht werd de slaap uit zijn ogen had gewreven, had hij Ali tegen de roodachtige planeet boven hen horen mompelen: ‘Ik vind het maar niks. Al-Mareekh* staat voor het kwaad en bloedvergieten.’

Maar aabo had Ali kalm en vriendelijk terechtgewezen: ‘Dat is kletspraat. Kletspraat en jij horen niet bij elkaar. We blijven bij onze plannen. Trouwens, in de soera An-noer* staat geschreven: God is het licht van de hemelen en de aarde. Allah zal over ons waken.’

Evengoed was het landschap snel anders geworden en zowel mens als dier was behoedzamer gaan lopen; niemand wist of de volgende stap hem richting hemel of richting hel bracht. Ali had zijn meester veelbetekenend aangekeken, maar Samataar Guleed was niet ongerust geweest en zijn zoontje dus evenmin.

De bergpas was zeker veertig meter breed en lag als een zadel tussen de toppen. Het was lente, maar er stond nog geen sprietje gras en de wind die recht op hen afkwam stak bulderend zijn ijzige klauwen naar hen uit. Een vreemde beklemming legde iedereen het zwijgen op toen de karavaan hier en daar de beenderen van dieren passeerde.

De jongen was blij met de dikke wollen cape die hij over alles heen droeg – tuniek, wijde lange broek en wollen jellabiyad*.

Intaadan falin ka fiirso* was een van aabo’s spreuken. Had hij eerst moeten nadenken en daarna pas in het geraamte moeten kruipen? Als hij het steentje dat hij vastklemde toch eens kon loslaten, dan zou hij zijn vingers in zijn oren kunnen stoppen. Maar hij durfde niet. De kiezelsteen was zijn talisman en dit was niet zomaar een bulderende wind, deze kwam recht van de duivel zelf. Buiten, rondom zijn knekelkooi, was de shaitan* op zoek naar een slachtoffer om te verslinden.

Hij had het met zijn eigen ogen gezien. Hoe de shaitan zelfs Madoowbe, de zwaarbeladen pakezel en de favoriet van zijn vader, gewoon had opgetild en hem met een afschuwelijk vlak, kletsend geluid tegen de bergwand had gesmeten. Hij had de andere ezels horen balken en gillen toen de duivelse wind ze het niets in had geslingerd. Hij had gezien hoe de kamelen met hun dubbele bult hadden geprobeerd op te boksen tegen de razende wind maar daar niet in waren geslaagd.

Vanuit het geraamte van de kameel, waar hij op zoek naar het zwarte steentje dat hij had laten vallen in was gekropen, had hij de hele karavaan – zevenenzeventig lastdieren en dertig drijvers – in een bergspleet zien verdwijnen. De wind van de shaitan had ze er met zijn oneindig diepe strot allemaal in gezogen. Met het gemak waarmee aabo een mergpijpje leegzoog.

‘Dit moet je op de goede manier doen, anders ga je je verslikken,’ had aabo gezegd en hij had met het pijpje op de rand van zijn bord getikt totdat er een kokertje donker vlees uit was gegleden. ‘Eet maar. Straks, als je groot bent, kun jij dit ook.’

De wind kon het, net als zijn vader, bedacht de jongen. Zuigen en nog eens zuigen, zonder zich te verslikken. ‘Onthoud dat de shaitan gewoon het andere gezicht is van Allah,’ had zijn vader weleens gezegd. ‘Alles wat Allah kan, kan de shaitan net zo goed. De shaitan kan alleen geen leven scheppen en Allah kan dat wel. Dat is het verschil. Onthoud dat als de shaitan je in het gezicht staart. Denk aan alles wat ik je heb geleerd. Als dat niet lukt, kijk dan of je de namen van de soera’s kunt opzeggen. Dat zou toch moeten lukken?’

Het gebleekte kamelengeraamte ratelde in de wind. Steenschilfers prikten in zijn onbedekte gezicht. De jongen kroop helemaal in elkaar, tot er van hem alleen nog een klein, strak opgerold balletje over was. Aabo, wist hij, was daarginds ergens. Als hij hier bleef wachten, zou aabo hem vinden. Zijn aabo kon niets gebeuren. Hij was de langste man van hun dorp; de sterkste en meest godvruchtige van al Allahs volgelingen. Allah zou aabo opnemen in de plooien van zijn jellabiyad en hem hoeden voor de wind.

Noem de soera’s, zoon, zeg hun namen hardop, fluisterde aabo boven de huilende wind uit.

Al-fatiha, declameerde de jongen. De opening. Daarna kwam Al-bakara, de koe. En dan? Aal-imraan? Of Ar-raad, de donder? Zou de wind van de shaitan zijn vriend meebrengen, Raad de donder? De jongen bibberde van angst. De namen van de soera’s dansten voor zijn ogen. An-nahl, de bijen. Al-hidjr, het rotspad. De jongen slikte. Zijn keel was zo droog dat het pijn deed.

Toen schoten ze hem te binnen, de namen. Andere namen. Alle vierenzestig woorden die hij van Ali had geleerd. ‘Kleine dhoocil dat je bent,’ had Ali geroepen toen hij hem op Ali’s eerste dag bij de karavaan in zijn hand had gebeten. Ali had gekermd en had op het punt gestaan om de jongen een draai om zijn oren te geven, toen iemand had geroepen: ‘Nee, Ali, niet doen! Dat is het zoontje van de baas.’

Ali’s gekerm was een luide lach geworden. ‘Dus dit is de kleine baas van de karavaan… Als dit de zoon is, ben ik benieuwd naar de vader!’

De jongen had verrast opgekeken toen hij die spontane vrolijkheid hoorde. Hij had met de rug van zijn hand de smaak van Ali’s huid van zijn lippen geveegd en gevraagd: ‘Wat is een dhoocil?’

‘Zelfs dat weet je niet eens,’ had Ali geschamperd. ‘Maar zo gedraag je je wel. Als een bronstige buub nog wel.’

‘Wat is een buub?’ had de jongen gevraagd.

Ali keek hem aan. ‘Weet je, ik vind het echt moeilijk om te beslissen of ik je nu een dhoocil of een buub moet noemen. Ik denk toch dat het “dhoocil” wordt. Vind je het een leuke naam? Je weet wat wij Somaliërs zeggen: een man zonder bijnaam is een bok zonder hoorns.’

‘Je hebt nog steeds niet gezegd wat een dhoocil is,’ hield de jongen vol.

Ali deed het leren buideltje open waar hij zijn jaad* in bewaarde. ‘Kijk eens,’ zei hij en hij haalde een glanzend zwart kiezelsteentje tevoorschijn. ‘Dit is van jou als jij voor mij een gedicht opzegt dat ik je ga leren. Ik zal het vandaag drie keer voor je herhalen, meteen na de namaz* die vandaag nog komen. Als jij morgen na het fajr* het hele gedicht kunt opzeggen, is dit steentje dat ik uit Medina heb meegebracht van jou.’

De jongen keek toe terwijl Ali thee zette van gedroogde jaad. Hij pakte het steentje en sloot zijn vuist eromheen. Het zou van hem worden, nam hij zich plechtig voor. ‘Zeg maar op,’ zei hij.

Ali glimlachte en hield zijn hand op voor het steentje. ‘Niet nu. Kom na het asr*, na het maghrib* en na het isha* bij me, dan zeg ik elke keer het hele gedicht voor je op.’

‘Wat heeft dit te betekenen, Ali? De jongen is pas vier. Zijn vader zal woedend zijn,’ fluisterde Hamid de kok.

‘Ooit zal hij de negenennegentig namen van Allah leren, maar wie gaat hem dit leren behalve Ali, sjeik van de kamelentemmers?’ Ali lachte. ‘Aqoon la’aani wan iftiin la’aan.’

Wie zonder kennis is, is zonder licht. Hamid liep hoofdschuddend weg. Hier wilde hij niets mee te maken hebben. En wat had de kleine baas aan Ali’s soort kennis?

•••

De jongen dacht aan het zwarte steentje. Het was zijn Fatima Naaya en tegelijk het venster op de wereld die voor hem in het verschiet lag. Als hij het tegen zijn wang hield, bracht het de satijnzachte huid terug van zijn lievelingstante, die ook zijn pleegmoeder was. Als hij het tegen zijn gesloten oogleden drukte, zag hij de verre landen waar de mannen het zo vaak over hadden. Er vormde zich een patroon in zijn hoofd. Het gedicht groeide. Nu, met het steentje gevangen in zijn vuist, begon de jongen opnieuw te spreken en uit zijn mond kwam het enige wat hij zich nog kon herinneren. Een gedicht van zesenveertig woorden. Een gedicht geschapen uit de woorden voor ‘kameel’, zoals het hem was aangeleerd door Ali, sjeik van de kamelentemmers: Aaran, abeer, afkuxuuble, awr, awradhale, baarfuran, baarqab, baatir, baloolley, buub. Hier laste zijn hoofd een korte pauze in.

Ali had hem ‘buub’ genoemd: jonge, ongetemde mannetjeskameel. Het was Ali’s koosnaampje. Waar was Ali nu? Had Allah voor Ali ook een plekje gevonden in zijn jellabiyad? Ali is net zo ongemanierd als zijn kamelen, had aabo gezegd, maar hij is een goede man. Dat zou Allah toch wel weten? Hou eens op met treuzelen, buub. Doorgaan. Ali’s stem galmde door zijn hoofd.

