Een monumentaal, tolstojaans familie-epos dat zes generaties omspant tussen 1900 en nu. Dit verhaal over acht levens van één Georgische familie begint in een kleine stad tussen Georgië en Azerbeidzjan, waar een getalenteerde chocolatier zijn dochters grootbrengt en en passant een recept bedenkt voor een verrukkelijke chocoladedrank met gevaarlijke krachten. Het brengt hem rijkdom en aanzien, maar dat betekent in die tijd ook al spoedig gevaar.

Nitsa is de achterkleindochter van Stasia, een van de dochters van de chocolatier. Ze woont in Berlijn en vertelt op meeslepende wijze, en ook met veel ironie en humor, de dramatische geschiedenis van haar familie en die van de ‘rode’ twintigste eeuw – een cruciale periode in de Europese geschiedenis – met de opkomst en ondergang van de Sovjet-Unie, het wegvallen van het IJzeren Gordijn en de perestrojka.

‘Dé roman van het jaar.’ – Der Spiegel

‘Nino Haratiscwili is zonde twijfel een van de belangrijkste stemmen in de hedendaagse Duitse literatuur.’ – Die Zeit

‘We hebben een nieuwe, krachtige beschrijving nodig van de Europese idealen en van het Europese verleden. […] Nino Haratischwili heeft die gecreëerd in haar nieuwe roman.’ – Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung

‘Nino Haratischwili heeft een groot(s) boek geschreven: een boek dat zich uitstrekt over een hele eeuw en over de halve aardbol; een boek echter waarin – zoals in de belevingswereld van een kind – alles liefde is en angst. Een coup!’ – Süddeutsche Zeitung

‘Dit boek is een voltreffer! Ge-wel-dig boek, een Honderd jaar eenzaamheid op z’n Georgisch.’ – Boekhandel Hirslanden

Winnaar van de Anna-Seghersprijs 2015

Winnaar van de literatuurprijs van de Kulturkreis der Deutschen Wirtschaft 2015

Winnaar van de Georgisch-Duitse Cultuurprijs 2016

Winnaar van de PEN Translates Award 2016

Nino Haratischwili

HET

ACHTSTE

LEVEN

(VOOR BRILKA)

Vertaald door Elly Schippers en Jantsje Post

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

Deze vertaling kwam mede tot stand dankzij een subsidie van het Goethe-Institut München.

Voor deze vertaling is een projectsubsidie toegekend door het Nederlands Letterenfonds

© Frankfurter Verlagsanstalt GmbH, Frankfurt am Main 2014

© 2016 Nederlandse vertaling Elly Schippers en Jantsje Post, op basis van de achtste druk van de Duitse versie

Oorspronkelijke titel Das achte Leben (für Brilka)

Omslagontwerp Wil Immink Design naar een ontwerp van Laura J. Gerlach en Julia Bührle-Nowikowa

© Omslagbeeld Julia Bührle-Nowikowa

Foto van de auteur © Danny Merz / Sollsuchstelle

Ebook Wim ten Brinke

ISBN 978 90 254 4859 2

NUR 302

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 254 4841 7

Het zijn de tijden die heersen, niet de koningen.

Georgisch spreekwoord

Voor mijn grootmoeder,

die me duizend verhalen en een gedicht schonk.

Voor mijn vader,

die me een tas vol vragen naliet.

En voor mijn moeder,

die me vertelde waar ik de antwoorden zoeken moest.

PROLOOG

of
DE PARTITUUR VAN HET VERGETEN

2006

Eigenlijk heeft dit verhaal meer dan één begin. Ik vind het moeilijk om er een te kiezen. Omdat ze allemaal het begin vormen.

Je zou dit verhaal kunnen beginnen in een oud huis in Berlijn – niet bepaald opvallend en met twee naakte lichamen in bed. Met een man van zevenentwintig, een ongelofelijk getalenteerd musicus, die volop bezig is zijn talent te vergooien aan zijn grillen, het onstilbare verlangen naar intimiteit en de drank. Maar je kunt het verhaal ook beginnen met een meisje van twaalf, dat besluit de wereld waarin ze leeft een nee in het gezicht te slingeren en op zoek te gaan naar een ander begin voor zichzelf en haar verhaal.

Of je kunt helemaal teruggaan naar de wortels en daar beginnen.

Of je begint met alle drie de mogelijkheden tegelijk.

Op het moment dat Aman Baron, die meestal ‘de baron’ of ook alleen ‘baron’ werd genoemd, me bekende dat hij hartverscheurend veel, ondraaglijk licht, schreeuwend luid en sprakeloos stil van me hield – en dat met een enigszins ziekelijke, verzwakte, illusieloze en bewust harde liefde –, verliet mijn twaalfjarige nichtje Brilka haar hotel in Amsterdam en liep naar het station. Ze had alleen een rugzak bij zich, bezat nauwelijks contant geld en hield een broodje tonijn in haar hand. Ze wilde naar Wenen en kocht een voordelig weekendkaartje, dat alleen geldig was voor regionale treinen. Bij de receptie had ze een met de hand geschreven briefje achtergelaten, waarop stond dat ze niet van plan was om met de dansgroep naar haar vaderland terug te keren en dat het geen zin had om haar te zoeken.

Precies op dat moment stak ik een sigaret op en kreeg ik een hoestbui – deels omdat het me te veel werd wat ik te horen kreeg, deels omdat ik me had verslikt in de rook. Aman, die ik zelf nooit ‘de baron’ noemde, kwam meteen naar me toe, klopte me zo hard op mijn rug dat ik geen lucht meer kreeg en keek me sprakeloos aan. Ook al was hij maar vier jaar jonger dan ik, toch voelde ik me tientallen jaren ouder en bovendien was ik hard op weg een tragische figuur te worden, zonder dat het echt iemand opviel, want ik was inmiddels een eersteklas huichelaar.

Aan zijn gezicht zag ik hoe teleurgesteld hij was – zo’n reactie had hij na zijn bekentenis niet van me verwacht. Vooral niet nadat hij me had voorgesteld hem te vergezellen op de tournee waar hij over twee weken aan zou beginnen.

Buiten begon het zachtjes te regenen, het was juni, een warme avond met gewichtloze wolken, die de hemel sierden als kleine dotjes watten.

Toen ik mijn hoestbui te boven was en Brilka in de eerste trein van haar odyssee was gestapt, gooide ik de balkondeur open en plofte ik neer op de bank. Ik had het gevoel dat ik stikte.

Ik woonde in een vreemd land, had het contact met de meeste mensen van wie ik ooit had gehouden en die vroeger iets voor me betekenden, verbroken en een gasthoogleraarschap aangenomen, dat me weliswaar zekerheid verschafte, maar niets met mij te maken had.

Op de avond dat Aman zei dat hij met mij ‘normaal wilde worden’, ging Brilka, de dochter van mijn dode zus en mijn enige nichtje, naar Wenen, naar een plaats die ze zich had voorgesteld als haar tweede thuis, als haar persoonlijke utopie, en dat allemaal uit een gevoel van verbondenheid met een dode vrouw. Van die dode vrouw, mijn oudtante en dus Brilka’s overoudtante, had ze in haar fantasie haar heldin gemaakt. Ze wilde in Wenen de rechten op de liederen van haar overoudtante zien te krijgen.

En door de sporen van die geest te volgen hoopte ze verlossing te vinden en een definitief antwoord op de gapende leegte in zichzelf. Maar daar had ik toen nog geen idee van.

Nadat ik op de bank was gaan zitten en mijn gezicht in mijn handen had verborgen, nadat ik mijn ogen had uitgewreven en Amans blik zo lang mogelijk had ontweken, wist ik dat ik weer zou moeten huilen, maar niet nu, niet op het moment dat Brilka door het raam van de trein het oude, nieuwe Europa voorbij zag glijden en voor het eerst sinds haar aankomst op het continent van de onverschilligheid glimlachte. Ik weet niet waar ze bij het verlaten van de stad met die kleine bruggetjes om moest glimlachen, maar dat doet er niet meer toe. Het belangrijkste is dat ze glimlachte.

Ik zou moeten huilen, dacht ik precies op dat moment. Om het niet te doen draaide ik me om, liep naar de slaapkamer en ging op bed liggen. Lang hoefde ik niet op Aman te wachten; een verdriet als het zijne is heel snel te genezen als je ter genezing je lichaam aanbiedt – vooral als de zieke zevenentwintig is.

Ik kuste mezelf wakker uit mijn doornroosjesslaap.

En toen Aman zijn hoofd op mijn buik legde, verliet mijn twaalfjarige nichtje Nederland en passeerde ze in haar naar blikbier en eenzaamheid stinkende coupé de Duitse grens, terwijl haar nietsvermoedende tante honderden kilometers verderop liefde veinsde voor een zevenentwintigjarige schim. Ze doorkruiste Duitsland in de hoop verder te komen.

Nadat Aman in slaap was gevallen stond ik op, liep naar de badkamer, ging op de rand van het bad zitten en begon te huilen. Met de tranen van een hele eeuw huilde ik om die geveinsde liefde, om het verlangen naar geloof in de woorden die mijn leven ooit zo sterk hadden gevormd. Ik ging naar de keuken, rookte een sigaret en staarde uit het raam. Het was opgehouden met regenen en om de een of andere reden wist ik dat er iets gebeurde, dat er iets in gang was gezet, iets buiten dit huis met de hoge plafonds en de eenzame boeken. Met de vele lampen die ik naarstig had verzameld als vervanging voor de hemel, als een illusie van het ware licht. De verlichting van mijn eigen tunnel. Maar de tunnel was gebleven, de lichten hadden me maar even, maar kortstondig kunnen troosten.

Misschien moet ik nog vertellen dat Brilka een heel lang meisje was, bijna twee koppen groter dan ik, wat met mijn lengte niet zo moeilijk is, dat ze stekeltjeshaar had en een John Lennon-brilletje droeg, gekleed ging in een afgeknipte spijkerbroek en een houthakkershemd, volmaakt ronde cacaoboonogen had die altijd naar sterren zochten, en een oneindig hoog voorhoofd – waarachter veel verdriet schuilging. Ze was net weggelopen bij haar dansgroep die in Amsterdam een gastoptreden gaf, ze danste de mannenrollen, want voor de folkloristische, lieflijke vrouwendansen uit ons vaderland was ze een beetje te apart, te lang en te somber. Na lang soebatten had ze eindelijk toestemming gekregen om verkleed als man op te treden en met wilde gebaren te dansen; haar lange vlecht was als gevolg van die toestemming het afgelopen jaar gesneuveld.

Ze mocht kniesprongen en degengevechten uitvoeren, die haar altijd al beter waren afgegaan dan de golvende, dromerige bewegingen van de vrouwen. Dansen was haar lust en haar leven en nadat ze haar voor het Nederlandse publiek ook een solopartij hadden gegeven omdat ze zo goed was, zoveel beter dan de jongemannen die in het begin om haar hadden geglimlacht, verliet ze het gezelschap, op weg naar haar antwoorden die ook het dansen haar niet kon geven.

De volgende avond werd ik gebeld door mijn moeder, die telkens dreigde dat ze zou sterven als ik niet gauw terugkwam naar mijn vaderland, waaruit ik jaren geleden was weggevlucht. Ze deelde me met trillende stem mee dat ‘het kind’ was verdwenen. Het duurde even voor ik begreep welk kind ze bedoelde en wat dat allemaal met mij te maken had.

‘Nog een keer, waar zat ze precies?’

‘In Amsterdam, wat heb je toch, verdorie? Luister je eigenlijk wel? Ze is er gisteren vandoor gegaan en heeft een berichtje achtergelaten. Ik ben gebeld door de groepsleidster. Ze hebben alles overhoopgehaald en…’

‘Wacht even, wacht even. Hoe kan een meisje van elf uit een hotel verdwijnen, vooral als ze…’

‘Ze is twaalf. Ze is in november twaalf geworden. Dat ben jij natuurlijk vergeten. Hoe kan het ook anders?’

Ik nam een flinke trek van mijn sigaret en zette me schrap voor het naderende onheil. Want afgaand op de stem van mijn moeder zou ik me er niet zomaar van af kunnen maken door te verdwijnen – mijn favoriete bezigheid de afgelopen jaren. Ik wapende me tegen de onvermijdelijke verwijten, die me allemaal duidelijk moesten maken wat voor slechte dochter en mislukkeling ik was. Dingen die ik ook zonder mijn moeder maar al te goed wist.

‘Oké, ze is twaalf geworden, dat was ik vergeten, maar dat doet er nu even niet toe. Is de politie ingeschakeld?’

‘Ja, wat dacht jij dan? Ze wordt gezocht.’

‘Dan zullen ze haar ook wel vinden. Het is een klein, verwend meisje met een toeristenvisum, vermoed ik, en ze…’

‘Heb jij eigenlijk nog een greintje menselijkheid in je?’

‘Sorry. Ik probeer alleen hardop te denken.’

‘Des te erger als dat je gedachten zijn.’

‘Mama!’

‘Ze zullen me terugbellen. Over hooguit een uur, hebben ze gezegd, en ik bid dat ze haar vinden, en gauw ook. En dan wil ik dat jij naar haar toe gaat, waar ze ook is, erg ver zal ze niet gekomen zijn, en ik wil dat je haar ophaalt.’

‘Ik…’

‘Ze is de dochter van je zus. En jij haalt haar op. Beloof het me!’

‘Maar…’

‘Doe het!’

‘O god. Nou goed dan.’

