Voor de fans van Downton Abbey en Het huis met de geesten

==

==

Maria Roderich, Maria Magí en Maria Costa vormen drie generaties sterke vrouwen die in de loop van een eeuw La Principal hebben bestuurd, het voornaamste huis van het dorpje Pous. Úrsula, de inmiddels stokoude huishoudster, al in dienst sinds de allereerste Maria Roderich, is getuige en vertrouwelinge van alle drie Maria’s. Zij is de werkelijke bron van informatie in deze geweldige historische whodunit, die begint in 1940. Een jonge inspecteur heropent een moordzaak uit 1936, met aan de basis een gepassioneerde liefdesgeschiedenis.

==

Familiegeheimen, macht, passie: De drie Maria’s is familiesaga en mysterie ineen en bevat onvergetelijke karakters. Het verhaal wordt volledig gedragen door de drie stoere Maria’s die de tijdgeest en heersende tradities standvastig trotseren.

==

‘Llach doet in zijn romans wat hij doet met zijn liederen: hij zoekt intensiteit en emotie.’ – El País

==

‘Dit zal niemand onverschillig laten. Verwelkom Llach de schrijver, die perfect samenvalt met de hartveroverende singer-songwriter.’ – El Punt

Lluís Llach

De drie Maria’s

Vertaald uit het Catalaans door
Pieter Lamberts en Joan Garrit

==

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

Deze vertaling kwam mede tot stand dankzij een subsidie van het Institut Ramon Llull

==

==

© Lluís Llach, 2014

© 2016 Nederlandse vertaling Pieter Lamberts en Joan Garrit

Oorspronkelijke titel Les dones de la Principal

Oorspronkelijk uitgave Editorial Empúries, Barcelona

Omslagontwerp Wil Immink Design

© Omslagbeeld Index/Bridgeman Images

Foto auteur © Peter Godry

E-book Perfect Service

==

ISBN 978 90 254 4828 8

NUR 302

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016

==

www.atlascontact.nl

Voor Enric Costa Pagès,

voor altijd

Deel 1

In de schommelstoel

Donderdag, 7 november 1940

==

Úrsula ging naar de eerste verdieping, om te doen wat ze altijd deed als ze alleen achterbleef: ze ging in de schommelstoel van meneer Andreu zitten, kraste in haar geheugen om het beeld van die man op te roepen en zei bij zichzelf: ‘Moge je in vrede rusten.’

Erna, zoals ook altijd gebeurde, raakte ze het overzicht kwijt tussen de meubels en de voorwerpen die de pronkkamer van La Principal vulden. ‘Er staat gewoon te veel,’ zei ze bij zichzelf. En sinds ze er de vleugel hadden neergezet, vond ze de salon beklemmend vol. Ze moest trouwens eens de plumeau mee naar boven nemen, want het stof op het gelakte pianodeksel en in het tegenlicht van elk van de grote ramen verried dat ze sinds drie dagen niets had gedaan. In werkelijkheid was ze alleen nog maar daar goed voor: stof afnemen. Maar de jaren in dienst van het huis en de achting die Maria voor haar koesterde verleenden haar een enkel voorrecht: zo had ze die ochtend niet mee hoeven gaan naar de mis op de Grote Hoeve, terwijl de andere bedienden en arbeiders van La Principal Mevrouw moesten vergezellen.

Het was op die momenten, wanneer ze helemaal alleen achterbleef, dat ze de vertrekken van de eigenaren opzocht en in de schommelstoel van meneer Andreu ging zitten. Behoedzaam maakte ze het zich gemakkelijk; ze plaatste met zorg een kussentje, om er haar hoofd op te laten rusten. Zo genesteld begon ze de voorwerpen te bekijken, alsof ze die voor het eerst zag, en altijd was er wel een dat vanuit haar herinneringen tot op de drempel van haar dromen vloog.

Ze had zich bijna geïnstalleerd, toen ze een streep licht zag komen door de kier van een deur die niet goed dichtzat. Hij kwam uit de bibliotheek. Ah, Maria had weer eens vergeten om het licht uit te doen. Het meisje sluit zich er al dagenlang te veel uren op, dacht ze en ze stond op. Ze ging naar binnen om de lamp uit te doen die de leestafel vol met papieren, schetsen van plattegronden, gecorrigeerde teksten, boeken met cijfers verlichtte ... Ze wist niet wat het meisje bekokstoofde, maar ze was er zeker van dat ze ergens mee bezig was. En met iets groots, want niemand van La Principal mocht in dat vertrek komen. Alleen zij dan, met de permissie om de vloer te boenen en de meubels af te stoffen, nadat ze haar had moeten zweren om geen snipper papier aan te raken of wat dan ook op te ruimen.

Ze ging weer in de schommelstoel schommelen. Zitmeubels die van instabiliteit een deugd maken zijn verraderlijk, zowel wanneer je erin gaat zitten als wanneer je eruit wilt opstaan, en vooral op een leeftijd waarop de armen, vrijwel alles, krachteloos zijn geworden. Ze zocht de goede zithouding en toen ze het ritueel opnieuw begon, was het net alsof ze heel zwak de deurklopper van het grote huis hoorde. Ze stelde zich voor dat een van de bengels van Pous kattenkwaad uithaalde en wilde er verder geen aandacht aan besteden. Loomheid had haar in haar greep en ze wilde niet nog eens opstaan. Door de bibliotheek binnen te gaan had ze moeten denken aan de tijd dat de Oude Mevrouw – zo noemde iedereen Maria Roderich, de moeder van de huidige vrouw des huizes – die prachtige leeszaal had laten inrichten als eerbetoon aan haar echtgenoot, Narcís Magí. Ah, dat waren nog eens tijden ...

==

De Oude Mevrouw en La Principal. Droom

==

Zeker, die vrouw had een sterk karakter en ze bestierde het landgoed alsof ze leidinggaf aan een kazerne, maar de bijnaam Oude Mevrouw kreeg ze al opgeplakt toen ze nauwelijks twintig jaar oud was. Ze had net alle bezittingen van de familie Roderich in Pous geërfd, nadat de druifluis Abadia had verwoest. Aan het stuur staan van La Principal – zijn wijnkelder, grond en zaken – was niet gemakkelijk voor een vrouw die in het laatste derde deel van de negentiende eeuw was geboren. Maar ja, ze was niet alleen vrouw, ze bezat ook nog een erfdeel waar ze in de hele streek om werd benijd en ze genoot een sociale status die troebele na-ijver opriep bij de dominante mannetjes die om haar heen cirkelden – toen werd het enorm moeilijk.

In Pous was iedereen van mening dat een goed huwelijk die onevenwichtigheid tussen natuur en conventies kon regelen, waardoor een fatsoenlijke kerel aan het hoofd van het rijkste herenhuis van het dorp geplaatst werd. Maar toen Maria Roderich besloot zichzelf uit te huwelijken koos ze een mannetje dat net zo rijk was aan bezittingen en rijkdommen als dat het onverschillig stond ten aanzien van de uitoefening van wereldlijke macht, om het zo maar te stellen. Ongetwijfeld was de Oude Mevrouw uit verliefdheid getrouwd, maar daar kwamen, naar het de slimste dorpelingen toescheen, twee begunstigende belangen bij: ze kon de kas van haar erfdeel spekken en op La Principal de lakens blijven uitdelen.

De ouders van Narcís Magí behoorden tot de rijkste handelaars van Rius, maar ze kwamen vroegtijdig om bij een schipbreuk toen ze terugkeerden van een verblijf in Londen. Hun enig kind – hij had nog maar net zijn rechtenstudie afgerond, alleen maar om zijn ouders ter wille te zijn – was plotseling legataris van een enorm fortuin. Ongelukkigerwijs had hij tegelijk met dat fortuin geen enkele ambitie geërfd om het te vergroten of het zelfs maar te beheren, zoals de meest uitgelezen leden van de Gran Cercle de Comerç van Rius kritisch opmerkten. Zodoende verkoos hij het om de onverwachte toestand van een fortuinlijk erfgenaam te veranderen in een volledige toewijding aan dit privilege, alsof het een vak betrof. Je zou kunnen denken dat op zo’n personage kwalificaties van toepassing waren als luilak, goddeloze of losbol. Maar niets daarvan.