Caddaysimo, caggabbaruur, cashatab, cayuun, daandheer, duq. Ali had Hamid zo genoemd: duq, oude vrouwtjeskameel. Eentje die zich overal druk om maakte. De jongen herinnerde zich zijn eigen gegiechel toen hij Ali de eerste keer Hamid ‘duq’ had horen noemen. Nu kon hij niet lachen. Hoe zou hij kunnen? De shaitan zou hem horen en hem meenemen, zoals hij dat met alle anderen had gedaan. Doorgaan, jongen, zei hij tegen zichzelf. Zeg ze op.

Dhaan. Dhoocil. Farruud. Garruud. Geel. Gool. Guubis. Galaal. Guran. Gurgurshaa. Hal. Hayin. Irmaan. Kareeb. Koron. Labakurusle. Dat was de naam voor de tweebultige kameel. Aabo had er vierentwintig gekocht voor de karavaan. Zij kennen dit terrein het beste, had hij gezegd. En met de labakurusles was Ali meegekomen. Als aanvoerder van de kudde zat hij licht schommelend tussen de twee bulten van Sanaam, de grootste kameel van allemaal. De andere drijvers liepen naast hun dieren.

Het voorjaar was nog maar net begonnen en de labakurusles droegen hun ruige vacht nog. De dieren, die in niets leken op de kamelen die de jongen kende, hadden hem bang gemaakt. Hij had Ali’s gezicht gezien, dat wel iets van gekookt vlees had; roodachtig grijs was het, en gerimpeld. En toen had Ali geprobeerd hem op te tillen. Op dat moment had hij zijn tanden in de handpalm van de baas van het beestenspul gezet. Had hij wel tegen Ali gezegd dat het hem speet, vroeg de jongen zich nu af. Als ze elkaar weer zagen, zou hij zeggen dat hij hem alleen van schrik had gebeten. En dan zou Ali glimlachen en hem een luqmalliigle noemen: jonge kameel die geen kwaad in de zin heeft. Maar ooit komt de dag dat je een mandhoorey bent, de beste kameel van de kudde. Dat zou Ali zeggen.

Nirig. Rati. Qaalin. Qaan. Qawaar. Qoorqab. Qurbac. Rakuub. Ramad. Sidig. Tulud. Xagjir. Het lied was afgelopen. De jongen voelde zijn oogleden zwaar worden. Maar hij mocht niet in slaap vallen. Stel dat ze dachten dat hij dood was, en weggingen?

In een karavaan is geen plaats voor fouten of voor de energie die in het herstel van die fouten gestoken moet worden, had de jongen zijn vader tegen zijn mannen horen zeggen. Aabo had er zijn strenge gezicht bij opgezet. Het kind had niet begrepen wat hij bedoelde. Zou aabo de zoektocht naar het kiezelsteentje die hem in deze knekelkooi had gebracht een fout noemen? Achter zijn ogen voelde hij het zout prikken.

Hoelang bleef hij daar in zijn holte zitten, door aarde en ribben beschermd tegen de duivelse wind? Naar hoeveel plekken dwaalden zijn gedachten? In hoeveel armen nestelde hij zich? Hoeveel stemmen spraken er in zijn hoofd? De jongen zwalkte tussen slapen en dromen, stilte en lawaai, hoop en volslagen wanhoop, totdat er eindelijk een stem tot hem doordrong: ‘Idris!’

Verder was het stil en de jongen wist dat de wind van de shaitan uitgeraasd was. Weer die kreet: ‘Idris! Inan!’

Inan. Jongen. Wie noemde hem zo, behalve aabo?

De jongen bewoog zich. Zijn ledematen waren gaan slapen. Zijn keel was kurkdroog en toen hij zijn mond opendeed om ‘Hier ben ik!’ te roepen, kwam er alleen een zacht gemekker uit.

Hij boorde zijn ellebogen in het zand en begon de knekelkooi omhoog te duwen. Even kwam er iets van beweging in. Wetend dat zijn leven ervan afhing, probeerde hij uit alle macht het grote geraamte op te tillen. Weer schoven de ribben een fractie omhoog. Direct wurmde hij zich in de vrijgekomen ruimte en duwde verder.

Hij vorderde maar langzaam en uit angst dat degene die bij de stem hoorde tot de slotsom kwam dat zijn kind was gestorven en wegging, bleef het kind Idris, de zoon van Samataar Guleed, als een bezetene duwen. Langzaam maar zeker schoven de ribben verder omhoog en vlak voordat het gevaarte door zijn eigen gewicht weer terug zou vallen, wrong de jongen zich snel onder de beenderen uit.

Achter hem sloeg het kolossale geraamte weer tegen de grond waarop het al meer dan tien jaar had gelegen, en door de klap schoot er van de wervelkolom van het kamelenkarkas een bleke botsplinter af, die door de prille, koele, doodstille middag vloog en het rechteroog van de jongen doorboorde.

De jongen gilde.

•••

* * *

•••

Het kind lag te woelen. Zijn lichaam stond in brand. Waarom hadden ze hem op een bed van gloeiende kolen gelegd? Hij wilde opstaan en wegrennen maar hij kon zich niet bewegen. Toen, geleidelijk aan, werd hij zich door de hitte en de angst heen bewust van een koele hand die zijn voorhoofd streelde. In zijn hoofd sprak een stem tegen hem. Was het een stem die hij kende? Of was het de stem van Allah, de Meest Barmhartige, de Meest Genadevolle?

Er is een wind die opsteekt in de woestijn. Hij komt altijd als het voorjaar afloopt. Een droge, hete wind die niets dan ellende brengt. Hij waait telkens drie, vier dagen zonder te stoppen. Dat houdt hij vijftig dagen vol, en daarom noemen we hem khamsin*. Je bent te jong om het je te herinneren, maar toen je een zuigeling was en we midden in een khamsin terechtkwamen, gaf ook jij geen kik meer. Als in de woestijn de khamsin waait, dan rimpelt het zand en stort je hart tranen van verrukking. Maar wie kan de schoonheid van de khamsin zien als het zoveel pijn doet om je ogen open te houden? Want de khamsin is de wind van het zand. Als de khamsin waait, kruipt overal zand in. Het zit in de plooien van je kleding, in je eten en in je bed; het houdt huis op je schedel en in de spleetjes tussen je tenen. Het schuurt je vel en steelt je gedachten. Het ruist in je hoofd en gilt in je oor. De khamsin leert je tellen, mijn zoon. Hij leert je tot vijftig tellen. Want als je elke dag van deze hardnekkige wind hebt weggestreept, ben je bij vijftig en dan is de khamsin afgelopen. Doe dat nu ook. Doe het. Dit was de eerste khamsin van je jonge leven. Er zullen nog meer khamsins komen, maar als je deze doorstaat, doorsta je alles wat hierna voor je in het verschiet ligt. Begin nu in je hoofd te tellen.

Idris telde. Hij kon al tot honderd tellen. De helft daarvan was vijftig. Als hij bij vijftig was, kon hij opstaan en weer gaan rennen. Een, twee… begon hij. Toen moest hij kokhalzen omdat zijn hoofd zo’n pijn deed. Hij voelde het beetje kracht dat hij had wegvloeien. Hij gleed weg in het zwart. Hetzelfde zwart als dat van Fatima Naaya’s huid. Hetzelfde zwart als dat van zijn Kaäba-steentje. Een tijdje later voelde hij dat zijn zintuigen weer op hun plek waren teruggekeerd. Hij begon opnieuw. Een, twee, drie, vier, vijf… Elke dag kon hij weer een beetje verder tellen, elke dag deed zijn hoofd een beetje minder pijn, elke dag kwam hij een beetje dichter bij vijftig. En toen, op de dag dat hij bij vijftig was, lukte het hem het gewicht op te tillen dat op zijn oogleden drukte en zijn ogen te openen. Met zijn linkeroog zag hij zijn wereld terug. Zijn rechteroog zag… niets. Hij deed zijn ogen dicht en probeerde het nog eens. Zijn linkeroog zag zijn aabo, zijn rechter zag alleen zwart. ‘Aabo,’ snikte hij. ‘Aabo.’

Hij zag aabo boven zich uittorenen, broodmager en met ingevallen wangen. Achter hem stond een schim. Ali, de kamelendrijver. ‘De kleine baas is bij ons.’ Zijn stem haperde toen hij zich op zijn knieën liet vallen en zijn armen ten hemel hief.

‘Geprezen zij Allah, je bent bij ons terug,’ fluisterde aabo. Het was de eerste keer dat Idris zijn aabo zag huilen. De tranen sprongen hem in de ogen. Idris proefde het zout van zijn vaders tranen in zijn mond, voelde hun natheid op zijn huid. In zijn linkeroog prikte het een beetje. Alleen in zijn rechteroog voelde hij niets.

‘Aabo,’ zei hij, ‘mijn oog…’

‘Stil maar,’ zei aabo en hij nam hem in zijn armen. ‘Niet praten nu. Eerst op krachten komen.’

Idris liet zich in de geborgenheid van zijn vaders armen zakken. Wat het ook was, aabo zou weten wat er gedaan moest worden. Hij voelde hoe zijn vaders vingers een rozijntje in zijn mond stopten. Hij zette zijn tanden in het vruchtvlees. Zoetheid vulde zijn mond. Hij voelde hoe aabo hem zachtjes wiegde.