‘En neem de naam van God niet in je mond.’

‘Mag ik soms niet eens meer “O god” zeggen?’

‘Je gaat haar ophalen. En dan zet je haar op het vliegtuig.’

Diezelfde nacht werd ze gevonden in een Oostenrijks stadje vlak voor Wenen. Waar ze op haar aansluiting zat te wachten en door de Oostenrijkse politie werd opgepakt en meegenomen naar het bureau. Mijn moeder belde me uit bed met de mededeling dat ik naar Mödling moest.

‘Waarheen?’

‘Mödling heet het daar. Schrijf het op.’

‘Oké.’

‘Jij weet niet eens wat voor dag het is.’

‘Ik schrijf het op! Waar ligt dat in vredesnaam?’

‘In de buurt van Wenen.’

‘En wat heeft ze daar te zoeken?’

‘Ze wilde waarschijnlijk naar Wenen.’

‘Wenen?’

‘Ja, Wenen. Dat moet jou toch bekend voorkomen.’

‘Ik heb het begrepen.’

‘En neem je pas mee. Ze weten dat het kind wordt opgehaald door haar tante. En ze hebben je naam genoteerd.’

‘Kunnen ze haar niet gewoon op het vliegtuig zetten?’

‘Nitsa!’

‘Oké, ik kleed me al aan. Stil maar.’

‘En bel me zodra je haar hebt.’

Ze smeet de hoorn op de haak.

Zo begint dit verhaal.

Waarom Wenen? Waarom dit alles na de nacht dat ik wegvluchtte voor mijn tranen? Dat heeft allemaal zijn reden, maar dan zou ik heel ergens anders met vertellen moeten beginnen.

Ik heet Nitsa. In mijn naam ligt een woord besloten, een woord dat in onze moedertaal ‘hemel’ betekent. Tsa. Misschien was mijn leven tot nog toe een zoektocht naar die ene hemel die ze me al bij mijn geboorte als belofte hebben meegegeven. Mijn zus heette Daria. In haar naam ligt het woord ‘chaos’ besloten. Aria. Het omwoelen en loswoelen, het overhoopgooien en niet-meer-rechtzetten. Ik ben haar iets verschuldigd. Ik ben haar chaos iets verschuldigd. Ik was haar altijd al verschuldigd in haar chaos mijn hemel te zoeken. Maar misschien gaat het gewoon om Brilka. Om Brilka, van wie de naam in de taal van mijn kinderjaren niets betekent. Van wie de naam onbeschreven en ongestigmatiseerd is. Om Brilka, die zich die naam zelf heeft gegeven en er net zo lang op heeft gestaan dat ze zo werd genoemd tot de anderen haar echte naam vergaten.

En al heb ik het je nooit gezegd: ik zou je zo graag helpen bij het herschrijven van je verhaal, Brilka, zo ongelofelijk graag. Om dat niet alleen te zeggen, maar ook te bewijzen schrijf ik het hier op. Alleen daarom.

Ik heb deze regels te danken aan een eeuw die iedereen heeft bedrogen en misleid, iedereen die hoop koesterde. Ik heb deze regels te danken aan een langdurig verraad, dat als een vloek op mijn familie rustte. Ik heb deze regels te danken aan mijn zus, die ik nooit heb kunnen vergeven dat ze die nacht zonder vleugels is weggevlogen, aan mijn grootvader, bij wie mijn zus zijn hart uit zijn lijf heeft gerukt, aan mijn overgrootmoeder, die op haar drieëntachtigste een pas de deux met me danste, aan mijn moeder, die God zocht… Ik heb deze regels te danken aan Miro, die me met liefde besmette als met een gif, ik heb deze regels te danken aan mijn vader, die ik nooit echt heb mogen leren kennen, ik heb deze regels te danken aan een chocoladefabrikant en een wit-rode eerste luitenant, aan een gevangeniscel, maar ook aan een operatietafel midden in een klaslokaal, aan een boek dat ik nooit had geschreven als… Ik heb deze regels te danken aan oneindig veel vergoten tranen, ik heb deze regels te danken aan mezelf, omdat ik mijn vaderland verliet om mezelf te vinden en mezelf toch meer en meer verloor, maar ik heb deze regels vooral te danken aan jou, Brilka.

Ik heb ze te danken aan jou, omdat jij het achtste leven verdient. Omdat ze zeggen dat het getal acht voor de eeuwigheid staat, voor de terugkerende rivier. Ik schenk je mijn acht.

Wat ons verbindt is een eeuw. Een rode eeuw. Voor altijd en acht. De beurt is aan jou, Brilka. Ik heb jouw hart geadopteerd. Ik heb het mijne weggeslingerd. Neem mijn acht aan.

Jij bent het toverkind. Jij bent het. Overwin de hemel en de chaos, overwin ons allemaal, overwin deze regels, overwin de wereld van de geesten en de werkelijke wereld, overwin de omkering van de liefde, van het geloof, verkort de centimeters die ons altijd hebben gescheiden van het geluk, overwin het noodlot, dat geen noodlot was.

Overwin mij en jou.

Doorleef alle oorlogen. Passeer alle grenzen. Ik draag alle goden en rozenkransen, alle verbrandingen, alle gesmoorde hoop, alle verhalen op aan jou. Overwin ze. Want jij hebt de mogelijkheden, Brilka. De acht, denk daaraan. In dat getal zullen wij allen voor altijd met elkaar verbonden zijn en naar elkaar kunnen luisteren, door de eeuwen heen.

Jij kunt het.

Wees alles wat wij wel en niet waren. Wees een luitenant, een koorddanseres, een matroos, een toneelspeelster, een filmmaker, een pianiste, een minnares, een moeder, een verpleegster, een schrijfster, wees rood en wit of blauw, wees chaos en hemel, wees hen en mij en wees dat alles ook niet, dans vooral ontelbare pas de deux.

Overwin dit verhaal en laat het achter je.

Ik ben geboren op 8 november 1973, in een verder niet noemenswaardige dorpskliniek, in de buurt van Tbilisi in Georgië.

Het is een klein land. Het is ook mooi, daar kan ik niets tegen inbrengen, zelfs jij zult het met me eens zijn, Brilka. Met bergen en een rotsachtige kust aan de Zwarte Zee. Die kust is in de loop van de vorige eeuw wel wat gekrompen, met dank aan het grote aantal burgeroorlogen, stomme politieke beslissingen en van haat vervulde conflicten, maar er is nog een flink stuk van over.

Ook al ken jij de legende maar al te goed, Brilka, toch wil ik hem hier even vermelden om je duidelijk te maken waar ik heen wil, de legende over hoe ons land is ontstaan.

Op een mooie, zonnige dag verdeelde God de door hem geschapen aardbol in landen (dat moet nog lang voor de torenbouw van Babel zijn geweest) en organiseerde hij een jaarmarkt, waar alle mensen luidkeels tegen elkaar opboden en naar de gunst van God dongen in de hoop zo het beste stukje aarde te bemachtigen (ik vermoed dat de Italianen het meest bedreven waren in de kunst van het imponeren en dat de Tsjoektsjen er niet veel kaas van hadden gegeten). Na een lange dag was de wereld in vele landen verdeeld en was God moe. Maar God – wijs als altijd – had voor zichzelf natuurlijk een soort vakantieoord achtergehouden, het mooiste stukje aarde: rijk aan rivieren, watervallen, sappige vruchten en met – dat moet hij hebben vermoed – de beste wijn van de wereld. En toen de opgewonden mensen naar hun nieuwe vaderland waren vertrokken, wilde de goede God uitrusten onder een schaduwrijke boom, waar hij een snurkende man ontdekte (vast met een snor en een gezellig buikje, zo heb ik me hem tenminste altijd voorgesteld). Hij was bij de verdeling niet aanwezig geweest en God was verbaasd. Hij maakte hem wakker en vroeg wat hij hier deed en waarom hij niet geïnteresseerd was in een eigen vaderland. De man glimlachte mild (misschien had hij al een of twee glaasjes rode wijn verschalkt) en zei (hier lopen de versies van de legende uiteen, maar laten we het op deze houden) dat hij zo ook tevreden was, de zon scheen, het was een heerlijke dag en hij zou genoegen nemen met wat God voor hem over had. En de goede God, welwillend als altijd, onder de indruk van de nonchalance en het ontbreken van eerzucht bij de man, schonk hem zijn eigen vakantieparadijs, Georgië dus, het land waar jij, Brilka, ik en de meeste mensen over wie ik in ons verhaal ga vertellen, vandaan komen.

Wat ik daarmee wil zeggen: bedenk dat die nonchalance (ofwel luiheid) en die afwezige eerzucht (het ontbreken van argumenten) in ons land doorgaan voor waarlijk hoogstaande eigenschappen. Bedenk ook dat een verregaande identificatie met de goede God (uiteraard de orthodoxe God en geen andere) de mensen in dit land er niet van weerhoudt in alles te geloven wat ook maar enigszins sprookjesachtig, geheimzinnig of legendarisch aandoet – en dat hoeft beslist niet alleen de Bijbel te zijn.

Het kunnen de reuzen in de bergen zijn, de huisspoken, het boze oog dat een mens in het ongeluk kan storten, een zwarte kat die onheil brengt, de macht van koffiedik of de waarheid die alleen door kaarten wordt onthuld (tegenwoordig, vertelde jij, laten de mensen zelfs hun nieuwe auto met wijwater besprenkelen om zo min mogelijk ongelukken te krijgen).

Het land, ooit het gouden Colchis, dat het geheim van de liefde in de vorm van het Gulden Vlies moest meegeven aan de Grieken, omdat de weerspannige en uitzinnig verliefde koningsdochter Medea dat beval.

Het land dat bij zijn bewoners beminnelijke eigenschappen als de heilig verklaarde gastvrijheid, en minder beminnelijke eigenschappen als luiheid, opportunisme en conformisme in de hand werkt (dat wordt door de meerderheid zeker niet zo gezien, ook daar zijn wij tweeën het over eens).

Het land waarvan de taal geen geslacht kent (beslist niet gelijk te stellen met gelijkgerechtigdheid).

Een land dat er de afgelopen eeuw na 135 jaar tsaristisch en Russisch patronaat precies drie jaar lang in slaagde een democratie overeind te houden, totdat die uiteindelijk opnieuw door de grotendeels Russische, maar ook Georgische bolsjewieken omver werd geworpen en de Socialistische Republiek Georgië werd uitgeroepen, waardoor het een deelrepubliek van de Sovjet-Unie werd.

In die unie bleef het land de volgende zeventig jaar. Er volgden meerdere omwentelingen, bloedig neergeslagen demonstraties, ettelijke burgeroorlogen en ten slotte de langverwachte democratie, hoewel die benaming een kwestie van perspectief en interpretatie is gebleven.

Ik vind dat ons land beslist heel komisch kan zijn (niet alleen tragisch, wil ik daarmee zeggen), dat in ons land ook vergeten heel goed mogelijk is, in combinatie met verdringen. Verdringen van eigen wonden, van eigen fouten, maar ook van ten onrechte berokkend leed, van onderdrukking, van verlies. Desondanks heft men het glas en lacht. Dat vind ik indrukwekkend, echt, gelet op de weinig verheugende dingen die de afgelopen eeuw met zich heeft meegebracht en de gevolgen die de mensen daar tot op heden van ondervinden (ook al hoor ik je nu al tegenspreken!).

Het is een land waar behalve de grote beulen van de twintigste eeuw ook veel fantastische mensen vandaan komen, van wie ik persoonlijk veel hield en houd. Sommigen van hen zijn gevlucht, sommigen zijn op hun zoektocht verdwaald, sommigen leven niet meer, sommigen zijn teruggekeerd, sommigen hebben hun hoogtijdagen al achter de rug of hopen er nog op, maar de meesten kent niemand.

Een land dat nog altijd treurt om zijn gouden tijdperk tussen de tiende en de dertiende eeuw en hoopt op een dag de glans van weleer terug te winnen (ja, progressie betekent in ons land ook altijd regressie).

Tradities lijken een flauwe afspiegeling van wat ze ooit waren. Het streven naar vrijheid lijkt op een zinloze zoektocht naar onbekende kusten, want vooral de laatste achttien jaar is men het er zelfs niet over eens kunnen worden wat men precies onder vrijheid verstaat.

En zo heeft het land waar ik tweeëndertig jaar geleden ter wereld kwam, nu veel weg van een koning die nog altijd met een glanzende kroon en een prachtige mantel op de troon zit, bevelen uitdeelt en heer en meester is – zonder in de gaten te hebben dat zijn hele hofhouding allang is gevlucht en hij alleen is.

Bezorg geen last – zo luidt het hoogste gebod in dit land. Dat heb je tijdens onze tocht een keer tegen me gezegd en ik heb het onthouden (ik heb alles onthouden wat je tijdens onze tocht tegen me hebt gezegd, Brilka). En ik voeg er nog aan toe: Leef vooral zoals je ouders leefden, wees zelden, of liever nooit alleen. Alleen-zijn is gevaarlijk en nergens goed voor. Het land verafgoodt de gemeenschap en wantrouwt de eenling. Vertoon je in clubjes, met vrienden, in familieverband en belangengroepen – alleen ben je weinig waard.

Plant je voort, we zijn een klein land en moeten voortbestaan – dit gebod is gelijk aan het eerste gebod. Wees altijd trots op je land, verleer nooit je taal, vind andere landen, welke dan ook, mooi, spannend en interessant, maar nooit ofte nimmer beter dan je vaderland.

