-

Jaspers Deans vader, een maniakale, onaangepaste filosoof die altijd krampachtig probeert het leven te analyseren, maakt zijn zoon tot onwillig klankbord van al zijn bevindingen.

Na zijn dood blikt Jasper terug op het excentrieke leven van zijn vader, een man die iets groots en meeslepends wilde nalaten aan een wereld die hij tot in het diepst van zijn ziel verachtte.

‘Een dollemansrit met prettige rotjes in je hoofd.’ – NRC Handelsblad

‘Een heerlijk dolgedraaid familie-epos vol onvoorspelbare plotwendingen en vlijmscherpe oneliners.’ – Het Parool

‘Woest origineel, barstensvol even bizarre als onderhoudende personages en plotwendingen en vergeven van oneliners die zó geestig zijn dat je je moet bedwingen om ze niet allemáál voor te lezen.’ – VPRO Gids

‘Precies zó moet het zijn.’ – Nu.nl

‘De kracht van dit boek ligt in de ogenschijnlijk achteloze verteltoon, de komische woordvondsten, en de structuur van het boek, die je dwingt om door te lezen.’ – De Pers

-

Steve Toltz

Een fractie van het geheel

Vertaald door Anne Jongeling

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

© 2008 by Steve Toltz

© Nederlandse vertaling Anne Jongeling, 2008

This translation published by arrangement with Spiegel & Grau, a division of Random House, Inc.

Oorspronkelijke titel: A Fraction of the Whole

Omslagontwerp Wil Immink Design

Foto auteur © Prudence Upton

E-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 254 4832 5

D/2016/0108/729

NUR 302

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de vijfde druk, 2016, ISBN 978 90 254 4831 8

-

Voor Marie

-

I

Je zult nooit horen dat een sportman bij een tragisch ongeval zijn reukvermogen verliest. En terecht. Het is pas nieuws als het universum ons kwelt met lessen waar we op latere leeftijd niets meer aan hebben. Daarvoor moet de sportman zijn benen verliezen, de filosoof zijn verstand, de schilder zijn ogen, de musicus zijn gehoor en de chef-kok zijn tong. Mijn les? Ik verloor mijn vrijheid. Ik belandde in deze vreemde gevangenis, waar je eraan went nooit iets op zak te hebben en te worden behandeld als een hond die in een heilige tempel heeft gepist. Alleen het wennen aan de verveling is een godsonmogelijke klus. Ik kan leven met de voortvarende lompheid van de bewakers, met de zinloze erecties en zelfs met de verstikkende hitte. (Kennelijk is airco een aanslag op het maatschappelijke gevoel voor vereffening – alsof we wegkomen met moord als het een paar graadjes koeler is.) Maar hoe kom ik hier mijn tijd door? Met een verliefdheidje soms? Er loopt hier een vrouwelijke cipier rond met een onverschillige blik die me wel intrigeert, maar vrouwen versieren is nooit mijn sterkste kant geweest – ik laat me altijd afpoeieren. De hele dag slapen dan? Zodra ik mijn ogen sluit, zie ik de dreigende kop voor me die me mijn hele leven al achtervolgt. Mediteren? Na alles wat ik heb meegemaakt, weet ik dat de menselijke geest zijn afdruk op het membraan niet waard is. Al met al is er dus niets voorhanden – niet genoeg, in elk geval – om dat slopende zelfonderzoek uit de weg te gaan. En mijn herinneringen zijn ook met geen stok weg te meppen.

Het enige wat me nog resteert is de waanzin – wat niet bepaald een opgave is in dit theater waar om de week de Apocalyps wordt opgevoerd. Gisteravond was de voorstelling weer extreem spectaculair: ik sliep al bijna toen het gebouw op zijn grondvesten schudde en ik honderden woeste stemmen als uit één keel hoorde brullen. Ik verstijfde. Een opstand, alweer zo’n beroerd georganiseerde revolutie. Het was nog geen twee minuten aan de gang toen de deur werd opengetrapt en een lange vent mijn cel binnenkwam, met een grijns die hij vooral ter decoratie had opgezet.

‘Je matras,’ zei hij.

‘Waarvoor?’ vroeg ik.

‘We steken alle matrassen in de fik,’ pochte hij, met de duimen opgestoken alsof die actie hét kroonjuweel was van de prestaties der mensheid.

‘En waarop word ik dan geacht te slapen? Op de vloer?’

Hij haalde zijn schouders op en zei iets tegen me in een taaltje dat ik niet verstond. Hij had rare bulten in zijn nek; er gebeurden blijkbaar vreselijke dingen onder zijn vel. De mensen hier zijn er stuk voor stuk slecht aan toe en misvormd door de rampspoed die wel op ze vastgespijkerd lijkt. Dat geldt ook voor mij; mijn hoofd is een verpieterd druifje en mijn lichaam de rank.

Ik wuifde de gevangene weg en luisterde naar de geluiden waarmee anarchie en chaos nu eenmaal gepaard gaan. Dat was het moment dat ik op het idee kwam mijn tijd te vullen met het optekenen van mijn verhaal. Zoiets moest ik natuurlijk stiekem doen, achter een dichte deur en uitsluitend ’snachts; mijn schrijfsels kon ik verstoppen in de vochtige ruimte tussen de wc-pot en de muur, en dan maar hopen dat mijn celgenoten niet de neiging kregen zich op handen en knieën te laten zakken. Ik had net mijn plan uitgestippeld, toen de opstand eindelijk de lampen uitdeed. Ik bleef op mijn brits zitten en staarde gebiologeerd naar de gloed van brandende matrassen waar de hele gang van oplichtte, totdat mijn betovering werd verbroken door twee ongeschoren gevangenen met grimmige ogen. Ze stoven mijn cel binnen en keken naar me als naar een bergpanorama.

‘Was jij dat, die zijn matras niet wilde opgeven?’ gromde de langste van de twee. Hij had een harses alsof hij al drie jaar met dezelfde kater wakker werd.

Ik knikte.

‘Ga aan de kant.’

‘Ik wilde wel net even gaan liggen,’ protesteerde ik. Diep vanuit hun keel kwam een schor lachje dat klonk alsof een lap spijkerstof in tweeën werd gescheurd. De lange schoof me opzij en rukte het matras van mijn bed, terwijl de ander er als bevroren bij stond en de dooi afwachtte. Er zijn dingen waar ik mijn nek voor riskeer, maar een bultig matras zit daar niet bij. De gevangenen tilden het samen op, maar bleven nog even treuzelen bij de deur.

‘Kom je nog?’ vroeg de kleinste me.

‘En dan?’

‘Het is jouw matras,’ stelde hij eenvoudig. ‘Het is jouw recht om het in de hens te zetten.’

Ik gromde. Mannen en hun codes! Zelfs in een bandeloos inferno moeten ze zich nog enige vorm van eer verschaffen, wanhopig als ze zijn om zich maar van het beest te onderscheiden.

‘Ik doe niet mee.’

‘Je zegt het maar,’ zei hij een tikje teleurgesteld, en hij mompelde iets in zijn eigen taal tegen zijn trawant, die grinnikte toen ze de gang op liepen.

Er is hier altijd wat aan de hand – is het geen rel, dan probeert er wel iemand te ontsnappen. Maar dankzij dat soort doelloze acties kan ik tenminste de positieve kanten van mijn gevangenschap inzien. In tegenstelling tot degenen die zich in een brave samenleving de haren uit hun kop trekken, hoeven wij ons niet te schamen voor onze dag-in-dag-uitdepressie. Hier hebben we iets tastbaars om de schuld bij neer te leggen – iemand met glimmend gepoetste laarzen. Daarom, als ik erover nadenk, laat vrijheid me koud. Want daarbuiten in de echte wereld zou het met zich meebrengen dat je officieel als schrijver door het leven moet – zelfs als je een snertverhaal aflevert.

Waar moet ik mijn verhaal beginnen? Dat gesjacher met herinneringen is bepaald geen makkie: hoe moet je kiezen tussen datgene wat gebiedend aan je mouw trekt, wat nog rijpt, wat al krimpt, en wat is voorbestemd om door woorden te worden gemangeld zodat het er verwrongen uit komt? Eén ding staat vast: mijn vader overal buiten laten is een inspanning die mijn krachten ver te boven gaat. Elke gedachte waar pa niet in voorkomt, voelt als een obligate strategie om elke herinnering aan hem te ontlopen. En waarom zou ik die gedachten eigenlijk willen ontlopen? Mijn vader strafte mij voor mijn bestaan, en nu straf ik hem voor zijn bestaan. Eerlijk is eerlijk.

Het echte probleem is dat ik als een dwerg tegen onze levens opkijk. Ze torenen disproportioneel hoog boven me uit. Pa en ik hebben een breder doek volgekliederd dan waar we recht op hadden, uitgesmeerd over drie continenten, vanuit de obscuriteit naar de roem, van steden naar oerwouden, van lompen naar merklompen, verraden door onze liefdes en onze lichamen, vernederd op nationaal en daarna op internationaal niveau en dat alles met nauwelijks zoiets als een knuffel om ons erdoorheen te slepen. Wij waren als twee luilakken op avontuur, gingen speels met het leven om, maar waren te geremd om echt alle teugels te laten vieren. Waar moet ik die wanstaltige odyssee van ons laten beginnen? Hou het simpel, Jasper. Denk eraan: mensen zijn tevreden – nee, raken in extase – als je complexe gebeurtenissen versimpelt. Bovendien is mijn verhaal steengoed en het is nog waargebeurd ook. Waarom weet ik niet, maar mensen schijnen dat belangrijk te vinden. Ik niet. Als iemand mij zou vertellen dat hij een wereldverhaal voor me heeft en elk woord is gelogen, dan zou ik op het puntje van mijn stoel zitten.

Volgens mij ontkom ik er niet aan: dit zal net zoveel over mijn vader gaan als over mijzelf. Het is een ondraaglijke gedachte dat een mens nooit zijn levensverhaal kan vertellen zonder zijn aartsvijand een glansrol toe te bedelen, maar zo zijn de kaarten nu eenmaal geschud. Het geval wil dat mijn vader waarschijnlijk de meest verafschuwde man is van heel Australië en zijn broer – mijn oom – de meest bejubelde, dus laat ik de zaken even rechtzetten, al is het niet mijn bedoeling om jullie liefde voor mijn oom te ondermijnen of de haat jegens mijn vader te temperen, vooral niet als die haat alom aanwezig is. Ik wil je feestje niet verpesten als je haatgevoelens als instrument hanteert om makkelijker te kunnen bepalen van wie je wil houden.

Dit moet ik eerst nog even kwijt: het lichaam van mijn vader zal nooit gevonden worden.

Het grootste gedeelte van mijn leven kon ik niet beslissen wat ik met mijn vader aan moest: medelijden met hem hebben, van hem houden, hem haten, hem negeren, hem bewonderen, hem veroordelen of hem vermoorden. Door zijn volstrekt onvoorspelbare gedrag tastte ik tot op de laatste seconde in het duister. Over alles en iedereen had hij tegenstrijdige ideeën en over mijn opvoeding al helemaal: na acht maanden kleuterschool besloot hij dat ik daar niet meer op mijn plaats was omdat hij het onderwijssysteem ‘verlammend, geestdodend, archaïsch en nietszeggend’ vond. Geen idee hoe iemand vingerverven archaïsch en nietszeggend kan noemen. Kliederig, ja. Geestdodend, nee. Hij haalde me van school met de bedoeling om mij zelf les te geven, en in plaats van me te laten vingerverven las hij me de brieven voor die Vincent van Gogh aan zijn broer Theo schreef vlak voor hij zijn oor afsneed, en passages uit het boek Human, All Too Human, zodat wij samen ‘Nietzsche konden redden van de nazi’s’. Daarna raakte pa in de ban van een andere tijdrovende bezigheid – turen naar de sterrenhemel – en zat ik binnen tussen vier muren te draaien met mijn duimen waar ik graag een likje vingerverf op had willen hebben. Na zes weken kwakte hij me weer op de kleuterschool, en net toen het ernaar uitzag dat ik toch een normaal leven ging leiden, liep hij plotseling in de tweede week het klaslokaal binnen en rukte me weer uit de schoolbanken, want hij werd bevangen door de vrees dat hij mijn beïnvloedbare geest had achtergelaten in ‘de plooien van Satans onderbroek’.

Deze keer was het hem menens, en aan onze wankele keukentafel, waar hij de as van zijn sigaret aftikte op stapels vuile borden, onderwees hij mij in literatuur, filosofie, aardrijkskunde, geschiedenis en een niet nader benoemd onderwerp dat zoveel behelsde als het uitpluizen van de kranten, waarbij hij me toeblafte dat de media zich bezighielden met wat hij omschreef als ‘het opzwepen van morele paniek’, en van mij verlangde dat ik kon vertellen waarom mensen zich tot paniek lieten opzwepen, moreel gezien. Andere keren gaf hij les vanuit zijn slaapkamer, tussen honderden tweedehandsboeken, foto’s van somber kijkende dichters, lange rijen lege bierflessen, krantenknipsels, oude plattegronden, zwart verkleurde bananenschillen, dozen vol nog op te roken sigaren en asbakken vol opgerookte sigarenpeuken.

Een voorbeeld van zo’n les: ‘Goed, Jasper. Dit is een gegeven. De wereld valt niet langer ongemerkt uiteen, tegenwoordig maakt dat een scheurende herrie! In elke stad op deze aarde marcheert de walm van hamburgers ongegeneerd door de straten, op zoek naar oude bekenden! In de traditionele sprookjes was de boze heks nog lelijk; tegenwoordig heeft ze hoge jukbeenderen en siliconentieten! Mensen hebben geen greintje mysterie meer doordat ze nooit eens hun bek houden! Religie is net zo verlichtend als een blinddoek! Hoor je het, Jasper? Soms loop je ’savonds laat door een stad, en die ene vrouw die voor je loopt zal over haar schouder kijken en gauw de straat oversteken, puur en alleen omdat bepaalde leden van jouw geslacht vrouwen verkrachten en kinderen aanranden!’

Elke les was verwarrend, met onderwerpen die van de hak op de tak sprongen. Hij wilde me aanmoedigen tot socratische dialogen, maar het draaide er altijd op uit dat hij beide partijen voor zijn rekening nam. Toen alles een keer plat kwam te liggen na een blikseminslag, stak pa een kaars op en hield die onder zijn kin om te demonstreren dat het menselijk gelaat bij de juiste belichting een duivels masker wordt. Hij leerde me om bij het maken van afspraken niet ‘die stomme ingesleten gewoonte’ te imiteren om tijdstippen te kiezen die gebaseerd waren op het kwartier. ‘Plan nooit een ontmoeting om 7:45 of 6:30, Jasper, maar kies een tijdstip als 7:12 of 8:03!’ Als de telefoon ging, nam hij op en zei niets – en als de persoon aan de andere kant ‘hallo’ zei, zette hij een beverig, hoog stemmetje op en zei: ‘Papa niet thuis.’ Zelfs als kind begreep ik hoe absurd het was dat een volwassen kerel zich voordeed als zijn zesjarige zoontje om zich te kunnen verstoppen voor de buitenwereld, maar jaren later merkte ik dat ik precies hetzelfde deed als de telefoon ging. ‘Mijn zoon is niet thuis. Waar gaat het over?’ bulderde ik dan. Pa zou een goedkeurend knikje gegeven hebben. Als hij íéts prachtig vond, was het wel verstoppertje spelen.

Ook buitenshuis gingen de lessen onverminderd door, als pa mij bijvoorbeeld de kunst van het pingelen probeerde bij te brengen – al woonden we niet in een maatschappij waar dat gebruikelijk was. Ik herinner me dat hij me aan de hand meenam om een krant te kopen en tegen de verblufte kioskhouder brulde: ‘Nergens oorlog! Geen ingestorte markt! Geen ontsnapte moordenaars! Waarom is die krant van jou zo duur? Er staat niets in!’

Ik herinner me ook hoe hij me op een gele plastic stoel plantte en zelf mijn haar knipte; dat stond voor hem zo ver van hersenchirurgie af dat hij weigerde te geloven dat een vent met een stel handen en een schaar geen haren zou kunnen knippen. ‘Ik ga geen geld over de balk smijten voor kappers, Jasper. Wat stelt dat hele knipgebeuren nou voor? Het is simpel: je gaat gewoon tot de hoofdhuid.’ Mijn vader, de eeuwige filosoof – geen simpel knipbeurtje of hij stond al stil bij de diepere betekenis. ‘Haar, hét symbool van viriliteit en vitaliteit, al heb je slapjanussen met lang haar en lopen er ook energieke kale kereltjes rond. Waarom knippen we het eigenlijk? Wat is er mis mee?’ zei hij, en viel dan mijn hoofd aan met wild, enthousiast gesnoei. Ook zijn eigen haar knipte hij zelf, vaak zonder spiegel. ‘Ik hoef er geen prijs mee te winnen,’ zei hij dan. ‘Het moet gewoon wat korter.’ Wij waren vader en zoon met dwaze, schots en scheve kapsels, als de belichaming van een van mijn vaders favoriete opvattingen, een die ik pas veel later zou begrijpen: een idioot uiterlijk verschaft je vrijheid.

Tegen de avond werden de daglessen afgetopt met een bedverhaaltje uit eigen fantasievolle koker. Gatver! Ze waren onveranderlijk macaber en heel eng, en hadden altijd een hoofdpersoon die duidelijk naar mij was gemodelleerd. Hier volgt een karakteristiek voorbeeld. ‘Er was eens een jongetje dat Kasper heette. Kaspers vriendjes dachten allemaal hetzelfde over dat ene dikke jongetje in de straat. Ze haatten hem. Kasper wilde vriendjes blijven met de groep, dus hij begon dat dikke jongetje ook te haten. Op een ochtend werd Kasper wakker en ontdekte dat zijn hersenen aan het verrotten waren en dat ze als pijnlijke smurrie uit zijn anus lekten.’ Arme Kasper! Wat had hij het zwaar te verduren. In deze serie bedverhaaltjes werd hij neergeschoten, -gestoken, -geknuppeld, in kokende zeeën gedompeld, over velden vol gebroken glas gesleurd, zijn nagels werden eruit gerukt en zijn organen verslonden door kannibalen; hij verdween in het niets, explodeerde, implodeerde, en werd vaak overvallen door wilde epilepsieaanvallen en chronische doofheid. De moraal was steevast dezelfde: als je de algehele opinie volgt zonder je eigen hersens te gebruiken, zul je een plotse gruweldood sterven. Jarenlang zou ik doodsbenauwd blijven om het ook maar met iemand eens te zijn, al ging het maar over hoe laat het was.

Kasper boekte nooit een opzienbarende overwinning. Hij won af en toe wel een knokpartijtje en werd dan beloond (met twee gouden munten, een kus, de goedkeuring van zijn vader), maar nooit, niet één keer, won hij de slag. En dat allemaal omdat mijn vader er een eigen filosofie op na hield die hem weinig persoonlijke triomfen had opgeleverd, maar dat realiseer ik me nu pas: geen liefde, geen vrede, geen succes, geen geluk. In pa’s belevingswereld bestond er geen duurzame vrede of enige overwinning van betekenis; hij had die ervaring niet. Daarom was Kasper van het begin af aan gedoemd te mislukken – de arme stakker had geen schijn van kans.