Hij hoorde hem fluisteren: ‘Slaap, mijn zoon, slaap.’

•••

* Anno Hegirae. Zie verklarende woorden- en namenlijst aan het eind van het boek.

DEEL EEN

•••

JANUARI – APRIL 1659 A.D.

•••

(RABI’AL-THAANY – RAJAB 1069 A.H.)

•••

••

I

•••

Eerst zag niemand hem. Hij stond in een kreupelbosje, verborgen door donkere schaduwen en de kleur van zijn huid: zwart.

Achter zijn rug riepen de mensen hem altijd na. Een keer was hij langs twee jongens en hun moeder gekomen die hem bespot hadden. Krakra, krakra, hadden de jongens geroepen, wiekend met hun armen alsof het vleugels waren. De vrouw was in de lach geschoten en had vlug een hand voor haar mond gedaan om het geluid te smoren. ‘Ach ja, het is gemeen van me, maar ik heb echt nog nooit iemand gezien die zo zwart is!’

Als de plaaggeesten terugdachten aan hoe ze aangevlogen en geslagen waren tot ze er bijna in gebleven waren, aan de modder die in hun beurs geslagen mond was gedropen, plasten ze weer in bed. De vrouw kreeg nog steeds nachtmerries over de donkere jongen die haar zonen bijna de ogen had uitgestoken.

Hij was anders dan al zijn leeftijdgenootjes in de buurt. Hij zei niet veel. Hij vroeg zelden ergens om, hij was geen ruziezoeker. Meestal vond hij het helemaal niet erg om in het donker op te gaan. Alleen wanneer zijn trots werd gekrenkt schoot hij tevoorschijn, en dan waren er twee volwassen mannen nodig om hem in bedwang te houden, om met een ijzeren greep en kalmerende woorden zijn razernij te temmen.

Bibberend stond de jongen tussen de bomen, waar de nevelslierten om hem heen slopen, en eens te meer realiseerde hij zich hoe oneerlijk het allemaal was.

•••

De maand magharam* kent twee seizoenen. De eerste helft van de maand is het koud; elk zuchtje wind heeft dan wel iets guurs. De dag begint met nevel en de avond valt vroeg en volledig. De sterren zijn helderder dan anders en iedereen die de nachthemel ziet, gelooft in de macht van het onbekende. De wind trekt door de velden, waar de uitbottende padie* trilt van verwachting. Fruitbomen ontvouwen piepkleine bloesempjes. En langzaam maar zeker schakelt de maand over op de zomer. Langere dagen, warmere uren, druppelend zweet. De zon klimt steeds hoger aan de hemel en straalt als de helderste ster. De jongen hield in zijn hoofd graag de veranderingen bij die elke nieuwe maand bracht en verdiepte zich altijd met plezier in kleinigheden en kleurverschillen, maar nu hij hier stond, omgeven door stilte en bezwaard door het bonken van zijn hart, had hij geen oog voor de nacht die plaats aan het maken was voor de dag. Hij wist alleen dat het uur spoedig zou komen.

Hij had de mannen door de velden zien lopen, in het donker hun weg kiezend met een instinct dat was aangescherpt in de kalari*. Zijn neef Kesavan vertelde er weleens iets over. Het instinct heb je al. Je moet alleen nog de harmonie zien te vinden, dan wordt het lichaam een en al oog.

Waar gingen ze toch naartoe? Hun eerste charge tegen de wachters van de samorijn* zou voor het ochtendgloren plaatsvinden, maar zover was het nog niet. Wat gingen ze in de tussentijd doen? De jongen had het gefluister gehoord in de gangen van de kalari waar zijn neef werd opgeleid. Hij had het gemompel opgevangen van de handelaars op de weekmarkt, van de pelgrims bij de tempel. Aswathi Thirunaal, de nieuwe samorijn, was niet zomaar een of andere incapabele soeverein. Er werd gezegd dat hij spoedig het koninkrijk Kochi* wilde binnenvallen om er over de zittende radja zijn heerschappij te vestigen. De radja van Kochi had de steun van diverse vazalheren én van de Portugezen. Maar de nieuwe samorijn was van niemand bang, en al helemaal niet van de parangi’s* met hun bleke koppen, karabijnen en kanonnen. Hij was agressief en ambitieus en liet zich niet voor andermans karretje spannen. Hij zou er te allen tijde klaar voor zijn, daar waren de chavers* van doordrongen.

Heel Thirunavaya was versierd ter gelegenheid van de Mamangam*, het ceremoniële feest dat om de twaalf jaar aan de oevers van de rivier de Nila werd gevierd. Iedereen wist dat het feest er was om de macht van de samorijn te verkondigen en zijn bondgenoten en vazalheren de kans te bieden om hem openlijk hun loyaliteit te betuigen. Uit de wijde omtrek kwamen er ook mensen op af om de bezienswaardigheden te bezoeken en de goederen die door handelaars uit alle windstreken waren aangevoerd te kopen en weer door te verkopen.

Alleen een chaver had geen tijd voor zulk loos vermaak. Welke man van goede afkomst verkwanselde zijn energie aan het vertroetelen van zijn smaakpapillen of het vergaren van prullen als de eer op het spel stond? Eer was het enige wat telde. Daar leefde de chaver voor. Een eer die alleen kon worden hersteld door de dood van de samorijn.

De jongen verlangde er met zijn hele wezen naar om bij de chavers te horen. Het zwaard te hanteren dat de wachters van de samorijn, minimaal dertigduizend man, met zijn blad zou doorklieven. De urmi* door de lucht te laten suizen, die met zijn wendbare metalen blad dat als een slang kon kronkelen tegenstand en koppen zou weggrissen. Hij was pas negen jaar, maar zijn levensbestemming had hij allang uitgestippeld. Als de tijd rijp was zou ook hij chaver zijn.

De jongen sloot zijn ogen en hield zijn adem in. Zijn neef had hem geleerd alles om zich heen te doorgronden, ook met zijn ogen dicht. De ruwe boombast, de bronzen blaadjes. De kille nevel, de gure wind. De poederige grond onder zijn voeten. De vogels in de bomen. De insecten in het gras. Een vallend twijgje. De bewegende hemellichamen. De voortsnellende tijd.

Plotseling landde er een hand op zijn schouder, die hem tegen de grond drukte. De jongen probeerde zich te verweren maar durfde geen kik te geven. Hij wilde niet de reden zijn dat de aanslag van de chaver pada* verijdeld werd. Hij wilde niet bespot worden in de liederen die de pullava’s* zongen op hun tocht door heuvel en dal.

Bhagwati*! Geluidloos riep hij de beschermgodin aan die in de tempel van Thirumandhamkunnu huisde. Bhagwati, sta me bij! Vergeefs probeerde hij zijn hoofd zo te draaien dat hij de hand die hem neergedrukt hield kon bijten.

‘Sst…’ zei een stem boven hem. De druk verminderde en de jongen kon omkijken. Hij zag een man die nog zwarter was dan hij, met een helemaal kaalgeschoren hoofd dat de vorm van een ei had. In het gezicht van de man zag hij naast een heel normaal oog een ander oog, dat vreemd glinsterde. Was deze man een gestalte van de duivel? Hij kreeg het er koud van. Zijn mond viel open maar voordat hij een kreet kon slaken werd er een hand overheen gelegd, die elk geluid smoorde.

‘Wat doe je, dhoocil? Wil je jezelf verraden?’ zei de stem. Een zware, galmende stem die uit een diepe put omhoog leek te komen en woorden zei die hij nog nooit had gehoord.

De jongen ontspande zijn lichaam. De man liet los. Vanaf zijn grote hoogte boog hij zich naar de jongen toe en keek hem aan.

‘Wie bent u?’ vroeg de jongen. ‘En wat is een dhoocil?’

De man glimlachte. Een weemoedig lachje, dat direct weer vervloog.

‘Een dhoocil is een ongetemde kameel. Maar wat weet jij nu van kamelen? Weet je eigenlijk wel wat een kameel is?’

De jongen schudde zijn hoofd. Hij wist dat een kameel een dier was dat er raar uitzag, maar hij had er nog nooit een gezien. Hij had ooit gehoord hoe Itukka Menavan, de gemaal van zijn grootmoeder, een familielid een kameel had genoemd. Maar hij dacht niet dat Itukka Menavan er zelf een gezien had. Zelfs de gurukkal* van de kalari van zijn neef had er nog nooit een gezien, dacht hij.

‘Bijt hij? Heeft hij hoorns?’ vroeg de jongen, starend naar het glinsterende oog van de man. ‘En dat oog… kunt u ermee zien?’

‘Dat zijn heel veel vragen.’ De man zuchtte. ‘Sommige kamelen bijten. Nee, ze hebben geen hoorns, en nee, ik zie er niets mee, maar dankzij dit oog zie ik beter.’

De man ging op de grond zitten. De jongen keek naar het lange been dat hij voor zich uit strekte terwijl hij het andere onder zich vouwde.

‘Voor wie hou je je verborgen?’ vroeg de man zachtjes.

‘Voor niemand,’ zei de jongen ontwijkend.

‘Waarom verstop je je dan?’