Vind bij de mensen van andere volken altijd eigenaardigheden en karaktertrekken die in Georgië op z’n minst schandalig zouden zijn en wind je erover op: gierigheid in het algemeen, dus de afwezige wil om al je geld uit te geven voor de gemeenschap; gebrek aan gastvrijheid, dus de ontbrekende wil om bij elk bezoek je hele leven om te gooien; geringe bereidheid om te drinken en te eten, dus onvermogen om te zuipen tot je erbij neervalt; de afwezigheid van muzikaal talent – om een paar van die karaktertrekken te noemen.

Gedraag je over het algemeen open, tolerant, begripvol en geïnteresseerd in andere culturen, zolang die het bijzondere en unieke van je vaderland respecteren en steeds bevestigen.

Wees (de laatste achttien jaar weer) gelovig, ga naar de kerk, stel niets ter discussie wat met de orthodoxe kerk te maken heeft, denk niet zelfstandig, sla elke keer als je een kerk ziet een kruis (dat is helemaal en vogue, vertelde je!), dus zo’n tienduizend keer per dag als je in de hoofdstad bent. Bekritiseer niets wat heilig is – dat wil zeggen zo’n beetje alles wat met dit land te maken heeft.

Wees vrolijk en opgewekt, want dat is de mentaliteit in dit land, van zwaarmoedige mensen houden ze niet in ons zonnige Georgië. Ook dat zul jij maar al te goed weten.

Bedrieg nooit je man en als je man jou bedriegt – vergeef het hem, want hij is een man. Leef vooral voor anderen. Want anderen weten toch altijd beter wat goed voor je is.

Als laatste wil ik er nog aan toevoegen dat het me ondanks mijn jarenlange strijd om en met dit land niet gelukt is het te vervangen, het uit te bannen als een boze geest die bezit van je heeft genomen. Geen reinigingsritueel, geen verdringingsmechanisme heeft me tot dusver kunnen helpen. Want terwijl ik me steeds verder van dit land verwijderde, zocht ik overal waar ik kwam die verspilde, om me heen gestrooide, verkwiste, ongebruikte liefde die ik daar heb achtergelaten.

Ja, het is een land dat geen enkele eerzucht aan de dag wil leggen, het liefst alles cadeau zou krijgen, omdat men er zo liefdevol, aardig, vrolijk en opgewekt is en (op goede dagen) een glimlach op ieders lippen kan toveren.

In dit land kwam ik dus op 8 november 1973 ter wereld. Een wereld die het zo druk had met andere dingen dat mijn komst nauwelijks opviel. Het Watergateschandaal, de anti-Vietnamdemonstraties, de militaire coup in Griekenland, de oliecrisis en Elvis hielden de westerse wereld bezig, terwijl het oostelijk deel onder Brezjnev en de Sovjetnomenklatoera wegzakte in doffe stagnatie. Een stagnatie die inhield dat men op alle mogelijke manieren volhardde in handhaving van de macht en daarmee in afwijzing van elke vorm van hervorming en steeds meer de ogen sloot voor de opkomende corruptie en de zwarte markt.

Hoe dan ook, in beide delen van de wereld luisterde men voor het eerst naar ‘The Great Gig in the Sky’ van Pink Floyd. In het Westen openlijk, in het Oosten heimelijk.

En Vysotski zou over die tijd nog zingen:

Het eeuwige circus,

waar ze als tere glazen

beloften breken,

juich, wie kan.

Grote veranderingen?

Holle frasen.

Dat bevalt me niet,

ik kots ervan.

Behalve mijn geboorte en de val van mijn zus gebeurde er die dag niets bijzonders. Afgezien misschien van het feit dat mijn moeder die dag in haar eeuwige strijd met haar vader en in de eeuwige hoop op begrip van haar vrouwelijke familieleden haar geduld verloor en begon te schreeuwen.

‘Ben je soms een hoer?’ moet mijn grootvader tegen haar hebben gebruld en mijn moeder moet huilend hebben teruggeschreeuwd: ‘Hooguit een hoerenkind!’

Twee uur later begonnen de weeën.

Betrokken bij de ruzie: mijn heerszuchtige grootvader, mijn infantiele grootmoeder en mijn moeder, die in toenemende mate de controle over haar leven verloor.

De andere uitzonderlijke gebeurtenis die dag, vlak voordat de weeën begonnen, was de hersenschudding van mijn tweeënhalf jaar oudere zus.

Ze was een paar dagen daarvoor met onze grootvader naar de nabijgelegen paardenfokkerij geweest en daar verliefd geworden op de arabieren en de Dagestaanse pony’s, zodat mijn grootvader haar op de dag van mijn geboorte op een pony zette en haar maar losjes om haar middel vasthield, toen de pony zich plotseling losrukte en het kind afwierp. Het ging zo vlug dat mijn grootvader er niet in slaagde haar op te vangen.

Ze viel en sloeg als een zware pompoen tegen de grond, die weliswaar met stro was bedekt, maar voor mijn zachte, blozende zus toch behoorlijk hard was.

Terwijl mijn grootvader zich wanhopig op zijn kleindochter stortte, de paardenfokkers verwijten maakte en dreigde ‘de hele tent’ te zullen sluiten, begon mijn moeder te kreunen, overstuur van de ruzie en de kwetsende woorden, die in het ‘Groene Huis’, het huis van mijn kinderjaren, nog lang naklonken. Mijn grootmoeder, die zich bij zulke – en het waren er echt veel – luidruchtige woordenwisselingen tussen haar man en haar dochter als een soort scheidsrechter opwierp en, doordat ze geen partij koos, de woede van de twee alleen nog maar aanwakkerde, rende meteen naar de keuken waar mijn moeder zat, en greep zonder iets te zeggen naar de logge telefoon aan de muur.

De weeën duurden precies acht uur.

Op hetzelfde moment dat mijn moeder in gezelschap van haar corpulente moeder naar het dorpsziekenhuis ging, werd mijn zus Daria, meestal Daro, Dari of Dariko genoemd, ook naar een ziekenhuis gebracht.

‘Au!’ schreeuwde Daria. En ‘Aaaa!’ schreeuwde haar moeder. ‘Mamaaaa!’ huilde Daria en haar moeder kreunde: ‘Mamaaaaa!’

Mijn grootvader stapte in de witte Lada van zijn dochter (zijn geliefde, door hem als een kind vertroetelde verzamelaarsauto Tsjaika – de ‘Meeuw’, officieel GAZ 13 genoemd en alleen voorbehouden aan de Sovjetelite – was te langzaam voor de grote weg) en stoof naar het beste ziekenhuis van Tbilisi, waar bij Daria een lichte hersenschudding werd geconstateerd. En bij mij, een paar kilometer verderop en een paar uur later, dat ik ter wereld was gekomen.

Mijn luide geschreeuw dwong mijn uitgeputte moeder haar hoofd op te tillen, naar mij te kijken en vast te stellen dat ik op niemand leek, om daarna weer op de provisorisch aandoende baarstoel terug te vallen.

Mijn grootmoeder was de eerste die me bij volledig bewustzijn doorgrondde. Ik was een ‘baby met een bovennatuurlijk ontwikkelde behoefte aan harmonie’, luidde haar oordeel, tenslotte was ik midden in een ruzie ter wereld gekomen.

Wat die behoefte aan harmonie betreft, zou ze zich schromelijk vergissen.

Mijn grootvader, die mijn zus van het ziekenhuis weer naar huis had gebracht – ze hadden haar bedrust voorgeschreven –, kreeg telefonisch bericht dat ik, ‘tenger en donkerharig’, er nu was en een ‘stabiele gezondheid’ genoot. Hij ging op de veranda zitten, hulde zich in zijn oude matrozenjas, waar mijn zus en ik zo vaak ruzie om zouden maken, en schudde alleen telkens zijn hoofd.

Terwijl zijn moeder een welkomsttaart bakte, haar bijzonder geliefde vruchtenlikeur (deze keer van morellen) uit de kelder haalde en voorbereidingen trof voor een kraamfeest, zat mijn grootvader, verbijsterd over de nieuwe schanddaad van zijn dochter, nog steeds roerloos op de veranda en kon niets anders doen dan zijn hoofd schudden. Mijn geboorte dwong hem opnieuw een kleindochter zijn eigen achternaam te geven, Jasji dus, want ik was buitenechtelijk verwekt. Deze keer niet door een deserteur en landverrader, zoals in het geval van mijn zus, maar door een ronduit criminele man die bij mijn geboorte in de gevangenis zat.

‘Dit kind is een product van Elenes schaamteloosheid en verdorvenheid en bezegelt mijn definitieve nederlaag in de strijd om haar eer, ik heb dus geen enkele reden om blij te zijn of iets te vieren. Het meisje, ook al kan ze er niets aan doen, is de vleesgeworden belichaming van al het kwaad dat haar moeder over ons heeft afgeroepen.’ Zo luidde ten slotte zijn eerste zin, nadat zijn moeder, mijn overgrootmoeder, hem herhaaldelijk had gevraagd toch alsjeblieft een reactie te geven op de komst van zijn tweede kleinkind.

Ja, op dat punt had hij niet eens ongelijk en gelet op de omstandigheden waaronder ik ben geboren, kan ik hem die woorden niet kwalijk nemen.

De vijf dagen dat ik met mijn moeder in het ziekenhuis bleef, waar mijn grootmoeder elke dag met kippenbouillon en ingemaakte groenten bij haar dochter op kraamvisite kwam, bleef mijn grootvader thuis en waakte aan het bed van Daria, die maar niet kon begrijpen waarom ze niet mocht opstaan, en daarom vermaakte hij haar met allerlei verhalen, spelletjes en tekenfilms (hij had speciaal een tv in haar kamer gezet), zodat Daria niets wist van mijn bestaan en mijn moeder niets wist van de hersenschudding van haar eerstgeborene.

Daria was het verafgode en bewonderde kind in het rijk van onze machtige grootvader, voorbestemd om aanbeden en aangegaapt te worden. Tot ze… maar ik loop op de feiten vooruit; eer het zover was, zouden er nog vele jaren verstrijken, waarin ze de rol van het door iedereen aanbeden juweel met bravoure speelde.

Maar ondanks deze omstandigheden, de totaal verschillende rollen die onze grootvader en het hoofd van onze familie ons van meet af aan toewees, was ik vanaf de dag dat ik van het dorpsziekenhuis naar huis werd gebracht, voorgoed verzekerd van één voordeel: ik kreeg de onbeperkte, idolate liefde van mijn overgrootmoeder Stasia. Die was voor mij, voor mij alleen. Mijn overgrootmoeder schonk mij de liefde die ze alle anderen tientallen jaren had geweigerd, die ze maar mondjesmaat, verpakt, verholen en bijna aarzelend gaf, vooral niet aan haar eigen zoon. Maar mij schonk ze die nu offensief, luid, haast obsessief, kinderlijk, overdadig. Alsof ze al die jaren alleen op mijn komst had gewacht, alsof ze zichzelf voor mij had bewaard.

De dag dat ik, tenger, verfrommeld en verre van schattig, naar huis werd gebracht, was de dag dat Anastasia, zoals ze voluit heette, haar geluiddichte burcht verliet en aan het daglicht trad om mijn lelijke persoontje te begroeten. Ze was niet meer zo halfhartig en wereldvreemd als ze jaren was geweest, want er veranderde op slag iets toen ze mij in haar armen nam en haar ogen dichtdeed.

En toen ze uit haar somnambule toestand ontwaakte en eindelijk naar haar achterkleinkind keek, zei ze: ‘Dit is een ander kind. Een bijzonder kind. Het heeft veel bescherming en veel ruimte voor zichzelf nodig.’

En iedereen sloeg met zijn vlakke hand tegen zijn voorhoofd en begon te kreunen. Die dwaze oude vrouw was tot leven gewekt en men wist niet precies of dat nu goed of rampzalig was.

Voorlopig zou het ook mij vergund zijn mijn oudere zus te verafgoden.

In mijn vroegere leven is me vaak gevraagd of ik onder haar schoonheid, haar populariteit en de bewondering die ze altijd oogstte heb geleden. Maar dat is niet zo. Ondanks alle moeilijkheden die Daria en ik in onze kinder- en tienerjaren ondervonden, en hoewel we elkaar gekweld, haast gepijnigd en alleen met veel moeite onze fouten vergeven hebben, gebeurde dat alles uitsluitend omdat we vurig van elkaar hielden.

Ja, als kleuter verstomde ik altijd zodra Daria in mijn buurt kwam, zodra ze overwoog mijn hoofd vast te pakken of aan mijn neus te kietelen. Ik kon gewoon niet anders dan Daria verafgoden, net als alle anderen om ons heen.

Misschien moet ik hier proberen haar wrede, vanzelfsprekende bekoring te verklaren door te vertellen dat Daria gouden haar had. En ik bedoel echt van goud. Of dat ze twee verschillende ogen had, onvoorstelbaar verschillend en onvoorstelbaar fascinerend, het ene kristalblauw en het andere hazelnootbruin. Of dat ze een betoverend lachje had en voor zo’n schattig kind een ongewoon diepe, rauwe stem, als van een verongelijkt, mollig jongetje. Maar dat zou het allemaal te simpel maken, dat zou niet voldoende zijn.

Al hield mijn grootvader nog zoveel van Daria en ervoer hij mijn geboorte als een soort onbeschaamdheid, omdat die Daria’s alleenheerschappij bedreigde, en al voelde ik dat van het begin af aan, het veranderde niets aan het feit dat ik Daria’s nabijheid zocht en nodig had.