Een van de meest gedenkwaardige lessen begon toen mijn vader op de drempel van mijn slaapkamer verscheen met een olijfgroene schoenendoos onder zijn arm. Hij zei: ‘De les van vandaag gaat over jou.’

Hij nam me mee naar het park aan de overkant van ons appartementencomplex; een van die trieste, verwaarloosde plantsoentjes die vast het strijdtoneel waren geweest voor kinderen versus junkies, waarbij de kinderen aan het kortste eind hadden getrokken. Verdord gras, een kapotte glijbaan, een paar rubberen schommels die aan een roestige wirwar van kettingen heen en weer zwaaiden in de wind.

We gingen op een bankje zitten. ‘Let op, Jasper,’ zei pa. ‘Het wordt tijd dat je weet hoe jouw grootouders het verkloot hebben, zodat jij zult begrijpen wat je van de fouten van je voorgangers hebt geleerd; deed je wat zij ook deden, of ketste je op hun fouten af naar een tegenoverliggende orbit om daar je eigen blunders te begaan? We schuifelen allemaal met hangende schouders bij het graf van onze grootouders vandaan met de echo van hun treurige doodsgereutel in de oren en met de bittere nasmaak in onze mond van hun grootste misdaad jegens zichzelf: de schaamte over hun ongeleefde levens. Pas als wij zelf consequent wroeging op mislukking stapelen en onze eigen schaamte over onze eigen ongeleefde levens kunnen inzien, pas dan gaat er een luik open waardoor we hen kunnen begrijpen. Als wij door een gril van het lot alleen maar pittoreske leventjes leiden en van het ene monstersucces naar het andere stuiteren, zullen wij hen nóóit begrijpen! Nooit!’

Hij maakte de schoenendoos open en haalde er een stapel losse foto’s uit. ‘Ik wil je iets laten zien,’ zei pa. ‘Hier, dit is je grootvader,’ en hij hield een zwart-witfoto omhoog van een jongeman met baard die tegen een straatlantaarn leunt. De man lachte niet: het leek wel alsof hij die lantaarnpaal nodig had om niet om te vallen.

Pa pakte nog een foto, een van een jonge vrouw met een onopvallend, ovaalvormig gezicht en een flets glimlachje. ‘Dit is je grootmoeder,’ zei hij, en daarna liet hij de rest van hun foto’s bliksemsnel door zijn vingers glijden alsof de meter aanstond. Veel wijzer werd ik niet van die gefragmenteerde glimpjes van dit monochrome verleden. Op elke foto zagen de gezichten er hetzelfde uit: op het gezicht van mijn grootvader lag permanent een zorgelijke trek, en mijn grootmoeders glimlachje was nog naargeestiger dan de allertreurigste frons.

Pa hield nog een foto omhoog. ‘Dit is vader nummer twee. Mijn echte vader. Mensen denken altijd dat biologisch “echter” is dan de man die je daadwerkelijk heeft opgevoed, maar een mens wordt niet opgevoed door een druppeltje vruchtbaar zaad, wel?’

Hij hield de foto onder mijn neus. Ik weet niet in hoeverre gezichten absolute tegenpolen kunnen zijn, maar in tegenstelling tot de bloedserieuze uitdrukking van die eerste grootvader had deze een grijns alsof hij niet alleen was gefotografeerd op zijn eigen allergelukkigste dag, maar op die van iedereen en overal. Hij droeg een overall vol verfspatten, had woeste blonde lokken en droop van het zweet.

‘Eigenlijk kijk ik niet zo vaak naar deze foto’s, want het enige wat ik zie als ik naar foto’s van dode mensen kijk, is dat ze dood zijn,’ zei pa. ‘Of het nou Napoleon is of mijn eigen moeder, ze zijn gewoon de Doden.’

Die dag kreeg ik te horen dat mijn grootmoeder in Polen was geboren, precies in de ongunstige tijd dat Hitler zijn waanideeën over grandeur eigenhandig verwoestte door ze te gaan verwezenlijken – hij ontpopte zich als een krachtig leider met een neus voor marketing. Terwijl de Duitsers oprukten, vluchtten de ouders van mijn grootmoeder uit Warschau, sleepten haar door Oost-Europa en kwamen na maanden van ontbering uiteindelijk in China terecht. Daar groeide mijn grootmoeder op – in het getto van Sjanghai in oorlogstijd. In haar kinderjaren leerde ze Pools, Jiddisch en Mandarijn, kreeg te kampen met de idiote ziektes van het moessonseizoen, met krappe rantsoeneringen en Amerikaanse bombardementen, maar ze overleefde het allemaal.

Toen de Amerikaanse troepen in Sjanghai arriveerden met de jobstijding van de Holocaust, vertrok een groot deel van de joodse gemeenschap uit China om over de rest van de wereld uit te zwermen, maar mijn overgrootouders besloten te blijven omdat ze zich daar inmiddels stevig hadden verankerd als eigenaars van een succesvol meertalig cabaret en een koosjere slagerij. Dit kwam mijn grootmoeder prima uit, aangezien ze inmiddels verliefd was geworden op mijn grootvader, een acteur uit hun theater. In 1956, toen ze krap zeventien was, maakte mijn grootvader haar zwanger, waarna beide families conform oud-Europees gebruik als een gek de bruiloft moesten organiseren om te voorkomen dat de omgeving één bij één zou optellen. In de week na hun bruiloft besloot de familie weer terug te keren naar Polen zodat het nog ongeboren kind, dat klompje cellen dat mijn vader zou worden, in hun thuisland kon opgroeien.

Ze werden niet bepaald met open armen ontvangen, om het mild uit te drukken. Of het uit schuldgevoel was of uit angst voor vereffening of simpelweg door de onaangename verrassing als een gezin aan de deur klopt met de mededeling ‘jullie wonen in ons huis’, ze waren nog geen tien minuten thuis of voor de ogen van mijn grootmoeder werden haar ouders doodgeknuppeld met een ijzeren staaf. Mijn grootmoeder maakte zich uit de voeten, maar haar echtgenoot niet; hij werd neergeschoten terwijl hij over hun lichamen gebogen in het Hebreeuws zat te bidden – al moest hij nog ‘amen’ zeggen, dus helaas werd de boodschap niet verstuurd. (‘Amen’ is als de button ‘verzenden’ bij e-mail.)

Van het ene moment op het andere was ze zowel weduwe als wees en ze ontvluchtte Polen voor de tweede maal in haar jonge leven, deze keer op een boot naar Australië, waar ze op het dek twee maanden lang naar de angstaanjagende spanwijdte van de horizon stond te staren en net weeën kreeg toen iemand ‘Land in zicht!’ riep. Iedereen rende naar één kant van de boot om over de reling te hangen. De kustlijn was een aaneenschakeling van steile rotspieken met kronen van dicht op elkaar staande groene bomen. Australië! De jongere passagiers slaakten opgewonden gilletjes van blijdschap. De oudere wisten dat alleen lage verwachtingen de sleutel waren tot geluk, en bromden wat.

‘Volg je me nog?’ vroeg mijn vader, die zichzelf onderbrak. ‘Dit zijn de bouwstenen van jouw identiteit. Pools. Joods. Vervolgd. Vluchteling. Dit zijn nog maar een paar van de groenten waarvan we de Jasper-bouillon trekken. Snap je?’

Ik knikte. Ik snapte het. Pa vertelde verder.

Al sprak ze maar een paar woorden Engels, na zes maanden sloeg mijn grootmoeder grootvader nummer twee aan de haak. Deze man kon zijn stamboom traceren tot op de laatste bootlading van in Engeland geboren veroordeelden die op Australische bodem waren gedumpt – maar of dat reden tot trots dan wel schaamte was, staat ter discussie. Hoewel is vastgesteld dat sommige misdadigers al werden weggezonden voor kleine vergrijpen als diefstal van een brood, behoorde mijn vaders voorvader niet tot die groep – dat wil zeggen, misschien wel, maar hij had in de eerste plaats drie vrouwen verkracht en of hij na die zedenmisdrijven ook nog een broodje jatte onderweg naar huis, is niet bekend.

De verkeringstijd duurde maar kort. Kennelijk niet van zijn stuk gebracht door het feit dat hij er een kind bij zou krijgen dat hij niet zelf had verwekt, vroeg hij mijn grootmoeder binnen een maand, gewapend met een Pools woordenboek en een handleiding voor Engelse grammatica, ten huwelijk. ‘Ik ben een simpele vechter, wat inhoudt dat het jij en ik tegen de rest van de wereld zal zijn, en de wereld zal het waarschijnlijk elke keer met gemak winnen, maar we zullen nooit opgeven, wat er ook gebeurt. Hoe klinkt dat?’ Ze gaf geen antwoord. ‘Kom op. Zeg nou gewoon “ja, ik wil”,’ pleitte hij. ‘Dat is de verbuiging van het werkwoord “willen”. Meer hoef je op dit moment niet te weten. Daarna hebben we het wel over “ik wou”.’

Mijn grootmoeder overdacht haar situatie. Ze had niemand die haar baby kon verzorgen als ze aan het werk was, en ze wilde niet dat haar kind vaderloos en straatarm zou opgroeien. Ze dacht: ben ik berekenend genoeg om ten bate van mijn zoon met een man te trouwen van wie ik niet echt hou? Ja, dat ben ik. En toen keek ze in zijn smekende ogen en besloot ‘het kon slechter’, hetgeen ogenschijnlijk een van de meest goedaardige maar au fond ijskoude zinnen is in welke taal dan ook.

Hij was werkloos ten tijde van hun huwelijk, en toen zij bij hem introk, ontdekte mijn grootmoeder tot haar ongenoegen dat zijn appartement was volgepropt met een afschrikwekkende potpourri van machospeeltjes: geweren, namaakpistolen, oorlogsvliegtuigjes, gewichten en halters. Als hij opging in zijn bodybuilding, kungfutraining of het poetsen van zijn geweer floot hij tevreden deuntjes. Op stille momenten, als de frustratie over zijn werkloosheid de overhand kreeg en boze, neerslachtige buien hem vanbinnen opvraten, klonk zijn gefluit grimmig.

Op een gegeven moment vond hij werk bij de New South Wales Prison Services, vlak bij een klein plaatsje dat vier uur verderop lag. Hij ging niet werken in de gevangenis zelf – hij zou meehelpen om hem te bouwen.

Vanwege de gevangenis die weldra zou opdoemen aan de rand van de gemeente, werd de nederzetting (waar mijn vader zou opgroeien) in een vinnig krantenartikel in Sydney omschreven als ‘de minst populaire plek van New South Wales om je te vestigen’.

Het plaatsje zelf lag in een vallei, en terwijl mijn grootouders naar het centrum reden, zagen ze het staketsel van de penitentiaire inrichting boven op een heuvel in de verte opdoemen. Te midden van die enorme, zwijgende bomen kwam die half gebouwde gevangenis op mijn oma over als half gesloopt, en die gedachte trof haar als een onheilspellend voorteken. Dat geldt ook voor mij, als je ervan uitgaat dat mijn opa naar deze plek is verhuisd om de gevangenis te bouwen waarin ik nu mijn verhaal zit op te schrijven. Echt, het verleden is een ongeneeslijke tumor die doorwoekert naar het heden.

Ze betrokken een vierkant huisje van windvaste platen en de volgende dag, terwijl mijn oma het stadje verkende en de bewoners onbedoeld de stuipen op het lijf joeg met haar aura van oorlogsslachtoffer, begon opa aan zijn nieuwe loopbaan. Ik weet niet precies wat zijn rol inhield, maar in de maanden die volgden sprak hij voortdurend over potdichte deuren, kille gangen, celafmetingen en tralieramen. Tegen de tijd dat het gebouw bijna klaar was, was hij geobsedeerd door alles wat met gevangenissen te maken had; hij haalde zelfs boeken over gevangenisarchitectuur en gevangenishistorie uit de kersverse bibliotheek, die hij dan van kaft tot kaft uitspitte. Tegelijkertijd stortte mijn oma zich met evenveel vlijt op de Engelse taal, en dat markeerde het begin van een nieuwe catastrofe. Naarmate zij meer van het Engels begreep, leerde zij tevens haar echtgenoot beter kennen.

Zijn grapjes bleken erg dom en erg racistisch. Sterker nog: vaak waren het niet eens grapjes, maar ellenlange verhalen zonder clou die mijn opa afsloot met zinnen als: ‘En toen zei ik, “O ja?”.’ Ze kreeg in de gaten dat hij onophoudelijk fulmineerde over zijn levenslot, en als hij niet gemeen uithaalde, was hij wel banaal; was hij niet paranoïde, dan was hij wel oersaai. Al snel begonnen die lelijke praatjes zijn mooie trekken navenant te vervormen: de blik in zijn ogen kreeg iets wreeds; zijn mond, die altijd half open- hing, werd het uithangbord voor zijn stompzinnigheid. Sindsdien verslechterde hun huwelijk met de dag vanwege de nieuwe taalbarrière die tussen hen tweeën verrees – een barrière nu ze elkaar voortaan konden verstaan.

Pa’s gezicht stond op onweer toen hij de foto’s weer in hun doosje terugstopte; alsof hij een reisje naar het verleden had willen maken, maar eenmaal op de eindbestemming ontdekte dat hij bij de verkeerde touroperator had geboekt.

‘Goed, dat zijn dus je grootouders. Alles wat je over hen moet weten, is dat ook zij ooit jong zijn geweest. Je moet beseffen dat het niet hun bedoeling was om model te staan voor het vleesgeworden verval, noch dat zij zich tot aan hun laatste snik wilden vastklampen aan hun overtuiging. Wat je moet weten is dat zij net zomin wilden dat hun dagen geteld waren. Wat je moet weten is dat zij nu dood zijn en dat de doden gekweld worden door akelige dromen. Zij dromen over ons.’

Hij bleef me even aankijken, in afwachting van een reactie. Inmiddels weet ik dat alles wat hij vertelde hoofdzakelijk als inleiding bedoeld was. Toen voelde ik nog niet aan hoe vurig hij wenste dat ik zou bedelen om meer, zodat hij fijn zijn hart kon luchten met nog een louterende monoloog. Maar ik wees naar de schommel en vroeg of hij me een zetje wilde geven.

‘Weet je?’ zei hij. ‘Misschien gooi ik je wel terug in de ring voor een tweede rondje.’

Hij zou me weer terugbrengen naar school. Misschien had hij door dat ik het tweede gedeelte van het verhaal pas zou begrijpen als ik een ander, cruciaal ingrediënt aan mijn eigen specifieke identiteitssoep had toegevoegd. Een ingrediënt dat ik op die school op genadeloze wijze zou ontdekken.

Na een maand op mijn nieuwe school was ik er nog altijd niet aan gewend om tussen andere kinderen te zitten, en ik vroeg me af of ik ooit zou snappen waarom ik van pa eerst een hekel aan deze gasten moest hebben om later van alles samen met ze te moeten ondernemen.

Ik had nog maar één vriendje gemaakt, maar probeerde meer zieltjes te winnen; om te overleven heb je er minstens twee nodig voor het geval er een ziek wordt. Op een dag stond ik tijdens de lunchpauze achter in de kantine toe te kijken hoe twee jongens vochten om een zwart waterpistooltje.

Een van de twee zei: ‘Jij mag de agent spelen. Ik ben Terry Dean.’

De ander zei: ‘Nee, jíj bent de agent. Ik ben Terry Dean.’

Ik wilde ook meedoen. ‘Misschien moet ik Terry Dean spelen. Zo heet ik toch al,’ zei ik. Ze wierpen me de blik toe die kenmerkend is voor een achtjarige: hatelijk en superieur. ‘Ik heet Jasper Dean,’ verduidelijkte ik.

‘Ben je soms familie?’

‘Volgens mij niet.’

‘Flikker op dan.’

Dat stak.

Ik zei: ‘Nou goed, dan ben ik wel de agent.’

Dat werkte. Bij het boefje spelen wist iedereen dat de boef steevast de held was en de agent het sulletje. En sulletjes had je nooit genoeg.

De hele lunchpauze deden we het spelletje, maar toen de schoolbel klonk, ontmaskerde ik mezelf als oetlul door te vragen: ‘Wie is Terry Dean?’ Mijn speelkameraadjes gingen over hun nek.

‘Shit man! Je kent hem niet eens!’

‘Hij is de slechtste man van de hele wereld.’

‘Een bankovervaller!’

‘En een moordenaar!’ riep een ander nog over zijn schouder voor ze allemaal wegrenden zonder gedag te zeggen, alsof je met vrienden naar een nachtclub gaat en zij wél weten te scoren.

Toen ik die middag thuiskwam, trof ik mijn vader aan die met een banaan op de rand van de buffetkast stond te hameren. Het was een gebonk van jewelste.

‘Ik had deze banaan in de vriezer gelegd,’ zei pa mat. ‘Neem maar een hap … als je durft.’

‘Ben ik familie van de beroemde bankovervaller Terry Dean?’ vroeg ik. De banaan viel als een blok cement op de grond. Pa zoog zijn lippen naar binnen en van ergens heel diep uit zijn binnenste kon ik met de grootste moeite een klein, hol stemmetje ontwaren dat zei: ‘Hij was je oom.’

Ik kon mijn oren niet geloven. ‘Mijn wát? Mijn oom? Heb ik een oom?’ vroeg ik. ‘En hij is een beroemde bankovervaller?’

‘Was. Hij is nu dood,’ zei pa eerst, en toen: ‘Hij was mijn broer.’

Het was voor het eerst dat ik van zijn bestaan hoorde. Terry Dean, bankrover, held der natie, trots der straatvechters, schrik der politie (hij schoot ze neer) – hij was mijn bloedeigen oom, de broer van mijn vader, en hij zou heel lang een schaduw over ons leven blijven werpen, een schaduw die ervoor zorgde wij allebei voorlopig geen gezond bruin kleurtje zouden krijgen.

Iedereen die uit Australië komt, kent de naam Terry Dean. Wie er niet vandaan komt, niet. Want Australië mag dan een roerig continent zijn, wat daar gebeurt is net zo’n wereldnieuws als de headline ‘Wesp in Nieuw-Guinea sterft na steek in boom’. Dat is niet onze schuld. We zijn gewoon te afgelegen. Een bekende Australische historicus omschreef dat ooit als ‘de tirannie van de afstand’. Wat hij daarmee bedoelde was dat Australië vergelijkbaar is met een eenzame vrouw die dood in haar appartement ligt; als iedere inwoner van dit land opeens een hartaanval zou krijgen op hetzelfde moment dat de Simpson Woestijn uitdroogt, het regenwoud verdrinkt en het Groot Barrièrerif leegbloedt, kunnen er dagen verstrijken zonder dat iemand het merkt, en pas als de stankwolken over de Grote Oceaan naar onze overburen zweven, zou er wellicht iemand geneigd zijn de politie te bellen. Of we moeten afwachten tot het noordelijk halfrond gaat zeuren dat de post niet wordt opgehaald.

Pa wilde geen woord kwijt over zijn broer. Elke keer als ik hem om details vroeg, slaakte hij lange, diepe zuchten, alsof dit de zoveelste tegenslag was waar hij niet op zat te wachten, dus ik ging zelf maar op onderzoek uit.