Narcís taxeerde de omvang van zijn legaat en hij begreep dat hij, als hij het goed plande en zich erna gedisciplineerd gedroeg bij de berekeningen, zoveel jaren van alléén de rente kon leven als de goden hem zouden schenken. Toen de schaaltjes van de weegschaal eenmaal vol plannen en verwerpingen waren, zag hij dat de balans duidelijk naar één kant doorsloeg en twijfelde hij geen moment: hij nam de gelegenheid te baat om het soort leven te leiden waarvan hij had gedroomd sinds hij zich zonder roeping bij de rechtenfaculteit in Barcelona had ingeschreven: wandelen, lezen, concerten bezoeken, schrijven, denken, reizen – naar de mening van velen niets profitabels. Maar die jongeman veranderde het nietsdoen profijtelijk in een vak, en hoewel hij er zich in het begin aan wijdde als een hunkerende leerjongen, werd hij mettertijd een geraffineerd ambachtsman.

Het was een wonderlijke jongen, herinnerde zich Úrsula in haar limbo van dutjes, met gedragingen die botsten met de logica van goede gewoonten. Een voorbeeld: na zijn huwelijk met Maria Roderich wilde hij niet in Rius blijven wonen en vestigde hij zich, de crème de la crème van de Gran Cercle de Comerç in verwarring achterlatend, in Pous, een dorpje dat half en half in een dal begraven lag en dat arm was aan sociale horizonnen. Nog een voorbeeld: sinds hij op La Principal was aangekomen, probeerde hij niets aan de gang van zaken van dat huis te veranderen. Je zou kunnen zeggen dat hij zich discreet aanpaste, alsof hij de door Maria ingestelde orde der dingen niet overhoop wilde halen. Hij streefde ook niet naar de economische leiding, noch bemoeide hij zich met de grote handelsactiviteit die er plaatsvond. Er nog van afgezien dat hij er het instinct niet voor had, voelde hij wel aan dat zijn vrouw hem dat ook niet zou hebben toegestaan. Met een gevoel voor autoriteit waar hij niet naar verlangde ontfermde Maria zich over de grote winsten die La Principal maakte en hielp ze conflicten uit de wereld. Meer nog, het fascineerde hem om de vastberadenheid te zien waarmee zijn vrouw respect afdwong in een tijd die er weinig toe genegen was om toe te staan dat een vrouw aan wat dan ook leidinggaf.

Het moet gezegd worden dat Maria Roderich een grote liefde koesterde voor die gevoelige man, zo anders dan andere mannen en vooral zo verschillend van haarzelf. Eerlijk gezegd zag ze elke ochtend wanneer ze in de spiegel keek bij zichzelf geen enkele van de deugden die ze zo in Narcís waardeerde. Maar dat gebrek aan overeenkomsten functioneerde ten slotte als tandwielen, die, als ze niet in elkaar grijpen, tot bloedens toe kunnen verwonden, maar die de machinerie met een vreemde precisie doen draaien als ze dat wel doen. Dus, hoewel het als een wonder werd gezien, draaide de machinerie harmonisch en zonder knarsen tijdens de tien jaren dat ze samenleefden.

Van alle mannetjes die rondom de Oude Mevrouw hadden gecirkeld – ze waren uit op haar liefde of haar fortuin – was Narcís de enige die haar respect betoonde en die in staat was om iets bij haar wakker te roepen wat ze nooit had gevoeld: nieuwsgierigheid en de drang om te weten. Hij was een ontwikkelde, vreemde man, die haar als zijn gelijke beschouwde en haar ook zo behandelde, die altijd interessante gespreksonderwerpen aandroeg of haar mening vroeg over kwesties waarover echtgenoten nooit met hun vrouwen spraken. De Oude Mevrouw moest voor het eerst in haar leven meer nadenken over vragen dan over antwoorden. En wanneer, zoals vaak gebeurde, hun gedachten of uitgangspunten niet samenvielen of duidelijk tegenover elkaar stonden, werd die tegenstelling voor hem een uitdaging of, beter nog, een uitnodiging om naar de oorzaak van hun meningsverschil te zoeken en de omvang ervan in te schatten, maar altijd met de bedoeling om het te verkleinen, aan te vullen of, op zijn minst, te begrijpen.

Deze eigenschappen, ongehoord bij de mannen die naar haar hand hadden gedongen, verwarden en verwonderden haar tegelijkertijd. Maria Roderich vond zichzelf koppig en dwars op het gebied van geloofsovertuigingen en ze liet zich erop voorstaan dat ze wat bijna al het andere betreft conservatief en ouderwets was. Maar Narcís en zijn manier om de dingen te zien brachten haar tot andere inzichten – soms merkte ze dat ze opvattingen wijzigde of ter discussie stelde waarvan ze had gedacht dat ze onwrikbaar waren, zonder dat dit proces haar van haar stuk bracht. Verre van dat zelfs – ze kreeg er vanbinnen een prettig gevoel van. Zoals toen ze als klein meisje linten en papier kapotscheurde om te zien welk cadeau ze verborgen.

Het was ook overduidelijk dat Narcís niet gepassioneerd genoeg was om haar wezenlijk te bevredigen. En hoewel ze zich hierover in het begin van hun verhouding zorgen maakte, beoordeelde ze dit gebrek aan hartstocht al snel als de prijs die ze noodzakelijkerwijs moest betalen voor kennis, cultuur en gevoeligheid. Zodoende nam ze, alles afwegend, genoegen met huwelijkse verrichtingen waarbij het lichaam er bekaaid van afkwam, maar het hoofd rijkelijk bediend werd.

Gedurende vele uren van de dag gingen ze gescheiden wegen: de zijne was gewijd aan het genot van de overpeinzing, de hare aan het doen en laten op La Principal en daarbuiten. Op momenten dat ze elkaar weer troffen genoot de een van de ander, alsof ze elkaar herontdekten, alsof de inspanning om hun zielen samen te brengen aangename vitaliteit opriep. Hij verwonderde zich over een energie die hij nooit zou hebben en zij was in extase over het licht van horizonnen die alleen haar man voor haar kon verruimen.

Zo raakten ze aan elkaar gewend en schepten ze er een genoegen in om een sfeer van harmonie te creëren, zodanig dat in al die jaren dat ze samen waren niemand op La Principal zich een boze blik, een vervelende ruzie en nog minder een zuur gezicht kon herinneren. Dat werd, op een plek waar de Oude Mevrouw woonde, als een godswonder beschouwd door de bedienden, die onweer voorzagen, maar van harmonie genoten.

Tijdens die hele ontdekkingstocht was er één belangrijk instrument, een soort symbool van hun samenklank: het was de grote vleugel, die Narcís uit zijn huis in Rius had meegebracht. Hij stond pontificaal midden in de salon van La Principal, en vanaf de eerste dag, toen de vleugel tegen het vallen van de avond was gekomen, ging Narcís op de pianokruk zitten die bij het instrument hoorde, stelde de hoogte in al naargelang zijn zielsgesteldheid en verloor zich een poos in het spel. De Oude Mevrouw ging in de schommelstoel van haar vader zitten, dichtbij, maar met de rug naar haar man toe, misschien om de intimiteit van haar tranen te beschermen of om niet de mechanische krachttoer te hoeven zien die dat wonder volbracht. Dan boog ze haar hoofd, deed haar ogen dicht en bleef doodstil zitten. Alleen een lichte glimlach verried iets van het geluk dat haar overviel. Narcís speelde misschien met een beperkte techniek, maar hij had talent voor expressie en op de een of andere manier voelde hij aan dat hij terwijl hij de piano liefkoosde ook de gevoeligste, meest verborgen plekjes van zijn vrouw liefkoosde.

Vreemd genoeg hadden ze zich niet voorgenomen om kinderen te krijgen, een huwelijksverplichting die bijna nooit te berde werd gebracht. Eén keer slechts had de Oude Mevrouw er een toespeling op gemaakt dat ze graag gezelschap van een meisje wilde, maar zonder veel aandringen, want wat betreft de mysteries van het bed en alles wat ermee te maken had hield Narcís zich van den domme. Desalniettemin – Maria had alle hoop al opgegeven – maakte Narcís haar tijdens een van die schaarse nachten van mechanische reproductie zwanger, waarbij factoren van onbekende of toevallige aard een rol speelden. Eerlijk gezegd kon ze het zich niet voorstellen. En de lastertongen van het dorp ook niet. Al snel deed een lijst namen van drie of vier robuuste kerels uit Pous de ronde die hun steentje aan het fenomeen konden hebben bijgedragen.