De jongen gaf geen antwoord. Na een korte stilte vroeg hij weer: ‘Wie bent u?’

Het oog van de man ging verder open. ‘Wie ik ben? Wist ik dat maar, mijn jongen, wist ik het maar! Voorlopig zul je het hiermee moeten doen: mijn naam is Idris*, Idris Maymoon* Samataar Guleed. Voorheen uit Dikhil. Nu de eeuwige reiziger, die zich over de aarde en de mens een oordeel wil vormen.’

•••

Uit het patroon van licht en donker onder de bomen maakte zich voor de ogen van de jongen iets los. Hij verstijfde.

‘Rustig maar,’ zei de man. ‘Dat is Maccanto. Hier, eeye*, kom hier.’

‘Het is een hond. Waarom noemt u hem “eeye”?’ vroeg de jongen, die zag hoe het dier zijn kop op de knie van de man legde. Hij had nog nooit zo’n hond gezien. Een zwart-witte hond die samenviel met licht en schaduw. Een hond met een smalle, langwerpige kop, een lange, spitse snuit en een elegante nek die overging in een gespierde romp op lange poten. Maar de ogen vond de jongen het opvallendst. Gevat in zwarte vlekken op een witte kop keken twee donkerbruine ogen de jongen aan alsof de hond elke gedachte die er door zijn hoofd ging kon lezen.

‘“Eeye” is hond in het Somali,’ zei Idris.

‘En wat is Somali?’ De jongen fronste zijn voorhoofd.

‘Een van de talen die ik spreek.’ De man glimlachte. ‘De taal van het land waar ik geboren ben.’

De jongen staarde naar de man, die zich dubbelvouwde om iets in een van de driehoekige oren te fluisteren die dicht tegen de hondenkop aan lagen. De hond keek naar de jongen en kwam toen naar hem toe.

De jongen tastte naar een steen.

‘Geen overhaaste dingen doen, jongen. Maccanto doet niets. Maar hij hoeft maar te denken dat jij mij kwaad wilt doen, en hij haalt met één beet van die mooie bek van hem je arm eraf.’

De jongen liet de steen los. De hond trippelde naar hem toe en likte zijn gezicht. De roze tong wiste al zijn angsten en zorgen uit. De jongen sloeg een arm om het dier.

‘Hoor je soms bij een van de chaverfamilies?’ vroeg de man bedaard.

‘Hoe weet u dat?’ De ogen van de jongen schoten vuur. Alsof de verandering tastbaar was, begon de hond te grommen. Een zacht gegrom dat wilde zeggen: Pas op, jongen. Je hebt het wel tegen mijn baas.

‘Maccanto,’ waarschuwde de man. Weer likte de hond het jongensgezicht. En de jongen, die een golf van genegenheid voelde, verstevigde zijn greep op de hond.

‘Dat zie ik toch, jongen. Ik zie dat elke vezel van je wezen strak staat van verontwaardiging omdat ze je hier achtergelaten hebben. Maar je bent een kind. En kinderen mogen niet belast worden met de eisen die door de eer worden gesteld. Ze hadden gelijk dat ze je achtergelaten hebben. Dus, bij welke familie hoor je?’

‘Ik ben Vattoli Kandavar Menavan,’ verkondigde de jongen trots. ‘De zoon van Kuttimalu en de neef van Vattoli Chandu Nair.’

De man keek naar de jongen. Hij zag de hanger van koraal om de jongenshals. Ik had het kunnen weten, dacht hij. Waarom heb ik het niet gezien?

•••

•••

II

•••

Tien jaar eerder had Idris zich aangesloten bij een gezelschap handelaars dat onderweg was naar de chanda* in Vaniamkulam. De grootste veemarkt ter wereld, volgens Umar de Jemeniet. ‘Ik weet dat je liever kamelen dan runderen hebt, maar dit is het aanzien waard. Kom toch mee. Je weet maar nooit wat zo’n tocht je oplevert.’

Eerder hadden de Jemeniet en hij dezelfde sambuk* genomen die vanuit Bhatkal langs de kust van Malabar was gevaren, met als eindbestemming Kozhikode. Ze hadden naast elkaar gezeten op het dek van het houten zeilschip en de Jemeniet had de stilte verbroken: ‘Broeder, waar kom je vandaan?’

Idris had even nagedacht over hoe hij zijn antwoord zou inkleden. Waar moest hij beginnen? Uiteindelijk was hij uitgekomen bij wat hij zijn verdere leven zou gebruiken: ‘Ik ben Idris Maymoon Samataar Guleed. Voorheen uit Dikhil. Nu de eeuwige reiziger, die zich over de aarde en de mens een oordeel wil vormen.’

De Jemeniet sperde zijn ogen open. ‘Idris Maymoon. De illustere tolk. Is dat je echte naam of vond je hem wel van toepassing op jezelf?’ Hij schaterde het uit. ‘Wat er ook van waar is, mij bevalt hij wel, broeder Idris. Je zegt niets en toch zeg je alles.’

De kennismaking, tot stand gekomen dankzij de dubbelzinnige lading die de Jemeniet zo had aangesproken, zou niet uitgroeien tot iets omvangrijkers. Zo had Idris het graag. Hij wist hoe dwaas het was om vrienden te hebben. Vriendschap betekende verantwoordelijkheid; ze verlangde van je dat je je uitsloofde om betrekkingen te onderhouden zonder ooit te vragen waarom. Ze wekte verwachtingen en dan kwamen de teleurstellingen. Een eenzame reiziger had geen vrienden nodig; hij moest werken aan zijn kennissenkring. Iemand om de dag mee door te brengen. Iemand die hem, wanneer hij erom vroeg, een bed voor de nacht en een maaltijd kon bezorgen. Iemand die hem zou laten vertrekken met weinig meer dan een zucht en geen greintje spijt. Idris en de Jemeniet zouden verder niets van elkaar verlangen.

Ze keken naar de golven van de Arabische Zee en aten samen de portie dadels op die de Jemeniet tevoorschijn had gehaald. ‘De Arabier Amr ibn al-As, een van de sahaba* van de Profeet en de veroveraar van Egypte, heeft geschreven: “De zee is een onbegrensde vlakte. Vertrouw hem met mate, vrees hem voluit. Een man op zee is slechts een worm op een plank, nu eens overspoeld, dan weer doodsbenauwd”’, zei de Jemeniet. ‘Vertel eens, broeder, wat doet de zee met jou?’

Idris haalde zijn schouders op. ‘Ik zit liever op een echte kameel dan op een schip dat doet alsof het een kameel is.’

De Jemeniet lachte. ‘Waarom ben je dan aan boord gegaan?’

‘Ik moest verder,’ zei Idris kalm. ‘Weg van de blikken van een bepaald persoon. De zee leek me daarvoor het meest geschikt.’

‘Ben je op de vlucht?’ De Jemeniet was nieuwsgierig.

‘Nee. Ik heb niets misdaan, nog niet. Was ik gebleven, dan had ik niets te kiezen gehad.’

De Jemeniet richtte zijn blik op de verte. Voorlopig was de sambuk hun thuis. Zolang ze deze ruimte deelden, waren ze broeders. Er sprak trots uit de manier waarop de Afrikaan zijn hoofd hief. Hij had niets sluws of clandestiens. Maar hij was een man van weinig woorden, en zelfs die verklapten niet veel.

‘Wat ga je doen als je in Kozhikode bent? Heb je een plan?’

‘Nee.’ Idris schudde zijn hoofd. ‘Zo ver heb ik nog niet nagedacht.’

De Jemeniet glimlachte opgelucht. Hoe kon je zo’n man niet vertrouwen?

‘Etenstijd,’ zei hij en hij stalde zijn spulletjes uit.

Idris knikte ernstig. Het brood breken met een vreemde was het ultieme teken van acceptatie. Hij mocht de Jemeniet ook.

Op een klein deel van het dek van de sambuk mocht gekookt worden. De Jemeniet was een ervaren reiziger. Hij had proviand meegebracht, Idris had daar geen tijd voor gehad. Hij was aan boord gegaan met maar één gedachte: wegwezen. Hij had trouwens Bhatkal, een minder aanzienlijke haven, gekozen en niet Hinnaur, omdat hij bang was geweest herkend te worden.

Idris keek toe terwijl de Jemeniet een vuurtje aanlegde. ‘Dit lijkt misschien totaal niet op wat je hiervoor gegeten hebt, broeder,’ zei de Jemeniet en hij zette voorzichtig een pannetje op met gekneusde tarwekorrels die hadden liggen weken. Van een van de andere reizigers had hij een halve kip, geplukt en ontveld, weten te bemachtigen. Onder Idris’ blik begon het vlees samen met de harees* te pruttelen. Uit een klein potje deed de Jemeniet er wat ghee bij.

Toen bijna al het vocht was ingekookt, nam de Jemeniet de pan van zijn geïmproviseerde fornuis af en bewerkte de massa met een stamper. Daarna stortte hij de harees op een schaal en gebaarde naar Idris dat hij kon toetasten.

De Jemeniet haalde een doosje tevoorschijn. Zout. Hij deed een paar grove korrels in de vijzel en stampte ze fijn voordat hij ze over het eten op de schaal sprenkelde. Idris had nog steeds niets gezegd. Elk woord dat hij zei zou het aanbod van broederschap en vrede van de Jemeniet tekortdoen.