Eerst vroeg ik het aan mijn klasgenootjes, maar ze gaven zulke uiteenlopende antwoorden dat ik ze links liet liggen. De magere collectie familiefoto’s had ik maar vluchtig kunnen bekijken. Ze lagen diep weggestopt in hun olijfgroene schoenendoos in de halkast en ik onderwierp ze aan een nader onderzoek. Deze keer merkte ik op dat drie foto’s waren toegetakeld om iemands hoofd onzichtbaar te maken. Het was niet bepaald efficiënt gedaan. Op twee foto’s kon ik nog steeds een hals-en-schouderpartij zien, en bij de derde waren de twee helften klunzig aan elkaar geplakt met ongelijke stukjes bruin plakband. Mijn vader zal wel hebben geprobeerd om elk beeld van zijn broer uit te vlakken om hem ook uit zijn hoofd te kunnen zetten. Het was evident dat deze poging zinloos was: als je zoveel energie investeert om iemand te vergeten, wordt die energie ook weer een herinnering. Dan moet je dat vergeten weer zien te vergeten, en ook dat levert weer een herinnering op. Gelukkig had pa de krantenartikelen die ik in de openbare bibliotheek vond niet weg kunnen moffelen. Ze gingen over Terry’s ontsnappingen, het spoor van lijken in zijn kielzog, zijn arrestatie en zijn dood. Ik maakte kopieën en plakte die aan de muur van mijn slaapkamer, en ’snachts fantaseerde ik dat ik mijn oom was, de meest meedogenloze misdadiger ooit, die lijken onder de zoden stopte en wachtte tot ze gingen ontkiemen.

In de hoop dat het mijn populariteit zou opkrikken, vertelde ik iedereen op school over mijn bloedband met Terry Dean; ik had nog nét geen pr-bureau ingehuurd om het overal rond te bazuinen. Het was heel even groot nieuws en het was tevens een van mijn grootste missers. Want eerst waren ze allemaal onder de indruk en behandelden ze me met ontzag. Maar later kropen kinderen van alle leeftijden uit alle hoeken en gaten om me uit te dagen. Ze wilden hun reputatie vestigen door de neef van Terry Dean in elkaar te slaan. Anderen wilden maar al te graag die fiere grijns van mijn smoel af timmeren: die moet mijn gezicht karikaturaal akelig hebben uitvergroot. Ik wist een heleboel aanvaringen te ontlopen, maar één keer lokten mijn belagers me vlak voor schooltijd in de val door de ongeschreven wet der vechtpartijen aan hun laars te lappen: de wet van het tijdstip. Vechtpartijen vonden altijd plaats ná schooltijd, nooit zo vroeg in de ochtend dat een achtjarige zijn eerste kop koffie nog niet had gedronken. Hoe dan ook, zij waren met z’n vieren, vier grimmig kijkende bullebakken met de vuisten in de aanslag. Ik maakte geen schijn van kans. Ik stond met mijn rug tegen de muur. En daar was hij dan: mijn eerste vechtpartij.

Het publiek had zich voor het schouwspel verzameld. Ze leken sprekend op een koor uit Lord of the Flies. Ik speurde hun gezichten af naar een medestander. Pech. Stuk voor stuk wilden ze me brullend op mijn bek zien gaan. Wat ik niet persoonlijk opnam, trouwens; het was gewoon mijn beurt, meer niet. Maar ik kan je vertellen dat het onvoorstelbaar is hoe blij kinderen kunnen worden van een vechtspektakel. Het is een verpletterend orgiastisch kerstfeest voor die ukkies! Ziehier de ongerepte mens, kakelvers uit het eitje! Wie beweert dat het leven zelf de mens tot monster maakt, moet vooral nog maar eens het ongepolijste karakter van kinderen gaan bestuderen; het merendeel van die welpjes heeft nog geen enkele aanvaring gehad met mislukking, berouw, teleurstelling of verraad, maar toch gedragen ze zich als een roedel wilde hyena’s. Ik heb niets tegen kinderen; ik ben er alleen stellig van overtuigd dat er altijd wel een gaat giechelen als ik per ongeluk op een landmijn stap.

Ik werd ingesloten door de vijand. Het gevecht zou over luttele seconden beginnen en waarschijnlijk over net zoveel seconden voorbij zijn. Ik kon geen kant op. Ze kwamen steeds dichterbij. Ik maakte een beslissing van levensbelang: ik zou niet terugvechten. Ik zou het niet dragen als een man. Ik zou me niet opstellen als een geboren krijger. Kijk, ik weet dat mensen graag van die verhaaltjes lezen waarin de fysiek zwakkere zich de sterkere toont door middel van geestkracht, zoals oom Terry. Respect krijgen zij die strijdend ten onder gaan, nietwaar? Maar die nobele wezens lopen niettemin tegen heel wat klappen aan, en ik wilde geen klappen of iets van dien aard. En ik herinnerde me ook iets wat pa me had geleerd tijdens een van onze keukentafellessen. Hij zei: ‘Hoor eens, Jasper. Trots is in je leven het eerste wat je moet laten varen. De enige functie van trots is om jou een goed gevoel over jezelf te geven. Het is als een ouwe, gerimpelde wortel een chique pakje aantrekken voor een avondje theater en dan de schijn ophouden dat het een belangrijk iemand is. De eerste stap naar zelfbevrijding is om je te bevrijden van zelfrespect. Dat het voor sommige mensen nut heeft, begrijp ik wel. Als mensen niets meer hebben, hebben ze nog altijd hun trots. Daarom kregen armoedzaaiers altijd die illusie van edelmoedigheid aangesmeerd, omdat hun keukenkastjes leeg waren. Luister je naar me? Dit is belangrijk, Jasper. Ik wil dat je volledig afstand doet van edelheid, trots of zelfrespect. Het zijn alleen maar instrumenten om je eigen hoofd in brons te kunnen gieten.’

Dus ging ik met gekruiste benen op de grond zitten. Ik hield niet eens mijn rug recht. Mijn schouders hingen. Mijn aanvallers moesten vooroverbuigen om me een kaakslag te kunnen geven. Een van hen moest ervoor op zijn knieën gaan zitten. Ze kwamen om de beurt op me af. Ze probeerden me op mijn benen te zetten; ik hield me slap. Eentje moest me overeind houden, maar ik was al helemaal glibberig geworden en gleed met gemak door hun vingers weer naar de grond. Ik kreeg nog altijd slaag en mijn hoofd galmde van de stevige knuisten die ertegenaan beukten, maar de klappen waren slordig, onzeker. Uiteindelijk werkte mijn plannetje: ze gaven het op. Ze vroegen me wat eraan scheelde. Ze vroegen waarom ik niet terugvocht. Misschien vocht ik wel te hard tegen mijn tranen om ook nog tegen mensen te kunnen vechten, maar ik gaf geen kik. Ze spuugden op me en lieten me daarna achter om de kleur van mijn bloed te overpeinzen. Tegen het wit van mijn shirt was het schitterend rood.

Toen ik thuiskwam, vond ik pa naast mijn bed, die chagrijnig naar mijn krantenknipsels op de muur stond te kijken.

‘Jezus. Wat is er met jou gebeurd?’

‘Ik wil er niet over praten.’

‘Kom, we gaan je wassen.’

‘Nee. Ik wil zien wat er met bloed gebeurt als je het een nachtje laat zitten.’

‘Soms wordt het zwart.’

‘Dat wil ik zien.’

Ik wilde net de foto’s van Terry van de muur scheuren toen pa zei ‘Ik had graag dat je die weghaalde’, dus natuurlijk liet ik ze hangen. Pa zei: ‘Dit is niet echt zoals hij was. Ze hebben een held van hem gemaakt.’

Ik voelde ineens weer een golf van liefde voor mijn ontaarde oom opwellen, dus ik zei: ‘Hij ís ook een held.’

‘Een zoon beschouwt zijn eigen vader als held, Jasper.’

‘Weet je dat zeker?’

Pa keerde zich met een schamper lachje om naar de krantenkoppen.

‘Jij weet nog niet half wat een held is, Jasper. Jij bent opgegroeid in een tijd waarin dat woord aan inflatie onderhevig was; elke betekenis is het ontnomen. Wij zijn hard op weg het eerste land te worden waar de massa louter uit helden bestaat die niets anders doen dan elkaar bewieroken. Uiteraard hebben we altijd onze uitmuntende sportmannen en sportvrouwen als helden vereerd – maakte je een goeie beurt voor je land als langeafstandsrenner, dan was je én heroïsch én snel –, maar tegenwoordig hoef je alleen nog maar op de verkeerde plaats op het verkeerde tijdstip te zijn, zoals laatst die arme drommel die onder een lawine is terechtgekomen. Volgens het woordenboek sta je dan geboekstaafd als overlevende, maar Australië was er weer als de kippen bij om die vent een held te noemen, want wat zegt zo’n woordenboek nou? Hm? En nu is ook werkelijk iedereen die terugkeert uit een oorlogsgebied een held. Vroeger moest je nog daadwerkelijk iets van waarde bijdragen tijdens een oorlog; nu hoef je alleen nog maar “hallo, ik was er ook bij” te zeggen. Als er tegenwoordig ergens een oorlog woedt, lijkt “present!” al gelijk te staan aan heroïek.’

‘Wat heeft dit met oom Terry te maken?’

‘Nou, je oom Terry valt in de laatste categorie helden. Hij was dan wel een moordenaar, maar hij koos zijn slachtoffers met zorg.’

‘Dat snap ik niet.’

Pa liep naar het raam, en ik kon zien aan de manier waarop zijn oren op en neer wipten dat hij in zichzelf praatte, op die merkwaardige manier van hem waarbij hij zijn mond bewoog zonder geluid te maken. Eindelijk sprak hij weer als mens.

‘Mensen begrijpen me niet, Jasper. Dat is niet erg, maar soms is het irritant omdat ze denken van wel. Maar het enige wat zij zien is de façade die ik ophou voor de buitenwacht, en de waarheid is dat ik door de jaren heen nauwelijks een knieval heb gemaakt voor de mens Martin Dean. O, zeker wel een knieknikje hier, een knieknikje daar, je weet wel, om de bakens te verzetten, maar mijn kwintessens is intact gebleven vanaf dag één. Men beweert altijd dat iemands karakter onveranderlijk is, maar in feite is het de persona die niet verandert, niet de persoon zelf, en onder dat onveranderlijke masker gaat een wezen schuil dat als een gek evolueert, tegen de klippen op. Ik kan je verzekeren dat de meest gelijkmatige persoon die je kent hoogstwaarschijnlijk een totale vreemde is, op wie allerlei vleugels en takken en derde ogen ontspruiten en woekeren. Je zou met zo iemand gedurende tien jaar lang één werkplek kunnen delen zonder ooit in de gaten te hebben dat die wildgroei pal onder je neus plaatsvindt. Echt, iedereen die beweert dat zijn vriend of vriendin door de jaren heen geen spatje is veranderd, kan geen masker van een menselijk gelaat onderscheiden.’

‘Waar heb je het in vredesnaam over?’

Pa liep naar mijn bed en vouwde het kussen dubbel om lekker te kunnen liggen.

‘Wat ik bedoel is dat ik altijd de wensdroom heb gekoesterd om iemand uit de eerste hand over mijn jeugd te kunnen vertellen. Wist je bijvoorbeeld dat mijn zwakke gezondheid me bijna de das om heeft gedaan? Je kent vast de uitdrukking wel “Nadat hij gemaakt was, gooiden ze de mal weg”. Nou, in mijn geval moet iemand die weggegooide mal hebben opgeraapt, en ook al was hij gebarsten en kromgetrokken door de zon en waren er mieren in gekropen en had een ouwe zuiplap eroverheen gezeken, ze hebben hem hergebruikt om mij te maken. Wat je ook vast niet weet is dat mensen me altijd voor de voeten wierpen dat ik te slim was. Ze zeiden: “Je bent te slim, Martin, veel te slim; te slim zijn is niet goed voor je.” Dan glimlachte ik en vond dat ze de plank flink missloegen. Hoe kan iemand te slim zijn? Is dat niet net zoiets als te mooi zijn? Of te rijk? Of te gelukkig? Wat ik toen nog niet begreep was dat mensen niet nadenken, maar herhalen. Ze verwerken niet, ze herkauwen. Ze registreren niet, ze imiteren. Ik had indertijd nog maar een flintertje inzicht; wat ze ook beweren, kiezen tussen de beschikbare opties is niet hetzelfde als zelf nadenken. De enige manier om zelf na te leren denken is je eigen opties creëren, opties die nog niet bestaan. Dat is wat ik van mijn jeugd heb opgestoken en dat is wat ik jou moet leren, Jasper, als je het tenminste van me wilt aannemen. Want dan zal ik later, als mensen over me praten, niet de enige zijn die beseft dat ze het mis hebben, hartstikke mis. Snap je? Als mensen het over me hebben waar we bij staan, dan zullen jij en ik elkaar steelse blikken kunnen toewerpen door de kamer. Dat wordt lachen, en misschien, ooit, na mijn dood, zul je hun de waarheid vertellen en alles over mij onthullen, alles wat ik jou heb verteld, en wie weet zien ze dan hun flater in of halen ze hun schouders op zo van “o ja, interessant hoor” en kijken dan weer naar hun tv-quiz. In elk geval is het helemaal aan jou, Jasper. Ik wil zeker geen druk op je uitoefenen door de diepste geheimen van mijn ziel en zaligheid aan je te openbaren tenzij je er het gevoel bij krijgt dat je er rijker van zult worden, op spiritueel dan wel financieel vlak.’

‘Pa, ga je me nou nog vertellen over oom Terry of hoe zit het?’

‘Ga ik – wat denk je dat ik net heb gedaan?’

‘Ik heb werkelijk geen flauw idee.’

‘Nou, ga dan zitten en hou je kop, dan vertel ik je een verhaal.’

Daar was het dan. Het moment waarop mijn pa de sluizen openzette voor zijn eigen versie van de Dean-kronieken; zijn versie die haaks stond op het mythologiserende geroddel van het volk. Hij begon te vertellen. Hij vertelde en vertelde zonder onderbreking tot acht uur in de ochtend, en als hij al ademhaalde bij die woordenstroom, kon ik het niet zien of horen, maar ruiken des te meer. Toen hij klaar was, was het alsof ik een complete reis door mijn vaders hoofd had doorstaan, en bij het eindstation voelde ik me nog ieliger dan toen ik erin klom en was ik bovendien minder zeker van mijn identiteit. Om volledig recht te doen aan zijn voortrazende monoloog denk ik dat het beter is als je het in zijn eigen woorden aanhoort – woorden die hij op mij heeft overgedragen en die de mijne zijn geworden, woorden die ik nooit ben vergeten. Op die manier leer je twee mensen kennen voor de prijs van één. Op die manier kun je het verhaal van mijn vader op dezelfde manier beleven als ik, deels als Terry Dean-kroniek, maar overwegend als het relaas van een ongewone kindertijd die werd gedomineerd door ziektes, bijna-doodervaringen, mystieke visioenen, uitsluiting en misantropie, en die gevolgd werd door een leven vol verwaarlozing, roem, geweld, pijn en de dood.

Nou ja, je kent het wel. Zo’n verhaal komt in elke familie voor.

Remise

Keer op keer kreeg ik die ene vraag voorgelegd en ze wilden allemaal hetzelfde weten: hoe was Terry Dean als kind? En dan verwachtten ze een riedel over peuteragressie en het verdorven kinderhart. In hun verbeelding was Terry zo’n miniatuurcrimineeltje dat rondkroop in zijn box en allerlei immorele capriolen uithaalde tussen de voedingen door. Belachelijk! Hitler marcheerde toch ook niet met gestrekte arm naar de melktiet van zijn moeder? Goed, je zou kunnen stellen dat er bepaalde tekenen waren als je ernaar zocht. Op zijn zevende bijvoorbeeld, als Terry de agent was bij boefje spelen, liet hij je lopen als je hem afkocht met een lolly. Bij verstoppertje spelen was hij zo onvindbaar als een vluchteling. Maar wat dan nog? Dat betekent nog niet dat er gewelddadige neigingen in iemands DNA zijn gestanst. Mensen zijn oprecht teleurgesteld als ik hun vertel dat Terry bij mijn weten een normaal kind was; hij sliep en jankte en vrat en scheet en piste en had op een gegeven moment door dat hij anders was dan, pak ’m beet, een muur (dat is je eerste levensles: je bent geen muur). Als kind rende hij rond en zette een keel op met datzelfde schelle stemmetje als alle andere kinderen. Hij stopte graag giftige dingen in zijn mond (het suïcidale instinct van kinderen is zo scherp als een scheermes) en had de onhebbelijke gewoonte om net te gaan janken als zijn ouders in slaap dommelden. Hij was in elk opzicht net als alle andere baby’s. Degene die afweek was ík, alleen al vanwege mijn vele gebreken.

Voordat Terry werd geboren, draaide bij ons thuis alles om mijn ziektes. Nu verbaast het me hoe weinig ik indertijd van mijn eigen gezondheid af wist en hoe weinig ik wilde weten. Het enige wat me bezighield waren de symptomen (agressieve buikkrampen, spierpijn, misselijkheid, duizeligheid); de achterliggende oorzaken leken volstrekt irrelevant. Die hadden niets met mij te maken. Hersenvliesontsteking? Leukemie? Afnemende weerstand? Tot op de dag van vandaag kan ik er niets zinnigs over zeggen. Tegen de tijd dat het in me opkwam om hier een duidelijk antwoord op te krijgen, was iedereen die me dat had kunnen geven, overleden. Ik wist dat de artsen wel allerlei theorieën hadden, maar ik kan me ook herinneren dat ze nooit uitsluitsel gaven. Ik kan me enkele uitspraken herinneren als ‘spierafwijking’, ‘afwijking in het zenuwsysteem’, en ‘euthanasie’, maar het maakte weinig indruk. Ik herinner me dat er overal naalden in me werden gestoken en dat er capsules zo groot als gezwollen duimen in mijn keelgat werden gepropt. Ik herinner me dat artsen bij het maken van röntgenfoto’s wegdoken alsof iemand net het brandalarm had ingeschakeld.

Dit gebeurde allemaal voordat Terry werd geboren.

En toen, op een dag, ging het opeens heel slecht met me. Ik kon nog slechts met de grootste moeite ademhalen. Het duurde een eeuw om iets door te slikken: mijn keel voelde aan als een woestijn en ik zou mijn ziel hebben verkocht voor een beetje speeksel. Mijn blaas en mijn darmen leidden hun eigen leven. Tweemaal per dag werd ik bezocht door een dokter met een gezicht als ongerezen deeg, die altijd tegen mijn dodelijk verontruste moeder stond te oreren alsof ik in de kamer ernaast lag. ‘We zouden hem naar het ziekenhuis kunnen brengen,’ zei hij dan. ‘Maar zeg nou zelf, wat heeft dat voor zin? Hij is hier beter af.’

Op dat moment begon ik me af te vragen of ik soms dood zou gaan en of ze me zouden begraven op het nieuwe kerkhof in onze woonplaats. Ze waren daar nog steeds de bomen aan het omzagen toen ik al voor de poort van het dodenrijk stond. Ik vroeg me af ‘of ik wel op tijd zou sterven’. Als ik de pijp uit ging voor ze klaar waren, moest mijn lijk verscheept worden naar een ver oord waar ik nog nooit een voet op de bodem had gezet en waar de gemeenschap langs mijn graf zou stappen zonder te denken: ha, die ken ik. Onverdraaglijk! Dus ik bedacht dat als ik de dood nog een paar weken buiten de deur kon houden en het precies kon timen, ik dan het eerste lijk zou zijn dat van het ongerepte veld een kerkhof zou kunnen maken, het inaugurele kadaver. Dan zou ik nooit vergeten worden. Jawel, ik was dit soort plannen aan het maken terwijl ik lag te creperen. Ik dacht aan al die wormen en maden in de grond en hoe ze popelden om te gaan smullen. Niet snoepen, stelletje maden! Er is mensenvlees onderweg! Bederf je eetlust niet!