Ik was een lelijk kind (dan leer je algauw om schoonheid te vechten).

Stasia, zoals Anastasia altijd werd genoemd, was een knappe vrouw geweest, weliswaar niet zo buitengewoon en duizelingwekkend mooi als haar jongste zus Christine, maar op het moment van mijn geboorte was de schoonheid van mijn overgrootmoeder veranderd in iets surreëels, iets somnambuuls. Ze had het ballet herontdekt, wat haar weer jong maakte.

We vormden echt een geweldig paar.

Ja, ik heb heel veel aan Stasia te danken, al waren er beslist momenten in mijn kinderjaren dat ik die wedergeboorte van haar graag ongedaan had gemaakt. Dat ik haar liefde als een vloek ervoer en wenste die niet als een wonderlijke schadeloosstelling voor de vele ontberingen van mijn kinderjaren te ontvangen. Maar over het geheel genomen heb ik door haar geleerd te leven, op een koord te dansen als alles om me heen in vlammen opging, op een koord, hoger gespannen dan de hoogste bomen, hoger dan alle torens, zwevend en onbevreesd – want als je valt, spreid je gewoon je armen uit en dan vlieg je al. Dankzij haar heb ik leren vloeken (een veel te weinig gewaardeerde eigenschap: goed kunnen vloeken, in tijden dat de wereld om je heen begint te wankelen). Dankzij haar heb ik geleerd uitwegen in de uitwegloosheid te zoeken, tegen de muren op te klimmen als de bruggen instorten, en te lachen als een soldaat. Vooral als er niets te lachen viel.

Dankzij haar heb ik veel vloeken als lastige kleren van me af kunnen schudden en dankzij haar heb ik leugenachtige aureolen kunnen overwinnen. Dat alles en nog veel meer heb ik te danken aan Stasia, met wie eigenlijk alles begon…

Iets wat Stasia me heeft meegegeven en wat me misschien het sterkst heeft gevormd, is het verhaal van het wandtapijt.

Op een regenachtige ochtend (ik zat in de tweede of derde klas), toen ik thuis, in het Groene Huis, was gebleven omdat ik kou had gevat, ontdekte ik Stasia op de zolder, die nooit was afgebouwd. Daar was een balkon, zo breed als een terras, maar zonder balustrade, waar wij kinderen absoluut niet mochten komen, maar waar we het liefst zaten en dat ook vaak stiekem deden. Nu stond Stasia op dat balkon een door motten aangevreten tapijt uit te kloppen, met prachtige patronen en purperrode tinten. Ik had dat tapijt nog nooit gezien.

‘Daar blijven. Niet dichterbij komen!’ zei ze toen ze me zag staan.

‘Wat doe je daar?’

‘Ik heb besloten dit tapijt te laten restaureren.’

‘Wat betekent restaureren?’ vroeg ik, terwijl ik gefascineerd voor haar bleef staan.

‘Ik ga dit oude tapijt weer nieuw maken en dan ophangen. Het was van onze grootmoeder en Christine heeft het geërfd. Zij heeft het nooit mooi gevonden en daarom aan mij gegeven, maar ik heb het ook nooit op waarde weten te schatten, tot ik zelf oud werd. Het is een oeroud, heel kostbaar wandtapijt.’

‘Dat kan toch niet, iets ouds nieuw maken.’

‘Natuurlijk kan dat. Het oude zal nieuw, dus anders zijn, niet meer precies zoals het was, dat is ook niet de bedoeling. Het is beter en interessanter als iets verandert. We maken het nieuw, hangen het op en kijken wat er gebeurt.’

‘Maar waarom?’ wilde ik weten.

‘Een tapijt is een verhaal. Daarin gaan weer talloze andere verhalen schuil. Kom hier, heel voorzichtig, pak mijn hand, ja, goed zo, kijk, zie je die patronen?’

Ik staarde naar de kleurige versieringen op de rode ondergrond.

‘Dat zijn allemaal aparte draden. Elke aparte draad is weer een apart verhaal, begrijp je?’

Ik knikte aandachtig, al wist ik niet zeker of ik haar begreep.

‘Jij bent een draad, ik ben een draad, samen vormen we een kleine versiering, met veel andere draden samen vormen we een patroon. De draden zijn allemaal verschillend, verschillend van dikte, verschillend van kleur. De patronen zijn op zichzelf moeilijk te herkennen, maar als je ze in hun samenhang bekijkt, ontdek je prachtige dingen. Hier bijvoorbeeld. Is dit niet schitterend? Deze versiering, gewoon fantastisch! Het gaat om het aantal knopen, om de dichtheid ervan en om de verschillende kleurstructuren – dat alles bij elkaar vormt dan de textuur. Ik vind dat een heel mooi beeld. Ik denk er de laatste tijd veel over na. Tapijten zijn geweven van verhalen. Dus moet je ze bewaren en onderhouden. Ook al heeft dit tapijt jarenlang ergens ingepakt gelegen en als voer voor de motten gediend, het moet nu herleven en ons zijn verhalen vertellen. Ik weet zeker dat wij er ook in verweven zijn, al hadden we daar geen idee van.’

En Stasia klopte uit alle macht op het zware tapijt.

Ik ben die les nooit vergeten.

Ik weet niet of ik Stasia hier moet bedanken, want met dit inzicht heeft ze me min of meer verslaafd gemaakt aan verhalen en me ertoe veroordeeld jarenlang als een bezetene de verhalen achter de verhalen te zoeken, als de verschillende lagen in een kostbaar tapijt.

Zo begin ik hier en zoek wat troost bij mezelf, als een kind dat bang is en zijn geliefde speelgoed stijf tegen zich aan drukt. Want ik ben bang. Ik weet niet of ik mezelf recht kan doen met wat ik je wil vertellen, of ik jou recht kan doen, Brilka.

En ik ben bang voor die verhalen. Die verhalen, die voortdurend parallel lopen, op de voorgrond treden, zich verstoppen en elkaar in de rede vallen. Want ze zijn met elkaar verweven en maken zich los van elkaar, ze ontwijken, overlappen en bespieden elkaar, ze verraden en misleiden je, ze laten sporen achter, wissen ze weer uit en bovenal bevatten ze nog duizenden andere verhalen.

Ik weet niet of ik zelf alles heb begrepen en het verband heb gezien, maar ik moet hopen en in geval van nood, als alle koorden knappen en alle bruggen instorten, weer mijn armen uitspreiden, ik moet hopen dat ik in het geval van een val toch op de een of andere manier zal vliegen.

Ik begin met Stasia om uit te komen bij jou, Brilka.

In de koudste winter van het begin van de twintigste eeuw, zo is me verteld, werd ze geboren. Ze had veel haar op haar hoofd, je had het in staartjes kunnen vlechten. En bij haar eerste schreeuw danste ze eigenlijk al. Ze lachte terwijl ze schreeuwde, alsof ze schreeuwde ter geruststelling van de volwassenen, van haar ouders, de vroedvrouwen, de plattelandsdokter, en niet omdat ze moest schreeuwen.

En haar eerste stapjes waren al een soort pas de deux. En ze hield van chocola, altijd. En voor ze ‘vader’ kon zeggen, brabbelde ze ‘Madame Butterfly’. En ze ontdekte al vroeg de grammofoon en had de nieuwste platen voor ze goed en wel kon lezen en schrijven, maar ze zong en danste mee. En Eleonora Duse was haar favoriet. En ze was vlugger en welbespraakter dan haar beide zussen. En de vrolijkste en slimste.

Maar bij zulke verhalen wordt er meestal zoveel verteld.

Ze hield van boeken en de schone kunsten, maar ze ging vooral dansend door het leven. En dansend bracht ze de eerste luitenant van de Witte Garde het hoofd op hol, op het nieuwjaarsbal van de burgemeester, haar eerste bal, brutaal en jongensachtig kwam ze toen over, bijna provocerend, had je kunnen denken. En haar vlechten, haar lange vlechten, had ze om haar hoofd gedraaid, als een aureool straalden ze om haar smalle hoofd, om haar porseleinen voorhoofd. Ze straalde zo dat hij verliefd op haar werd. Natuurlijk onsterfelijk, natuurlijk voor altijd.

En ze was de beste amazone die in herenzit reed en dat maakte indruk op de luitenant. Heel veel zelfs. En ze interesseerde zich voor blauwkousen en wilde een dansopleiding volgen in Parijs, bij de Ballets Russes. Ze was toen zeventien en hij vroeg om haar hand, daarna kwam de revolutie, die hen uit elkaar dreigde te rukken. Vlak voor zijn vertrek naar Rusland werd ze bang en vergat ze de Ballets Russes en de blauwkousen en trouwde ze met hem. In het kleine kerkje, in aanwezigheid van haar zussen en priester Serafim. De huwelijksnacht brachten ze door in een herberg niet ver van de steppe, in de buurt van het grotklooster, alleen zij tweeën, de nacht, de grotten, de stenen. Zo was het.

Natuurlijk had ze meteen zwanger moeten worden, dat gebeurt in zulke verhalen meestal, maar deze keer niet.

Eerst had ze haar vader, de chocoladefabrikant, steeds weer gevraagd of ze naar Parijs mocht om daar de schone kunst van het dansen te leren, hij had steevast geantwoord dat het geen pas gaf om in herenzit te rijden en al helemaal niet om je in een vreemde stad in vulgaire bochten te wringen.

Dus ging ze naar Petrograd, naar haar man, en niet naar Parijs.

En pas veel later, na veel dwalingen en veel leed, keerde ze terug naar haar warme vaderland.

Waar tientallen jaren later ook ik geboren zou worden en jij, Brilka. Hier eindigt vooralsnog de legende en beginnen de feiten. Het kind, het oudste van de twee die ze baarde, werd een man, en hij verwekte een dochter. Die dochter werd een vrouw en baarde Daria en mij. En Daria kreeg jou, Brilka. De vrouwen, de luitenants, de dochters en de zonen zijn dood, en de legende, jij en ik leven. Dus moeten we er wat van zien te maken.

EERSTE BOEK

STASIA

Nee, geen vleugels van een onbekende

En geen vreemde hemel hoedden mij,

Want mijn eigen volk, ook in ellende,

In zijn ongeluk, bleef ik nabij.

Achmatova

De bel ging en geen van haar zussen deed open. Steeds weer werd er aan het belkoord getrokken, maar ze bleef roerloos de tuin in staren. De hele ochtend regende het al en dat maakte haar stemming voor iedereen toegankelijk en zichtbaar. De regen, de grauwe lucht, de vochtige aarde legden haar innerlijk bloot en gaven iedereen inzicht in haar wonden.

Haar vader was nog niet terug en haar stiefmoeder was met de kleine stoffen gaan kopen, met het prachtige, nieuwe rijtuig van papa. Ze riep om haar zussen, niemand reageerde. Toen stond ze langzaam op en dwong zichzelf de treetjes af te lopen om de deur open te doen.

Op de stoep stond een jongeman in een wit uniform. Ze had hem nog nooit gezien en deed ietwat verward een stap bij de zware eiken deur vandaan.

‘Goedendag, u moet Anastasia zijn. Mag ik me voorstellen? Simon Jasji, eerste luitenant van de Witte Garde en een vriend van uw vader. We hebben een afspraak, mag ik binnenkomen?’

Dus geen gewone officier, maar een luitenant, een eerste luitenant nog wel. Ze knikte zwijgend en gaf hem een hand. Hij was imposant, groot en breedgeschouderd, met slanke ledematen en knokige handen, die nogal behaard waren en niet erg pasten bij deze mooi uitgedoste heer, het leek of de natuur door zijn uniform heen drong.

Hij nam zijn perfect zittende hoofddeksel af, dat ze een beetje belachelijk vond, en kwam binnen. Ze vroeg zich af waar alle anderen zaten, het hele huis leek uitgestorven, dat merkte ze nu pas.

Uit de keuken kwam de geur van koffie en taart, maar er was niemand, ze ging de gast voor naar de salon, waar de deur naar de tuin openstond. Het regende naar binnen en de witte vitrage wapperde in de vochtige wind. Ze rende naar de deur en deed hem vlug dicht. De regen was voor haar een bedreiging, bij het zien ervan moest ze bijna weer huilen, wat ondenkbaar was in aanwezigheid van die vreemde man.

Opeens bedacht ze dat hij haar had herkend en met haar naam had aangesproken, hoewel ze met vier zussen waren. Terwijl hij nog nooit bij hen thuis was geweest, dat merkte ze aan zijn ronddwalende, nieuwsgierige blikken. Het was een valstrik. Ja, dat was het. Nu begreep ze waarom het plotseling zo leeg was in huis. Hij was het dus. Het ging om hem. Hij was de toornige god door wie ze haar straf zou krijgen. Hij was de borg voor de toekomst. Hij was de slachter, hij was de beul. Ze verbleekte en wankelde de kamer uit.

‘Alles in orde?’ riep hij haar na.

‘O, ja, ja. Ik haal alleen even koffie en taart. U wilt toch wel koffie?’ riep ze vanuit de keuken, waar ze tegen de muur leunde en met haar mouw haar tranen afveegde. Niets zou meer worden zoals het was. Dat had ze in één klap begrepen, in één klap was het tot haar doorgedrongen dat haar jeugd voorbij was. Dat ze opeens een ander leven zou krijgen, dat alles, al haar dromen, wensen en visioenen zich zouden beperken tot die man, tot het witte Russische uniform, waarschijnlijk een ondergeschikte van de dikke, onbeschaafde gouverneur van Koetaisi, wat verschrikkelijk!