Ineens braken de vliezen van Maria Roderich, die ten onrechte de Oude Mevrouw werd genoemd, en bijna op hetzelfde moment voelde ze helse pijnen. Haar harde jammerklachten deden de stenen van dat herenhuis schudden, van de wijnpersen tot de zolder. Toen de bedienden begrepen dat de nood aan de man kwam troffen ze voorbereidingen voor zo’n gevaarlijke gebeurtenis – twee vrouwen trokken eropuit om de enige vroedvrouw van Pous te halen: Presentació. Tegelijkertijd gaf meneer Narcís aan Raül, de opzichter, opdracht om zich naar het telegraafkantoor te spoeden om een telegram te sturen aan dokter Lluch uit Rius, met het verzoek onmiddellijk te komen.

De twee dienstvrouwen verlieten het huis met het vaste voornemen om het halve dorp af te zoeken, want het was algemeen bekend dat Presentació nooit thuis was als je haar écht nodig had. Intussen zette Rosa, de kokkin, pannen water op het vuur om zoveel te poetsen en te boenen als nodig mocht zijn. Bovendien zette ze een pannetje water op om een aftreksel van citroenverbena te bereiden, dat, zo geloofde men, de weeën van de barende vrouw verlichtte, en nog eentje om een aftreksel van tijm te bereiden voor het geval mevrouw op een delicate plek een open wond zou krijgen.

Naast Rosa ontrafelde Úrsula – ze had een diepe frons in haar voorhoofd – katoenen doeken en legde ze op het schone tafelblad op een stapel. Ze waren om mee droog te deppen en schoon te maken, maar je kon ze ook doornat en heet op Maria’s nierstreek leggen om haar bij haar weeën te helpen. De fijnste doeken legde ze apart om te dienen als eerste luier voor de boreling – het kantwerk ervoor had ze al klaarliggen.

Maar de bevalling wist niets van wachten of klokken, en de twee uren die de goede dokter erover deed om de duizendzevenentwintig bochten te nemen die hem van Pous scheidden, verplichtten vroedvrouw Presentació ertoe de leiding op zich te nemen, nadat ze stiekem een heel glas van het tonicum Aigua del Carme had weggeklokt om haar reflexen te verbeteren en om kalm te worden. Toen ze zich gesterkt voelde, gaf ze aanwijzingen die La Principal op zijn kop zetten met een komen en gaan van vrouwen, die spullen tussen de keuken, de badkamer en de slaapkamer heen en weer droegen.

In de kamer van de barende vrouw en onder de kalme aanwezigheid van meneer Narcís, die zijn vrouw wilde bijstaan, hoewel iedereen ertegen was, begonnen er pannen, schone doeken, die weer vol bloed verdwenen, raadgevingen, kreten en jammerklachten te komen ... en gezichten waarvan verschrikkelijke prognoses af te lezen vielen. Ten slotte, en slechts vijf minuten nadat dokter Lluch uit Rius was aangekomen, verscheen dat verkreukelde lijfje, nat van bloed en stinkende lichaamssappen: een piepklein meisje, dat de Oude Mevrouw niet kon zien, want ze was uiteindelijk flauwgevallen van de pijn en door bloedverlies.

Omdat haar vader het wilde, kreeg de boreling dezelfde naam als haar moeder, en zo werd Maria Blanca Basilissa Magí i Roderich na een paar dagen gedoopt, veel te bescheiden naar de zin van de mensen in Pous.

Het jaar 1910 verstreek, en met de komst van die onverwachte schat in de familie leek alles op rolletjes te lopen. Maar vaak werkt het noodlot alleen maar voor eigen rekening – vier maanden na de geboorte van het meisje werd meneer Narcís ziek waar zijn mooiste gevoelens werden opgewekt. Tevergeefs zochten de beste artsen van Rius en Barcelona een tegenmiddel, tot ze zich erbij neerlegden dat er geen was. Vanwege de weinig hoopvolle vooruitzichten gaf Narcís, die eiste dat hem precies werd verteld hoe het er met hem voor stond, er de voorkeur aan om naar La Principal terug te keren en daar rustig te sterven. Anderhalve maand later gaf hij zich, nadat hij zijn vrouw had gevraagd om hem uit te kleden, beheerst over aan het niets, zonder een zucht, alsof hij in een kalme slaap verzonk, nadat hij zich in de armen van zijn meesteres had genesteld, totdat de zeis zijn hart stopte.

De Oude Mevrouw was ten diepste mismoedig. Ze was er rotsvast van overtuigd dat ze in Narcís niet de prins op het witte paard had gevonden van wie ze had gedroomd, noch de gedurfde minnaar die haar van haar stuk bracht, maar wel een metgezel met een zeldzame, zeer verfijnde natuur. Toen hij gestorven was dachten Úrsula en velen met haar dat de meesteres iemand zou zoeken met wie ze in het huwelijk zou kunnen treden of met wie ze zich op passende wijze zou kunnen verbinden, maar dat gebeurde niet. De Oude Mevrouw schikte haar gevoelens als een ui – slechts heel diep weggestopt onder de ruwheid van de buitenste schillen bewaarde ze een eeuwig liefdevolle kern als herinnering aan haar man. Vanaf dat moment toonde ze naar buiten toe alleen maar doornen en verborg ze de bloemen voor altijd.

Narcís liet haar een niet onaanzienlijk fortuin aan waardepapieren, geld en eigendommen na. Ook schilderijen, sculpturen en, samen met de piano, een reeks waardevolle voorwerpen waarmee hij het huis tijdens die jaren had opgesierd, alsof hij er delicate getuigenissen van zijn tijdelijke aanwezigheid had willen achterlaten. Maar zijn omvangrijkste nalatenschap waren de boeken; boeken in kasten, in dozen, tafels vol met boeken – in elke hoek van het huis waar die man langer dan drie minuten had gezeten bevonden zich boeken. Er waren er zoveel dat de Oude Mevrouw ze allemaal samenbracht in een ruim vertrek, dat aan de salon grensde. Het waren er genoeg om er een bibliotheek mee in te richten die, met op de ereplaats een portret van de overledene, enorm veel respect afdwong bij iedereen die er binnentrad en die, en passant, La Principal opsmukte met een patina van cultuur en raffinement.

De weduwe woonde de begrafenisceremonie bij op een verhoging in het koor, ter linkerzijde van het altaar, een exclusief privilege van de familie Roderich. Getuigenberichten stelden dat ze met buitensporige heftigheid bad, terwijl ze omhoogkeek en het meisje tegen haar borst drukte, mogelijk om God aan te roepen zijn blik omlaag te richten. Toen de parochianen haar zo zagen lasterden ze dat ze met de kracht van haar gebeden en de kwetsbaarheid van het kind Onze-Lieve-Heer wilde vertederen, zodat hij zich over haar echtgenoot zou ontfermen. Die vrouw vermoedde dat als haar religieuze overtuigingen de grondslag bezaten die Narcís ontkende, hij dan vast en zeker in de hel zou branden. En, eerlijk gezegd, hoewel God altijd gelijk had, was ze daar hoogst verontwaardigd over.

Naarmate de langdradigheid van de mis haar zorgen wegnam, probeerde ze een soort filosofische schets van de kwetsbaarheid van de mens op te stellen, ofwel als laatste eerbewijs aan haar Narcís, ofwel om de verveling van zo’n plechtige dienst te verdrijven. Maar haar korset hinderde haar en ze kon niet goed ademen. Ze had stevig ontbeten en winderigheid gaf haar een opgeblazen gevoel. Gelukkig bevond de verhoging zich ver van de parochianen en kon ze haar zorgen ventileren, terwijl ze zich voorhield dat ze de laatste tijd te veel aankwam. Daar, in het koor en op dat plechtige moment, zwoer ze om zich wat dan ook te ontzeggen om niet een pafferige, plompe vrouw te worden.