Zo lag ik op bed te mijmeren terwijl de zon door een kiertje in de gordijnen scheen, en ik kon nergens anders aan denken. Ik kwam overeind en trok de gordijnen open. Ik riep naar de mensen op straat die voorbijkwamen. Hoe staat het met het kerkhof? Schiet het al op? Ik hield de stand bij. En de berichten waren gunstig. De bomen waren al weg. Stenen zuilen met ijzeren hekken verrezen aan de ingang van het kerkhof. Granieten zerken werden verscheept vanuit Sydney; er hoefde alleen nog maar een naam op! De schop lag al klaar. Alles stond paraat!

En toen kreeg ik vreselijk slecht nieuws. Mijn ouders hadden het erover in de keuken. Mijn vader vertelde dat die oude vrouw van de stamkroeg midden in de nacht een ernstige beroerte had gehad. Niet zomaar een kleintje, maar echt een knoert. Ik hees me overeind. Wat krijgen we nou? Jazeker, zei mijn vader, ze zweeft op het randje. Ze stond niet vóór de poort, ze stond al te bonzen. O nee! Een ramp! Het zou een nek-aan-nekrace worden naar de eindstreep. Wie ging als eerste? Dat oude besje was bijna tachtig, dus ze had veel langer dan ik op het doodgaan kunnen oefenen. De natuur was in haar voordeel. Ik kon alleen maar hopen op mijn geluk. Ik was te jong om vroeg te sterven maar te oud voor de wiegendood. Ik zat ergens daartussen klem, in dat huiveringwekkende stadium waarin mensen van de weeromstuit maar door blijven ademen.

Toen mijn vader de volgende dag mijn kamer binnenkwam om te kijken hoe het ging, vroeg ik hoe het met die oude vrouw was. ‘Niet best,’ zei hij. ‘Naar verwachting haalt ze het weekend niet.’ Ik wist dat ik zelf nog minstens een week, misschien tien dagen had te gaan. Ik sloeg met mijn vuisten op mijn bed en scheurde de lakens kapot. Hij moest me tegenhouden. ‘Wat mankeert jou in vredesnaam?’ schreeuwde hij. Ik maakte hem deelgenoot van mijn geheime wens en legde uit dat ik als eerste op dat kerkhof wilde liggen als ik doodging. Die klootzak lachte me midden in mijn gezicht uit. Hij riep mijn moeder. ‘Raad eens wat je zoon net zei?’ Hij vertelde het haar en ze wierp me een intens medelijdende blik toe. Ze ging op de rand van mijn bed zitten en hield me vast alsof ze bang was dat ik zou vallen. ‘Je gaat niet dood, schatje. Echt niet.’

‘Hij is anders aardig ziek,’ zei mijn vader.

‘Hou je waffel!’

‘Je kunt maar beter op het ergste voorbereid zijn.’

De volgende dag vertelde mijn vader glunderend aan zijn collega’s wat zijn zoon had gezegd. Ook zij moesten lachen. De klootzakken. Diezelfde avond vertelden de mannen het aan hun vrouwen. Ook die moesten lachen. De snertwijven. Ze vonden me allerliefst. Konden die kinderen niet schattig uit de hoek komen? Al snel sloeg de hele gemeente zich op de knieën. Toen hielden ze op met lachen en gingen ze erover nadenken. Het was een goeie vraag, vonden ze: wie zou er als eerste gaan? Moesten ze misschien een ceremonie organiseren voor de inaugurele dode, met gepast eerbetoon? Dat mocht niet zomaar een begrafenis zijn, dat moest een echte show worden! Met een heleboel mensen! En ook een muziekband? De eerste begrafenis is een belangrijke gebeurtenis voor een stadje. Dat komt pas tot leven als het zijn eigen doden kan begraven. Alleen spooksteden exporteren hun doden.

De belangstelling voor mijn gezondheid kwam uit alle windstreken. Mensen stroomden toe voor het schouwspel. ‘Hoe gaat het met hem?’ hoorde ik ze mijn moeder vragen. ‘Goed!’ zei ze kortaangebonden. Ze wurmden zich langs haar om mijn slaapkamer binnen te komen. Ze moesten het met eigen ogen aanschouwen. Tientallen gezichten kwamen langs mijn slaapkamerdeur en wierpen verwachtingsvolle blikken naar binnen. Ze kwamen om mij uitgevloerd te zien liggen, bewegingloos, stervende. Desondanks babbelden ze heel wat af. Zodra mensen denken dat je dagen zijn geteld, worden ze opeens heel aardig tegen je. Pas op het moment dat je je in de wereld staande probeert te houden, slaan ze hun klauwen uit.

Dit ging uiteraard alleen over de volwassenen; de kinderen uit het dorp hielden het nog geen seconde bij me uit. Daarna leerde ik iets wat de moeite van het opschrijven waard is: de zieken horen niet bij de gezonden, wat ze verder ook met elkaar gemeen hebben.

Blijkbaar vielen ze de oude vrouw ook lastig. Ik hoorde hoe ze om haar bed dromden en op hun horloge keken. Ik snapte niet waar al die belangstelling vandaan kwam. Later hoorde ik dat er weddenschappen werden afgesloten. De oude vrouw was favoriet. Ik was het waagstuk en de stand was honderd tegen één. Bijna niemand zette op mij in. Ik denk dat niemand de dood van een kind in overweging wilde nemen, zelfs niet in het morbide raad-eens-wie-als-eerste-gaat-spelletje. Dat zat ze niet lekker.

‘Hij is dood! Hij is dood!’ hoorde ik op een middag luid roepen. Ik voelde mijn pols. Hartslag. Ik hees mezelf overeind en riep door het raam naar de oude George Buckley, de buurman die het dichtst bij ons woonde: ‘Wie? Wie is er dood?’

‘Frank Williams! Hij is van het dak gevallen!’

Frank Williams. Hij woonde bij ons in de straat, vier huizen verderop. Vanuit mijn raam kon ik zien hoe het hele dorp uitzwermde om naar zijn huis te gaan. Ik wilde het ook zien. Ik sleepte me uit bed, strompelde als een uitgewrongen dronkenlap mijn slaapkamer uit en door de gang naar buiten, het verblindende zonlicht tegemoet. Het was een heel gedoe om mijn pyjamabroek aan te houden, maar dat is een universeel probleem. Terwijl ik over ons hobbelige gazon wankelde, dacht ik aan Frank Williams, de morsdode kandidaat en verrassende winnaar van ons wedstrijdje. Vader van vier kinderen. Of waren het er vijf? Allemaal jongens. Hij was altijd bezig om een zoon te leren fietsen. Was het niet de ene die wiebelend langs mijn raam kwam rijden met een hysterisch vertrokken smoel, dan was het wel een andere. Ik had altijd de pest aan die Williams-bende omdat het van die trage leerlingen waren. Nu had ik medelijden met ze. Niemand zou zijn vader of moeder mogen verliezen door zoiets stoms. De rest van hun leven zouden die jongens moeten zeggen: ‘Tja. Mijn vader is van het dak gevallen. Verloor zijn evenwicht. Wat? Wat maakt het nou uit wat hij daarboven deed?’ Arme schapen. Het uitmesten van een dakgoot is geen reden om het leven te laten. Er valt geen enkele eer aan te behalen.

De nieuwsgierige meute die over de dode man gebogen stond, lette niet op dat kleine, zieke wurm dat ook kwam gluren. Ik presteerde het om door de benen van Bruce Davies te kruipen, de dorpsslager. Hij keek net naar beneden toen ik net naar boven keek. Onze blikken kruisten elkaar. Ik vond dat iemand hem moest sommeren om heel ver bij het levenloze karkas van onze dorpsgenoot uit de buurt te blijven. Die glimmende slagersoogjes bevielen me voor geen meter.

Ik bekeek Frank van dichtbij. Zijn nek was gebroken. Zijn hoofd was weggerold in een donkere plas bloed en hing geknakt tussen zijn schouders. Als een nek breekt, dan breekt ie echt. Ik schoof nog dichter naar hem toe. Zijn ogen stonden wijd open, maar daarachter zat niets meer, slechts een wezenloze spelonk. Ik dacht: zo ben ik straks ook. Het grote niets zal me verzwelgen zoals het Frank heeft verzwolgen. Vanwege de wedstrijd en mijn eigen aandeel daarin beschouwde ik zijn dood niet als een voorproefje van mijn eigen dood, maar als een echo ervan. Frank en ik zaten in hetzelfde schuitje, aan elkaar geklonken in een soort macaber huwelijk tot aan het einde der tijden – in remise, zo noem ik dat nu, die verwantschap tussen de levenden en de doden. Die is niet voor iedereen weggelegd. Je voelt het of je voelt het niet. Ik voelde het toen en ik voel het nu nog steeds. Ik voel het tot in elke vezel: een heilige, arglistige verbondenheid. Ik voel dat ze op me wachten totdat ik me vervoeg in hun heilige remise.

Ik liet mijn hoofd op Franks schoot rusten, sloot mijn ogen en liet me door de stemmen van de dorpsbewoners in slaap strelen.

‘Arme Frank,’ zei iemand.

‘Hij heeft een goed leven gehad.’

‘Wat deed hij daar eigenlijk op dat dak?’

‘Hij was tweeënveertig.’

‘Tweeënveertig is nog jong. Hij heeft geen goed leven gehad. Hij had een rotleven.’

‘Ik word volgende week vierenveertig.’

‘Wat doe jij nou?’

‘Laat los!’

‘Dit is mijn ladder. Ik heb ’m vorig jaar aan hem uitgeleend, maar later zwoer hij dat hij hem terug had gegeven.’

‘Hoe moet het met de jongens?’

‘Jemig … de jongens.’

‘Wat gaat er met hen gebeuren?’

‘Het zal wel loslopen. Ze hebben hun moeder nog.’

‘Maar niet deze trap. Die is van mij.’

Toen viel ik in slaap.

Ik werd weer wakker in mijn eigen bed, zieker dan ooit. De dokter zei dat ik mijn gezondheid teniet had gedaan door kruipend een halve kilometer naar mijn eerste lijk af te leggen, alsof mijn lichaam een klok was die ik had afgesteld om op daglicht te bezuinigen. Nadat hij was vertrokken, ging mijn moeder op de rand van mijn bed zitten, en met haar krachteloze gezicht een paar centimeter van het mijne biechtte ze me haast schuldbewust op dat ze zwanger was. Ik was te verzwakt om haar te feliciteren en lag daar maar te liggen terwijl ze me over mijn voorhoofd streelde, wat ik erg prettig vond en nog altijd vind, al is het aaien over je eigen voorhoofd niet echt kalmerend.

In de daaropvolgende maanden ging mijn gezondheid steeds verder achteruit. Ondertussen zat mijn zwangere moeder naast mijn bed en liet me haar buik voelen, die afgrijselijk begon op te zwellen. Soms voelde ik een trap of misschien wel een kopstoot van die foetus daarbinnen. Op een keer, toen ze dacht dat ik sliep, hoorde ik haar fluisteren: ‘Het is zo jammer dat jij hem niet zult meemaken.’

Op mijn meest kritieke moment, toen de Dood zijn lippen al stond af te likken, gebeurde er iets onverwachts.

Ik ging niet dood.

Maar ik bleef ook niet in leven.

Min of meer per ongeluk ging ik voor de derde optie: ik gleed in een coma. Toedeloe wereld, toedeloe bewustzijn, toedeloe licht, helaas pindakaas dood, hallo ether. Het was hels. De Dood stond met de armen wijd open en het leven hield ze over de borst gekruist, en ik zweefde ergens daartussen. Ik zat eigenlijk in niemandsland: wie in een coma ligt, kan niet eens naar de limbuswereld.

Coma

Mijn coma leek in niets op wat ik er later over heb gelezen; je hebt mensen die in coma raken terwijl ze midden in een grap zitten en tweeënveertig jaar later wakker worden om de uitsmijter te vertellen. Zij hebben deze decennia van vergetelheid ervaren als een momentopname in de leegte, alsof ze door een wormgat van Carl Sagan waren gekropen waar de tijd in een lus is gekruld en ze er in een zestiende van een seconde doorheen waren gevlogen.

Het is bijna onmogelijk de gedachten, beelden en gewaarwordingen tijdens mijn coma te beschrijven. Het was niet zozeer de nietsigheid, omdat er redelijk wat ietsigheid was (als je in coma ligt ben je met watdanookigheid blij), maar ik was te jong om chocola te kunnen maken van die ervaring. Wat ik wel kan zeggen is dat ik me een partij dromen en beelden te zien kreeg alsof ik een weiland vol papavers had afgegraasd.

En nee, ik ga niet proberen het onbeschrijflijke te beschrijven; ik hou het erop dat ik geluiden heb gehoord die ik nooit gehoord kon hebben en dingen zag die ik nooit gezien kan hebben. Wat ik ga vertellen klinkt vast krankzinnig – of erger nog, mystiek, en je weet dat ik geen mystieke neigingen heb – maar hier komt ie. Zie het onderbewustzijn als een grote container. Normaal gesproken staat het deksel de hele dag open en zolang je wakker bent, vloeien daar beelden, geluiden, ervaringen, percepties en waarnemingen in. Maar als er geen enkel wakend uur tussen zit, niet een, maanden of zelfs jaren niet, en dat deksel zit ondertussen potdicht, dan is het mogelijk dat de rusteloze geest, hongerend naar activiteit, tot op het diepst van de bodem in die container van het onderbewustzijn afdaalt en dingen oprakelt die daar zijn achtergelaten door vorige generaties. Dit is een jungiaanse verklaring en ik weet niet eens of ik die Jung wel mag, maar er staat verder weinig op de boekenplanken wat op afstand kan verklaren wat ik heb gezien en niet kan hebben gezien, of datgene wat ik gehoord heb rechtvaardigt, al kan ik het nooit gehoord hebben.

Misschien moet ik het anders stellen. Borges heeft ooit een kort verhaal geschreven getiteld De Aleph. In dat verhaal zit die Aleph verborgen onder de negentiende trede van een keldertrap, een mysterieus voorportaal naar elk punt in het universum – geen grapje, echt naar elk punt –, en als je door die poort kijkt, dan zie je, nou ja, alles dus. Ik ga uit van de hypothese dat er ergens in de rudimentaire resten van ons wezen zo’n zelfde doorkijkpoort zou kunnen bestaan, kalmpjes gehuisvest in een kier of een spleet of in de plooien van de herinnering aan je eigen geboorte. Alleen kunnen we die normaliter nooit bereiken of zien omdat de beslommeringen van het dagelijks bestaan er bergen met troep bovenop stapelen. Ik zeg niet dat ik hierin geloof, ik geef alleen maar de beste verklaring die ik tot nu toe heb kunnen vinden voor de oorsprong van die buitengewoon duizelingwekkende pirouettes van beelden en geluiden die voor mijn geestesoog en -oor wervelden en draaiden. Als de geest ogen kan hebben, waarom dan geen oren? Misschien geloof je ook niet dat de geest een neus kan hebben, maar dan vergis je je. En net als Borges kan ik het ook niet heel nauwkeurig omschrijven, omdat eerst de beelden gelijktijdig doorkwamen en later pas de geluiden, hetgeen betekent dat ik alles in die volgorde heb geregistreerd. Dus gebruik je eigen verbeeldingskracht, Jasper, als ik je een triljoenste ga vertellen van wat ik heb gezien:

Ik zag elke dageraad te snel opkomen en elke middag erop wijzen dat je beter op kon schieten en hoorde elke schemering ‘volgens mij haal je het niet’ fluisteren en de middernacht schokschouderend ‘morgen beter’ zeggen. Ik zag alle handen die ooit naar een onbekende hebben gezwaaid in de veronderstelling dat het een bekende was. Ik zag alle ogen die ooit knipoogden om iemand te laten weten dat hun belediging maar een grapje was. Ik zag alle mannen de toiletbril afvegen voordat ze urineerden, maar nooit daarna. Ik zag alle eenzame mannen staren naar etalagepoppen in de vitrines en denken: ik geil op een etalagepop. Nu wordt het sneu. Ik zag alle driehoeksrelaties en enkele vierhoeksrelaties en één knotsgekke zeshoeksrelatie in het achterkamertje van een zweterig Parijs café. Ik zag alle condooms die verkeerd werden omgedaan. Ik zag al het ambulancepersoneel dat in zijn vrije tijd vastzat in het verkeer wensen dat ze een stervende man op de achterbank hadden. Ik zag alle liefdadigheidsdonateurs naar de hemel knipogen. Ik zag alle boeddhisten gebeten worden door spinnen die ze niet dood mochten trappen. Ik zag alle vliegen tevergeefs tegen hordeuren aan knallen en de vlooien lachen als zij op huisdieren naar binnen werden gereden. Ik zag al het gebroken servies in Griekse restaurants en alle Grieken denken: cultuur is één ding, maar dit begint in de papieren te lopen. Ik zag alle eenzame mensen bang worden voor hun eigen katten. Ik zag alle kinderwagens, en wie beweert dat alle baby’s schattig zijn heeft niet dezelfde baby’s gezien als ik. Ik zag alle begrafenissen en alle kennissen van de overledene die blij waren met hun vrije middag. Ik zag alle horoscopen voorspellen dat een twaalfde van de wereldbevolking een familielid op bezoek zou krijgen die geld wilde lenen. Ik zag alle vervalsingen van prachtige schilderijen maar nooit vervalsingen van prachtige boeken. Ik zag alle bordjes met VERBODEN TOEGANG en VERBODEN UITGANG maar nooit een met VERBODEN TE VERGIFTIGEN of VERBODEN TE DODEN. Ik zag alle tapijten met brandplekjes en alle knieën met schaafplekjes van het tapijt. Ik zag alle wormen ontleed worden door leergierige kinderen en vooraanstaande wetenschappers. Ik zag hoe alle ijsberen en grizzlyberen en koalaberen werden gebruikt om dikke, knuffelbare mensen mee te duiden. Ik zag alle lelijke mannen een poging wagen bij opgewekte vrouwen die de fout maakten tegen ze te glimlachen. Ik kon in alle monden kijken en het is beslist afschuwelijk daarbinnen. Ik vloog met vogels mee en keek met hun ogen naar de mensen beneden op aarde, die zij behoorlijk actief vonden voor een stel pleekruinen …

Wat moest ik hier allemaal mee? Ik weet dat de meeste mensen het als een goddelijk visioen zouden hebben geïnterpreteerd. Ze hadden er de Here zelf nog in kunnen ontdekken, die hun tegemoet sprong als een gewijd duveltje uit een doosje. Ik niet. Ik zag slechts de mens in al zijn onbenullige onnozelheid. Die beelden bepaalden mijn perspectief op de wereld, zeker wel, maar ik denk niet dat het een bovennatuurlijk geschenk was. Ooit vertelde een meisje me dat ik door zo te denken de boodschap van God weigerde te zien en dat ik eigenlijk zou moeten rondlopen met een ziel vol spirituele salonwijsheden. Dat klinkt leuk, maar wat moet ik ermee? Het zit niet in me. Mocht het Gods bedoeling zijn geweest om mij iets duidelijk te maken met die hele visuele lawaaisoep, dan heeft hij op het verkeerde paard gewed. Het zit in mijn DNA gekerfd dat ik niet bij machte ben om de sprong naar gelovigheid te maken. Sorry, Heer. Wat voor de een ’n brandend braambos is, is voor de ander een aansteker.