‘Eet je mee, broeder?’ vroeg de Jemeniet zachtjes. Dat, zo bedacht Idris, wilde zoveel zeggen als: ben je van plan je tegen me te keren, Afrikaan? Waarom is iedereen zo bang voor me? Komt het door mijn lengte? Of door het glinsteren van mijn dode oog?

‘Graag,’ zei Idris en hij liet zich op zijn hurken zakken. Hij keek toe terwijl de Jemeniet nog een beetje ghee door de brij roerde.

De harees smaakte vreemd en toch vertrouwd, en gaf hem troost. ‘Soms laten we het vlees achterwege en doen we er kaneel en honing bij,’ vertelde de Jemeniet, die met zijn vingers harees in zijn mond lepelde. De schaal werd steeds leger terwijl de mannen flink dooraten.

De Jemeniet zette het pannetje met kippenbotjes en vleesresten terug op de sintels. ‘Dit eten we de volgende keer; onze laatste warme maaltijd voordat we in Kozhikode zijn,’ zei hij en hij mat zorgvuldig twee kopjes water af.

Idris keek naar de hemel. Allah was hem weer goedgunstig geweest. Zonder de Jemeniet zou hij honger hebben geleden.

Idris en de Jemeniet liepen naar een rustiger deel van het dek en bleven daar naar de golven kijken.

De avond was gevallen, maar de warmte van overdag hing nog in de lucht. Het schip was voor anker gegaan en het geluid van de golven die tegen de zijkant sloegen vulde het donker.

•••

‘Daar staat Al-Mushtarie,’ zei Idris en hij wees de opkomende planeet aan in een met sterren bezaaide lucht.

‘Al wat?’ vroeg de Jemeniet, die met de Afrikaan meekeek.

‘Het is geen ster maar een planeet,’ verduidelijkte Idris.

‘Aha, je bent sterrenkijker. Vertel eens, staat ons lot echt in de sterren geschreven? Hindoes geloven dat de sterren onze levensloop bepalen.’ De Jemeniet liet zijn stem dalen en zijn ogen en mondhoeken drukten een vreemde weemoed uit.

Idris bleef een poosje in stilte naar de lucht kijken voordat hij sprak. ‘Er wordt verteld dat de moeder van imam Al-Shafi, toen zij van hem in verwachting was, in een droom zag hoe Al-Mushtarie neerdaalde boven Egypte. De dromenuitleggers zeiden dat ze een zoon zou baren wiens kennis van de din* alles wat al bekend was te boven zou gaan en dat het Egyptische volk zou profiteren van zijn onderricht.’

Een sterrenregen lichtte op. ‘Zag je dat?’ De stem van de Jemeniet schoot opgewonden omhoog. ‘Het leek wel een waterval van parels…’

Idris moest lachen om de dichterlijke overdrijving van de verder zo praktisch ingestelde Jemeniet. Dat deden de sterren en de nacht, zelfs met de allernuchterste mannen; ze veranderden in snel ontroerde dromers.

‘Ik ben handelaar,’ zei de Jemeniet. ‘Ik koop goederen in de ene plaats en verkoop ze in de andere. Maar weet je wat ik echt graag zou doen?’ Uit de plooien van zijn jellabiyad haalde hij een zakje, dat hij in zijn hand leegde. Er rolden parels uit. Een ervan stuiterde tegen een andere en duwde hem omhoog. De parel sprong de nacht in, een boog van glinsterende pracht die overboord zou zijn gegaan als Idris zijn hand niet had uitgestoken om haar op te vangen.

De Jemeniet lachte. ‘Ze probeerde gewoon terug te gaan naar waar ze vandaan gekomen is, maar jij hebt haar gered. En nu is ze van jou.’

Idris boog zich naar de Jemeniet om haar weer bij het hoopje parels in zijn hand te leggen. ‘Doe niet zo gek. Dat kan ik niet aannemen.’

‘Waarom niet? De wijzen zeggen: wie een leven redt, draagt er de verantwoordelijkheid voor.’

‘Ik heb geen leven gered, broeder.’ Idris lachte.

‘Je hebt haar gered van een smadelijk lot. Ze is mooi. Ze zou de hals van een vrouw of de kroon van een pasja moeten sieren. Als ze overboord was gegaan was ze naar de zeebodem gezonken en daar gebleven, voorgoed vergeten. Hou haar. Op een netelig moment kun je haar altijd nog verkopen om je voortgang te betalen…’ Hij keek Idris even sluw aan voordat hij verderging: ‘Terwijl jij je een oordeel vormt over de aarde en de mens.’

Idris aanvaardde het geschenk. Opnieuw protesteren zou niet hoffelijk zijn. Hij wikkelde de parel in een lapje en borg haar weg in het leren buideltje waar ook de zwarte kiezelsteen in zat. Kiezel en parel. De ene had zijn leven veranderd. Wat zou de andere voor hem in petto hebben, vroeg hij zich af.

Toen ze aanlegden in Kozhikode en de Jemeniet zijn plannen ontvouwde om naar de chanda in Vaniamkulam te gaan, liet Idris zich overhalen om mee te gaan.

•••

Hoe was hij de groep van de Jemeniet uit het oog verloren? Hij was doorgelopen toen de anderen waren gaan rusten. Hij was niet bang de weg kwijt te raken of inheemsen tegen te komen. Meestal overdonderde hij de mensen, ze vielen eerbiedig stil vanwege zijn lengte, zijn huidskleur en zijn met goud getooide oog. En hij sprak hun taal.

Hij had de Jemeniet niet verteld dat hij de plaatselijke voertaal een beetje sprak. Als jongeman was hij toegetreden tot de hofhouding van Shivappa Nayaka, de naik* van de Keladi in Bidannur, en een paar jaar later had de naik besloten dat Idris de mannen moest vergezellen die in Bekal het fort gingen herbouwen. Daar had Idris, terwijl hij assisteerde bij de voorbereidingen, Malayalam geleerd, maar nog voor de herstelwerkzaamheden goed en wel waren begonnen, was hij teruggeroepen naar het hof en had hij, toen tot hem was doorgedrongen dat de paleisintriges hem dwongen partij te kiezen, moeten vluchten.

Hij had gedacht dat de groep van de Jemeniet hem wel zou inhalen, maar bij een splitsing was hij niet rechts- maar linksaf gegaan. Toen het plotseling donker werd besefte hij dat hij verdwaald was. Geen woning hier zou hem vannacht een bed aanbieden. Er was geen moskee in de buurt waar hij zijn toevlucht kon zoeken. Hij zorgde ervoor dat hij niet gezien werd en zag toen een muur voor zich opdoemen. Idris klom eroverheen en bevond zich bij de badvijver van een groot wooncomplex. Bij de vijver stond een halfopen paviljoentje met een dak van palmblad. Daar kon hij de nacht doorbrengen, besloot hij, en bij het krieken van de dag zou hij zich weer bij de Jemeniet voegen.

De bewoners van het huis zouden zich in het donker niet naar buiten wagen. Hindoes zagen overal djinns: in bomen en grotten, in steen en water. En de nacht joeg ze nog de meeste angst aan, aangezien volgens hen de djinns dan hun prooi beslopen. Hier zou hij veilig zijn. Als ze hem onverhoopt opmerkten, zouden ze denken dat hij een djinn was, bedacht hij laconiek.

Het was een hete zomeravond. Vuurvliegjes schreven liefdesliedjes in de lucht met alleen een bijna volle maan als toeschouwer. Een hete zomeravond, waarop ineens een jonge vrouw het vijverpaviljoen binnenliep en Idris de schrik van zijn leven bezorgde. Als ze gilde en hij ontdekt werd, hoefde hij niet met verzachtende omstandigheden aan te komen. De wetgeving hier was hardvochtig en grensde aan het barbaarse. Hoeveel vergrijpen zouden hem ten laste worden gelegd? Voorgenomen inbraak, voorgenomen verkrachting, huisvredebreuk, overtreding van kastenwetten… Hij huiverde en bleef bewegingloos staan. Misschien ging ze weg zonder hem op te merken. En dat had ze ook gedaan, als zijn oog hem niet had verraden.

Was het de waanzin van een zomeravond? Of was het verlangen, aangewakkerd door al die maanden van onthouding? Of was het dat fenomeen dat de dichters bezingen – het fenomeen dat passie heet – wanneer het gezonde verstand er abrupt de brui aan geeft en jij overweldigd wordt door de gulzige behoefte om iemand dicht tegen je aan te drukken? Of was het gewoon de magie van het moment?

•••

•••

III

•••

De maand medam* was zoals altijd niet te harden. Kuttimalu had het gevoel dat een kolossale ram haar op zijn hoorns had genomen: ze kon bewegen noch denken, en eigenlijk niet eens ademhalen.

‘Wat had je dan verwacht? Het is zomer, beste kind,’ schamperde amma* Nani, haar moeder.

‘We hebben net het lentepunt gehad,’ zei Itukka Menavan, ‘en weet je wat ze zeggen?’ Hij begon een ellenlang gedicht in het Sanskriet te declameren.