Ze bleef haar eed breken tot ze 123 kilo woog. Ze zei dat ze weinig at, dat ze dik werd van de zenuwen, en zelfs haar kokkin, die maar niet ophield haar tevreden te stellen, gaf haar gelijk. Hoe dan ook, het vet ging ermee door alle lijnen te vullen die nog gevuld konden worden en nieuwe te vormen door onverwachte vetplooien te creëren, die ze verdeelde over de hele breedte van haar anatomie. Het waren de zenuwen – een dame sprak je niet tegen en zeker niet de Oude Mevrouw van La Principal.

Trouwens, Rosa, de kokkin, stierf twee jaar na de geboorte van het meisje. Gezegd moet worden dat ze, toen ze het aan voelde komen en nieuwe onrust voor haar meesteres voorzag, haar een vakgenote aanbeval die Neus heette, een vrouw van ongeveer dertig jaar, met een kind van twee, zes maanden zwanger en met geen man in de buurt die als vader kon worden aangemerkt. De Oude Mevrouw zou haar in die staat en in die omstandigheden nooit hebben aangenomen, maar de roep die haar voorafging en de week proeftijd overtuigden haar ervan haar te houden, hoewel ze haar eigenlijk niet nodig had, want ze werd toch al dik van de zenuwen.

Uit haar buitensporige gewicht en de pijnen die dat veroorzaakte leidden de artsen in Barcelona af dat ze een gespleten ruggengraat had. Als ze niet ingetogener ging leven zou ze binnen enkele jaren haar mobiliteit verliezen en zou bovendien de pijn zodanig toenemen dat die haar leven zou vergallen. Ongelukkigerwijs stonden haar zenuwen het haar niet toe om af te vallen, en ook Neus niet. Binnen een paar jaar kwam de prognose uit. Al voordat ze haar volledige omvang had bereikt, werd het moeilijk om dat lichaam op het ritme van haar overpeinzingen voort te bewegen. Bovendien voegde elke dag die ze in eenzaamheid doorbracht beweegredenen toe om een toekomst te voorzien waarin de genietingen schaarser werden. Daarom verkoos ze het – ze wilde Neus niet in ongenade laten vallen – om een draagstoel te bestellen: een eenvoudige uitvoering van een exemplaar op een Vaticaans prentje dat op haar nachtkastje stond. Daarmee zouden vier dragers haar op hun schouders torsen om haar, wanneer dan ook, te brengen naar de plek die zij aangaf, zonder dat ze haar eetlust hoefde in te tomen.

Tijdens de bouw van die stoel, die Ramon, de beste timmerman van het dorp, uitvoerde, groeide het enthousiasme van de dorpsbewoners van Pous met de dag. Als de avondschemering viel kwamen de mannen haastig van het veld terug om zich een beetje op te frissen en met hun op zijn zondags uitgedoste vrouwen in de timmermanswerkplaats te gaan kijken hoe de constructie van de Sjouwstoel verliep, zoals de mensen besloten hadden dat ding te noemen.

Al snel moesten er kleine rijen worden gevormd om het bezoek aan de timmerman te stroomlijnen en in goede banen te leiden. In het begin vond Ramon het prima – hij voelde zich tenslotte terecht gevleid met een opdracht uit duizenden, terwijl hij ook nog eens het centrum van de kleine wereld van Pous was. Tot er door het geklets zoveel mensen bijeenkwamen dat hij alleen nog maar met een dichte deur kon werken, met de knip erop, om creatieve rust te hebben en het project niet in gevaar te brengen.

Vanzelfsprekend kreeg hij allerlei lasterpraatjes naar zijn hoofd toen hij zijn deur dichthield. De kwezels van de apotheek, twee zussen, verspreidden de meest algemene: het was oneerbiedig tegenover hogere machten dat de Oude Mevrouw een draagstoel wilde hebben die leek op de palankijn die de paus in Rome gebruikte. Maar die machten zouden er wel voor zorgen dat die stoel nooit de timmermanswerkplaats zou verlaten. In elk geval en hoe dan ook werd er in Pous nergens anders over gepraat zolang er aan deze bijzondere opdracht werd gewerkt.

Op de dag dat dit meubel van de timmermanswerkplaats tot aan de voordeur van La Principal moest worden getransporteerd, ontstond er spontaan iets wat meer weg had van een processie dan van een beroepsmatige aflevering van een bestelling. Ondanks de protesten van Ramon, die bang was dat de stoel beschadigd zou raken, droeg een menigte dorpsbewoners die op haar schouders, terwijl ze grapten en grolden. De meesteres, door die oploop gewaarschuwd, moest tot haar vreugde steeds weer de omvang ervan bijstellen en kwam meteen met een plechtstatig gezicht naar beneden.

Er viel een verwachtingsvolle stilte. Ze bekeek dat meubelstuk en bekeek het nog eens, aan de ene kant en aan de andere, van boven naar beneden, en eindelijk, tot grote opluchting van de menigte, wees ze de vier huisknechten aan die er, noodgedwongen, toe waren voorbestemd om als drager te fungeren – een hele opoffering. Ze moesten de stoel optillen en proberen hem door de smalste straten van het dorp te dragen. Bovendien beval ze Úrsula en Neus om boven op de verhoging plaats te nemen, zodat het gewicht passend was, want een proefneming zonder ‘een beetje’ gewicht zou onbetrouwbaar zijn.

En zo vertrok de stoet, met wankelende dragers, die probeerden te wennen aan de onevenwichtigheid van dat voorwerp, dat trouwens behoorlijk pijn deed, want Ramon had er niet aan gedacht om de armen van de Sjouwstoel met een of ander kussentje te bekleden, zodat het hout zich hard in de schouders boorde, en meer nog doordat ze het gewicht van Úrsula en Neus moesten torsen, die het mikpunt vormden van de lachsalvo’s van de stroom nieuwsgierigen.

Op weg naar de kerk boven was al het gepuf van de dragers te horen, vooral van de achterste twee, die, verrast door de nieuwigheid, probeerden de hoon van de meelopers en de zwakte in hun benen te pareren. Boven aangekomen passeerden ze het kerkgebouw aan de rechterkant, waar zich drie moeilijk te nemen steegjes bevonden, vooral het tweede, dat een scherpe hoek combineerde met een steile helling en een flink uitstekende muur, waar zelfs de meest ervaren muilezels een halve mand kwijtraakten als ze er niet goed voor stonden. Ze voerden zoveel manoeuvres uit als nodig was en een enkele keer liep het maar net goed af, wat veel inwoners van Pous die toekeken jammer vonden. Maar ten slotte verliep de proef tot ieders tevredenheid en gingen ze, met Úrsula en Neus nog op de ereplaats – ze vertoonden nu een air van gewichtigheid –, naar La Principal terug zonder dat de Sjouwstoel krassen had opgelopen.

De Oude Mevrouw zelf ontving ze op straat en nadat ze het gedetailleerde verslag bij de voordeur had aangehoord, koos ze stof en een paar kussens uit, en met een stem die hard genoeg klonk om door iedereen te worden gehoord beval ze het nodige voor de komende zondag in gereedheid te brengen: ze zou boven op de stoel de mis gaan bijwonen in de kapel van de Grote Hoeve.

De aankondiging werd ontvangen en meteen rondgebazuind, en die zondag was er in Pous een nog nooit vertoonde optocht, met de Sjouwstoel, de sluiers van de Oude Mevrouw die boven de dragers wapperden, de bedienden van La Principal erachter, al het grut dat eromheen rende en, natuurlijk, het publiek van Pous, dat zich aansloot om het te zien langskomen, sommigen gefascineerd door de aparte luchtspiegeling, terwijl anderen de hel smeekten om een flinke struikeling waardoor die hele bliksemse boel zou omkieperen. Maar uiteindelijk weet je dat het belang van een gebeurtenis wordt bepaald door de opkomst van publiek – de inwijding van de Sjouwstoel was een doorslaand succes, waarover nog jarenlang werd gesproken.