Deze geestestoestand moet zes maanden geduurd hebben. In de buitenwereld werd ik gewassen en gevoed via buisjes; mijn darmen en blaas werden geleegd, mijn ledematen gemasseerd, en mijn lichaam gepositioneerd in houdingen waar mijn verzorgers om konden lachen.

Toen kwam de kentering: de Aleph, als dat ’m tenminste was, werd onverwacht en zonder poespas teruggezogen naar zijn schuilplekje en alle beelden verdwenen prompt. Joost mag weten door welk mechanisme de deksel van de container werd gelicht, maar hij ging net wijd genoeg open om een stortvloed aan geluiden binnen te laten stromen; mijn gehoor kwam terug en ik was klaarwakker, maar nog altijd blind en stom en verlamd. Maar ik kon horen. En wat ik hoorde was de stem van een man die ik niet herkende, maar hij kwam luid en glashelder door en zijn woorden klonken machtig en archaïsch en angstaanjagend:

Zelfs de ochtendsterren zullen niet verschijnen; die dag verwacht vergeefs de komst van het licht en zal nooit de wimpers van het morgenrood zien. Hij opende de deuren van mijn moeders schoot en hij hield het ongeluk niet voor mij verborgen.

Waarom ben ik niet in haar schoot gestorven, niet gestikt toen ik ter wereld kwam!

Ik mocht dan verlamd zijn, vanbinnen voelde ik mijn organen beven. De stem vervolgde:

Waarom geeft God het licht aan ongelukkigen, het leven aan verbitterden? Zij wachten op de dood die uitblijft, ze zoeken naar hem, meer dan naar schatten; hun vreugde kent geen grenzen; ze jubelen als ze hun graf gevonden hebben. Waarom geeft God het licht aan hem voor wie de weg verborgen blijft, wie hij de weg verspert?

(Later vernam ik dat de stem bij Patrick Ackerman hoorde, een lid van onze gemeenteraad die me de hele Bijbel vers voor vers voorlas. Zoals je heel goed weet, Jasper, geloof ik niet in het lot of in lotsbestemming, maar ik vind het erg interessant dat op het moment dat het geluid weer aansprong en de luisterknop werd ingeschakeld, mijn gehoor met uitgerekend deze woorden werd verwelkomd.)

Met de terugkeer van mijn bewustzijn en mijn gehoor voelde ik instinctief aan dat mijn gezichtsvermogen ook snel terug zou komen, met de tastzin in zijn kielzog zodat ik mezelf weer kon bepotelen. Kortom, Het Leven. Ik was op de weg terug.

Maar voor mijn comeback was er nog een lange weg te gaan, en die was geplaveid met stemmen. Het was een ware vocale optocht – oude flemende stemmen, jonge expressieve stemmen, rasperige keelkankerstemmen – en de stemmen zaten vol woorden en de woorden vertelden verhalen. Pas veel later ontdekte ik dat ik door de gemeenschap tot een soort project was bestempeld. Een of andere dokter achtte het noodzakelijk dat er tegen me werd gepraat en daar ons nieuwe dorp wegkwijnde door werkloosheid, kwamen al die semi-altruïstische zielen die de hele dag niks te doen hadden, in hordes opdraven. Het grappige is dat ik het later hier en daar nog heb nagevraagd, maar niemand vermoedde indertijd dat ik daadwerkelijk luisterde. Want ik luisterde wel degelijk: ik slorpte het allemaal op. En het was meer dan opslorpen: ik sloeg alles op. Misschien kwam het door de blinde, verlamde toestand waarin ik gevangenzat, maar de opmerkelijkste noot in dit geheel is dat de boeken die mij werden voorgelezen, in mijn geheugen werden gebrand. Het was als bovennatuurlijk onderwijs; ik kan ze nog altijd woord voor woord citeren, al die boeken die aan mij werden voorgelezen gedurende mijn coma.

Toen het duidelijk werd dat mijn einde nog niet in zicht was en ik misschien wel voor eeuwig in deze versteende toestand zou blijven, nam het aantal stemmen allengs af totdat er nog maar één overbleef: die van mijn moeder. De rest van het dorp hield het voor gezien, maar mijn moeder bleef stug doorlezen. Mijn moeder, een vrouw die slechts enkele jaren eerder haar thuisland had achtergelaten en van haar levensdagen nog nooit een Engels boek in handen had gehad, ploeterde zich nu noest door honderden boeken heen. En het verrassende resultaat was dat zij niet alleen míjn brein bevoorraadde met woorden, gedachten, ideeën en gewaarwordingen, maar ook dat van haarzelf. Het was alsof er enorme vrachtwagens, volgepakt met woorden, onze schedelpan binnenreden en hun vracht linea recta in onze hersens dumpten. Al die ongebreidelde verbeeldingskracht verlichtte en verruimde onze geest met verbijsterende verhalen over heldendaden, verscheurde liefdes, romantische taferelen uit verre landen, filosofieën, mythen, geschiedenissen van volkeren die opkwamen, ten onder gingen, afbrokkelden en in zee tuimelden, avonturen met krijgers en priesters en boeren en monsters en veroveraars en serveersters en Russen die zó neurotisch waren dat je uit pure ellende je eigen kiezen wilde trekken. Het was een opwindende rimboe van legendes die mijn moeder en ik gelijktijdig ontdekten, en al die schrijvers en filosofen en verhalenvertellers werden onze idolen.

Pas veel later, toen er aan mijn moeders geestesgesteldheid werd getwijfeld, bedacht ik wat er zich afgespeeld moest hebben in dat eenzame hoofd vol frustraties als ze al die verbluffende boeken hardop zat voor te lezen aan haar bewegingloze zoon. Welk effect hadden al die woorden op haar, in die martelende rust van mijn slaapkamer terwijl de vrucht van haar lendenen er als een dood lammetje bij lag? Ik zie zo voor me hoe haar geest kermend werd opgerekt als een gefolterd lichaam op de pijnbank. Ik zie zo voor me hoe ze zat te broeden op wat ze las. Ik zie zo voor me hoe al die meedogenloze, beeldschone waarheden de betonnen omheining rondom haar belevingswereld bestormden en omverwierpen. Het moet een slopende en onthutsende beproeving voor haar zijn geweest. Als ik bedenk welke gedaanteverandering zij zoveel later onderging, welke gedementeerde tragedie ze werd in het staartstuk van haar jonge leven, dan kan ik me bij mijn moeder de kwellende vreugde voorstellen van de lezer die voor het eerst van zijn leven al die zielenroerselen gewaarwordt en ze stuk voor stuk blijkt te herkennen.

Het spel

Kort na mijn achtste verjaardag werd ik wakker. Van de ene dag op de andere. Vier jaar en vier maanden nadat ik in een coma was gegleden, gleed ik er ook weer uit. Niet alleen konden mijn ogen zien, ik kon zelfs met mijn oogleden knipperen. Ik deed mijn mond open en vroeg om limonade – ik had behoefte aan zoetigheid. Alleen in de film vragen mensen die bij bewustzijn komen om water. In het echte leven denk je aan cocktails met brokken ananas en parapluutjes.

Er verschenen veel opgewekte gezichten in mijn slaapkamer in die week na mijn terugkeer in het land der levenden. Men leek oprecht blij me weer te zien en iedereen zei ‘welkom terug’, alsof ik heel lang op reis was geweest en elk moment de cadeautjes tevoorschijn kon halen. Mijn moeder smoorde me bijna en bedekte mijn handen met vochtige zoentjes die ik nu tenminste weer aan mijn pyjama kon afvegen. Zelfs mijn vader was in een jubelstemming nu hij niet langer die beklagenswaardige vent was met die stiefzoon uit dat macabere circus, de Amazing Sleeping Kid-attractie. Maar de kleine vierjarige Terry, die verstopte zich. Mijn abrupte wedergeboorte was een te grote schok. Mijn moeder had hem met dichtgeknepen keel geroepen om naar zijn broer te komen kijken, maar Terry was in geen velden of wegen te bekennen. Ik was nog te moe en te zwak om het me aan te trekken. Pas later, toen ons leven een dramatische wending nam, stond ik erbij stil welke invloed dit alles op de kleine Terry moet hebben gehad. Die moest opgroeien naast een lijk waarvan ze zeiden ‘Die griezelmummie daar is je broer’ terwijl zijn geest nog volop in ontwikkeling was. Wat moet dat eng voor hem zijn geweest, vooral als ’snachts het maanlicht op mijn versteende gelaat viel en mijn starre kijkers op dat arme wurm waren gefixeerd alsof ze expres voor dat doel waren gegalvaniseerd, alleen maar om naar hem te kunnen staren.

Op de derde dag van mijn wederopstanding kwam mijn vader binnenstormen. ‘Laten we jou eens uit bed halen,’ zei hij. Samen met mijn moeder greep hij me bij de armen en hielp me uit bed. Mijn benen waren trieste, dode aanhangsels, dus ze sleepten me de kamer door alsof ze een straalbezopen vriend de kroeg uit escorteerden. Mijn vader kreeg een inval. ‘Hé! Je bent vast vergeten hoe je eruitzag!’ Hij had gelijk. Ergens in mijn geheugen zwom een schimmig beeld van een jong jongensgezichtje rond, al wist ik niet zeker of ik het zelf was of iemand die ooit een pesthekel aan me had gehad. Met mijn onwillige blote voeten in mijn kielzog zeulde mijn vader me naar de badkamer, zodat ik mezelf kon bekijken in de spiegel. Ik bood een verpletterende aanblik. Zelfs lelijke mensen weten wat schoonheid is als ze die niet zien.

Terry kon me niet eeuwig blijven ontlopen en het werd tijd dat we fatsoenlijk aan elkaar werden voorgesteld. Nadat de geanimeerde stroom felicitaties voor mijn verrijzenis was opgedroogd, kwam hij op een dag de slaapkamer in. Hij ging op zijn bed op en neer zitten wippen, met zijn handen stijf om zijn knieën geslagen zodat ze niet weg zouden vliegen.

Ik lag in bed naar het plafond te staren en trok de dekens op tot aan mijn kin. Ik kon mijn broer horen ademen. Ik hoorde mezelf ook ademen – wie niet? De lucht gierde luidruchtig door mijn strot. Ik voelde me opgelaten en idioot. Ik dacht: hij praat wel als hij daaraantoe is. Mijn oogleden wogen een ton, maar ik gunde ze niet de lol van het dichtvallen. Ik vreesde dat het coma nog altijd op de loer lag.

Het kostte Terry een uur om de afstand tussen ons te overbruggen.

‘Je hebt flink doorgeslapen,’ zei hij.

Ik knikte, maar had geen idee wat ik tegen hem moest zeggen. Het was overweldigend om mijn broertje te zien. Ik was ontroerd en wilde hem dolgraag een knuffel geven, maar het leek me beter nog wat afstand te bewaren. En ik kon er bovendien niet bij hoe wij uiterlijk verschilden. Ik wist dat we andere vaders hadden, maar zo te zien had mijn moeder geen enkel dominant gen in haar lichaam. Ik had een vettig gele huid, een spitse kin, bruin haar, een lichte overbeet en mijn oren lagen zo plat tegen mijn schedel dat het altijd leek alsof er iemand langs moest; Terry daarentegen was gezegend met dik blond haar en blauwe ogen, een grijns als in een tandpastareclame en guitige oranje sproetjes op zijn lichte huid. Zijn trekken hadden de perfecte symmetrie van een kindmodel.

‘Wil je mijn holletje zien?’ vroeg hij opeens. ‘Ik heb een kuil gegraven achter in de tuin.’

‘Later, mate. Ik ben een beetje moe.’

‘Kom op,’ zei mijn vader nors. Hij stond op de drempel naar me te staren. ‘Je hebt frisse lucht nodig.’

‘Ik kan nu niet,’ zei ik. ‘Ik voel me veel te slap.’

Teleurgesteld gaf Terry een klopje op mijn uitgebluste benen en rende naar buiten om te spelen. Ik zag door het raam hoe dat balletje energie bloembedden vertrapte en als een vurige streep in en uit de kuil sprong die hij had gegraven. Terwijl ik naar hem keek, bleef mijn vader in de deuropening staan, met een priemende blik en een vaderlijke hoonlach.

Dit is het geval. Ik had in de afgrond gekeken, in de gele ogen van de dood, en nu ik weer terug was in het land der levenden, wilde ik nu zonneschijn? Wilde ik de bloemen kussen? Wilde ik naar buiten rennen om te spelen en te roepen ‘Het leven! O, dat heerlijke leven!’? Nou nee, niet echt. Ik wilde in bed blijven liggen. Het is moeilijk uit te leggen. Het enige wat ik kan zeggen is dat er tijdens mijn coma een verlammende luiheid in me was gesijpeld, een luiheid die door mijn aderen vloeide en tot in de laatste vezel was bestendigd.

Nog geen zes weken na mijn versufte ontwaken vonden mijn ouders en de artsen dat ik wel weer naar school kon, al deed lopen nog zoveel pijn dat ik erbij kromtrok als een geschroeide eucalyptus. De jongen die een aanzienlijk deel van zijn kindertijd had weggedut, werd geacht om onopvallend weer terug te keren in de maatschappij. Aanvankelijk werd ik nog met nieuwsgierigheid onthaald. ‘Heb je veel gedroomd?’ ‘Kon je de mensen horen praten?’ ‘Laat je doorligplekken eens zien! Toe nou!’ Maar wat je tijdens een coma niet leert, is opgaan in je omgeving (of iedereen om je heen moet ook hebben geslapen) en ik had maar een paar dagen de tijd om dat uit te vogelen. Uiteraard ging ik daarbij de mist in, want nog geen twee weken later gingen ze in de aanval. Duwen, slaan, sarren, schelden, uitjouwen, broek omlaag trekken, tong uitsteken, en daarna maakten ze me helemaal gek met hun stilzwijgende minachting: bij ons op school zaten bijna tweehonderd leerlingen en ze staken vierhonderd middelvingers omhoog. Het voelde als een spijkerbed.

Ik kon niet wachten tot de schoolbel ging en ik thuis weer onder de wol kon kruipen. Ik kon de hele dag wel in bed blijven. Ik vond het heerlijk om languit te liggen, leeslampje aan, alleen onder de lakens met de dekens aan het voeteneinde opgekruld als vetrollen. Mijn vader was toen werkloos (de gevangenis was klaar en het lintje was al ceremonieel doorgeknipt terwijl ik nog in coma lag), en op elk willekeurig moment van de dag kwam hij schreeuwend mijn kamer binnenzeilen ‘JE NEST UIT! JEZUS! HET IS SCHITTEREND WEER BUITEN!’ Zijn razernij vertiendubbelde als Terry dan ook op bed lag. Je neemt dit misschien niet zomaar van me aan, maar op de een of andere manier was ik zelfs als jeugdige gehandicapte nog een held in Terry’s ogen. Hij adoreerde me. Hij idealiseerde me. Als ik de hele dag op bed lag, lag Terry ook de hele dag op bed. Als ik moest overgeven, stak Terry zijn vingers in zijn keel. Lag ik onder de dekens opgerold als een balletje machteloos te rillen van de koorts, dan lag Terry ook opgerold te rillen. Lief was het.

Mijn vader stierf duizend doden voor zijn enige echte zoon; hij bundelde al zijn mentale krachten voor de afgrijselijkste toekomstvoorspellingen en ze waren allemaal mijn schuld.

Op een dag kreeg hij een ingeving en voor een vader was het niet eens een slechte. Als je een kind hebt dat een ongezonde obsessie koestert, dan is er maar één manier om hem af te leiden: je vervangt de ongezonde obsessie door een gezonde. De obsessie die mijn vader uitkoos om Terry uit zijn invalidenmanie te trekken, was zo Australisch als een spinnenbeet in je knieschijf.

Sport.

Het was kerst. Terry kreeg een voetbal. Mijn vader zei: ‘Kom, laten wij samen die bal maar ’es gaan overgooien.’ Terry weigerde, omdat hij wist dat ik binnen moest blijven. Maar mijn vader hield voet bij stuk en sleepte het schreeuwende en tegenspartelende ventje naar buiten, het zonnetje in. Ik kon ze door mijn slaapkamerraam zien. Terry deed alsof hij mank liep. Als mijn vader de bal gooide, hobbelde Terry heel zielig over het veld om hem te vangen.

‘Schei uit met die mankepoot!’

‘Ik kan er niets aan doen!’

‘Er is niks mis met je been!’

‘Welles!’

Mijn vader spuwde van afkeer en liep grommend het huis in met een hoofd dat barstte van de bemoeizuchtige voornemens – zoals een liefhebbende vader betaamt. Wilde zijn plan aanslaan, dan moest hij zijn gezonde zoon bij zijn zieke nepzoon uit de buurt houden; ziekte beschouwde hij überhaupt als een combinatie van luiheid en zwakte, iets waar alleen een slapjanus aan toegaf. Bij ons thuis was een kuchje al bewijs van een afstotelijk karakter. Toch was hij op de keper beschouwd geen slechte kerel en hij had ook zijn portie tegenslag wel gehad, maar hij behoorde nou eenmaal tot het slag mensen dat nog nooit één dag van zijn leven ziek was geweest (behalve als hij misselijk werd van de onbetaalde rekeningen) en kende verder ook niemand die ziek was geweest. Zelfs zijn eigen ouders waren gestorven zonder een langgerekt ziekbed (busongeluk). Ik weet dat ik dit al eerder heb gezegd, maar als ik één ding van mijn jeugd heb opgestoken, dan is het wel dat het verschil tussen arm en rijk geen moer voorstelt. Het is de kloof tussen ziek en niet-ziek die gewoon niet valt te overbruggen.

De volgende ochtend sleepte mijn vader met twee koffers en Terry met zijn been; ze klommen in onze gezinswagen en verdwenen achter opstuivende stofwolken. Toen ze twee maanden later terugkwamen, vertelde Terry opgewonden dat ze het plaatselijke rugbyteam overal achterna waren gereisd en al hun wedstrijden hadden bezocht. Na een paar weken kreeg het team de twee in de gaten, en ontroerd door de toewijding van dat ogenschijnlijk manke kereltje benoemden ze mijn kreupele broer tot hun officieuze mascotte. Mijn vader stortte zijn hart bij hen uit zodra hij zijn kans schoon zag. Hij vertelde hun alles over mijn verderfelijke invloed op Terry en smeekte ze om hem te helpen de ware Australische spirit weer in het linkerbeen van zijn jongste zoon terug te brengen. Hij wist het voltallige team te paaien en ze vervulden deze taak met trots. Terry werd op hun schouders naar het midden van het ongerepte groene veld gedragen; onder de verhitte adem van de zon brachten ze hem de finesses van hun sport bij, en omdat hij dolgraag indruk op ze wilde maken werd hij als vanzelf gestimuleerd om steeds minder te hinken. En tegen de tijd dat Terry terugkeerde van de tweemaandelijkse rondreis, was hij genezen van zijn manke been en tot een ware kleine sportheld uitgegroeid. Mijn vader was niet gek. Terry had het licht gezien.