Op het puntje van haar tong lag al een scherpe reactie klaar om als een tamarindezaadje te worden uitgespuugd: Vertel ons maar wat die shloka* betekent en waarom ik het liefst de hele dag in het water zou liggen. Maar Kuttimalu zweeg, want ze wist dat hij geen flauw idee had wat het gedicht betekende. Bovendien, en dat wist ze ook, zou haar moeder het niet leuk vinden. Itukka Menavan was al bijna tien jaar amma’s gemaal, maar ze legde hem in de watten alsof hij een pas aangeschaft schoothondje was dat aangehaald en vertroeteld moest worden.

Itukka Menavan vond zichzelf een hele astroloog en geleerde. Hij bracht lange uren zoek met het bestuderen van de lontarhandschriften die hij links en rechts had weten te bemachtigen. Hij had ontdekt dat hij zijn toehoorders het effectiefst de mond snoerde door ze te vergasten op doorwrochte verzen in het Sanskriet.

Kuttimalu was niet erg onder de indruk van zijn voordrachtskunst. De oude zot wist niet dat ze als kind Sanskriet en rekenkunde had geleerd. Jaren geleden had er geruime tijd een brahmaan in hun madom* gewoond. Hij kon nergens anders heen, had hij gezegd. ‘Ik vraag niet veel, alleen een beetje rijst, melk en groente op mijn bord en een dak boven mijn hoofd. Als tegenprestatie zal ik de kinderen van dit huis onderrichten in Sanskriet en rekenen. En in muziek, als ze kunnen zingen.’

Koman Nair, haar oom, had het aanbod hooghartig weggewuifd. Hij was dan wel geen districtshoofd, maar rijk genoeg om de bijbehorende airs te hebben. ‘Wij verwachten geen betaling voor de gastvrijheid die wij onze gasten bieden.’

Kuttimalu, een nieuwsgierig meisje van zes, had verborgen achter een houten pilaar het gesprek tussen de twee mannen afgeluisterd. Lieve goden, laat ammavan* hem alstublieft niet wegsturen. Laat hem het verzoek van de brahmaan inwilligen. Ik wil zo graag al die dingen leren die hij daarnet zei.

De brahmaan had zijn schouders opgehaald. ‘Het is geen betaling. Het is gewoon een educatief program. Muziek, rekenkunde, Sanskriet: zeg nu zelf, wat hebben de nakomelingen van een nair* eraan? Op z’n best zijn het zaken waarmee je de zinnen kunt verzetten. Hoe zeggen jullie dat ook weer – nerampoku, tijdverdrijf!’

Koman Nair had gefronst. ‘U hoeft dit niet te doen.’

‘Ik hoef niet, ik wil,’ had de man vriendelijk gezegd.

‘Welaan, zo zij het!’ En daarmee had Koman Nair de knoop doorgehakt. Het denkbeeld dat er een brahmaan in zijn madom verbleef, stond hem wel aan. Koman Nair zou ervoor zorgen dat iedereen in de tien omliggende desams* het te weten kwam.

Kuttimalu had haar vreugdekreet gesmoord. Ammavan keurde meisjes die lawaai maakten niet goed. Je lacht niet; je glimlacht. Je praat niet met je gewone stem; je fluistert. Je kijkt een man niet recht aan; je kijkt naar een plekje onder zijn kin. Zulke geboden had ammavan er meer dan genoeg. En nu was het nog maar de vraag of hij het goedvond dat zij de lessen bijwoonde.

Kunju, de huismeester, had de jongens naar de madom gebracht. De meisjes hadden giechelend toegekeken toen de jongens hun spel moesten staken om naar de les te gaan. Kuttimalu was meegelopen en naar binnen geglipt toen Kunju weer naar het hoofdgebouw terugliep om het huispersoneel af te blaffen.

De oude brahmaan had geglimlacht toen hij het meisje in het lokaal zag en vervolgens net gedaan of hij haar niet had opgemerkt. Er was niet gesproken over een meisjesleerling. De brahmaan vond niet dat vorming sekseafhankelijk was, hij wenste de geest te vullen.

Toen Kuttimalu werd ontdekt, verwachtte iedereen dat ammavan zou ontploffen. Amma Nani had haar een draai om haar oren gegeven en gesist: ‘Waarom doe jij dingen die mijn broer irriteren? Waarom ben je niet zoals andere meisjes? Waarom moet het bij jou altijd anders?’

Maar ammavan had glimlachend gezegd: ‘Laat haar toch, Nani.’ Hij had zich tot het meisje gewend en onverwacht teder haar wang aangetikt. ‘Heel goed. Blijf jij je hoofd nog maar een poosje volstoppen met dit en dat.’

Toen Kuttimalu elf was, vertrok de brahmaan. Hij ging terug naar zijn dorp, zei hij. ‘Volgens mijn horoscoop zou ik een kastenwet overtreden, uitgestoten worden en de rest van mijn leven een paria zijn. Daarom besloot ik gedurende die periode thuis weg te blijven. Want wat is een man zonder zijn kaste?’

Koman Nair knikte ernstig. Het had hem verbaasd dat de brahmaan zijn verblijf zo had gerekt. Gewoonlijk waren ze met een dag of twee weer weg, sommigen bleven een week, maar zo lang was niemand gebleven. ‘Ja, wat is een man zonder zijn kaste?’ beaamde hij. ‘De madom zal leeg lijken zonder u, de kinderen zullen u missen.’ Hij had zijn gast bijna elke avond een bezoek gebracht, het was een gewoonte geworden. Er waren zoveel dingen die hij niet wist, dingen die de brahmaan volledig leek te doorgronden.

De oude man glimlachte. ‘Ik zal de kinderen ook missen,’ zei hij kalm.

Waarom komen ze er niet gewoon voor uit dat ze elkáár zullen missen, dacht Kuttimalu, die op haar vaste verstopplek zat. Na het vertrek van de brahmaan probeerde ze haar kennis van rekenen en taal op peil te houden, maar na een tijdje was alles wat ze had geleerd weggezakt. Alleen de muziek was gebleven. Melodieën die ze telkens opnieuw zong, tot ze van haarzelf waren geworden en niet iets wat ze had geleerd.

Kuttimalu was de retoriek van Itukka Menavan beu en stond op. De hitte was verstikkend, zelfs de vloer voelde warm aan. Ze slenterde lusteloos door de muffe, benauwde binnenkamers van de naalukettu* en bleef ineens staan. Ze wist wat ze ging doen.

•••

Het was donker en een verstandige vrouw zou op dit tijdstip niet buitenshuis gaan. Maar Kuttimalu wist hoe ze langs de vadakkera* aan de noordkant van het huis en via de keuken bij het pad kwam dat naar de badvijver ging. Ze wist dat er niemand zou zijn. Ze zou haar mundu* uitdoen, dan mocht het water haar borsten bedekken en tussen haar benen glijden. Ze zou haar haren op het water laten drijven zonder dat iemand haar tot de orde zou roepen of bestraffen.

Zachtjes neuriënd gooide ze de lap die als handdoek dienstdeed over de lijn die voor de wand van het vijverpaviljoen was gespannen. Ze knoopte de doek om haar middel los en hing hem naast de handdoek. Een zuchtje wind, gekoeld door het vijverwater, bezorgde haar op haar hele lijf kippenvel. Ze huiverde en stapte met ingehouden adem het water in. Ze zuchtte.

Loom zette ze zich af tegen de vijverrand. Het water was koel en boven haar aan het firmament keken de sterren en de maan op haar neer. Ze voelde een blik die haar volgde, maar hier was geen mens. Was het een dolende god die naar haar gespartel keek? Ze glimlachte, een trage, smachtende lach vol van verlangen. Kom me maar halen, toeschouwer; ik ben helemaal van jou, mijn hemelse minnaar; leer me vliegen net als jij.

Ze schudde haar hoofd en dook onder de waterspiegel. Haar sambandhakaran* was haar nu al bijna veertien dagen niet meer komen opzoeken. Kwam hij nog of hield hij het voor gezien, vroeg ze zich af. Eigenlijk maakte het haar niet uit.

Ze was hem opgevallen toen ze in de tempel van Thirumandhamkunnu was om te bidden, en hij had besloten dat hij haar wilde. Zomaar. Alsof ze een rund was, een van de vele die wekelijks op de chanda in Vaniamkulam werden verhandeld. Er had een korte ceremonie plaatsgevonden. Er was een lamp aangestoken. Een lap stof uitgewisseld. In de beslotenheid van hun kamer had hij haar, zijn nieuwe bruid, gegrepen zoals hij dat met een pas aangeschafte koe zou doen. Hij beklopte haar billen, omvatte haar borsten, kneep in haar wangen, tikte haar speels op haar bovenbeen, lachte en had zich toen op haar laten zakken, terwijl hij bijna onhoorbaar had gezegd: ‘Lang niet mis, hoor…’

Hij was een bruut voor wie het echtelijk bed een arena was waar hij zijn gevechtsmanoeuvres oefende. Hij betrad het strijdperk; drong bij haar naar binnen; ging weg. En dat zonder ooit iets teders te zeggen. Zelfs die ene vraag, de meest alledaagse van allemaal, kreeg ze niet te horen: Hoe gaat het ermee?

Maar hij was een machtige telg uit een welbekende taravad* en het bloed van de krijger stroomde door zijn aderen. Zulke mannen staan zichzelf geen zachtaardigheid toe. Ze zijn een zaak toegewijd, had haar broer Chandu gezegd toen ze zich bij hem kwam beklagen. En dus had Kuttimalu geleerd te zwijgen over haar bezwaren, hem haar lichaam te geven en niet om meer te vragen. Misschien zou er op een dag een ander zijn.