Ze moest bijna overgeven, maar de koffie dampte in de pot en de symmetrisch gesneden chocoladetaart uit papa’s banketbakkerij stond te wachten om te worden aangeboden aan de gast.

En zo werd de chocoladetaart de eerste offergave die ze haar beul aanbood. Om op te eten. Zoals ze alle toekomstbeloften die het leven haar nacht na nacht in het oor had gefluisterd, aan deze voltrekker zou moeten aanbieden om te doden, zodra ze zijn leven begon te leven, waarin ze geen plaats zou vinden, waarin ze een vreemde zou zijn, waarin ze nergens zou aankomen. Ze beet op haar lippen en onderdrukte de pijn die ze daarbij voelde.

Ze bracht het zilveren dienblad met de dampende koffie en het porseleinen servies naar de salon. De man zat met zijn benen over elkaar in papa’s stoel naar de groene tuin te staren, die door de hevige regen werd verdronken en begraven, samen met de kleine voorjaarsbloemen die hunkerend naar leven en warmte uit de aarde drongen.

‘O, wat heerlijk. Uw vader is echt een genie. En zo’n goed mens. Zo terughoudend, een man van nederigheid. Tegenwoordig vind je zulke mannen nauwelijks meer. Iemand plant een boom en de hele goegemeente moet het weten. Niemand verricht nog goede daden tegenwoordig, althans niet zonder ze aan de grote klok te hangen. Uw vader is niet zo. Ik ben heel trots dat ik me tot zijn kennissenkring mag rekenen. En uw maman. Die is betoverend.’

‘Ze is mijn stiefmoeder.’

‘O.’

‘Neemt u gerust. We hebben nog genoeg van die taart. Aan zoetigheid is hier nooit gebrek.’

‘Ja, ik ken de creaties van uw vader. Die heerlijke amandeltaartjes, en wat is zijn pruimenmousse geweldig! Dat is echt een droom.’

‘En waar kent u papa van, als ik vragen mag?’

‘Ik… ik heb hem ooit een plezier gedaan, als ik het zo mag zeggen.’

‘U zei net dat je er niet over moet praten als je iets goeds hebt gedaan. Dat is ware grootheid, heb ik van u begrepen.’

‘U bent wel heel precies.’

‘Dat ben ik ook.’

‘De taart is fantastisch. Waarom probeert u hem niet?’

‘Ik eet er elke dag genoeg van. Dank u.’

‘Ik heb hem alleen een plezier gedaan. Ik heb niet gezegd dat ik daarmee een goede daad heb verricht.’

‘Een plezier is van nature iets goeds.’

‘Het hangt er maar van af hoe je het bekijkt, vindt u ook niet? Ieder mens bekijkt de dingen vanuit zijn eigen perspectief, dat hij niet per se met anderen hoeft te delen.’

‘Dat bedoelde ik niet. Er zijn dingen, daar zou iedereen het over eens moeten zijn. En ook hetzelfde over moeten denken.’

‘Zoals?’

‘Bijvoorbeeld dat de zon prachtig is en de lente wonderen kan doen, dat de zee diep is en het water zacht. Dat muziek magisch is als ze goed wordt gespeeld. Dat kiespijn iets vreselijks is en ballet het mooiste van de wereld.’

‘Ik snap het. Dansen is uw lust en uw leven, nietwaar?’

‘Ja, dat is het.’

‘En u mag mij niet omdat u gelooft dat ik er niet net zo over denk?’

‘Hoe moet ik dat nu weten?’

‘U gelooft het. U vermoedt het.’

‘Ik vermoed helemaal niets.’

‘Dat geloof ik niet.’

‘Luister, ik geef toe dat ik geloof dat u over veel dingen niet hetzelfde denkt als ik, alleen al omdat u in het leger zit en ik niet van het leger hou. Wat valt er te lachen?’

‘Het spijt me. U amuseert me.’

‘Dat is dan fijn. Dan heeft tenminste een van ons een goede bui.’

‘Rijdt u paard?’

‘Wat?’

‘Of u paardrijdt?’

‘Ja, natuurlijk rij ik paard.’

‘In amazonezit, neem ik aan?’

‘Liever in herenzit.’

‘Kostelijk! Wilt u morgen een ritje met mij over de steppe wagen?’

‘Ik heb morgen balletles.’

‘Ik kan op u wachten.’

‘Ik weet het niet.’

‘Of bent u soms bang?’

‘Waar zou ik bang voor moeten zijn? Voor u in elk geval niet.’

‘Dat is dan afgesproken?’

‘Hoor eens, ik weet niet wat mijn vader u over mij heeft verteld. Maar het klopt vast niet. Ik weet niet wat hij u heeft beloofd, maar ook dat kan ik zeker niet nakomen. Ik neem met alle plezier het risico dat u en mijn vader woedend worden, maar ik ben niet van plan u iets wijs te maken. Ik zal niet van u houden. Waarom lacht u alweer?’

‘U bent nog beter dan uw vader u heeft beschreven.’

‘Wat heeft hij u beloofd?’

‘Niets. Hij heeft alleen gezegd dat ik u af en toe mag komen opzoeken.’

‘Zodat ik later met u trouw en niet meer mag dansen?’

‘Zodat we elkaar leren kennen.’

‘U bent veel ouder. Dat geeft geen pas.’

‘Ik ben achtentwintig.’

‘Toch bent u veel ouder. Elf jaar is een groot verschil.’

‘Ik kom heel jong over.’

‘U hebt geen verstand van ballet.’

‘Ik heb u zien dansen tijdens het privéconcert bij de Mikeladzes.’

‘Echt waar?’

‘Ja.’

‘En?’

‘U was tamelijk goed.’

‘Tamelijk goed? Ik was heel goed.’

‘Misschien. U denkt toch dat ik er geen verstand van heb.’

‘Nou ja, iedere leek heeft recht op een mening.’

‘O, wat genereus van u.’

‘U draagt geen snor.’

‘En wat wilt u daarmee zeggen?’

‘Dat hoort niet.’

‘Volgens de laatste mode wel.’

‘Ik ben conservatief.’

‘Daar lijkt het anders niet op.’

‘U kent mij niet.’

‘Ik heb u gezien toen u veertien was en naar het vioolconcert van de Maksim-broeders luisterde. We zaten naast elkaar en u was zo ontroerd dat u moest huilen en uw tranen met de mouw van uw jurk afveegde. U gebruikte geen zijden zakdoek. Dat beviel me wel. En daarna stormde u de zaal uit. Maanden later zag ik u in het circus dat toen zijn grote tent op de heuvels had opgeslagen. U at een gepofte appel en likte uw vingers af. U gebruikte geen zijden zakdoek, zoals het hoort. En later zag ik u op het nieuwjaarsbal, het was uw eerste bal, bij de burgemeester. Bij uw eerste dans was u betoverend, alleen uw partner was een sukkel en leidde u niet goed. Hij trapte constant op uw tenen en u vertrok telkens uw gezicht. U kwam naar buiten en veegde met de punt van uw jurk de zweetdruppeltjes van uw voorhoofd. Geen zijden zakdoek. Daarna ging u op de stenen trap zitten en keek omhoog naar de lucht. Toen besloot ik dat het tijd werd om u te leren kennen.’

‘En waarom zou ík u willen leren kennen?’

‘Omdat ik iemand ben die ook nooit een zakdoek gebruikt.’

‘Wat houdt dat in?’

‘Iemand die een sluier nodig heeft, een voorwerp, ook al is het van zijde, tussen zichzelf en de wereld, is bang voor het leven. Hij is bang om dingen te beleven, ze echt te voelen. En ik vind het leven veel te kort en veel te mooi om het niet echt in de ogen te zien, het niet echt aan te gaan, het niet echt te leven.’

‘Wilt u daarmee zeggen dat we op elkaar lijken?’

‘Nee, ik bedoel alleen dat we een soortgelijke instelling hebben.’

‘Toch ben ik niet van plan om met u te trouwen en mee naar Moskou te gaan.’

‘Ik ben toch helemaal niet in Moskou. Ik ben hier.’

‘U dient onder de Russen, ik hou niet van Russen. Ze zeggen dat er binnenkort opstanden komen. Dat het onrustig is in Rusland. Er gaan geruchten. Bovendien is papa zijn tweede vrouw ook in Rusland gaan halen. Ik weet hoe het in de wereld toegaat.’

‘En hoe gaat het er toe?’

‘Nou, voor ons dames niet bepaald gunstig.’

‘Een echte blauwkous dus.’

‘Wat is dat nu weer?’

‘In Europa heb je vrouwen die vinden dat vrouwen en mannen gelijk zijn. En voor die rechten vechten ze. Blauwkousen heten ze.’

‘Ze hebben gelijk dat ze vechten. Maar ik vind het een ontzettend stomme naam.’

‘Als dat zo is, kunnen we eens een echte rit over de steppe maken. Dan kunnen we zien hoe gelijk mannen en vrouwen zijn.’

‘Ik vind niet dat ze gelijk zijn, ik vind dat vrouwen beter zijn.’

‘Des te beter. Tot morgen dan.’

‘Wacht even… u weet helemaal niet waar ik balletles heb.’

‘Daar kom ik wel achter. En doe de hartelijke groeten aan uw vader. U hoeft me niet uit te laten. Een echte geëmancipeerde dame moet altijd blijven zitten.’

‘Een wat voor dame?’

‘Een die voor haar rechten vecht.’

Hij liep met lichte, snelle passen en een schalkse grijns de deur uit. Stasia bleef verstijfd zitten en kon zelf niet geloven wat er net was gebeurd. Je mocht je eigen beul niet aardig vinden, je mocht niet met hem flirten. Je mocht hem niet meer offergaven aanbieden dan nodig was. Je mocht niet met hem in herenzit rijden. En toen barstte ze in lachen uit. Het was opgehouden met regenen en de bloemen schoten uit de aarde. Overal brak weer leven door, samen met de vele en zoete beloften. Stasia deed de tuindeur open en liep naar buiten. De aarde was vochtig en haar voeten bleven in de modder steken. Maar dat weerhield haar er niet van in de drassige tuin een pas de deux te dansen.

Ze ontmoetten elkaar en reden over de steppe, beiden in herenzit. Zij zag er vast ongelofelijk lieftallig en zelfverzekerd uit. Ze had al jong leren paardrijden en nam het liefst een pittige kabardin, waar ze zonder zadel op reed. Ze was graag in het schrale steppelandschap. De oude grottenstad kende ze als haar broekzak. Ook al raakten er constant mensen zoek in dat geheimzinnige labyrint van stenen trappen, gangen en kamers, Stasia vond altijd de weg terug. De weg uit de grottenstad, die eeuwen geleden op bevel van de machtige koningin van het land in de reusachtige berg was uitgehouwen en inmiddels een verlaten oord was, waar geesten zongen. Je kon ze zelfs horen als je je ogen maar stijf genoeg dichtkneep en je eigen gedachten in je hoofd tot zwijgen bracht. En de luitenant raakte vast nog meer onder de indruk van haar kunnen. En ze praatten vast over van alles en nog wat en Stasia daagde hem vaak tot een wedren uit.

Van nu af aan spraken ze elke dag af om samen te gaan rijden. Stasia was algauw zo enthousiast over die gezamenlijke uren in de steppe dat ze op sommige dagen zelfs het dansen vergat.

Natuurlijk kon het niet anders of onze zeventienjarige Stasia werd verliefd. De witte luitenant genoot van Stasia’s vertrouwen, dat van dag tot dag, van rit tot rit groeide. En hij geloofde vast dat ze goed voor elkaar zouden zijn, dat hij precies zo’n eigenzinnige vrouw nodig had, en dat vaste geloof moest wel indruk op Stasia maken.

Ook bewonderde Simon Jasji het gezin van de chocoladefabrikant en die sympathie werd door de vader van de aanbedene beantwoord. Anastasia zou bij de keuze van haar aanstaande geen tegenstand ondervinden, zoals haar op één na oudste zus, die altijd als ze een oogje op een man had, op vaders ongenoegen kon rekenen. De witte luitenant daarentegen leek vaders eerste keuze.

En omdat het roerige tijden waren en je niet wist hoe het tij zou keren, moest je snel handelen. Ook in liefdesaangelegenheden.

De witte luitenant had inderdaad een cadettenschool in Sint-Petersburg bezocht, toen het Sint-Petersburg met de mooie bals en het charmante Franse accent nog bestond, en hij had maar kort in de Russisch-Japanse oorlog gevochten, waaruit hij gewond en benoemd tot eerste luitenant naar zijn vaderland was teruggestuurd. Die verwonding voorkwam dat hij werd ingezet in de Eerste Wereldoorlog. Na zijn herstel hadden ze hem in zijn slaperige geboortestadje ingedeeld bij de ondersteuningsdienst, waar hij de oorlogscorrespondentie afhandelde.

Simon maakte geen haast met een verzoek om overplaatsing. De politieke situatie was ondoorzichtig en hij te besluiteloos, hij had in zijn leven nog geen ideologie gevonden waarbij hij zich thuis voelde en die zijn verdere weg zou bepalen.

In die tijd waren er talloze ideologieën en politieke groeperingen, die elke dag in zolderkamertjes, schaftkelders en donkere achterhuizen als paddenstoelen uit de grond schoten en stuk voor stuk de oplossing van alle problemen ontdekt meenden te hebben of heel precies wisten hoe je het geknechte Russische volk een rooskleurige toekomst kon garanderen.