Na zijn terugkeer ging hij bij het plaatselijke rugbyteam. Het ging er in die tijd ruig aan toe – ouders keken in de kille herfstschemer toe hoe de toegetakelde snoetjes van hun kinderen tegen elkaar beukten, en sidderden dan in vervoering. Hun kroost was zich aan het bewijzen en al verlieten ze het veld met een pruik van geklonterd bloed, ze konden hun ouders geen groter plezier doen. Ook in Australië is ontgroening geen peulenschil.

Het was al snel duidelijk dat Terry een natuurtalent was, de absolute ster van het veld. Om hem dwars door al die spichtige atleetjes te zien tackelen, passen, manoeuvreren, wegduiken en blokken, daar kreeg je vlekken van op je ogen. Hij rende als een bezetene, op-en-top geconcentreerd. Terry onderging zelfs een metamorfose zodra hij dat groene veld betrad, zowel in karakter als in houding. Hij mocht dan in elke denkbare situatie de clown uithangen, als het op sport aankwam had hij geen greintje humor; zodra er op het fluitje werd geblazen, stond hij net zo bloedserieus tegenover die keiharde ovale bal als een cardioloog tegenover sponzige, ovale harten. Terry had, net als ik en net als waarschijnlijk iedere andere Australiër, een aangeboren aversie jegens autoriteit. Hij was van nature immuun voor elke vorm van opgelegde discipline. Als iemand hem zou zeggen dat hij een stoel moest pakken op het moment dat hij net wilde gaan zitten, zou hij ongetwijfeld die stoel uit het eerste het beste raam smijten. Maar op het gebied van zelfdiscipline was hij een zenmeester. Hij was niet te stuiten. Terry rende nog rondjes in de tuin als de grote volle maan als een zeepbel opsteeg. Als het buiten stormde, staalde hij zijn lichaam met sit-ups en push-ups en als de zon achter het gevangenisgebouw verdween, ploeterden zijn laarzen nog door natte grashompen en modderpoelen.

Die zomer schreef Terry zich in voor het plaatselijke cricketteam en alweer schitterde hij vanaf dag één. Als bowler was hij snel en secuur; als slagman was hij dodelijk en krachtig; als veldspeler waren zijn ogen scherp en zijn reflexen bliksemsnel. Zijn natuurtalent was bijna onnatuurlijk. Iedereen had de mond vol van Terry Dean. En raad eens wie er als eerste in het water lag toen ze het nieuwe zwembad openden? De gast die het had aangelegd. En wie kwam pal na hem? Terry! Nou vraag ik je: kan een lichaam ook een genie zijn? Spieren ook? Pezen? Botten? Je had hem eens moeten zien in dat zwembad. En kalm dat ie was! Als de andere jongens vlak voor een wedstrijd bibberden op de startblokken, stond Terry erbij alsof hij op de bus wachtte. En opeens klonk die knal van het startschot! Hij was zo vlug dat je zijn snoekduik niet eens kon registreren; hij gleed door het water alsof hij met een trekhaak aan een jetski hing. Ik was er altijd bij, zodat Terry door zijn held bejubeld kon worden. En al stond ik half weggedoken in de achterste rijen, ik joelde het hardst van allemaal. God, dat zwemcircus altijd! Ik kan het me nog zo voor de geest halen: de echo van plonzende ledematen en blote natte voeten die op de koude soppende tegels van het binnenbad kletsten, het chloorwater met een lucht die zo sterk was dat een lijkbalsemer er heimwee van zou krijgen, het zuigende geluid waarmee een badmuts van een schedel werd getrokken, het water dat uit een duikbril droop. En die jongens vonden het helemaal te gek. Het was alsof iemand had gezegd: ‘Water is van levensbelang voor mensen, hopla, erin!’ En erin gingen ze. En ze waren zielsgelukkig.

Terry was het allergelukkigst. Waarom ook niet? Ster in rugby, ster in cricket, ster in het zwembad. De gemeente had haar eerste lokale beroemdheid en nog mooier was dat hij nog maar zeven jaar oud was. Zeven! Nog maar zeven! Hij was de Mozart van de sport, een wonderkind zoals nooit eerder aanschouwd. De gemeenschap lag aan zijn voeten en hij werd door talloze door liefde benevelde ogen gestreeld en aangemoedigd. Het heeft geen zin om te ontkennen dat dit heldenverering in zijn zuiverste vorm was. Ook de regiokrant sloeg op de trom voor die geweldige Terry Dean. Toen een van de stadskranten een artikel publiceerde over jonge sporters die beslist geschiedenis zouden gaan schrijven en Terry ook op die lijst voorkwam, ging mijn vader bijna dood van blijdschap.

Voor de duidelijkheid: er was geen sprake van broederlijke rivaliteit tussen ons. Geen spatje jaloezie van mijn kant, en al voelde ik me net zo verwaarloosd als zo’n uitgebrande auto in verlaten buitenwijken, ik was trots op mijn broer de sportheld. Maar ik maakte me ook zorgen: ik was de enige die in de gaten had dat de sport meer voor hem betekende dan techniek en atletisch vermogen.

Het was niet zijn speelstijl waardoor het me ging dagen, maar de manier waarop hij naar sport keek als hij tussen het publiek zat. Om te beginnen kon je vlak voor de wedstrijd begon geen woord meer uit hem krijgen. Het was de enige keer in mijn leven dat ik iets van onrust bij hem bespeurde. En ik heb hem in de rechtszaal meegemaakt waar hij op het punt stond om levenslang te krijgen, dus ik weet waar ik het over heb.

Als we ergens naar een wedstrijd gingen kijken, was hij compleet in vervoering – Terry beschouwde die sportarena als een mysterieuze, mystieke ruimte. Zodra het eerste fluitsignaal klonk, schoot hij met een ruk overeind en volgde de wedstrijd gespannen, met zijn mond half open en zijn ogen vastgekleefd aan elke beweging. Het raakte hem tot in zijn ziel. Het was alsof er een taal werd gesproken die alleen hij verstond. Hij kreeg een intense verhevenheid over zich, alsof hij iets heiligs aanschouwde – wie in de laatste dertig seconden een goal wist te maken, werd in zijn ogen onsterfelijk. Na elke wedstrijd, gewonnen of verloren, leek zijn hele ziel over te lopen van geluk, alsof hij in een staat van religieuze euforie verkeerde! Als zijn team scoorde, zat hij letterlijk te rillen. Ik heb het met mijn eigen ogen gezien en het interesseert me geen zier wat anderen denken, maar een jonge knul die beeft van religieuze euforie is simpelweg eng. En een gelijkspel trok hij niet. Er viel niet met hem te praten na een gelijkspel. Hij kon ook razend worden om een foute beslissing van de scheids. Als ik voorstelde ‘zullen we naar huis gaan?’, draaide hij zich langzaam naar me toe; gekwelde blik in de ogen, vertraagde ademhaling. Het leek dan warempel wel of hij leed voelde. Na een teleurstellende wedstrijd moesten we thuis altijd op onze tenen lopen (wat geen sinecure is op krukken).

Zoals gezegd, ik zat heel anders in mijn vel dan Terry. Zijn bewegingen waren losjes, soepel, naturel en lenig; de mijne waren zwoegend, pijnlijk, aarzelend en inefficiënt. Maar het hemelsbrede verschil tussen hem en mij kwam het meest tot uiting in onze obsessies, die werkelijk compleet uiteenliepen – en polaire obsessies kunnen een ware splijtzwam vormen. Als iemand bijvoorbeeld zwelgt in monomanie omdat hij zijn ware liefde niet heeft gevonden en zijn vriend is een acteur die er alleen maar in geïnteresseerd is of God hem de juiste neus heeft gegeven, dan verrijst er een muurtje tussen die twee en monden conversaties al snel uit in wedijverende monologen. Iets dergelijks gebeurde ook tussen Terry en mij. Terry had het alleen maar over zijn sporthelden. Ik veinsde enige belangstelling, maar wat is nou de lol van heldenverering? Dat jij denkt net zo heroïsch te kunnen zijn als je held. En eerlijk gezegd werd ik nauwelijks warm of koud bij de gedachte om een goal te scoren of een sprintje te trekken. Dagdromen over onstuimige mensenmassa’s die joelden ‘O, wat is hij toch snel!’, kon me niet bekoren. Ik had dus duidelijk behoefte aan een heel ander soort held.

Terry’s obsessie ging uiteindelijk zijn hele leven beheersen; alles, van maaltijden tot naar de plee gaan, was een ongewenst intermezzo voor de tijd waarin hij kon spelen, trainen en nadenken over sport. Kaartspelletjes vond hij saai, boeken vond hij saai, slaap vond hij saai, God vond hij saai, voedsel vond hij saai, genegenheid vond hij saai, onze ouders vond hij saai, en op een gegeven moment vond hij mij ook saai. We kibbelden over de lulligste dingetjes en vooral over mijn houding; nu hij in het prettige gezelschap verkeerde van kinderen die niet de hele dag op hun nest lagen te kreunen, begonnen mijn predominante negativisme en mijn onvermogen om plezier te hebben aan hem te vreten. Hij ging op de kleinste dingen letten: het beviel hem niet zoals ik mensen met mijn kruk op de schouder tikte als ik erlangs wilde; het beviel hem niet zoals ik bliksemsnel doorhad waar iemand het meest trots op was en dat dan onmiddellijk ridiculiseerde om hem onderuit te halen; hij werd doodmoe van mijn intense wantrouwen jegens alles en iedereen, van kerkdeuren tot glimlachjes.

Helaas zag Terry mij in een tijdsbestek van enkele maanden zoals ik was: een elfjarige sikkeneur, een zure, depressieve, agressieve, verwaande, lelijke, valse, bijziende, misantropische knul – je kent ze wel. De tijden waarin hij me overal achternaliep, mijn hoestje na-aapte en voorwendde net zoveel stekende pijnscheuten in zijn onderbuik te voelen als ik, waren een zoete maar verre herinnering. Nu ik erop terugkijk is het makkelijk te begrijpen dat Terry’s boosheid en verwijten voortkwamen uit frustratie en liefde: hij begreep maar niet waarom ik ook niet net zo blij en vrij in het leven stond als hij. Maar toentertijd zag ik alleen maar verraad. Het was alsof alle onrechtvaardigheid van de hele wereld samengebald in één krachtige windvlaag mijn kant op waaide.

Nu ik mijn enige bondgenoot kwijt was, wilde ik me alleen nog maar verschuilen, maar in een klein stadje is de anonimiteit ver te zoeken, verdomme. Duisternis, ja. Anonimiteit, nee. Je kunt niet over straat of er is altijd wel iemand die ‘hallo’ zegt of naar je lacht. Het beste wat je kunt doen is plekken opzoeken waar iedereen een pesthekel aan heeft. En jazeker, zelfs in een kleine gemeente zijn er nog oorden die door iedereen worden gemeden – je hoeft alleen maar in gedachten een lijstje op te stellen en dan kun je daar ongestoord je eigen leven leven zonder dat je je in je slaapkamer hoeft te verschansen. In onze gemeente had je zo’n kroeg, en Lionel Potts was de eigenaar. Niemand zette daar een voet over de drempel omdat Lionel de meest gehate man was uit het hele dorp en omstreken. Iedereen had de pest aan hem en ik had geen idee waarom. Omdat hij ‘een rijke stinkerd’ was, zeiden ze. Ze dachten: wat verbeeldt hij zich wel niet, dat hij zich nooit zorgen hoeft te maken over de huur. De gore lef!

Ik vroeg me af of er soms iets geheimzinnigs was aan Lionel, iets sinisters. Ik kon me niet voorstellen dat mensen alleen een hekel aan hem hadden vanwege zijn rijkdom, want het was me allang opgevallen dat iedereen zich uitsloofde om rijk te worden; ze deden immers mee aan de loterij, bedachten plannetjes om snel rijk te worden en aan paardenraces hadden ze ook geen broertje dood. Dus hoe kon je nou een hekel hebben aan precies datgene waar je zelf zo naar zat te hengelen?

Lionels café was spaarzaam verlicht en de tafels en lange banken van donker hout deden me denken aan een Spaanse taveerne of aan een stal voor mensen. Hier en daar was een varen neergezet en aan de muur hingen schilderijen van protserig uitgedoste mannen op paarden en een serie zwart-witfoto’s van een heleboel oude, imposante bomen op de plaats waar nu de apotheek was. Van ’smorgens vroeg tot ’savonds laat was er geen kip te bekennen; ik was de enige gast. Lionel mopperde tegen zijn dochter dat hij de tent moest opdoeken als dat zo doorging en ondertussen keek hij nieuwsgierig naar mij; hij vroeg zich vast af waarom ik als enige niet meedeed aan de boycot. Soms staarde die dochter ook.

Caroline was elf jaar oud en lang en dun, en als ze tegen de toog leunde had ze altijd haar mond half open, alsof ze zich ergens over verbaasde. Haar ogen waren groen en haar haar had de kleur van goudgele appels. Ze had nog geen tietjes, maar wel gespierde armen en schouders; ik weet nog dat ik toen dacht dat ze mij in een gevecht makkelijk de baas zou zijn en wat een afgang dat zou zijn. En op haar elfde bezat ze al datgene wat later geperfectioneerd zou worden op de Parijse catwalk – een pruilmondje. Toen besefte ik het nog niet, maar met pruilmondjes zit het zo: ze suggereren een tijdelijke staat van ontevredenheid die mannen ertoe aanzet om het zo’n meisje naar de zin te maken. Als ik dat pruilmondje gelukkig maak, ben ik ook gelukkig, denk je. Het is maar een heel recent bliepje in onze evolutie, die pruillip. In het paleozoïcum hadden mannen er nog geen weet van.

Ik zat in het donkerste hoekje van het café en keek toe hoe Caroline kratten met flessen uit de kelder tilde. Zij noch haar vader bemoeide zich met me en overdreven aardig waren ze ook niet – terwijl ik nota bene hun enige klant was –, maar ik dronk mijn milkshakes en mijn cola en las mijn boeken en overdacht mijn gedachten, en met een leeg notitieblok voor mijn neus deed ik mijn uiterste best enige logica te ontwaren in de woorden en beelden die tijdens mijn coma waren komen aanwaaien. Caroline kwam me elke dag mijn drankjes brengen, maar ik was te verlegen om iets te zeggen. Als zij ‘Hallo’ zei, zei ik ‘Oké’.

Op een dag ging ze tegenover me zitten met een gezicht dat in een wrede schaterlach dreigde uit te barsten. ‘Iedereen loopt weg met je broer,’ zei ze.

Ik viel bijna van mijn stoel, want ik was het totaal niet gewend dat er tegen me werd gepraat. Ik herstelde me en zei toen heel wijs: ‘Ach, je weet hoe mensen zijn.’

‘Ik vind ’m een uitslover.’

‘Ach, je weet hoe mensen zijn.’

‘En erg blij met zichzelf.’

‘Ach ja.’

En dat was het. De enige in de hele gemeente die niet dweepte met mijn broer was het meisje op wie ik besloot verliefd te worden. Waarom ook niet? Zelfs de Kennedy’s moeten een zekere vorm van broederconcurrentie hebben gekend. Caroline ging net als iedereen naar de wedstrijden, maar alles wees erop dat ze een grondige hekel had aan Terry. Steeds als het publiek overeind sprong om te applaudisseren, bleef zij zo onbewogen als een boekenplank in de bibliotheek en haar enige gebaar was een verbijsterde hand voor haar mond alsof ze net slecht nieuws had gekregen. En je had haar eens moeten zien toen Terry een keer het café binnenstormde om me op te halen voor het avondeten. Ze zei boe noch bah en keurde hem geen blik waardig – en met enige gêne geef ik toe dat ik best wel van dat tafereeltje genoot, want vijf minuten lang proefde Terry een beetje de smaak van die smerige kikker die me rotdag na rotdag door de strot werd geduwd.

Daarom ging Caroline Potts de kronieken in als mijn eerste vriend. Elke dag zaten we samen in dat café te babbelen en ik was eindelijk in staat de kooi naar mijn opgekropte gepieker open te zetten, waardoor ik voelbaar lekkerder in mijn vel kwam te zitten. Als ik wist dat ik haar ging zien, had ik last van zweterige handpalmen en prepuberale geilheid, en als ik langzaam op haar af liep, gaf de aanblik van haar glimlachende, enigszins androgyne gezichtje mijn binnenwerk net zo’n schok als wanneer ze ineens naast me opdook. Uiteraard was ik me ervan bewust dat we alleen bevriend waren omdat zij zelf ook geen vrienden had, maar ik vermoedde dat ze mijn snedige opmerkingen wel degelijk kon waarderen en we waren twee handen op één buik als we het weer eens niet konden laten om te smoezen over de onsterfelijke idioterie van die collectieve kleffe adoratie voor mijn broer. Ik vertrouwde haar het enige geheim toe dat ik van hem kende: zijn griezelig religieuze ontzag voor de sport. En het voelde goed dat ik nu niet meer de enige was die doorhad dat er iets niet koosjer was met Terry Dean. Maar niet lang na die kennismaking met Caroline gebeurde er iets heel ergs en ging Terry’s geheim als een lopend vuurtje rond.

Het gebeurde op een verjaarsfeestje. De jarige werd vijf, hiep hiep hoera. Ik had mijn vijfde verjaardag gemist doordat ik toen in coma lag, maar ik had er niet bepaald zin in omdat ik er een somber gevoel over had, je weet wel, als de kinderlijke onschuld aan metaalmoeheid begint te lijden en de vijfjarige zich zowel bedroefd als ongerust begint af te vragen waarom hij opeens heen en weer wordt geslingerd tussen ambitie en de lust om uit te slapen. Deprimerend. Maar ik liep inmiddels zonder krukken en kon niet langer mijn ziekte aanwenden als excuus om me aan het leven te onttrekken. Terry was natuurlijk weer zo opgewonden dat hij al voor dag en dauw in zijn feestpakje bij de voordeur stond. Ondertussen moet je het antwoord al weten op de irritante vraag hoe Terry als kind was. Was hij een buitenbeentje? Een koppig, anti-autoritair ettertje? Niet dus. Dat was ik.

Toen we op het feestje arriveerden, werden we door het geluid van schatergelach door koele, lichte vertrekken naar de achterkant van het huis geloodst, waar allemaal kinderen in een tuin zonder schutting zaten te kijken naar een goochelaar in een opzichtige zwart-met-gouden cape. Hij had alleen maar melige trucs, die kerel. Nadat hij zijn duiven had uitgeput, ging hij het publiek in om hun hand te lezen. Mocht je dit zelf nooit hebben meegemaakt, neem dan van mij aan dat er niets stommers is dan een waarzegger op een kinderfeestje. ‘Jij zult heel groot en sterk worden,’ hoorde ik hem ergens zeggen, ‘maar alleen als je al je groenten opeet.’ Het was zonneklaar dat deze oplichter werd gesouffleerd door de ouders om hun kinderen een lultoekomst aan te smeren. Het is ontmoedigend om op een kinderfeestje al geconfronteerd te worden met leugens en corruptie, maar verrassend is het niet.