Het is maar een vreemd leven dat we leiden, zei ze in zichzelf, op haar rug in het water. Onze echtgenoten zijn eigenlijk geen echtgenoot; ze zijn alleen onze sambandhakaran, de gemaal met wie we een deel van onze nachten doorbrengen, als onze vleselijke verlangens dat gebieden; ze bezwangeren ons, maar ons hart beroeren ze zelden; ze komen en gaan terwijl wij wachten; wanneer de een vertrekt, neemt een ander zijn plaats in. Met een lap stof koopt hij de zeggenschap over mijn lichaam, en mocht mijn ziel naar meer verlangen, dan zal ik mezelf toespreken zoals mijn moeder dat heeft gedaan en haar moeder vóór haar: leg je tong en je verlangens het zwijgen op, kind. Wij nair-vrouwen houden onze naam en ons huis, is dat niet genoeg? Dat zou toch voldoende moeten zijn? Jouw lot is niet verbonden aan dat van een man. Ongeacht welke man. Leer te aanvaarden wat je krijgt, dat is alles. Het hart van de nair-vrouw dient niet te smachten. Laat dat maar over aan hen die de krijgersgeest niet bezitten.

Dat is snel gezegd, maar wat doe je als je eenzaam bent? Wat doe je als je gemaal weggaat en jij niet durft te vragen wanneer hij je weer een bezoek brengt? Dat eeuwige wachten, je zou er nog van verschrompelen.

•••

Kuttimalu’s blik ging weer naar het vuurvliegje. Het was blijkbaar blijven zitten op de plek waar ze het de eerste keer had gezien. Dat is gek, dacht ze, en in een opwelling zwom ze naar de kant en ging langs de treden de vijver uit. Het vuurvliegje zweefde hoog onder de dakbalken in een hoek van het paviljoentje. Tegen de muur was een rand gemaakt waar de vrouwen hun oliën, gemalen gram*, sandelhoutpapjes en luffasponzen konden leggen. Als ze daarop klom, kon ze bij het vuurvliegje komen.

Kuttimalu klom op de rand bij de vijver en ging op het vuurvliegje af. Toen ze haar hand er in het donker naar uitstak, voelden haar vingers huid. Warme huid. Zacht als zijde. Haar adem stokte. Haar mond ging open om te gillen, maar voordat ze geluid kon maken werd ze door twee armen tegen een strakke, gespierde borstkas aan gedrukt. Haar mond proefde zoutig zweet. Via haar neusvleugels haalde ze de geur van het onbekende diep naar binnen. Ze hoorde een fluisterstem. ‘Nee, tampurati*, niet gillen alstublieft. Ik heb geen kwaad in de zin.’

Ze verzette zich niet meer. Zijn greep verslapte en zijn armen zakten langs zijn lichaam. Maar ze stond nog tegen hem aan gedrukt. Huid tegen huid. Met heel haar wezen wilde ze hem aanraken, hem voelen, deze man met zijn huid van zijde en zijn donkere stem die door de nacht rommelde als de donder vergezeld van ruisende regen. Hij had haar ‘tampurati’ genoemd: vrouw des huizes. Maar hij had het uitgesproken alsof hij niet goed wist hoe het moest. Hij sprak de taal, besefte ze, maar hij was niet van hier. Hij had zich in het vijverpaviljoen verscholen in plaats van naar het hoofdgebouw te komen. Dat betekende dat hij voortvluchtig was of dat hun grondgebied voor hem verboden terrein was. Hij kende de regels. Zij ook.

Haar vingers kropen over zijn borst omhoog en verkenden zijn gezicht. Ze legde haar hoofd in de nek en keek naar hem op. ‘Hoe lang ben je?’

Onder haar vingers verbreedde zijn mond zich tot een lach. ‘Niet: Wie ben je?’

Ze lachte. Waanzin. Wat was dit voor waanzin? Ze had een hemelse minnaar aangeroepen. Ze had naar hem gesmacht. En hier was hij, van vlees en bloed. Haar vingers kropen terug naar zijn borst.

‘Maakt het uit wie je bent?’ vroeg ze.

‘Niet echt,’ fluisterde hij. Ze stonden doodstil, met haar naakte lichaam tegen het zijne gedrukt alsof het de gewoonste zaak van de wereld was.

Zo voelde het ook. Het voelde goed. Alsof ze tijdens al die brute vrijpartijen met haar sambandhakaran hierop had gewacht. Dit harde lichaam, de vriendschappelijkheid, de zachte aanrakingen.

‘Ik dacht dat je een vuurvliegje was. Je oog glinstert…’

‘Vuurvliegjes zijn vreemde schepsels, tampurati. Wist je dat het mannetje ’s nachts rondvliegt en dat hij met die speldenprikjes licht zijn wensen bekendmaakt? Het vrouwtje zit op een tak te wachten. Als zijn lichtjesdichtkunst haar aanstaat, stuurt zij hem ook een vers en nodigt hem uit dichterbij te komen. Dan komt hij naast haar zitten. Ze leggen hun voelsprieten tegen elkaar aan. Als ze vindt dat hij lekker ruikt, mag hij met haar paren. Wie had dat nou gedacht, dat het liefdesspel van vuurvliegjes zo ingewikkeld in elkaar zit?’ Hij praatte maar door, alsof hij er tijd mee kon winnen.

Ze lachte tegen zijn borst. ‘Ik vind jou lekker ruiken.’

Hij wist niet wat hij moest doen of wat hij moest zeggen. Wat viel er te zeggen? Ja, het was gevaarlijk, maar deze aanval op zijn zintuigen mocht niet ophouden.

‘Het kan me niet schelen wie je bent of waar je vandaan komt. Ik weet dat je niet van deze wereld bent. Hoe zou dat ook kunnen? Ik ken niemand die even lang is als een palmboom en een vuurvliegje als oog heeft. Ik ken niemand die versmelt met de nacht of een huid heeft die glanst als zijde. Jij kunt niet van deze wereld zijn. Ik wil het niet hebben,’ mompelde ze terwijl haar mond boogjes trok op zijn borstkas. ‘Leer je me vliegen? Want jij kunt me dat leren, dat weet ik.’

Er knapte iets in hem. De ijzeren discipline waarmee hij roerloos in die donkere hoek was blijven staan omdat hij zijn aanwezigheid niet kenbaar wilde maken door te bewegen of adem te halen. De strenge ratio die het toestromende bloed een halt had toegeroepen toen ze haar lichaam tegen het zijne had gedrukt. Het was alsof de sensatie van haar mond de toppen van zijn zenuwen opblies.

‘Ik ben niet van deze wereld,’ mompelde hij en toen tilde hij haar vliegensvlug van het randje en bracht haar gezicht naar het zijne. Hun adem vermengde zich. ‘Maar laat me je dit beloven. Ik zal je leren vliegen. Helemaal naar de hemel en dan nog verder. Ga je met me mee, tampurati?’

‘Ik vlieg met je mee. Ik ga mee, waar je ook heen gaat,’ zei ze tegen zijn lippen.

Hij kuste haar.

Was dit dus een kus zoals het hoort? Haar sambandhakaran deed helemaal niets met zijn of haar lippen. Zijn mond ging alleen open om zijn honger te stillen, zijn gram te spuien of een straal betelsap uit te spugen. Maar deze man, o, deze god! Zijn mond was een meester die precies wist wat hem te doen stond. Zoals hij zich kalm openstelde, de zachtheid van de lippen, de om elkaar heen wentelende tongen: van hem, van haar. Aanraken en loslaten, druk uitoefenen, je wist niet waar het begon, waar het eindigde, dit wederzijdse verslinden, dit onophoudelijk aanwakkeren van onderaardse vuren.

Hij deed zijn kin omhoog, haalde adem. Ze klampte zich aan hem vast. ‘Ga je er niet mee door?’ wilde het gulzige kind in haar weten.

Hij lachte en boog zich voorover om het kuiltje van haar hals te kussen, waar een hanger van koraal in lag. Toen duwde hij haar omlaag, op de rand, en blies zachtjes in het kuiltje van haar navel. In reactie daarop welfde haar rug, een uitnodiging om haar te komen verkennen.

Welke poorten van genot opende ze voor hem? Welke reservoirs vol tederheid boorde ze aan bij hem? Wat voor een gevleugeld karos was dit, dat hen meevoerde door het wolkendek?

Zou er een ander zijn zoals hij, steunde ze terwijl zijn mond, zijn vingers, zijn mannelijkheid haar op talloze manieren vonden en elke beweging de smart diep vanbinnen verwrong.

Ze klampten zich aan elkaar vast, niet bereid elkaar te laten gaan. Haar dijen haalden hem dichterbij, dieper bij haar naar binnen. Zijn vingers gleden over haar hoofd. Zo’n behoefte, zo’n vreselijke behoefte om elk aspect van elkaar vanbuiten te leren. Elk bultje, moedervlekje en haarzakje.

Zijn mond schoot omlaag over de zachte glooiing van haar buik. Hoe glad, o hoe ondraaglijk glad was die. Hij drukte zijn ogen, het levende en het dode, tegen haar huid. Hoe was het mogelijk dat zelfs zijn oog dat geen oog was zo’n vreugde kon oogsten?