==

Het bezoek

Donderdag, 7 november 1940

==

Úrsula, die weggedommeld was, had het idee dat de deurklopper van de voordeur weer had geklonken en luisterde, nog een beetje suf, nadrukkelijker. Ze opende haar ogen ietsjes om dit te onderstrepen, alsof ze ziende beter kon horen. Op haar leeftijd en in een slaperige toestand was opstaan uit de schommelstoel niet gemakkelijk en moest je een vooruitziende blik hebben: ze boog haar bovenlichaam voorover om de stoel naar voren te doen kantelen, waarbij ze probeerde met haar benen kracht te zetten, want als ze dat met haar armen deed, dan bestond het gevaar dat de schommelstoel achteruitgleed. Terwijl de deurklopper met een zeker ritme te horen was, liep ze geïrriteerd de staatsietrap met drie draaiingen af, die haar naar de vestibule bracht.

Door het tegenlicht, dat van buiten kwam, kon ze de man die voor haar stond niet goed zien, maar ze hoorde hem zeggen: ‘Ik sta al een tijd te kloppen.’

Hoe durfde hij zo tegen haar te spreken? Die lomperik wist duidelijk niet waar La Principal voor stond. Ze kon wel min of meer zien dat hij goed gekleed ging, stads, en daarom, voor het geval dat, gaf ze hem niet meteen zijn vet, maar wachtte een paar tellen voor ze antwoord gaf. ‘Luistert u eens, meneer, dit is La Principal, het grootste huis van het dorp; als u gehoord wilt worden, dan moet u hard kloppen. Bovendien was ik op de binnenplaats, aan de andere kant, bezig met de was. Goed, waarmee kan ik u van dienst zijn?’

‘Ik zou willen praten met mevrouw Maria Magí.’

Wat zullen we nou hebben, dacht Úrsula, maar ze gaf er een vertaling van: ‘Ze is er nu niet. Komt u op een andere dag terug en als ze dán thuis is, laat ik u wel weten of ze u kan ontvangen.’

De man keek haar strak aan en bromde langzaam: ‘Mevrouw, ik ben inspecteur Lluís Recader van het hoofdbureau van politie in Rius en zoals u mag veronderstellen hoef ik niet te weten of mevrouw Magí mij wil ontvangen of niet. Als ze er is, dan zal ze me móéten ontvangen.’

Terwijl hij dit zei, toonde hij haar een halfopen portefeuille om zich te legitimeren, maar in het tegenlicht en met haar vermoeide ogen kon Úrsula het niet lezen.

De woorden van die man hadden indruk op haar gemaakt. Wat zocht een politie-inspecteur op La Principal? In dat huis was het normaal dat de guardia civil Mevrouw kwam begroeten om haar respect te betonen, als ze hun ronde maakten. Eerst dronken ze een glas wijn in de keuken en erna ontving Mevrouw ze even op de bovenverdieping. Ze vroegen haar respectvol of ze iets nodig had en of er in Pous iets nieuws was voorgevallen. Dat was alles. Maar er was nog nooit politie in burger geweest en al helemaal niet een inspecteur van het hoofdbureau van politie in Rius die eiste door haar te worden ontvangen. Ze was die gedachten nog aan het ordenen toen ze hem hoorde vragen: ‘En wie bent u, mevrouw?’

‘Ik word Úrsula genoemd.’

‘Ah, ja, ik heb al over u gehoord.’

De rimpel in Úrsula’s voorhoofd werd dieper, maar ze gaf geen antwoord.

‘Wanneer komt mevrouw Magí terug?’

‘Ze is op de Grote Hoeve.’

‘Heel goed, mevrouw Úrsula, als u me toestaat om binnen te komen zal ik net zo lang wachten als nodig is.’

‘Het spijt me, maar de Grote Hoeve ligt op een uur hiervandaan en ze is er met al het personeel heen, oftewel: ze komt pas laat in de middag terug ... Bovendien ben ik alleen ... Dus ...’

De inspecteur dacht enkele seconden na en maakte de onafgemaakte zin af: ‘Dus bent u veilig bij een inspecteur. Zodoende kan ik u een paar vragen stellen om met mijn werk verder te komen en kunt u me meteen iets te eten geven. Ik ben vroeg uit Rius vertrokken en van zoveel bochten heb ik honger gekregen. Wat vindt u ervan?’

‘Ach, meneer inspecteur, u brengt me in een netelige positie, ik weet niet of ik het moet, of beter gezegd, of ik het kan ...’

De politieman keek haar vastberaden aan. Die vrouw had geluk dat ze oud was. ‘En of u het moet, Úrsula, en of u het moet.’

Zijn gezicht verstrakte en hij deed twee passen naar voren. Úrsula begreep dat het serieus was. Ze ging ietsjes opzij en terwijl die man naar binnen ging rook ze een vleugje zoet reukwater. Hoewel ze met het klimmen van de jaren minder schrikachtig was geworden, was ze ongerust, van haar stuk gebracht zelfs. Ze sloot de deur en ging de man voor naar de keuken.

Ze lieten de trap aan hun rechterhand liggen. Aan het eind van de vestibule deed Úrsula een deur open, die toegang gaf tot een vrij grote, goed gemeubileerde eetkamer.

‘Is dit de eetkamer van het huis?’

‘Nee, meneer, boven bevindt zich de echte, maar die wordt alleen gebruikt als er belangrijke gasten komen. Is dat niet het geval, dan eet Mevrouw liever hier, in die van het personeel. Ze zegt dat het praktischer is.’

De inspecteur bekeek de enorme eetzaal, terwijl hij in zijn hoofd de ruimte mat. Ze hadden de benedenverdieping in een rechte lijn doorkruist en hij telde nu al bijna veertig meter vanaf de voordeur. ‘Eerlijk gezegd lijkt het vanbuiten niet zo’n indrukwekkend herenhuis.’

‘Het grootste van Abadia,’ zei ze trots, ‘als u de middelste verdieping zou zien ...’

‘Die zien we nog wel, Úrsula, die zien we nog wel ... En die deuren?’ Hij wees naar de vier deuren in de zijmuren van de zaal.

‘Dat is mijn kamer, die is van Neus en Caterina. In de andere slaapt Llorenç en die daar staat leeg voor als iemand van buiten hier een klus heeft en langer dan een dag moet blijven, of voor mijn dochter, als ze me bezoekt ...’

‘Ah, u hebt een dochter?’

‘Ja, meneer.’

Ze namen de linkerdeur achterin, die toegang gaf tot de keuken. De vrouw voelde zich opgelucht; dit was haar domein.

‘En hoe heet ze?’ vroeg de politieman.

‘Úrsula.’

‘Kijk eens aan ...’ Hij kon een glimlach niet verbergen: een inspecteur hóéft bijna niets te verbergen. ‘Trouwens, wie is die Llorenç?’

‘Dat is ook een kind van Neus.’

‘Hoe oud?’

‘Even oud als Mevrouw, ze zijn van hetzelfde jaar.’

‘En dat wil zeggen?’

‘Dertig, als ik me niet vergis.’

‘En is hij de enige man in huis?’

‘Wel de enige die blijft slapen, ja.’

‘Maar werken er niet meer man...’

‘In huis werken meer mannen en is er meer personeel, maar alleen wij vieren mogen in La Principal slapen. Al de anderen moeten buiten zijn als we ’s nachts de deur vergrendelen.’

Úrsula was zoveel vragen niet gewend, zelfs niet van Mevrouw, en de toon die de inspecteur gebruikte was ook misplaatst, vond ze. Dat merkte de inspecteur. Iemand anders zou hij misschien met de nodige autoriteit op zijn plaats hebben gezet, maar bij die oude vrouw kon hij misschien overtuigingskracht gebruiken. ‘Mag ik gaan zitten?’

‘O jee, het spijt me, meneer inspecteur, ik ben zoveel vragen niet gewend en ben behoorlijk van mijn stuk. Gaat u alstublieft zitten. Wat zou u lusten? Ik heb geitenmelk, brood, een beetje worst, of als u dat liever hebt een glas huiswijn ... Zegt u het maar.’

De inspecteur bedacht dat hij alleen maar zijn trek wilde stillen. Het was vast en zeker niet echt honger, alleen maar een soort leegte in zijn maag door al die bochten met de Opel vanaf Rius. ‘Bedankt, mevrouw Úrsula, ik denk dat ik aan een glas melk en een snee brood genoeg heb. Ik kan me voorstellen dat de worst van dit huis uitzonderlijk is, maar dat hoeft niet.’