Simon kwam uit een degelijke familie: zijn vader, een gerenommeerd arts, had zijn enige zoon een goede opvoeding gegeven. Al vroeg gevormd door democratisch-liberaal gedachtegoed had Simon in de militaire kringen van de cadettenschool betrekkingen aangeknoopt met liberalen en deelgenomen aan enkele vergaderingen. Maar tegelijk zag hij dat de liberalen te zwak en veel te weinig doelgericht waren om, als het erop aankwam, tegen een ernstige bedreiging als het socialisme stand te houden. En dat de socialisten steeds luidruchtiger, steeds dwingender en onverschrokkener optraden, zag Simon eveneens.

Er deden allerlei complottheorieën en verhalen de ronde over de leiders, die voor het merendeel al waren gearresteerd of de wijk hadden genomen naar het buitenland.

Simon had weinig sympathie voor de socialisten, die te grof, te weinig geraffineerd en te luidruchtig waren voor zijn burgerlijke oren, maar tegelijk wilde hij uiteindelijk niet aan de verkeerde kant staan. Hij moest handelen. Hij moest kiezen, maar hij aarzelde nog te veel, de gebeurtenissen waren te weinig transparant, er leek nog te veel mogelijk.

Aan het front was hij al met een paar ideeën in aanraking gekomen en toen hij na zijn verwonding naar zijn vaderland was teruggestuurd, richtte hij een kring op voor de ‘Studie der filosofische geschriften van de oude Grieken’ om samen met andere dolenden en zoekenden tot een inzicht te komen dat hem verder zou brengen. Simon Jasji voelde zich geen vernieuwer en ook geen revolutionair. Als aan de overheid getrouw soldaat diende hij zonder tegenspraak in het leger met zijn duidelijke hiërarchie, zijn discipline en zijn taakverdeling. Hij hield van duidelijke structuren en ordelijke verhoudingen, waarin iedereen precies zijn plaats kende. Simon was een rationeel mens. Hij was galant, meegaand, van nature nogal nors en nadenkend, geen man van vurige ideeën en daden. Hij had ook niets tegen de tsaar, misschien wel wat medelijden met de boeren, zoals het de overheid destijds paste.

Maar één eigenaardigheid van Simon Jasji beviel de chocoladefabrikant waarschijnlijk zo goed dat hij hem een uitstekende partij voor zijn dochter vond: Simon was een sentimenteel type en een groot aanhanger van alles wat voorbij was. Hij hield van het Rusland van Poesjkin, hij droomde van de grote napoleontische bals en was echt tot tranen toe bewogen bij Het Zwanenmeer. In de ogen van mijn betovergrootvader liep hij dus warm voor alles wat te maken had met de door God gezonden koning, de tsaar dus, en zodoende met een helder gestructureerde wereld.

Hoe eigenaardig en verwonderlijk dit voor zo’n jonge man ook geweest mag zijn, het beantwoordde in hoge mate aan het wereldbeeld van mijn betovergrootvader. Simons hart behoorde toe aan het oude Rusland, de Europese elite, het mooie en luisterrijke leven van de goede oude tijd – of liever wat hij zich daarbij voorstelde.

Hechten aan de traditie betekende voor mijn betovergrootvader leven volgens de waarden van de elite, bescheidenheid en uitstekende manieren bezitten, niet al te genotzuchtig en toch niet puriteins zijn. En precies weten welke maatschappelijke klasse voor welke doeleinden was geschapen, wie welke plaats in de maatschappij diende in te nemen. Want mijn betovergrootvader stamde uit de verarmde Georgische lage adel, had een banketbakkersopleiding gevolgd in een chic kuurhotel op de Krim, was daar heel snel van leerling opgeklommen tot hoofd van de chocolaterie en had door zijn kunst veel rijke edellieden als vaste klant weten te verwerven, bij wie hij in de gunst stond en aan wie hij het ook te danken had dat hij ten slotte voor twee jaar in Boedapest in de leer kwam bij een meester-chocolatier, die voorheen aan het Weense hof had gewerkt.

In heel Europa deed mijn betovergrootvader ervaring op, hij reisde langs enkele voortreffelijke banketbakkerijen in West-Europa en besloot, tegen de verwachtingen van zijn superieuren in, toch terug te keren naar zijn vaderland om daar een eigen zaak te beginnen.

Hij had (en helaas beschik ik niet over betrouwbare informatie omtrent de plek waar hij de receptuur van zijn ongeëvenaarde chocola precies ontwikkelde) een magische geheime formule ontdekt: hij had een recept op zak dat een revolutie zou ontketenen in de smaak van warme chocola.

Dat recept, of liever gezegd de warme chocola die eruit voortkwam, moet ik hier introduceren als een van de hoofdfiguren van ons verhaal, Brilka.

Omdat ik de ingrediënten van die drank helaas niet mag prijsgeven (onder geen beding, in geen geval, nooit ofte nimmer), moet ik woorden zien te vinden om het onbeschrijflijke te beschrijven. Helaas is mij ook niet bekend of mijn betovergrootvader dat recept van een ander recept heeft afgeleid of het zelf heeft ontwikkeld, hij heeft het als een oorlogsgeheim bewaard. Maar één ding staat vast: bij zijn terugkeer in zijn vaderland had hij de garantie voor zijn latere succes al op zak (van de bijwerkingen van zijn magische chocola was toen nog niets bekend).

Voorlopig was het een recept voor eenvoudige warme chocola op z’n Weens, dus niet op cacao- maar op chocoladebasis. Eerst werd de chocola gemaakt, dan gesmolten en met andere ingrediënten vermengd.

Maar iets in de samenstelling en bereiding maakte die chocola zo bijzonder, uniek, onweerstaanbaar, overweldigend. Alleen al de geur was zo verleidelijk en intens dat je er wel op af moest rennen als je hem rook.

De chocola was taai en stroperig, zo zwart als de nacht voor een zwaar onweer, en werd in kleine porties warm, maar niet te warm, uit een klein kopje en – idealiter – met een zilveren lepeltje genuttigd.

De smaak was ongeëvenaard, het genot leek op een geestelijke extase, een bovenaardse ervaring. Je versmolt met de zoete massa, je werd één met die kostelijke ontdekking, je vergat de wereld om je heen en bespeurde een uniek geluksgevoel. Alles was zoals het moest zijn wanneer je die chocola proefde.

Het was precies rond de eeuwwisseling toen hij met zijn geheime recept op zak uit Boedapest terugkeerde naar zijn vaderland. Mijn betovergrootvader was trots op wat hij had bereikt en dacht dat je het galante en exquise karakter van Parijs of Wenen ook kon overbrengen op de Georgische provincie en de smaak van de mensen kon beïnvloeden en veranderen.

Na zijn terugkeer trouwde hij met een leerlinge van de kloosterschool van de Heilige Moeder Gods, een vrome en zwijgzame, je zou kunnen zeggen tot zwaarmoedigheid neigende vrouw, die Ketevan heette. Zij moest niets hebben van het Russische Rijk, vond de Russische annexatie van Georgië de noodlottigste fout in de hele Georgische geschiedenis en weigerde haar leven lang Russisch te spreken. Hij was verliefd op haar, het was geen gearrangeerd, maar helaas ook geen gelukkig huwelijk. Zij hing andere waarden aan, ze zag in Rusland de bron van alle kwaad, terwijl mijn betovergrootvader in Rusland een kans voor Georgië zag en vond dat de Russen de Kaukasus toegang tot de wereldcultuur hadden verschaft en het analfabetisme onder het volk en de hebzucht van de Georgische lage adel hadden bestreden. Hij was voor de tsaar en genoot alle privileges die zijn collaborerende levenswijze hem bood. Maar zijn vrouw bleef erbij dat Georgië niet meer dan een kolonie was en dat de Slavische cultuur de ondergang van de Kaukasische betekende.

‘We hebben onze grote buurman zelf geroepen, we hebben hem uitgenodigd,’ probeerde mijn betovergrootvader zijn vrouw in de eerste maanden van zijn huwelijk tot andere gedachten te brengen.

‘We hebben hem als helper uitgenodigd, niet als bezetter,’ antwoordde Ketevan. ‘Onze koning was moe van alle bezettingen en strooptochten van onze islamitische buren, hij zag geen andere uitweg meer en koos van twee kwaden in zijn ogen het minste toen hij de tsaar vroeg een beschermingsverdrag te tekenen. Een beschermingsverdrag met nadruk op bescherming. Als ik je eraan mag herinneren.’

‘Ja maar, lieve, in feite betekende het toch dat we vanaf dat moment ondergeschikt zouden zijn aan het grote tsarenrijk, dat wist onze koning toen hij de Russen het land binnenhaalde.’

‘Zeker, mijn beste, maar hij heeft waarschijnlijk niet geweten dat onze noordelijke buren het niet zouden opvatten als een uitnodiging voor een paar jaar, maar voor een paar eeuwen.’

Ketevan gaf zich niet gewonnen.

‘Ik denk dat het verkeerd is, lieve, om er constant het beeld van David en Goliath bij te halen en dat als parabel voor ons land te zien, ik denk dat we het ons wel heel gemakkelijk maken als we daarvan uitgaan. Want heel veel Georgiërs hebben er profijt van gehad, Ketevan, dat zul je toch moeten toegeven?!’

‘De aanpassing is in dit land steeds gehuicheld en in de kern van die aanpassing vind je altijd een verlangen naar het oereigene. Ik heb het over de ware Georgiërs en niet over verraders,’ antwoordde Ketevan, terwijl ze haar man een verachtelijke blik toewierp.

Ketevan bemoeide zich nauwelijks met de zaken van mijn betovergrootvader, ze was een goede huisvrouw en wist zich ook in het openbaar te presenteren, ze schonk hem twee dochters, maar de liefde en de genegenheid van de echtelieden was op z’n laatst na de geboorte van de tweede dochter uitgedoofd. Ketevan wijdde zich aan het geloof, bad en onderhield goede betrekkingen met de kerk en de priesters, terwijl haar man zijn zaak De Chocolaterie opende, die sindsdien overal bekendstond als de ‘chocoladefabriek’, zoals mijn betovergrootvader alleen nog ‘de chocoladefabrikant’ werd genoemd. De zaak floreerde, de omzet steeg van jaar tot jaar en de reputatie van de chocoladefabrikant groeide.

Hij was teleurgesteld dat zijn vrouw zijn succes niet naar waarde schatte, niet profiteerde van de financiële en sociale privileges van het gezin en niet van de groeiende welvaart leek te genieten. Hij had van haar net zoveel steun en bijval verwacht als hij van anderen kreeg. Vijf jaar na zijn terugkeer runde hij een in de hele stad bekende banketbakkerij en plande hij vestigingen in het hele land; later, op het toppunt van zijn succes, hoopte hij het hele tsarenrijk van de beste chocoladewaren te kunnen voorzien.

Hij produceerde allerlei verrukkelijke taarten en gebakjes. Truffelchocola, bittere chocola, vollemelkchocola met abrikozengelei, walnoten en verschillende soorten druiven, maar ook exotische dingen zoals chocoladetaart met zwarte peper, kersenlikeurbonbons in een jasje van muntchocola, chocoladekoekjes met een vulling van vijgencrème en nogachocola met gelei van watermeloen. De Chocolaterie wist de Franse patisserie en de Oostenrijkse baktraditie te verenigen met Oost-Europese overdaad.

Elke ochtend om zes uur ging hij naar de bakkerij en voegde hij aan de reusachtige, door zijn medewerkers bereide chocolademengsels voor de verschillende soorten van het assortiment zijn eigen ingrediëntenmix toe, waardoor de bijzondere smaak ontstond. Niemand wist de formule te ontraadselen en juist dat maakte zijn producten zo onweerstaanbaar.

Tot dusver had hij zijn speciale ingrediëntenmix maar in heel kleine hoeveelheden aan al zijn chocoladeproducten toegevoegd, in zekere zin alleen als extra smaaknoot, maar de grootste betovering van zijn recept openbaarde zich in de warme chocola.

Omdat het grote succes van zijn magische formule hem sterkte en maakte dat hij met ambitieuze uitbreidingsplannen speelde, was hij van plan het meesterstuk van zijn creaties – de warme chocola – pas op het toppunt van zijn roem en zijn succes in Tbilisi, Moskou of Sint-Petersburg uit zijn hoed te toveren, zodat alles en iedereen zowat in zwijm zou vallen. Ondanks of vanwege zijn succes had de chocoladefabrikant, in de hoop op een opvolger, bij zichzelf gezworen zijn recept in de familie te houden en voorlopig niet prijs te geven.

Volgens Stasia redde die beslissing onze familie, zo niet ons hele land van de definitieve ondergang.

Naast zijn werk nam mijn betovergrootvader als ereburger deel aan het maatschappelijk en cultureel leven van de stad. Hij verkeerde in de hogere regionen van de lokale politiek, was oprichter van de enige herenclub in de stad (geheel naar Europees voorbeeld), beschermheer van enkele literatuur-, toneel- en filosofiekringen, zat in het bestuur van het ‘Genootschap voor traditie en eer’ en was bovendien een van de rijkste burgers van het stadje, dat hij, waar Tbilisi al werd beschouwd als het Parijs van de Kaukasus, tot het ‘Nice van de Kaukasus’ wilde maken.