Daarna speelden we ‘cadeautje doorgeven’. Dan zit iedereen in een kring en geeft elkaar zo’n stom cadeautje door dat als een dooie vis in kranten is verpakt, en als de muziek ophoudt moet degene die het vastheeft een stuk krant afpellen. Dit spel draait om hebzucht en haast. Ik zorgde voor enige oproer toen ik het spel ophield door de krant te gaan lezen. Het kwam door een kop over een aardbeving in Somalië: zevenhonderd doden. De kinderen begonnen te krijsen dat ik moest opschieten; hun venijnige beschuldigingen galmen nog altijd na in mijn oren. Kinderspelletjes zijn geen lolletje, geloof me. Je krijgt geen millimeter de ruimte. Ik gaf het pakje aan de jongen naast me, maar elk stuk krant dat werd weggegooid raapte ik op in de hoop iets meer te weten te komen over die aardbeving. De andere kinderen gaven geen snars om de levens van zevenhonderd medemensen; zij moesten dat cadeautje hebben. Eindelijk kwam het tevoorschijn: het was een gifgroen waterpistooltje. De winnaar juichte. De verliezers juichten tandenknarsend mee.

Het was zweten geblazen in de novemberzon, dus een paar kinderen sprongen in het helderblauwe zwembad voor een potje Marco Polo, waarbij één kind met dichte ogen rondjes zwemt en de andere kinderen die hun ogen open hebben, moet proberen te pakken. Die ene schreeuwt ‘Marco!’ en de rest schreeuwt ‘Polo!’ en als hij zegt ‘Vis aan wal!’ en zijn ogen opendoet en een kind op de kant ziet, dan is dat kind de sukkel die met dichtgeknepen ogen rondjes in het zwembad moet zwemmen. Ik weet niet hoe dit spel zich verhoudt met het echte leven van Marco Polo, maar er schijnt ergens een pointe te zijn.

Terwijl Terry zich bij de kinderen in het water voegde, onderwierp ik mezelf aan de gruwel die stoelendans heet, ook al zo’n wreed spel. Er is één stoel te weinig en als de muziek ophoudt, moet je rennen voor een zitplaatsje. Op zo’n kinderfeestje krijg je de ene na de andere levensles. De muziek staat hard. Je weet niet wanneer die ophoudt. De zenuwen gieren door je keel; de spanning is om te snijden. Iedereen danst in een kring om die stoelen heen, maar het is geen vrolijk dansje. Ze zijn allemaal gefocust op die ene moeder bij de radio die haar hand op de volumeknop heeft. Af en toe maakt een kind een verkeerde inschatting en neemt een duik naar een stoel. Hij wordt uitgekafferd. Hij springt weer overeind. Voelt zich kut. De muziek speelt door. De kindergezichtjes zijn verkrampt van angst. Niemand wil het buitenbeentje zijn. De moeder treitert de kinderen met een schijnbeweging naar de volumeknop. De kinderen wensen haar dood. Het spel is een analogie voor het leven: er zijn niet genoeg stoelen voor iedereen, of genoeg voedsel, of genoeg vreugde, of genoeg bedden of banen of lol of vrienden of plezier of geld of schone lucht om adem te halen … maar de muziek speelt door.

Ik was een van de eersten die afviel en net toen ik bedacht hoe je altijd je eigen stoel bij je moest hebben zodat je niet afhankelijk hoefde te zijn van slinkende beschikbare voorraden, hoorde ik tumult bij het zwembad. Ik liep erheen. Terry had zijn armen diep in het water en vanuit de kristalheldere diepte staken twee kleine handjes omhoog die probeerden zijn ogen eruit te krabben. Het schouwspel liet weinig te raden over: Terry was er eentje aan het verzuipen.

De rest van de kinderen stond op het gazon, allemaal Visjes aan Wal. Een verbolgen vader sprong het water in, trok Terry van het jongetje af en sleepte ze allebei de kant op, waar de moeder van het half verzopen joch een paar rake klappen aan Terry uitdeelde. Die middag rechtvaardigde Terry zich te midden van veel boze papa’s en mama’s door uit te leggen dat hij zijn slachtoffer vals had zien spelen.

‘Nietes!’ riep het jochie.

‘Welles! Je had je linkeroog open! Dat zag ik!’ gilde Terry.

‘Dan nog, mate,’ zei mijn vader, ‘het is maar een spelletje.’

Wat mijn vader niet wist, was dat de zin ‘het is maar een spelletje’ voor Terry nooit enigerlei waarde zou hebben. Voor hem draaide het hele leven om sport en spel en zijn hele leven zou alleen maar uit sport en spel bestaan, en als ik dat geweten had, had ik die informatie nooit gemanipuleerd ten behoeve van mijn eigen sneue wraakfantasietje dat de koers van het leven van mijn broer onverwacht, maar drastisch zou wijzigen.

Dit is een van die herinneringen die mij met blindheid kunnen slaan als ik er alleen al aan denk – hoe ik mijn kwaadaardigste driften heb gebundeld voor een extreem schandalig moment dat een maand later zou plaatsvinden. Terry ging na jaren van privéonderwijs – tussen de sporttrainingen door – eindelijk naar school. (Iets wat ik verschrikkelijk vond, want ik was er wonderwel in geslaagd mijn opzienbarende impopulariteit voor mijn familie verborgen te houden.) Dave en Bruno Browning, tweelingbroers, hadden me vastgebonden aan een dikke tak van de boom achter de gymzaal. Niet alleen terroriseerden zij het hele schoolplein, ze waren ook dieven, wannabe-crimineeltjes en straatvechters, en ik was altijd van mening dat die twee óf in de bak thuishoorden óf in zulke ondiepe graven moesten liggen dat iedereen die over ze heen liep op de ijskoude, dode tronies van Dave en Bruno zou trappen. Terwijl ze de laatste knopen in het touw legden, zei ik: ‘Hoe wisten jullie dat dit mijn favoriete boom was? O god, wat een uitzicht! Dit is prachtig!’ Ik hield mijn stoere praatje nog steeds vol toen zij alweer naar beneden klommen. ‘Echt, gozer,’ riep ik, ‘je weet niet wat je mist!’ Ik stak mijn duim op naar de kleine groep die zich beneden rond de boomstam had verzameld.

Mijn geboetseerde grijns verkruimelde toen ik in het publiek het gezicht van Terry ontdekte, die omhoogkeek. Als sportheld genoot hij een speciale status, dus de kinderen weken uiteen om hem door te laten. Ik vocht tegen mijn tranen en bleef in mijn act. ‘Hé Terry, het is echt te gek hier. Waarom kom je me niet ’es opzoeken?’

Terry klom in de boom, ging op de tak tegenover me zitten en begon de knopen los te maken.

‘Wat is dit?’

‘Hoe bedoel je?’

‘Iedereen heeft de pest aan je.’

‘Oké, ik ben niet populair. Nou en?’

‘Waarom heeft iedereen de pest aan je?’

‘Iemand moet de klos zijn. Ben ik het niet, dan is het wel een ander.’

We bleven de rest van de middag in die boom zitten, vijf uur lang, waarvan ik er twee acute hoogtevrees had. Als de schoolbel klonk, zagen we de kinderen van het ene klaslokaal naar het andere lopen, gehoorzaam maar nonchalant als soldaten in vredestijd. We bleven de hele dag naar ze kijken zonder een woord te zeggen. Tijdens die stille uren leken onze onderlinge verschillen niet meer van belang. Dat Terry zich al die tijd op die tak in evenwicht hield, naast mij, was een reusachtig bewijs van solidariteit. Zijn aanwezigheid betekende zoveel als: jij staat er alleen voor, maar niet helemaal alleen. Wij zijn broers en daar verandert niemand iets aan.

De zon schreef een boog door de hemel. IJle wolken werden meegedragen door de snelle wind. Ik keek naar mijn klasgenoten als door een raam van kogelvrij glas, en dacht: tussen jullie en mij bestaat net zoveel kans op communicatie als tussen een steen en een mier.

Zelfs na drieën, toen de school al uit was, bleven Terry en ik nog in de boom zitten en keken zwijgend toe hoe het cricketteam aan de wedstrijd begon. Bruno, Dave en vijf of zes andere kinderen werden opgesteld in een halve cirkel en renden en sprongen en doken in de modder alsof het menselijk lichaam onkwetsbaar was. Ze slaakten kreten in crescendo en bij tijd en wijle keek de tweeling naar mij in de boom om dan met zangerige dreinstemmen te roepen wat ze voor me in petto hadden. Ik huiverde bij de gedachte aan alle klappen die me te wachten stonden en voelde tranen opwellen. Het waren tranen van angst. Hoe kon ik me uit deze benarde situatie redden? Ik keek naar die twee bullebakken daar beneden en wenste vurig dat ik over levensgevaarlijke, mysterieuze krachten beschikte die ik in hun binnenste kon ontketenen. Ik beeldde me in hoe ze hun treiterdeuntjes zongen terwijl het bloed uit hun mond gutste.

Opeens kreeg ik een ingeving.

‘Ze spelen vals,’ zei ik tegen Terry.

‘Echt?’

‘O jawel. Ik heb een hekel aan valsspelers, jij toch ook?’

Terry’s ademhaling werd langzaam en onregelmatig. Het was een opmerkelijk schouwspel; hij begon te sissen als heet vet in een pan.

De stelling dat het lot der Deans die middag in de boom werd bezegeld, is niet overdreven melodramatisch. Ik ben er allesbehalve trots op dat ik mijn kleine broertje heb opgehitst om mijn kwelgeesten te lijf te gaan. Uiteraard had ik dat nooit gedaan als ik vooraf had geweten dat ik met het manipuleren van zijn obsessieve sportfanatisme net zo goed meteen de lijkenzakken bij de fabriek had kunnen bestellen.

Ik kan niet veel zeggen over wat zich daarna afspeelde. Maar wat ik nog weet is dat Terry naar beneden klom, een cricketbat uit de handen van een verbijsterde Bruno trok en die tegen de zijkant van zijn hoofd sloeg. Ik weet nog dat het gevecht zo’n vijftien seconden aan de gang was toen Dave, de lelijkste van de niet-identieke tweeling, een vlindermes tevoorschijn trok en dat diep in Terry’s been stak. Ik weet nog hoe de schreeuw klonk, want degene die schreeuwde was ik. Terry zelf gaf geen kik. Zelfs toen het bloed uit de wond vloeide en ik omlaag klom en me in de mensenkluwen wierp en hem wegsleepte, bleef hij zwijgen.

De volgende dag kreeg Terry in het ziekenhuis van een weinig sympathieke dokter tussen neus en lippen door te horen dat hij nooit meer rugby zou spelen.

‘En zwemmen?’

‘Hoogst onwaarschijnlijk.’

‘Cricket?’

‘Misschien.’

‘Echt?’

‘Dat weet ik niet. Kun je ook cricket spelen zonder erbij te rennen?’

‘Nee.’

‘In dat geval niet.’

Ik hoorde Terry slikken. We hoorden het allemaal. Het maakte nogal een kabaal. De zachtheid van zijn achtjarige gezicht verhardde in een oogwenk. Wij waren getuigen van het moment dat hij noodgedwongen zijn droom moest opgeven. Even later stroomden oceanen van tranen uit zijn ogen en er kwamen onplezierige geluiden uit zijn keel, waarvan ik het ongenoegen had die in mijn leven nog een of twee keer te horen – het onmenselijke geluid van de radeloosheid sloeg in als een meteoriet.

Filosofie

Terry’s oorspronkelijke wens was in vervulling gegaan: hij was nu net zo kreupel als zijn oudere broer. Maar nu ik weer gezond en wel was, stond Terry er helemaal alleen voor. Hij gebruikte mijn afgedankte krukken om van A naar B te komen, maar soms gaf hij er de voorkeur aan om dagenlang op A te blijven. En toen hij de krukken niet langer nodig had, verruilde hij ze voor een wandelstok van donker, gelakt hout. Hij ontdeed zijn kamer van alle sportparafernalia: posters, foto’s, krantenknipsels, zijn rugbybal, zijn cricketbat en zijn duikbril. Terry wilde alles vergeten. Maar hoe? Je kunt moeilijk wegrennen van je eigen been, zeker niet als dat been het gewicht van je vervlogen dromen torst.

Mijn moeder probeerde haar zoon (en zichzelf) te troosten door hem als een klein kind te behandelen – ze kookte elke dag zijn favoriete gerechtjes (worstjes en baked beans), wilde hem de hele tijd knuffelen, praatte tegen hem in een poediepoedie-taaltje alsof hij een baby was en zat de hele tijd aan zijn haar. Als het aan ma had gelegen, had ze over zijn voorhoofd geaaid tot het vel losliet. Mijn vader zat ook in een depressie – hij mokte, at te veel, zoop bier per teil en koesterde Terry’s sporttrofeeën in zijn armen als dode baby’s. In deze periode kwam mijn vader kilo’s aan. Hij schrokte als een bezetene elke maaltijd naar binnen alsof het zijn laatste was. De eerste maanden ging het allemaal aan de voorkant zitten en zijn van nature magere profiel kreunde onder die plotselinge metamorfose, maar uiteindelijk nestelde het vet zich om zijn middel en zijn heupen deden van de weeromstuit mee: ze dijden uit tot een omvang die exact een halve centimeter breder was dan de gemiddelde deuropening. Hij fleurde alleen een beetje op als hij de schuld voor de catastrofe op mijn bord kon leggen. En het waren ook niet bepaald openbaringen die pas na lange sessies psychotherapie tevoorschijn kwamen. Pa begroef zijn aantijgingen niet, maar vuurde ze recht voor mijn raap af tijdens het eten en zwaaide daarbij dreigend met zijn vork als een exorcist met zijn kruisbeeld.

Gelukkig voor mij vond hij afleiding door zijn oude obsessie weer op te pikken: de gevangenis op de heuvel. Een van de cipiers was zijn drinkmaatje en ze hadden jarenlang elke avond samen gebiljart, waarbij ze voor de lol honderdduizend dollar per spel inzetten. De cipier stond uiteindelijk voor een astronomisch nepbedrag bij mijn vader in het krijt. Op een dag verraste mijn vader zijn vriend met de eis om de rekening te vereffenen, maar in plaats van geld te vragen, deed hij hem een even eigenaardig als duister voorstel: hij zou de schuld van zevenentwintig miljoen vergeten als de cipier in zijn kantoor kopieën voor hem zou maken van alle dossiers van de gevangenen. Nu de toekomst van zijn zoon naar de knoppen was, had mijn vader alleen nog maar de bouw van die gevangenis om trots op te zijn, een degelijke prestatie waar hij vanuit zijn voortuin naar kon kijken. Dus had hij ook het recht om te weten wie erin zat, zo concludeerde hij. De cipier kopieerde alle dossiers en avond na avond pluisde mijn vader de achtergrondverhalen uit van moordenaars, verkrachters en dieven en stelde zich dan voor hoe ze aan de tralies rammelden die hij er zelf in had gemetseld. Als je het mij vraagt, was dit het begin van het einde voor mijn vader, al lag er nog een verschrikkelijk lang herfsttij voor hem in het verschiet. Het was ook de periode waarin hij en plein public tegen mijn moeder begon uit te varen, en wel zo heftig dat ze het niet langer trok om zich nog met hem in het openbaar te vertonen; ze ging dus niet meer met hem op stap, nooit meer, en de zeldzame keren dat ze elkaar op straat tegen het lijf liepen, waren ze geen van beiden op hun gemak en wisselden stijfjes wat beleefdheden uit. Alleen thuis waren ze weer zichzelf. Dan zaten ze oeverloos op elkaar te vitten en slingerden elkaar beledigingen om de oren totdat iedereen er doodziek van werd.

Ondertussen beleefde ik op school ook een vreemde tijd. Zoals je al weet paste ik nergens bij of tussen, niet eens als ik me ertussen wrong. Terry daarentegen was vanaf dag één populair en gevierd, maar nu hij zijn been niet meer voor atletische doeleinden kon gebruiken, wrong hij zich overal tussenuit. Ik keek toe hoe hij over het schoolplein hinkte, zijn wandelstok op de tenen van leerlingen plantte en dan zijn hele gewicht erop zette. Zelf denk ik dat hij niet alleen uit verbittering zo kil en gemeen deed. Het was ook een reactie op het grenzeloze medelijden waar hij geen raad mee wist. Want wat deden ze allemaal overdreven vriendelijk tegen hem en wat vonden ze het toch nodig hem te overstelpen met zalvende klodders van gekmakende sympathiebetuigingen. Het was het ergste wat je hem kon aandoen. Er zijn nu eenmaal lui die het verschrikkelijk vinden om de zielenpiet te zijn. Mensen als ik zuigen al die aandacht gretig op omdat ze al zo lang medelijden met zichzelf hebben dat het voor hen alleen maar logisch is als de rest eindelijk in zijn kamp zit.

Elke keer als Terry in hun schootsveld verscheen, wierpen Bruno en Dave hem dreigende blikken toe. Maar Terry hield zich groot en schonk ze een zuurzoet glimlachje. Dat liep dan uit op een wedstrijdje staren – een van die stoere mannendingen die op de passant bespottelijk overkomen. Toen ik Terry later door de gangen van het schoolgebouw volgde, merkte ik dat hij Bruno en Dave overal achternaliep. Wat wilde hij van ze? Wraak soms? Een revanchewedstrijd? Ik drukte hem op het hart om bij ze uit de buurt te blijven. ‘Flikker op, Marty!’ spuwde hij.

Ik klom weer in de boom, deze keer uit vrije wil. Het was inmiddels mijn geheime schuilplekje geworden, want ik had een waardevolle les geleerd: mensen kijken zelden naar boven. Joost mag weten waarom. Misschien kijken ze wel naar de grond voor een voorproefje van wat ze nog te wachten staat. En dat is maar beter ook. Iedereen die beweert met zijn toekomst bezig te zijn zonder de zanderige basis daarvan ook maar één blik waardig te keuren, is wat mij betreft kortzichtig.

Op een dag merkte ik dat er beneden enige commotie was ontstaan: de leerlingen renden kriskras door elkaar over het schoolplein en de klaslokalen in en uit. Ze riepen iets en ik spitste mijn oren op die malle manier die alleen voor mensen is weggelegd. Ze riepen mijn naam. Ik hield me zo stevig aan de takken vast dat ik een dikke splinter in mezelf stak. Iedereen op die school moest iets van me. Wat moesten ze nou weer? Wát? Twee scholieren stonden even stil onder mijn boom om op adem te komen, en zo ving ik het nieuws op: Bruno en Dave waren naar me op zoek. Het werd tijd, hoorde ik ze zeggen. Als het neersteken van mijn broer al een statement was, dan werd ik misschien wel het uitroepteken. De consensus was dat ze me aan stukken gingen scheuren en iedereen wilde wel een stukje.

Eén meisje kreeg me in de gaten en twee minuten later droeg de meute me op de schouders alsof ik een held was, maar in feite leverden ze het slachtvee af bij de slagers. Ze stuiterden op en neer als puppy’s terwijl ze me naar Bruno en Dave brachten die me al stonden op te wachten. ‘Hier is ie!’ jubelden de kinderen, en ze kieperden me zonder verdere plichtplegingen in het zand. Ik kwam langzaam overeind, want blijven liggen is ook zoiets. Je had kaartjes kunnen verkopen – dit beloofde het meest opzienbarende spektakel van de wijde omtrek te worden.