De inspecteur ging op de eenvoudige rieten stoel zitten die de vrouw hem had aangewezen en vermaakte zich ermee in de keuken rond te kijken. Die had afmetingen die hij nog nooit had gezien, zelfs niet in de rijkste huizen van Rius waar hij had mogen rondsnuffelen. Zijn aandacht werd vooral getrokken door de reeks betegelde fornuizen en kleine ovens, die meer dan vier meter muur innamen. Meteen ernaast bevond zich een fornuis met vergulde ornamenten, dat er nieuw uitzag, en aan het eind een van die open haarden waaronder al het personeel zou kunnen schuilen. De inspecteur stelde zich voor hoe die keuken er in volle werking uit moest zien. Aan de andere wanden zaten gootstenen en waterkruiken en er zaten deuren in die vast en zeker toegang gaven tot voorraadkasten en nog een waarachter de moestuin lag, en te midden van dat alles de aftandse tafel, waaraan hij zat, ook van grote afmetingen. De inspecteur kon het niet laten op te merken: ‘Een grote keuken om maar één mevrouw te bedienen.’

‘Dat lijkt maar zo. Het personeel eet ook hier.’ Úrsula bedacht dat het geen bevredigend antwoord was en corrigeerde zichzelf meteen. ‘Hoe dan ook, u moet bedenken dat deze keuken voor andere tijden was bedoeld. Toen ik in dit huis kwam werken bestond alleen al de familie Roderich uit zeven personen en was er veel personeel. Zo’n keuken had je echt wel nodig ... Zeker! De keren dat er nu nog wordt gezwoegd zijn op de vingers van één hand te tellen.’

Terwijl de inspecteur luisterde, stak hij een hand in de linkerzak van zijn colbertje en haalde er een notitieboekje uit. Midden op de omslag bevond zich een witte rechthoek met daarin enkele woorden, in twee regels onder elkaar, in een accuraat handschrift en in twee tinten blauw. De politieman haalde ook een potlood tevoorschijn en legde dat ernaast. ‘Mevrouw Úrsula, wat u me vertelt, interesseert me zeer, want het betekent dat u er al was toen mevrouw Roderich hier de dienst uitmaakte, de moeder van de huidige eigenaresse.’

‘En of. Ik was haar min. Van haar en van al haar broers.’

‘Zo, haar kindermeisje? Dat betekent dat u ook de vorige generatie gekend hebt. In de tijd van meneer ...’ Hij opende zijn boekje en zocht een naam.

‘Meneer Andreu Roderich,’ zei Úrsula, met een uitdrukking die niet alleen trots verried. ‘Ja, ik heb hem gekend. Ik ben hier binnengekomen toen ik veertien jaar was, dus gaat u maar na hoelang ik hier al werk.’

Ze opende een kleine voorraadkast. Aan de deur hing de geborduurde zak waarin ze het brood bewaarde. Ze haalde het er met een groots gebaar uit: het was wittebrood – op La Principal werd wittebrood gegeten. Ze sneed een grote snee af. De inspecteur keek met bewondering naar dat in tijden van gebrek schaarse, gewaardeerde product. Úrsula wist dat het gebaar gewaardeerd zou worden.

‘Luistert u eens, altijd heeft één ding van deze familie mijn aandacht getrokken. Als ik juist ben geïnformeerd had de heer Roderich vier zonen, maar hij vererfde La Principal aan zijn dochter. Welke verklaring hebt u daarvoor?’

‘U weet inderdaad het een en ander van dit huis. Maar ik weet niet of ik over de laatste wil van meneer Andreu moet ...’

‘Ja, dat moet u, mevrouw Úrsula. U hebt de plicht om de politie bij haar onderzoek te helpen, en als u dat niet doet, moet u de consequenties dragen. Bovendien, alles waarmee ú me helpt hoef ik niet meer aan mevrouw te vragen.’

Het gezicht van de inspecteur betrok even. ‘Luistert u, Úrsula. Het is niet goed voor u als ik op het hoofdbureau van politie terugkom met de mededeling dat u niet hebt willen meewerken. En mevrouw Magí zal het ook niet waarderen als ik haar dwing om naar Rius mee te komen om op het hoofdbureau een verklaring af te leggen. Dat zou weinig discreet zijn en zolang we indiscretie kunnen vermijden ... Het is geen plek voor iemand als mevrouw Magí. Dus doet u er goed aan om mijn vragen te beantwoorden.’

Die man bedreigde haar niet. Dat hoefde ook niet, want iedereen had wel een idee van wat er in de kelders van de hoofdbureaus van politie gebeurde in dat eerste jaar van het nieuwe regime. Maar voor niets ter wereld wilde Úrsula haar meisje verraden door de een of andere indiscretie, hoe ongewild ook. Bovendien had ze niets te verbergen. Ten slotte besloot ze mee te werken maar, dat wel, door weg te laten wat niemand hoefde te weten. Ze ordende haar gedachten en bevestigde: ‘Zoals u wilt.’

De vrouw observeerde hoe de inspecteur zijn notitieboekje op tafel opende, maar niet voorin, en er iets in begon te schrijven. Ze had graag willen weten wat. Maar ineens was de melk gaan koken en was op het ijzer van het fornuis terechtgekomen met dat verraderlijke geluid en die stank die aangebrande melk eigen is. In Úrsula’s hoofd kwamen alle vloeken uit haar persoonlijke woordenboek op, waarvan gezegd moet worden dat het uiterst volledig was. Zoiets was haar niet eens overkomen toen ze jong was, maar nu, door de aanwezigheid van die stijve hark, viel ze uit haar rol.

‘Excuseert u me, ik lette even niet op,’ zei ze terwijl ze met een doek de pan van het vuur haalde en de resten melk op het metaal wegveegde. Erna vulde ze een kom, zette hem op de tafel, bij de inspecteur, en serveerde de snee wittebrood op een servet. ‘Wacht nog even, de melk is gloeiend heet.’

‘Maakt u zich geen zorgen.’ De inspecteur draaide zich naar de tafel toe. ‘Gaat u zitten, Úrsula, hier bij mij,’ en hij wees op een stoel op een halve meter van hem vandaan. ‘Mag ik u Úrsula noemen? Dat is minder vervelend voor me.’

‘Maakt u zich geen zorgen; het maakt me weinig uit hoe ik word genoemd.’

Hij glimlachte, terwijl hij voorzichtig de kom melk optilde. Hij slurpte met veel lucht om zich niet te verbranden en dronk een beetje uit de kom. Deed hij dat niet, dan zou de melk over de rand heen klotsen als hij er het brood in sopte. Dan zou de tafel vies worden en dan zou hij zich herinneren hoe zijn moeder op hem mopperde toen hij klein was. Erna verdeelde hij de snee brood in stukjes. Hij doopte het eerste stukje in de melk en bracht het naar zijn lippen. Úrsula zag een uitdrukking van welbehagen op het gezicht van die jongeman. Ze bekeek hem niet eens zozeer, maar peilde hem met haar blik om in zijn hersenen door te dringen. Hij leek netjes en had manieren, hoewel hij politieman was. Hij had vast en zeker in geen tijden wittebrood gegeten! Hij was nog geen dertig jaar en al inspecteur. Hij moest veel verdienstelijks gedaan hebben. Ze vond hem goedgebouwd, elegant, hoewel iedere man er in een colbert met bijpassende broek goed uitzag. Ja, fijne handen. Bij een andere jongeman zou ze zich er zorgen over hebben gemaakt dat hij melk zou knoeien op het notitieboekje. Maar nee, hij was echt welopgevoed. Wat zou hij verdorie op La Principal te zoeken hebben?

Toen hij zijn brood bijna ophad en er nog maar een bodempje melk over was, schoof hij de kom weg, depte zijn lippen droog, pakte het notitieboekje en streek de pagina plat waar het openlag. Hij streepte iets door en richtte zijn blik op de oude vrouw. ‘Laten we beginnen, Úrsula, en om het goed te doen, alsof het een verklaring is, moet ik uw volledige naam weten.’

Úrsula antwoordde volkomen natuurlijk: ‘Cisca Farrés Grau.’