Zijn vrouw bekommerde zich weinig om zulke uiterlijkheden, zij hield zich liever bezig met Bijbelstudies en de strenge opvoeding van de beide dochters. Ze moest elke keer worden overgehaald om deel te nemen aan een of andere maatschappelijke gebeurtenis en was ook niet bepaald reislustig, wat de chocoladefabrikant helemaal niet beviel. Ook haar overdreven godsdienstigheid ergerde hem. Hij voelde dat hij daardoor het contact met zijn kinderen was kwijtgeraakt, die onder het strenge toezicht van hun moeder en de gelovige gouvernantes eveneens opgroeiden tot vrome, schuchtere en allesbehalve Europese meisjes.

Hij leek de strijd aan het vrouwelijk front in zijn eigen huis te gaan verliezen, met verstrekkende gevolgen.

Er moest een zoon komen! De vrouwelijke overmacht in zijn huis was gewoon te bedreigend geworden. Hij had een opvolger nodig, een man die de strijd tegen het andere geslacht samen met hem zou kunnen voeren. Omdat de echtelieden het huwelijksbed allang niet meer deelden, wist hij dat hem dat veel overredingskunst en tijd zou kosten. Bovendien waren de twee bevallingen heel zwaar voor Ketevan geweest en had ze geen al te goede gezondheid, ze zou dus niet zo makkelijk over te halen zijn om nog eens aan een zwangerschap te beginnen.

Hoewel hij zijn vrouw meer dan eens uitlegde dat het uitsluitend om een erfgenaam ging – de chocoladefabriek had tenslotte een mannelijke opvolger nodig –, was ze niet onder de indruk en troostte ze hem met het vooruitzicht dat zijn twee dochters zouden trouwen en dat het probleem met een zakelijk ingestelde schoonzoon ook goed op te lossen was.

Hij moest dus andere middelen gebruiken om zijn vrouw over te halen hem een opvolger te schenken. Zodoende besloot hij zijn beste creatie, de warme chocola, voor haar te maken, want hoe geconcentreerder de ingrediënten, hoe groter het effect van het recept.

In aanwezigheid van een klein strijkkwartet, dat hij speciaal voor haar in de voor bezoekers al gesloten chocoladefabriek liet optreden, bij kaarslicht en gehuld in de bedwelmende geur van zijn eigen creatie, zette hij het mooiste porseleinen kopje dat hij kon vinden voor haar neer en liet haar de chocola oplepelen, intussen pratend als Brugman om haar ervan te overtuigen hoe onmisbaar een mannelijke opvolger voor hem was.

Zoals in velen na haar ontwaakte ook in Ketevan de ongebreidelde begeerte naar meer en dus smeekte ze haar man de dagen daarna opnieuw warme chocola voor haar te maken. En zo kon mijn betovergrootvader eindelijk een ultimatum in zijn voordeel stellen: als ze nog eens aan een zwangerschap begon, zou hij gedurende de komende negen maanden elke dag warme chocola maken. Haar verzet was gebroken en het verlangen naar de heerlijkste smaak van de wereld liet haar geen andere keus dan zijn aanbod aan te nemen en met tegenzin akkoord te gaan.

En zo kwam het dat ze negen maanden later, met zorgen omringd door een plattelandsdokter en twee vroedvrouwen, opnieuw met barensweeën in haar slaapkamer lag. Het duurde verscheidene uren voor ze een gezond, welgevormd meisje uit haar haalden (de moeder zuchtte alleen teleurgesteld). Ze dacht alles goed te hebben doorstaan toen de dokter bezorgd riep dat ze er nog niet waren. Er was een tweede onderweg. Na opnieuw persen en schreeuwen kwam er ten slotte nog een meisje voor de dag.

Maar het tweede kind wilde absoluut niet schreeuwen. Er was iets mis met de longen, bevestigde de dokter, het kind was blauw aangelopen en kreeg geen lucht, hij klopte het hard op de rug. Een paar minuten na de geboorte moest hij de dood van het als tweede geboren meisje vaststellen (het was een eeneiige tweeling geweest).

Maar het eerste, dat Anastasia werd gedoopt, leek gezond en monter en schreeuwde luidkeels om moedermelk.

Niet lang daarna stierf Ketevan aan een longontsteking, die ze in het kraambed had opgelopen; vlug, zonder veel pijn, nadat ze Anastasia voor het laatst de borst had gegeven.

Die twee tragedies waren de eerste in het leven van mijn betovergrootvader en ze volgden elkaar zo snel op, ze waren zo onherroepelijk en hevig dat hij al zijn zaken maandenlang aan zijn eerste secretaris overdroeg en niet in staat was de deur uit te gaan. Hij liep alleen ’s morgens met trage, slepende pas naar de bakkerij om zijn mengsel klaar te maken, dat in elke chocolademassa moest.

Al was de liefde voor zijn vrouw de afgelopen jaren niet meer zo fris en stralend geweest als in het begin van hun huwelijk, ze was altijd een belangrijk deel van zijn leven gebleven; het verlies van de moeder van zijn kinderen woog zwaar en hij wist niet wat hij met de drie meisjes moest beginnen nu hij alleen was.

In die tijd bekropen hem merkwaardige gedachten. Het gevoel dat hij verantwoordelijk was voor de dood van zijn vrouw, liet hem niet los. Als hij haar niet tot een nieuwe zwangerschap had gedwongen, was ze misschien nog in leven geweest en was ook de tragedie van de kinderdood hem bespaard gebleven.

Was er met zijn betoverende creatie soms iets noodlottigs aan de hand? Had de warme chocola die hij al die maanden zo enthousiast voor haar had gemaakt, het ongeluk in gang gezet? Was de drank soms zo lekker dat hij niet genuttigd kon worden zonder er een hoge prijs voor te betalen? Schonk hij de mensen die ervan proefden zoveel geluk en zelfvergetelheid dat de realiteit zich vervolgens des te ongeremder op hen moest wreken? Rustte er soms zelfs een vloek op? Zou het kunnen dat hij iets had ontdekt wat te goed was voor de mensen? Was het soms helemaal geen berekening, zoals hij aanvankelijk had aangenomen, om de warme chocola pas op het toppunt van zijn succes te koop aan te willen bieden, maar een voorgevoel waardoor hij het recept slechts in kleine hoeveelheden aan zijn producten toevoegde?

Tegelijk bekroop hem twijfel, hij vond het kinderachtig om in zoiets irrationeels te geloven. Hij was niet eens vroom, zelfs de kerk trok hij in twijfel, om nog maar te zwijgen van het bijgeloof, dat hij als een religie voor de armen beschouwde.

Hij besloot zijn verstand weer te gebruiken en het kostbaarste wat hij bezat aan Anastasia te vermaken: Anastasia zou het recept voor de warme chocola van hem erven. En hij zwoer bij zichzelf haar het recept op haar bruiloft toe te vertrouwen als de kostbaarste bruidsschat die hij haar kon geven.

Gaandeweg ontwaakte de chocoladefabrikant weer uit zijn verlamming en hij nam een boerin in dienst die, zelf net bevallen, Anastasia voedde. Ten slotte stuurde hij de strenge, religieuze gouvernante de laan uit en vond hij een jonge kinderjuffrouw, die zich met veel warmte en geduld over de meisjes ontfermde.

Lida, de oudste van de drie, was al zes en had waarschijnlijk het meest geleden onder de dood van haar moeder. Ze was altijd al een moederskindje geweest en had steeds geprobeerd het haar naar de zin te maken. Ze was dan ook extreem bedeesd, zwijgzaam en vroom, alsof ze geen kind was, maar al een volwassen vrouw. Haar vader was zelfs een beetje bang voor haar, voor haar strenge blik, haar uitgesproken moraal en haar sombere aard.

De tweede, de vijfjarige Meri, vertoonde weliswaar nog geen veelzeggende karaktertrekken, maar was ziekelijk en van een ontevredenheid waartegen haar vader geen remedie vond.

De twee misten hun moeder en hun vader was een vreemde voor hen. Want tot aan de dood van hun moeder had hij het altijd druk gehad met zijn werk of met zijn maatschappelijke verplichtingen; hij rookte pijp, was luidruchtig, dronk in zijn werkkamer graag cognac met zijn vrienden en praatte over dingen die de meisjes niet interesseerden.

Maar de jongste, Anastasia, die algauw door iedereen alleen Stasia werd genoemd, was nog niet door dat alles beïnvloed. Ze was veel te jong om het verlies van haar moeder te beseffen, ze had geen herinneringen aan haar; ondanks de moeilijke omstandigheden waaronder ze was geboren, was ze een vrolijk kind met een indrukwekkende haardos; toen ze nog een baby was, had je er al staartjes in kunnen vlechten – dat vertelde ik al –, en al vroeg openbaarde zich bij haar een dominant temperament.

De chocoladefabrikant nam zich voor bij haar alles goed te doen en niet toe te laten dat ze net als haar beide zussen van hem vervreemdde en ver van zijn levensfilosofie opgroeide.

Toen het eerste en zwaarste jaar van rouw om de vrouw des huizes en moeder voorbij was, vatte de chocoladefabrikant moed en besloot hij zijn gezin een nieuw begin te geven.

En zo deed mijn betovergrootvader de volgende vier jaar erg zijn best om de gunst van zijn meisjes te winnen. Hij verwende hen en liet hen kennismaken met de mooie kanten van het leven, die hun moeder hun had ontzegd: ze mochten snoepen en lang opblijven, ze mochten naar de bazaar en het rondreizend circus, ze mochten met de boerenmeisjes spelen, ze mochten ’s zondags wegblijven uit de kerk, ze mochten zich vuilmaken en in huis ravotten, ze mochten mee naar de bakkerij en zoveel chocola eten als ze konden, ze mochten hun huiswerk ook na het spelen maken en om mooie kleren en speelgoed vragen als hij op zakenreis ging.

Er heerste in die jaren een zorgeloze, vrije sfeer in het huis van de chocoladefabrikant en zelfs de vele kleine ongerechtigheden die zich in het eens zo kraakheldere huis begonnen af te tekenen, leken niemand te storen, integendeel, ze droegen bij aan de gezellige stemming.

Stasia dacht altijd met veel plezier terug aan haar vroege kinderjaren en de tijd van de ‘meisjesheerschappij’ in huis. Toen hun vader op een dag van een zakenreis naar Kiev thuiskwam in gezelschap van een grote vrouw met een enigszins koel, maar zeer indrukwekkend Slavisch uiterlijk, die geen woord Georgisch verstond, en hij haar voorstelde als zijn nieuwe vrouw, zou alles op slag veranderen. Een huis zonder vrouw was geen huis, zei hun vader, ook had hij er genoeg van om alleen door het leven te gaan. Het was niet zijn bedoeling de meisjes een nieuwe moeder te geven, maar hij verzocht hun dringend Larissa of Lara Michajlovna met respect en een open hart als nieuw gezinslid op te nemen.

Maar Lara Michajlovna, die van Moskouse adel was en getrouwd was geweest met een intussen overleden Oekraïense koopman met een voorliefde voor alcohol, bleek iemand te zijn die je niet zo makkelijk kon accepteren. Ze was een bazige vrouw, gewend om met alle egards te worden behandeld, ze had een hang naar luxe en beschouwde haar verhuizing naar de Georgische provincie als beneden haar waardigheid. In tegenstelling tot de meisjes leek hun vader zich niet te storen aan Lara’s moeilijke karakter. Of ze schonk haar nieuwe man ’s nachts haar ongelofelijke gaven, die het waard waren de hardheid van de dagen aan haar zijde op de koop toe te nemen, of ze bezat andere geestelijke kwaliteiten, die alleen aan haar man werden geopenbaard. Want anders was het niet te verklaren dat de chocoladefabrikant zijn nieuwe vrouw overlaadde met de duurste cadeaus, alles ondergeschikt maakte aan haar wensen en zich door haar liet behandelen als een lijfeigene.

De opgewekte, kalme stemming van de jaren daarvoor maakte plaats voor een beklemmende hiërarchische orde, waarin Lara de toon aangaf.

Ze vond de meisjes te brutaal en begon ze onmiddellijk opnieuw op te voeden. Eerst werden de twee oudsten, Lida en Meri, naar een strenge middelbare meisjesschool gestuurd, vervolgens werd er een pianolerares aangesteld, die om de twee dagen onvermoeibaar met hen oefende, gevolgd door een huisleraar die aan hun Russisch moest werken, want hun accent was volgens Lara afschuwelijk.

Maar zelf genoot ze de voordelen van het leven aan de zijde van haar echtgenoot en die van zijn stand. Er werden reizen naar kuuroorden gemaakt, feestelijke diners gegeven, bals bezocht, stoffen uit Frankrijk besteld, hoeden genaaid, twee nieuwe dienstmeisjes aangenomen, sieraden en verscheidene Chinese porseleinen vazen gekocht, waar Lara bijzonder veel van hield.

Ook mijn betovergrootvader bloeide op, Lara leek de vrouw te zijn die hij altijd al aan zijn zijde had gewenst. Dat zijn kinderen steeds minder lachten, steeds stiller werden en zodra Lara hun de rug toekeerde, prompt hun tong tegen haar uitstaken, zag hij graag over het hoofd, want Lara was meer dan salonfähig, wist de voordelen van het geld te benutten, hield van aandacht, reizen en juwelen, hield van roddel en achterklap, ging alleen met Pasen en Kerstmis naar de kerk en wist hoe je mensen moest imponeren, vooral het mannelijk geslacht.

Twee jaar na de bruiloft kwam Christine, het nakomertje, ter wereld. Zeven jaar na Stasia.