Nee, lieveling, je mag pas weg als ik mijn merkteken op je heb achtergelaten. Zijn tanden hapten toe. Ze kromp ineen, toen glimlachte ze. Haar vingertop streelde de zere plek en volgde de welving van de mond die haar pijn had gedaan.

Haar glimlach had al iets wrangs gekregen. Een pijnlijk plekje zou het enige aandenken zijn dat ze overhield aan deze waanzin. Aan deze glorieuze passie. Een plekje dat weer zou verdwijnen zodat alleen een vluchtige gedachte overbleef: Is dit echt gebeurd? Of heb ik het me allemaal verbeeld?

Toen ze wegliep durfde Kuttimalu zich niet meer om te draaien. Stel dat ze dat deed en door stilte werd begroet? Het moet wel lust geweest zijn, hield ze zichzelf voor, hoe kon hij haar anders laten gaan? Niet één keer had hij ‘Ga met me mee…’ gezegd. Als hij het had gezegd, was ze meegegaan. Eén blik, meer had ze niet nodig gehad. Eén duwtje in de goede richting en ze was naar hem toe gegaan.

•••

Hij bleef staan kijken hoe ze de nacht in en zijn leven uit liep. Het moet wel lust geweest zijn, hield hij zichzelf voor, hoe kon ze anders weglopen? Ze keek niet één keer om. Eén blik, meer had hij niet nodig gehad. Dan had hij haar zonder meer gevraagd met hem mee te gaan.

Een diepe droefheid maakte zich van hem meester. Ze had hem niet eens gevraagd hoe hij heette.

‘Tampurati,’ fluisterde hij tegen de nacht en alle geesten die zich daar verzameld hadden, ‘ik ben Idris. Idris Maymoon Samataar Guleed. Voorheen uit Dikhil. Nu de eeuwige reiziger, die zich over de aarde en de mens een oordeel wil vormen.’

Hij wachtte tot ze naar hem toe kwam. Misschien zou ze bij het aanbreken van de dag naar het vijverpaviljoen komen om hem nog één keer te zien. Maar ze liet zich niet zien. Er verschenen oranje strepen aan de oostelijke horizon en de vogels verkondigden het begin van de dag. Het was gevaarlijk voor hem om nog langer te wachten. Hij was al op weg naar de muur toen hem een gedachte inviel. Hij ging weer naar het paviljoen en haalde de parel die de Jemeniet hem had gegeven uit zijn leren buideltje. Hij knoopte hem in de punt van de doek die ze had laten liggen. Misschien dacht ze nog weleens aan hem, af en toe.

•••

•••

IV

•••

Dus dit is mijn zoon, dacht Idris en hij keek naar de jongen, die roerloos als een rots bleef zitten. Alleen de vingers waarmee hij Maccanto’s kop aaide bewogen.

Blijkbaar had hij haar niet alleen die parel gegeven. Idris werd bestormd door gevoelens voor de jongen. Hij had zichzelf nooit toegestaan zijn gedachten nader te onderzoeken toen die nacht voorbij was. De knoop die in zijn binnenste had postgevat zou er alleen maar nog strakker van zijn geworden.

Hij was sindsdien niet meer aan de kust van Malabar geweest. Er waren nieuwe reisbestemmngen voor in de plaats gekomen. Maar hij had destijds over de Mamangam gehoord en zich voorgenomen de eerstvolgende viering bij te wonen. Toen hij een paar maanden geleden in Kozhikode was aangekomen, had hij zich bij een gezelschap gevoegd dat onderweg was naar Thirunavaya. Het was puur kismet geweest dat hij dit kreupelbosje had opgezocht, bedacht hij nu hij de trekken van het gezicht tegenover hem in zich opnam.

‘Zit er een oom of een neef bij de chaver pada?’ vroeg Idris. ‘Of je vader?’

De jongen keek hem laatdunkend aan. ‘Vader! Ik heb er nooit een gehad. Hij was de gemaal van mijn moeder, maar toen haar buik dik werd omdat ik erin zat, bleef hij weg. En toen ging hij dood. Ze heeft nu een andere sambandhakaran. Een bleke zachte worm, die de punt van een speer niet van de schacht kan onderscheiden.’

Idris wendde zijn blik af om zijn glimlach te verbergen; er flakkerde een sprankje hoop.

‘Mijn oudste neef doet mee. U had hem moeten zien. Hij is lang. Niet zo lang als u, maar hij is sterk. Zijn dijen lijken wel graniet en zijn biceps komen tot hier.’ Kandavar spande zijn rechterbovenarm en gaf met zijn linkerhand in de lucht erboven een boogje aan. ‘En hij is enorm lenig. U zou hem bezig moeten zien in de kalari. Hij springt op en velt zijn tegenstander met een duwtje van zijn grote teen. Het draait allemaal om druk en snelheid, ziet u; hij hoeft die ander maar met zijn grote teen midden op het voorhoofd te raken en die man valt achterover als een blok hout… En hij is slim. En aardig. Iedereen mag hem.’

‘En heeft deze voorbeeldfiguur die jij op de voet volgt ook een naam?’

De jongen verstrakte. ‘Ik sta niet toe dat u hem belachelijk maakt.’

Idris trok een gezicht. ‘Dhoocil dat je bent… kalm aan. Ik maakte hem niet belachelijk. Maar als hij alles is wat hij volgens jou is, waarom wil hij dan de samorijn om het leven brengen? Iedereen weet toch dat de chavers elke keer weer hebben gefaald. Hij weet dat hij zijn dood tegemoet gaat.’

De jongen ging staan. ‘U bent handelaar. Dat is duidelijk. Wat weet u van eer? Of van het beroep dat eer doet op het krijgersbloed van mij en mijn neven? Wij vrezen de dood niet.’

Idris nam de hand van de jongen in de zijne. ‘Je hebt gelijk. Ik weet niets van het bloed dat door jouw aderen stroomt of wat het van je vraagt. Maar je bent een kind. Je schouders kunnen de last van het strijdperk niet dragen.’ En bij het zien van de smeulende verontwaardiging in de ogen van de jongen voegde hij eraan toe: ‘Nog niet. Luister, jouw tijd komt nog, maar zover is het nog niet. Er is nog zoveel wat je moet leren en weten. Zoveel wat je moet zien en begrijpen.’

De jongen liet zijn hoofd zakken ten teken dat hij de waarheid van die uitspraak aanvaardde. ‘Dat zegt mijn moeder ook. Ze zegt dat ik niet zo ongeduldig moet zijn.’

De hond kwam dichterbij en likte de jongen in het gezicht. Hij omhelsde de hond alsof hij hem nooit meer zou loslaten.

‘Maccanto mag je wel,’ zei Idris.

‘Ik mag hem ook. Heel erg graag,’ zei de jongen met zijn gezicht in de hondenvacht.

Idris lachte en ging staan. ‘In dat geval is hij van jou…’

De jongen staarde hem aan. ‘Maar het is uw hond!’

‘Nu is hij van jou.’

‘En als hij u niet kan missen?’

Idris schoof de tulband die hij om zijn hoofd had gewikkeld op zijn plaats. ‘Hij mist me niet, als ik hem zeg dat dat niet mag.’

Hij zag dat de jongen de kleding die hij droeg bestudeerde en ineens was hij zich bewust van zijn uiterlijk. Idris’ vader had ooit zijn macawis* verruild voor de witte, enkellange jellabiyad met zakken in de mouwen. Ook Idris had die gedragen, tot hij aan het hof van de naik kwam. Daar had hij het lange, wijde hemd verruild voor het tenue dat alle mohammedaanse handelaars in Voor-Indië droegen: een knielange tuniek, een wijde broek en op het hoofd een stoffen tulband. Zo viel hij minder op en zijn kledij suggereerde min of meer wie hij was en wat hij deed. Maar de jongen had vermoedelijk nog nooit iemand gezien in iets anders dan de doek die hier door mannen en vrouwen om het middel werd gedragen.

‘Wacht,’ zei de jongen langzaam. ‘Moet u weg? Kunt u niet blijven? Mijn oom vindt het vast heel leuk om iemand als u te ontmoeten. Dan kan ik u elke dag zien. En Maccanto ook!’

Idris leunde tegen een boomstam. Hij glimlachte naar de jongen. ‘Afgesproken. Maar geen beloften over hoelang ik kan blijven.’

De jongen zweeg. Hij keek naar het gezicht van de man, probeerde de blik in zijn levende oog te doorgronden en vroeg toen: ‘Hoe moet ik u noemen?’

Het levende oog knipperde. Het dode oog staarde. Een halve gedachte hier. Een halve gedachte daar. Het koude, nietsziende oog zei: Niemand die het weet. Waarom dus niet, Idris?

‘Noem me maar aabo,’ zei Idris zacht.

‘Wat wil dat zeggen?’ vroeg de jongen.

‘Aabo. Dat zegt een jongen als jij tegen een man in mijn deel van de wereld.’

‘Aabo,’ zei de jongen, de lettergrepen proevend. ‘Ik vind het leuk. Aabo, aabo, aabo.’

Idris stroomde helemaal vol met een vreemd gevoel van verrukking. Dit is dus mijn zoon en hij noemt me ‘vader’. Had zijn eigen vader zich elke keer zo gevoeld wanneer Idris ‘aabo’ tegen hem zei?

•••