De inspecteur, die bereid was om wat dan ook op te schrijven, dacht twee tellen na en keek drie tellen op, met een ongelovige blik in zijn ogen. ‘Maar waren we het er niet over eens dat u Úrsula heet?’

‘Ja, meneer, ik ben de úrsula Paquita Farrés Grau.’

‘Als ik het dus goed begrijp bent u, laten we zeggen officieel en zoals het in uw papieren staat, Paquita Farrés Grau.’

‘Volgens mijn papieren heet ik Francisca Farrés Grau.’

‘Zo’ – hij schreef – ‘daarom heb ik toen ik in het gemeentehuis uw naam heb gezocht geen enkele Úrsula van uw leeftijd gevonden, er was er alleen maar een van zestig jaar.’

‘Ja, meneer, mijn dochter,’ antwoordde de vrouw.

De inspecteur onderdrukte een glimlach, die schaterlach wilde worden, maar hij verbeet zich. ‘Misschien kunt u dat uitleggen.’

‘Weet u, meneer inspecteur, dat soort dingen gebeuren in dorpen – in Pous ben ik altijd Úrsula genoemd.’

Het viel de inspecteur op dat die vrouw eventjes nerveus leek. ‘U vertelt het me liever niet?’

‘Niemand heeft er iets mee te maken,’ durfde ze te antwoorden, en ze had er meteen spijt van. Maar ze had gelijk, want wat had die stadse snotneus met háár intimiteiten te maken, hoewel het hele dorp ervan wist. Wat ging het die blaaskaak aan dat zij de laatste was van een geslacht van drie úrsula’s, die Maria, Isabel, en Paquita, wat ze fijner vond dan Francisca, heetten voordat die engerds de oorlog hadden gewonnen. Alles was begonnen met úrsula Maria, die zes maanden voordat ze úrsula Isabel zou krijgen het ursulinenklooster in Rius had moeten verlaten omdat ze overduidelijk zwanger was van een dagloner van de Vas-hoeve – het zou een enorm schandaal kunnen worden. Hoe dan ook, en hoe je het ook stelt, ieder meisje dat in het huis van de familie Ribot werd geboren werd na dat voorval Úrsula genoemd. Ook zij – ze kon zich eigenlijk nauwelijks herinneren dat ze Paquita heette, omdat ze zich ook niet herinnerde dat iemand haar ooit zo had genoemd – raakte ongewenst zwanger in scabreuze omstandigheden. Toen de vroedvrouw haar op de dag van de bevalling haar dochtertje liet zien, besloot ze dat het wél officieel Úrsula zou heten, want het was beter om Gods voorbeschikkingen te accepteren en de situatie te normaliseren.

‘Goed, zoals u wilt,’ zei de inspecteur, die het incident achter zich wilde laten. ‘En hoe zal ik u noemen: Úrsula of Paquita?’

Al kalmer antwoordde ze alsof dat voor de hand lag: ‘Wat u prettiger vindt ... maar als u me Paquita noemt, dan zal ik me niet omdraaien.’

‘Ah!’ riep de politieman uit, die merkte dat hij de controle over zijn middenrif begon te verliezen. ‘Dat zal ik doen.’ Hij omcirkelde ‘Francisca’ herhaaldelijk met zijn potlood, met een cirkel die op een ellips leek. Vandaar tekende hij een pijl en schreef er in hoofdletters ÚRSULA onder. ‘Heel goed, Úrsula,’ maar hij paste wel op dat er geen spot in doorklonk. ‘We hadden het erover dat u al hier was toen de heer des huizes, meneer ...’ hij keek in zijn notitieboekje.

‘Andreu, meneer Andreu,’ stipuleerde zij.

‘Ja. Iedereen weet over hem dingen van horen zeggen, maar vast en zeker heeft niemand hem zo goed gekend als u.’

‘Dat kan ik u verzekeren.’

‘Kijkt u eens, Úrsula, door het onderzoek dat ik moet uitvoeren, zou ik graag tot de kern van de zaak komen. Ik zou willen weten hoe het kwam dat, na de dood van meneer Roderich, zijn dóchter alles erfde en niet een van haar broers, met name de stamhouder.’ Hij zette een luistergezicht.

‘Oei, meneer inspecteur, dat is een lang verhaal’ – ze zweeg. Even dacht de politieman dat hij uit die vrouw niets zou loskrijgen. Maar ineens stak ze van wal.

‘Dat heeft te maken met de komst van de druifluis in Pous ... Waar zal ik beginnen, even nadenken ... In de tussentijd krijgt u meer melk en een beetje brood.’

Úrsula bediende hem werktuiglijk, dat was ingesleten, terwijl haar met een spinnenweb bedekte hersenen voorzagen wat ze moest verheimelijken. ‘Het was na de zomer van 1893 dat ...’

Zoveel was duidelijk, ze zou niet uit de school klappen, maar ze herinnerde zich die jaren alsof ze nog maar net voorbij waren.

==

Hoe de druifluis Abadia bereikte. Onevenwichtige vertelling

==

Op die ochtend in 1893 dat Raül van de Grote Hoeve was gekomen om de ondergang van La Principal aan te kondigen was Maria twintig jaar oud. Van vijf kinderen was ze het enige meisje en op twee na de oudste. Ze heetten Robert, Ernest, Maria, Lluís en Joan.

Hun moeder, Blanca Basses, was een telg van een aan lagerwal geraakte familie in Rius. Ze was een stijlvolle vrouw en ze bezat een breekbare schoonheid, waar de heer Roderich voor was gevallen. Andreu, die altijd een serieuze indruk maakte, had aan veel meisjes plezier beleefd sinds hij in de hoofdstad handelswetenschappen was gaan studeren, maar tot hij mevrouw Blanca was tegengekomen had hij geen van hen geschikt bevonden om een gezin mee te stichten. Die man zag de vrouw niet als object van liefde en geestverwantschap; hij beperkte haar eerder tot iets functioneels voor het verschaffen van genot en voor voortplanting en hij dacht, zoals bij mannen vaak het geval is, dat hij van haar hield door het simpele feit alleen dat hij die gaven wist te waarderen.

Nadat ze met meneer Andreu was getrouwd, maakte Blanca Basses, misschien geleid door het karakter van haar echtgenoot, van het moederschap het enige doel van haar leven – ze kreeg steeds na een jaar en drie maanden een kind, een regelmaat die bijna verdacht was.

Úrsula was met veertien jaar in dienst van La Principal getreden. ‘Voor wat dan ook, meisje,’ had haar moeder, úrsula Isabel, gezegd. En toen op haar zeventiende ‘wat dan ook’ begon met meneer Andreu had ze meteen het vermoeden gehad dat ze zwanger was. Na zes maanden was er al geen ceintuur meer die haar figuur kon insnoeren – Blanca Basses, die acht maanden zwanger was van haar eerste kind, ontbood haar voor een onderhoud.

Úrsula ging er lijdzaam heen: mevrouw zou wel tegen haar schreeuwen en haar eruit gooien, want in het dorp werd nergens anders over gepraat. Maar het liep anders. Die zachtaardige mevrouw vroeg haar om te blijven – haar plaats was in dat huis en ze bezwoer haar dat ze haar altijd zou beschermen. Het eindigde zoals op van die oude kleurprenten: ze vielen elkaar in de armen en ze huilden tranen met tuiten.

Mevrouw, die alles goed deed, kreeg haar eerste kind zoals het moest. Úrsula hielp haar bij de bevalling, want het was haar werk en ze droeg haar een goed hart toe. Twee maanden later probeerde mevrouw Blanca hetzelfde voor haar te doen, maar als ze bloed zag, dan viel ze flauw, dus sloofde ze maar in de keuken, alsof ze een dienstmeid was.

Toen de vroedvrouw Úrsula’s meisje had schoongemaakt, wilde het noodlot dat het kind van de vrouw des huizes en dat van haar dienstmeisje als twee druppels water op elkaar leken. Ze hadden identieke gelaatstrekken en ook hun manier van kijken was dezelfde, want ze waren beiden vrucht van de lendenen van meneer Andreu.