‘Martin,’ brulde Dave, ‘als iemand … wíé dan ook … óóit … jou … één haar durft te krenken … of te slaan … of een douw durft te verkopen … of alleen al gek naar je kijkt, dan laat je het mij weten en ik RAM ZE VAN DE PLANEET AF! Snap je me?’

Ik snapte er niets van. De toeschouwers ook niet.

‘Wij bewaken je voortaan, oké?’

Ik zei ‘Oké’.

Het gepeupel was met stomheid geslagen. Dave draaide zich om en keek ze aan. ‘Had er nog iemand wat te melden?’

Niemand had wat. Ze wriemelden alsof ze aan een vishaakje hingen.

‘Goed dan.’ Hij wendde zich weer tot mij. ‘Peukie, Marty?’

Ik bewoog niet. Dave moest de sigaret in mijn mond stoppen en aansteken.

‘Neem nu een hijs.’

Ik inhaleerde en begon meteen wild te kuchen. Dave sloeg me kameraadschappelijk op de rug. ‘Ik mag jou wel,’ zei hij, en hij grijnsde al zijn tanden bloot. Toen liep hij weg. Iedereen was te verbaasd om zich te verroeren. Het kostte me moeite om mijn gezicht in de plooi te houden. Ik had een pak rammel verwacht, geen redding. Ik was nu een beschermde diersoort. Ik zwol op als een kogelvis. Ik wendde me tot de onthutste omstanders en waagde een uitdagende blik. Ze keken allemaal snel weg, tot op de laatste man aan toe.

De achtjarige Terry had een faustische deal gesloten ten behoeve van zijn twaalfjarige broer; zo redde hij mijn huid. Hij had me de ene dag zien wegduiken achter de vuilnisbakken en de volgende dag zien opgaan in de monotone sleur van de onzichtbaarheid, en dus had Terry – loyaal als hij was – hun een voorstel gedaan: als zij zich als mijn waakhonden zouden opwerpen, zou hij zich bij hun geschifte clubje voegen. Hij had geopperd om bij ze in de leer te gaan als schurk-in-opleiding. Geen idee waarom ze op dat voorstel ingingen. Misschien stond zijn spirit hun wel aan. Misschien waren ze van hun stuk gebracht door zijn lef. Hoe dan ook, toen ze hem vroegen om een klein memootje op te stellen zodat hun overeenkomst tot in detail in bloed kon worden opgesteld, zette Terry zonder aarzeling een stanleymes in zijn vel en spelde hun pact woord voor woord, waarmee het in rood op wit werd bezegeld.

Zo zette mijn broer zijn eerste stap op het pad der criminaliteit. De daaropvolgende jaren bracht Terry elke minuut na schooltijd met Bruno en Dave door, en omdat hij nog te jong was om te lang op straat te blijven, moest ik mee. Eerst probeerde de tweeling me nog in te zetten voor koeriersklusjes, maar Terry stond erop dat ik onder een boom mocht blijven zitten om mijn boeken te lezen, zelfs tijdens straatgevechten. En straatgevechten waren er altijd. Deze bende sliep pas lekker als ze die dag ergens een gezicht hadden verbouwd. Nadat ze alle mogelijke tegenstanders in de gemeente te grazen hadden genomen, jatte Bruno de landrover van zijn vader en reden ze naar een nabijgelegen stad om daar weer iemand de vernieling in te slaan. Er waren genoeg kinderen beschikbaar. Elke stad heeft zijn jeugdige geteisem; het is de nieuwe generatie bajesvulling in de dop.

Elke middag leerden ze Terry de kneepjes van het vechtvak. Ze hadden een complete filosofische constructie bedacht die louter was gebaseerd op geweld en strijd, en terwijl Terry zijn handen tot benige keien balde, voerden Bruno en Dave hun een-tweetje op: zij stelden de vraag en hij gaf antwoord.

‘Waar heb je handen voor?’

‘Om een vuist te maken.’

‘Waar heb je benen voor?

‘Om mee te schoppen.’

‘En voeten?’

‘Om in een gezicht te trappen.’

‘Vingers?’

‘Ogen uitsteken.’

‘Tanden?’

‘Bijten.’

‘Hoofd?’

‘Kopstoot.’

‘Elleboog?’

‘Kaak rammen.’

Enzovoort.

Ze hadden het menselijk lichaam niet alleen tot wapen verheven maar tot een volledig wapendepot, en als ik zag hoe ze hun obscure evangelie in Terry’s brein hamerden, vergeleek ik het in gedachten met mijn eigen lichaam – een naar binnen gekeerd arsenaal dat tegen mijzelf in stelling was gebracht.

Als ze niet vochten, gingen ze stelen – alles wat ze maar te pakken konden krijgen en dan nog wat erbij. Zonder enig oog voor waarde jatten ze autowrakken, kapotte auto-onderdelen, schoolspullen en sportattributen; ze braken in bij de bakkerij en stalen brood, en als er geen brood was klauwden ze het deeg; ze braken in bij de ijzerhandel en stalen hamers en ladders en zaklantaarns en douchekoppen; ze braken in bij de slager en stalen worstjes en vleeshaken en lamsbouten; ze braken in bij het postkantoor en stalen de postzegels en nog te bezorgen post; ze braken in bij het Chinese restaurant en stalen eetstokjes en hoisinsaus en fortune cookies; bij het pompstation stalen ze ijs en dat moesten ze dan als gekken zien te slijten voordat het was gesmolten.

Als je de pech had om in de buurt te zijn na een van hun strooptochten, zat er niets anders op dan te winkelen. Hun verkooptechniek was indrukwekkend. Bruno en Dave behaalden daverende winstcijfers omdat ze een gewillige doelgroep hadden aangeboord: geterroriseerde kinderen.

Ook Terry kreeg de smaak te pakken. Hij kroop door ramen en luchtgaten en wist zich in de lastigst bereikbare hoeken en gaten te wurmen terwijl ik buiten wachtte en in stilte smeekte dat ze zouden opschieten. Ik smeekte zo vurig dat het pijn deed. Maar in de maanden dat Terry zijn spieren en behendigheid ontwikkelde en zich de technieken van man-tot-mangevechten eigen maakte, ging mijn gezondheid met sprongen achteruit. Mijn ouders waren als de dood dat ik weer ziek zou worden, en belden de dokter. De man wist zich geen raad. ‘Het lijken wel zenuwen,’ zei hij, ‘maar welke twaalfjarige kan daar nou last van hebben?’ De dokter inspecteerde mijn hoofdhuid. ‘Wat is er met je haar gebeurd?’ vroeg hij. ‘Het lijkt wel alsof het uitvalt.’ Ik haalde mijn schouders op en keek de kamer rond alsof ik naar mijn haar zocht. ‘Wat nou weer?’ donderde mijn vader. ‘Valt zijn haar uit? Mijn god, wat is dit toch voor kind!’

Ging er voor mij al een angstaanjagende doos van Pandora open als mijn broer met een roofpartij bezig was, bij straatgevechten zat ik me helemaal op te vreten. Elke dag als we naar huis liepen smeekte ik hem ermee te kappen. Ik was ervan overtuigd dat mijn broer voor mijn ogen de pijp uit zou gaan. Vanwege zijn lengte en zijn leeftijd hadden Bruno en Dave hem bewapend met een cricketbat, waarmee hij zwaaiend en onder het slaken van oorlogskreten op de vijand af hinkte. Het gebeurde zelden dat een tegenstander bleef afwachten wat hij met dat eind hout ging doen, alhoewel sommigen dapper bleven staan, en bij een van die gevechten kreeg Terry een jaap met een mes. Buiten adem sprong ik ertussen en trok mijn broer uit de vechtende menigte. Met een paar rake klappen maakten Bruno en Dave weer een flinke jongen van hem, en stuurden hem terug terwijl het bloed nog uit de steekwond vloeide. Ik protesteerde luidkeels totdat mijn stem het begaf en bleef daarna geluidloos doorschreeuwen.

Dit waren geen schoolpleingevechten meer, dit waren complete bendeoorlogen. Ik keek naar al die verbeten gezichten als de jongeren zich in de strijd wierpen, en ze hadden het reuze naar hun zin. Het was me een raadsel dat ze zo onverschillig bleven voor geweld en pijn. Ik kon maar niet bevatten hoe deze schepsels elkaar met hondsdolle pret het stof in beukten. En de manier waarop ze hun wonden koesterden was verbijsterend. Ze keken ernaar als geliefden die na lange tijd weer verenigd werden. Gekkenwerk.

Caroline begreep er ook niets van. Ze was woest dat ik mijn broertje met dit gajes liet omgaan, al was ze blij dat de bende mij in bescherming had genomen. Mijn wangen gloeiden nog lang door na haar furieuze betoog: haar aandacht was het enige waar ik behoefte aan had. Ik vind het nog altijd een prestatie van mezelf, die vriendschap met Caroline. Het enige wat er aan mij deugde waren onze gesprekken en het was ook het enige wat ik leuk vond aan mijn leven, temeer daar Bruno en Dave elke middag brandende sigaretten mijn kant op lanceerden en dreigden met ingenieuze martelmethodes; mijn favoriete manier was dat ze me zouden begraven op een kerkhof voor huisdieren. Maar het bleef bij woorden, want Terry had hun duidelijk gemaakt dat hij de bende de rug zou toekeren als ik ook maar een schrammetje zou oplopen. Blijkbaar had de tweeling een neus voor aanstormend talent. Ze vermoedden dat hij een crimineel wonderkindje was; waarom zou dit schurkenduo hem anders gehoorzamen? Desgevraagd zouden ze uitleggen dat het een mengeling was van zijn energie, zijn gevoel voor humor, zijn bereidheid om elk commando op te volgen en zijn grenzeloze onverschrokkenheid. Hoe dan ook, ze voelden zich beter als hij in de buurt was, al moesten ze zijn tobbende oudere broer op de koop toe nemen die altijd met zijn neus in de boeken zat. Die boeken van me werkten hun serieus op de zenuwen. Ironisch genoeg beschouwden ze mij als een onmens omdat ik me door hele bibliotheken heen werkte.

‘Hoe weet je nou welk boek je moet kiezen? Waar haal je dat vandaan?’ vroeg Dave me een keer.

Ik legde de rode draad uit. ‘Als je Dostojevski leest, heeft die het over Poesjkin, en dus lees je Poesjkin die het weer over Dante heeft, dus lees je Dante en die …’

‘Ja oké!’

‘Elk boek gaat in feite weer over een ander boek.’

‘Ik snap ’m al!’

Voor mij was het een eindeloze speurtocht en ik vond het eindeloos bevredigend; de doden stuurden me op ramkoers door de tijd, door de eeuwen, en terwijl Bruno razend werd van mijn tomeloze aanbidding van zoiets dufs en onmannelijks als een boek, raakte Dave warempel geïntrigeerd. Soms plofte hij na een knokpartij naast me neer en terwijl het bloed in stromen van zijn gezicht liep, vroeg hij: ‘Vertel ’es wat je net hebt gelezen?’ En dan vertelde ik dat met één oog gericht op Bruno die stond te koken van woede. Meer dan eens verscheurde hij mijn boeken tot snippers. Meer dan eens keek ik met afgrijzen hoe hij er een van een klip smeet. Daar gaat Schuld en Boete! Daar gaat Plato’s Politeia! Al fladderden de bladzijden omlaag als vleugels, vliegen konden ze niet.

Onder het lezen moest ik van de jongens een oogje houden op de politie en op toeristen. Terry lijmde me om ‘dat ene dingetje te doen, toe nou, om de vrede te bewaren’, dus ik gaf toe, al sloeg ik als uitkijkpost een modderfiguur. Ik had het veel te druk met het observeren van de bende en brandde van verlangen om mijn bevindingen te openbaren. Bruno, Dave en Terry hadden zich een weg naar de top getiranniseerd en waren nu onverslaanbaar, en dus verveeld. Ze koesterden grootse plannen: ze wilden stapsgewijs opklimmen in de onderwereld, hetgeen in mijn optiek een neerwaartse beweging is – maar ze hadden geen idee, wentelden zich in apathie en wisten niet waarom. Ik wist wél waarom, en ik kon het niet uitstaan dat niemand mij om raad vroeg. Nadat ik een keer de schuur van mijn vader had geplunderd, had ik zelfs de oplossing.

Toen ik op een dag tegen beter weten in mijn mond opentrok, dreef ik mijn broer weer een nieuwe maar net zo afschrikwekkende richting in.

‘Ik weet waarom jullie je vervelen,’ zei ik.

‘Het praat!’ riep Dave.

‘Ja, en nou weer bek dicht!’ zei Bruno.

‘Wacht even,’ zei Dave. ‘Ik wil weten wat hij te zeggen heeft. Kom maar op, miserabel stuk vreten, vertel eens waarom wij ons vervelen.’

‘Jullie leren niets meer bij,’ zei ik. Niemand gaf antwoord, en uit die stilte putte ik de moed om mijn konijn uit de hoge hoed te toveren. ‘Jullie zitten op je hoogtepunt. Jullie kunnen vechten. Jullie kunnen stelen. Jullie doen dag in dag uit hetzelfde. Jullie hebben geen uitdagingen meer. Wat jullie nodig hebben, is een mentor. Iemand uit het circuit, die jullie uitlegt hoe je op een hoger niveau komt.’

Ze lieten dit advies indalen. Ik pakte mijn boek weer op, al deed ik maar alsof ik las. Ik was veel te opgewonden! Ik voelde een warm riviertje door mijn aderen stromen. Wat was dit voor sensatie? Dit was nieuw voor me.

Bruno gooide een steen die tien centimeter boven mijn hoofd in de boomschors insloeg.

‘Kijk eens om je heen, droplul. We zitten niet in de grote stad. Waar vinden we zo iemand?’

Zonder van mijn boek op te kijken en met de stolp stevig over mijn binnenbrandje wees ik naar het grootste pronkstuk uit het leven van mijn vader – de gevangenis boven op de heuvel.

Schepping

‘En wie zouden we dan als mentor moeten vragen?’ vroeg Dave.

‘Ik heb al een idee,’ zei ik.

In het schuurtje van mijn vader kon je elk denkbaar detail over de gevangenis en het gevangeniswezen vinden, plus, dankzij de cipier die hij in een bankschroef had, de dossiers van de gevangenen zelf. Zodra ik dit had bedacht, had ik elk dossier van die hele beestenbende daarboven op die heuvel bestudeerd en uiteindelijk het dossier van de uitverkorene achterovergedrukt.

‘Allereerst heb ik alle witteboordencriminelen verworpen, daarna de wijvenmeppers, en iedereen die één keer zijn zelfbeheersing even heeft verloren.’

‘En?’

‘En verkrachters heb ik ook uitgesloten.’

‘Waarom?’

‘Omdat je daar niet veel mee opschiet.’

‘Godsamme. Heb je er nou een gevonden of hoe zit het?’ schreeuwde Bruno.

Ik legde mijn boek neer en pakte de tas waar het dossier in zat. Mijn hart ging zo hevig tekeer dat ik het tegen mijn ribbenkast voelde hameren. Ik schoof het dossier over wat graspollen naar Bruno toe, en mijn mond was zo droog als een nieuwe handdoek toen ik zei: ‘Dit is jullie man.’

Bruno keek in het dossier. De rest keek mee over zijn schouder. De bajesklant heette Harry West en hij had levenslang. Noem een misdaad en hij had ’m wel gepleegd: winkeldiefstal, aanranding met geweldpleging, inbraak, illegaal wapenbezit, het toebrengen van ernstig lichamelijk letsel, drugsbezit, drugsdeals, drugsproductie, poging tot omkoping van een gerechtsdienaar, succesvolle omkoping van een gerechtsdienaar, belastingontduiking, heling, bezit van gestolen goederen, verkoop van gestolen goederen, brandstichting, diefstal, doodslag, moord – de hele rimram. Hij had bordelen in de hens gezet. Hij had een man op de dansvloer doodgeschoten omdat die de foxtrot danste toen het orkest een wals speelde. Hij had een paard neergestoken op de renbaan. Hij had armen gebroken, benen, voeten, tenen, gewrichten, onderdelen, weefsel; hij had vijftig jaar aan zijn strafblad gewerkt.

‘En waarom híj?’

Ik sprong overeind. ‘De gokindustrie en de prostitutie zijn in handen van de onderwereld. Bordelen, striptenten, kroegen – dat zijn de plaatsen waar het allemaal gebeurt. Je moet iemand vinden die alle deuren weet te openen. En het moet een beroepscrimineel zijn. Je wilt geen kruimeldiefje.’

Je moet het me nageven: ik wist waar ik het over had. De jongens waren in elk geval onder de indruk. Ze wierpen nog een blik op het wel en wee van Harry West. Het zag ernaar uit dat hij de helft van zijn leven achter de tralies had gezeten. Geen leven met veel ruimte om te rennen.

Ik was nog niet klaar. ‘Het is onmogelijk om nu al te zeggen hoe hoog hij op de penozeladder staat, maar zelfs al nam hij alleen de telefoon aan, hij heeft er lang genoeg in gezeten om te weten hoe het systeem werkt. Dit is onze man, geloof me!’

Ik was elektrisch geladen. Niemand had me ooit zo meegemaakt. Ze bekeken me van top tot teen. Een stemmetje in mijn hoofd zei ‘tuttut’ omdat ik hen zo op zat te ruien, maar ik had er zowat mijn hele wakkere leven afwijkende ideeën op na gehouden en tot op dit grootse moment had niemand, behalve Caroline, er ooit een aangehoord.

‘Laten we het doen,’ zei Bruno, en prompt kreeg ik het maagzuur. Waarom? Dat was een merkwaardig fysieke reactie daarbinnen. Zodra mijn idee vlam vatte, was de lol eraf. Opeens leek het een dwaas plan, een verschrikkelijk plan zelfs. Het leek een stuk rooskleuriger toen het alleen nog maar in mijn eigen hoofd zat, maar nu het op straat lag was ik verantwoordelijk voor iets waar ik geen controle meer over had.

Die dag beleefde ik een primeur in de strijd die mijn hele leven zou duren: de strijd om te beslissen welke van mijn ideeën ik kon ventileren, en welke ik beslist moest begraven, verbranden en vernietigen.

Omdat Bruno en Dave een strafblad hadden, was Terry de beste kandidaat voor een bezoek aan Harry West. Hij kon dan achteraf vertellen wat hij van dat bezoek had opgestoken. En dus ging ik op een winterse ochtend, nog voor de school begon, met Terry mee naar de gevangenis. Ik wilde er graag heen; niet alleen omdat die mentor mijn idee was, maar omdat ik nog nooit een voet had gezet in dat Paleis (zoals het bij ons thuis vaak werd genoemd) waar mijn vader aan had bijgedragen.

Het gebouw was die dag niet vanuit ons dal te zien. Een dikke, grijze nevel had de helft van de heuvel, inclusief de bajes, opgeslokt, en terwijl wij zwoegend tegen de heuvel op liepen, kronkelden de mistsluiers ons als slangen tegemoet. Bij het bordje dat aangaf dat we halverwege waren, hing een deinende mistbank voor ons die zich in knopen had gekringeld. We liepen er frontaal in, recht in de wolk. Zo’n twintig minuten lang zagen we geen hand voor ogen. Om de klim nog moeilijker te maken had het geregend en het slingerende zandpad naar boven leek meer op een modderstroom. De hele weg door vervloekte ik mezelf in stilte. Ik ook met mijn grote bek!