Het nieuws ging als een lopend vuurtje door het dorp. Lastertongen beweerden dat de twee vrouwen op La Principal samen een tweeling hadden gekregen, hoewel de kinderen van een ander geslacht waren en op een andere datum waren geboren. Vanwege dat schandaal vreesde Úrsula het ergste, maar mevrouw Blanca volhardde er niet alleen in haar niet af te wijzen, maar behandelde haar vanaf dat moment zelfs als lid van de familie. Ze had het dubbel en dwars verdiend dat mevrouw loyaal was. Dubbel en dwars.

Úrsula besloot om die vrouw met volledige toewijding te dienen, en ze waren elkaar zo toegenegen dat geen van beiden belang hechtte aan de gepassioneerde uitspattingen van Andreu: hij sprong van het ene in het andere bed, zonder dat hij weet had van het pact dat beide vrouwen hadden gesloten. Maar zoals bij veel mannen het geval is, voer hij er wel bij dat hij dat niet wist. Meneer Andreu beleefde veel plezier aan zijn ontrouw en zij konden beter uitrusten, nu er twee bloempotten waren die door dezelfde gieter besproeid werden.

Bovendien bezat Úrsula als gevolg van de bevalling twee onuitputtelijke melkborsten, waardoor ze niet alleen haar eigen dochtertje kon zogen, maar ook alle kinderen die mevrouw kreeg. Tot bijna vijfentwintig jaar later vloeiden haar tepels nog steeds en ze werd de meest gevraagde min van Pous – aan haar melk werden genezingen en wonderen toegeschreven.

Het was vlak nadat ze haar vijfde kind had gekregen, Joan, dat mevrouw Blanca Roderich, geboren Basses, ziekelijk werd – het was net alsof ze niet wist te herstellen van een bevalling, die toch makkelijk verlopen was. Wat in eerste instantie een tijdelijke verzwakking leek veranderde in een lelijke aandoening, waaraan geen ontsnappen mogelijk was. Die ziekte beëindigde na acht maanden van helse pijnen haar leven. Het was een ramp voor het gezin: de heer en meester van La Principal stortte in.

De dood van zijn vrouw liet Andreu verslagen, buiten zinnen achter, en hoewel de mensen sneerden dat dát wel van voorbijgaande aard zou zijn, was het net of het verdriet zich in die man had genesteld met het vaste voornemen er te blijven. Op La Principal doordrenkte zijn zwijgzaamheid elke hoek van het huis met bitterheid, en natuurlijk leden de vijf kinderen daar het meest onder. Hij wist niet wat hij met die vijf wurmen aan moest: hij kon niet met ze samenleven of plezier aan ze beleven. Hij was niet in staat ook maar iets van gevoel te tonen: een teder gebaar of een paar liefdevolle woorden. Hij was er niet toe in staat en het werd er mettertijd niet beter op.

Iedereen in Pous wist dat de kinderen op La Principal het geluk hadden dat zíj er was, Úrsula, die er, in haar positie als min, en vanwege andere, meer verborgen verplichtingen, geen moment aan twijfelde om ze gezond en wel op te voeden. Ze had zware beweegredenen: nadat mevrouw Blanca gestorven was, zocht Andreu haar niet meer in haar bed op, zoals hij had gedaan toen mevrouw nog leefde. De man had besloten om zijn vrouw, nu ze dood was, trouw te blijven, iets wat hij haar bij leven had onthouden. Úrsula zei bij zichzelf dat mannen maar vreemde schepsels zijn, maar ze zwoer dat ook zij haar oude mevrouw niet zou verraden en dat ze de kinderen zou grootbrengen alsof het haar eigen kinderen waren.

Bij Andreu Roderich was alleen maar iets van geluk te bespeuren toen zijn eerstgeborene, Robert, in de hoofdstad medicijnen ging studeren. Hij slaagde er zelfs in om een soort volwassen gesprek met hem te voeren – normaliter beperkte hij zich tot beroepskeus of geldkwesties – alsof de universiteit een certificaat van rijpheid was. In het jaar dat ons bezighoudt, 1893, was het nog maar twee jaar geleden dat Robert zijn studie medicijnen had beëindigd als een van de besten van zijn studiejaar. Als beloning richtte zijn vader voor hem in Barcelona een praktijk in op de eerste verdieping van het huis in de Carrer Universitat, met alles erop en eraan, zodat de erfgenaam van de familie Roderich waardig het pad van de geneeskunde kon betreden. Hij was trots op hem.

Maria Roderich wist dat zij als enige meisje van de vijf in een speciaal vakje viel – misschien wel liefdevol beschermd, maar onvermijdelijk ónder dat van haar broers, zelfs de jongste. Aan de andere kant wist ze niet hoe ze de gevoelens van haar vader voor haar moest duiden. Afgezien van een enkel, uitzonderlijk geval, zoals toen hij haar haren had gestreeld voor ze haar plechtige communie deed, was die man niet in staat tot een verstandelijke dialoog, laat staan een gevoelsmatige. Maria vatte dit gebrek aan affectie als een expliciete afwijzing op. Ze vermoedde dat ze, doordat ze zoveel op haar moeder leek, haar vader een beeld voorhield dat hem ziek maakte van verlangen.

Behalve Robert had ook Ernest op aanwijzing van meneer Andreu gestudeerd: farmacie. In het jaar 1893 stond hij op het punt om zijn doctorstitel te behalen. Ernest was zijn oudste broer zeer genegen en droomde ervan hem terzijde te kunnen staan met een apotheek, die zijn vader hem had beloofd op de begane grond van het huis in de Carrer Universitat. Hij was een gereserveerde, verlegen jongen, die van klein af een complex had door een spraakgebrek: hij stotterde bij elke plichtpleging of moeilijkheid.

Lluís daarentegen, het vierde kind, ging meer zijn eigen gang en studeerde voor advocaat. Hij was de onrustigste van de broers en vast en zeker te rebels. Hij had zijn vader ontriefd door een studie geesteswetenschappen te kiezen. Dat werd, toen en bij de familie Roderich, als een weinig serieuze keuze beschouwd. De aardbeving in het gezin was zwaar en hield lang aan, maar uiteindelijk haalde meneer Roderich bakzeil.

Alleen de jongste was nog over, Joan. Een tenger jongetje, gesloten en gevoelig, dat al jong heel graag misdienaar was en dat maar wierook hoefde te ruiken of hij gaf zich over aan een mystiek delirium van een verwarrende sensualiteit. Geestelijke worden was het enige waar die jongen van droomde. Meneer Andreu vond het een buitenkans dat de benjamin van het huis toegang zou krijgen tot zo’n invloedrijk instituut: het was een manier om voet aan de grond te krijgen in een machtsdomein dat de familiaire belangen kon bevorderen. Ze werden allemaal op weg geholpen.

Ja dus, op die vervloekte dag kwam Úrsula de eetkamer van La Principal binnen om de verontrustende aanwezigheid van Raül aan te kondigen. Meneer Andreu zat aan het hoofd van de tafel en zoals de norm was zaten de kinderen twee aan twee in volgorde van geboorte aan weerskanten, want het andere hoofdeinde was voor Robert gereserveerd.

‘Meneer, de voorman is gekomen en hij kijkt heel ontdaan. Hij zegt dat hij u onmiddellijk moet spreken. Ik heb hem gezegd dat u aan tafel zit, maar hij begon te schreeuwen dat hij u onmiddellijk wilde spreken en dat hij de deur zou intrappen als ik u niet zou waarschuwen.’

Andreu Roderich, heer en meester van La Principal en van veel andere bezittingen, at een heerlijke zoutevis met ratatouille, een van de lekkerste gerechten die Rosa wist klaar te maken. Hij bleef kauwen om te kunnen doorslikken wat hij in zijn mond had en om kracht uit te stralen. Erna depte hij zijn lippen en vouwde bedaard zijn servet op. Terwijl hij het rechts naast zijn bord legde gebood hij, bijna zonder op te kijken: ‘Laat hem binnenkomen.’

Hij voorvoelde wat hij te horen zou krijgen. Maandenlang, jarenlang was hij bang geweest voor dit moment. Het had onbegrijpelijk lang geduurd voor hij dit bericht kreeg en hoewel de voorziene rampspoed van hem een verbitterd man had gemaakt, was hij tegelijkertijd door de vertraging ervan miljonair geworden.