De chocoladefabrikant wilde nog altijd een zoon en gaf de hoop op een opvolger niet op. Maar zowel hij als Lara was niet meer van de jongsten en een nieuwe zwangerschap zat er niet in. En zo bleef – na de nodige kuren en inspanningen – Christine de laatste poging van mijn betovergrootvader om een mannelijke opvolger te verwekken.

Christine zou de klassieke benjamin worden: vertroeteld, verwend en arrogant. Door haar moeder met de grootste vanzelfsprekendheid uitgeroepen tot de enige prinses in huis en door haar vader gewoonweg verafgood. Toegegeven: Christine was een bijna bovenaards mooi kind. Iedereen die bij de familie op bezoek kwam, raakte – tot trots van de ouders – niet over de lieftalligheid van het meisje uitgepraat. Wat een madonnagezichtje, wat een bevalligheid, wat een volmaakte gelaatstrekken, wat een fijne ledematen!

Inderdaad belichaamde het meisje het ideaal van de Slavisch-Kaukasische collaboratie. Vooral omdat Christine van jongs af aan haar bevoorrechte positie wist uit te buiten en ook heel goed wist hoe ze haar zin moest krijgen. Voor de oudste meisjes werd het leven er bepaald niet eenvoudiger op.

Misschien heeft Stasia door die veranderingen in haar ouderlijk huis een soort protesthouding ontwikkeld. Want in tegenstelling tot de zwijgzame en met het klooster flirtende Lida en de wat oppervlakkige en springerige Meri had Stasia al heel vroeg in de gaten dat ze zich in dit gezin moest laten gelden, anders zou ze waarschijnlijk onopgemerkt blijven, in de schaduw van een kleuter die alleen toevallig dezelfde vader had als zij.

Zo leerde ze algauw voor haar eigen mening uit te komen, zich op haar wensen en dromen te concentreren, dingen te doen die Lara en dus ook Christine nooit zouden doen, zoals in herenzit op een kabardin rijden, interesse tonen voor de rechten van de vrouw, geen sieraden dragen, niet veel om luxe geven en vooral balletles volgen, van een balletcarrière dromen en plannen maken voor haar vertrek naar Parijs.

De tijd vloog voorbij en de politieke stemming in het hele tsarenrijk werd met de dag gespannener. De chocoladefabrikant begon zich al zorgen te maken over zijn eigen toekomst en die van zijn kinderen, want de communisten, waar het de laatste acht jaar gewoon van leek te wemelen, beloofden niet veel goeds. En zoals alle vertegenwoordigers van de Georgische elite was mijn betovergrootvader bang voor het proletariaat, dat hij weliswaar graag aalmoezen gaf, maar dat hij verder zo min mogelijk in zijn buurt wilde hebben.

Mijn betovergrootvader geloofde niet in de socialisten, hij geloofde niet in revolutie, niet in radicale hervormingen, en al volgde hij de berichten uit Rusland met bezorgdheid, toch moet hij steeds gezegd hebben dat de bolsjewieken in zijn land nooit voet aan de grond zouden krijgen (de eerste kiemcel van de ‘Derde Groep’ draaide toen in de Georgische hoofdstad al op volle toeren en zou een klein jaar na de Oktoberrevolutie de onafhankelijkheid van Georgië uitroepen).

Simon Jasji’s welafgewogen mix van goede oude waarden, verlangen naar stabiliteit en engagement met een gematigd liberalisme betekende voor mijn betovergrootvader een soort garantie voor het voortbestaan van zijn bedrijf. Bovendien was Simon een man van het leger en mocht het hard tegen hard gaan, dan zou Simon ook voor de Roden nuttig zijn en zo de toekomst van zijn gezin veilig kunnen stellen. Als hij dan geen mannelijke erfgenaam had, wilde de chocoladefabrikant in elk geval een man naast zich, want de toekomst kon elk moment op de deur kloppen en niemand wist hoe die eruit zou zien.

Zijn oudste dochter zou nooit een man vinden, die was te stil, te vroom en te enthousiast voor de kerk. En gaandeweg berustte hij erin dat hij Lida zou moeten toevertrouwen aan de goede God, die ze van alle mannelijke wezens het meest scheen lief te hebben – heeft God eigenlijk een geslacht, vroeg de chocoladefabrikant zich weleens af, als hij ’s avonds in zijn werkkamer bij een goed glas cognac zijn gedachten en zorgen de vrije loop liet.

De op één na oudste, toen al eenentwintig, dus op een geschikte, huwbare leeftijd, bleek ook bepaald geen gemakkelijk geval te zijn. Ze had zich op haar negentiende verloofd met een ijverige bankierszoon en niets leek de nieuwe, veelbelovende familieverbintenis dan ook in de weg te staan, totdat ze op een dag meedeelde dat ze toch niet met hem wilde trouwen, want hij was een rokkenjager en dat zou ook na het huwelijk wel niet veranderen.

‘Maar Meriko, mijn lieve schat, gun die arme jongen toch een pleziertje. Wij mannen zijn zwakke wezens, we hebben meer aandacht nodig dan jullie vrouwen, laat hem toch een beetje om zich heen kijken, wie heeft daar nou last van? Een man vindt veel verleidingen op zijn weg en het valt niet mee om daar weerstand aan te bieden. Hij houdt van je en respecteert je, dat is toch het belangrijkste voor een vrouw.’

Zo had de chocoladefabrikant toen op zijn op één na oudste in gepraat. En zij had alleen minachtend gesnoven en gezegd dat ze daar niet stom genoeg voor was. Ze zou haar leven niet zomaar vergooien zodat hij haar eindelijk het huis uit had. Natuurlijk was de bankierszoon een in de hele stad bekende vrouwenversierder en Meri niet dominant genoeg om de man onder haar vleugels te nemen en zijn hoofd stevig genoeg haar kant op te draaien. En ja, mijn betovergrootvader had haar graag onder de pannen gehad, hij zocht tenslotte bondgenoten in de roerige tijden die hem te wachten stonden, was dat zo verwerpelijk? Maar tegelijk had hij Meri’s zelfstandige houding bewonderd en zich erbij neergelegd.

Drie jaren waren er sindsdien verstreken en niemand leek bij Meri in de smaak te vallen. De een was te saai, de ander te oud, de derde had een vreselijke moeder enzovoorts.

Maar Stasia was degene die echt de meeste last bezorgde. En toch kon mijn betovergrootvader niet anders dan van zijn op één na jongste houden met de oprechtste en respectvolste liefde die hij voor zijn dochters wist op te brengen. Stasia was de slimste, vlugste en koppigste van hen, degene over wie hij zich het meest opwond en zich het vaakst kwaad maakte. Maar hij hield van haar kwajongensachtige manier van doen, zelfs van haar dwaze dromen en haar dansmanie. Ze wist wat ze wilde en anders dan bij de kleine Christine kwam het haar allemaal niet zomaar aanwaaien. Ze deed alleen dingen die ze belangrijk vond. Misschien herkende mijn betovergrootvader zichzelf het meest in haar, misschien was hij zijn slechte geweten tegenover zijn dode vrouw en Stasia’s dode tweelingzusje nooit te boven gekomen, maar misschien was Stasia ook gewoon toegankelijker, niet zo vreemd en zonderling als zijn twee oudste dochters.

Zijn diepe liefde voor haar hield zijn hart in een stevige greep, zo stevig dat het hem soms zelfs pijn deed, en dat terwijl Stasia en hij het meest en het luidruchtigst ruzie konden maken en Stasia brutaal en af en toe respectloos leek. Maar hij wilde per se dat ze gelukkig werd, dat ze een leven leidde waarin ook altijd plaats was voor haar dromen – al overwoog hij ook geen seconde om zijn kind naar Parijs, het Sodom en Gomorra van het Westen te sturen om daar een frivole danseres te worden.

Des te verheugder was de chocoladefabrikant toen Stasia inging op de toenaderingspogingen van Simon Jasji en beslist niet afwijzend leek te staan tegenover de jongeman.

Tot dusver had Stasia niets van mannen moeten hebben, ze had geweigerd zondagse kleren naar de kerk te dragen, vrijdags met haar stiefmoeder en haar zussen door de hoofdstraat te flaneren – een soort huwelijksmarkt – en ook bij diverse school- en stadsfeesten de flirtende mannen de rug toegekeerd.

Simon leek echt een anker in de onpeilbare wateren van Stasia’s karakter te kunnen worden.

Maar op dat punt zou mijn betovergrootvader zich vergissen.

Revoluties kenmerkten zich altijd door

onbeleefdheid, waarschijnlijk omdat de heersende

klassen niet tijdig de moeite namen

het volk goede manieren bij te brengen.

Trotski

De zorgen van mijn betovergrootvader zijn begrijpelijk, Brilka, want het waren werkelijk roerige tijden. Uiterst roerig.

Op het moment dat onze zeventienjarige Stasia haar Witte Gardist leerde kennen, woedde de Eerste Wereldoorlog al drie jaar. Aan het eind van die in totaal vier jaar durende nachtmerrie, die de halve wereld in zijn greep hield, had hij meer dan zeventien miljoen mensenlevens geëist en bijna veertig landen mee de afgrond in getrokken.

In ons kleine land en ons slaperige stadje vernamen we de verschrikkelijke gevolgen hoofdzakelijk via onze grote noordelijke buurman en ‘beschermheer’: de economische, politieke en sociale problemen leken daar hun hoogtepunt te hebben bereikt. Duizenden soldaten en boeren deserteerden gedesillusioneerd van het front en keerden, aangestoken door een nieuwe ideologie, het socialisme, terug naar huis.

De witte luitenant Simon Jasji doceerde in die dagen in zijn filosofiekring, bedachtzaam aan zijn pijp trekkend.

‘Zoals elk totalitair land lijdt ook Rusland al eeuwen aan minderwaardigheidscomplexen – het allerpijnlijkste en tegelijk verraderlijkste is waarschijnlijk het eigen imperialisme; daarom was en is de ontvankelijkheid voor socialistische geschriften en ideeën in Rusland bijzonder groot. Zelfs de schoonheid van Sint-Petersburg is gebaseerd op uitgehongerde, afgebeulde lijfeigenen en gevangenen, die gedwongen werden zo’n prachtige, in niets voor Parijs of Wenen onderdoende stad te bouwen.

Ik ken dat land. Ik heb het gediend. Maar de Russische bovenlaag heeft nu eenmaal dat complex. De Georgische bovenlaag heeft dat complex ook, geloof me. Het leven zoals het daar in de hogere klassen wordt geleid, is te mooi om het te veranderen, maar de aanblik van de merendeels analfabete en onderdrukte boeren is verschrikkelijk. Persoonlijk geloof ik niet dat revoluties een roep zijn van het volk, ik geloof eerder dat ze voortkomen uit het slechte geweten van de bevoorrechten,’ voegde hij er bijzonder bedachtzaam aan toe.

‘Jij gelooft dus dat onze bevrijder tsaar Alexander II, toen hij destijds de lijfeigenschap bij wet afschafte, vanuit een dergelijk complex handelde, maar er niet aan dacht dat die stap economisch en vooral ideologisch op een catastrofe kon uitdraaien?’ vroeg een bijzonder geëngageerde leerling.

‘Ja, dat geloof ik. Want doordat hij de boeren de vrijheid schonk, werden de sociale verschillen in de maatschappij alleen nog maar scherper zichtbaar. En we mogen ook niet vergeten dat duizenden jonge mensen de afgelopen jaren uit de grote steden naar het platteland zijn getrokken om de boeren voor te lichten en daar alleen op desinteresse, berusting en onbegrip zijn gestuit.’

‘En jij denkt dat als dank daarvoor de dodelijke aanslag op onze bevrijder de tsaar werd gepleegd?’

‘Daar heb ik geen duidelijk antwoord op, dat zouden gissingen van mijn kant zijn,’ vervolgde Simon op docerende toon en hij had zichtbaar plezier in die rol toen hij de geïmponeerde blikken van zijn leerlingen op zich voelde rusten.

‘En geloof jij dat die Oeljanov uit persoonlijke motieven handelt?’ vroeg een roodharige anarchist op de achterste rij.

‘Hoe bedoel je? En ga alsjeblieft staan, ik kan je niet zien.’

‘Nou ja, zijn broer was tenslotte een van de vijf samenzweerders die na de mislukte aanslag op Alexander III terechtgesteld zijn.’

Een paar jongemannen op de voorste rijen snoven demonstratief, kennelijk geïrriteerd door het opschepperige gedrag van de roodharige.

‘Dat kan ik ook niet met zekerheid beantwoorden, vriend, ik kan er alleen maar naar gissen.’

‘En hoe zit het met Nicolaas II?’ vroeg de geëngageerde leerling opgewonden (met voorbijgaan aan de psychologische motieven voor Lenins handelen).

‘Nicolaas II heeft nooit kunnen kiezen tussen zijn door God gegeven alleenheerschappij en het westerse liberalisme en dat is hem noodlottig geworden. Vooral na onze nederlaag tegen Japan verviel hij in een wereldvreemde apathie, waardoor de agressie bij de boerenopstanden overal op het platteland drie keer zo sterk werd. En op dat punt weet ik waar ik het over heb, hij had niet mogen toelaten dat er in 1905 in Sint-Petersburg bij die bijeenkomsten op ongewapende demonstranten werd geschoten, hij is ontwikkeld genoeg om dat te weten, want uitgerekend die tweehonderd doden hebben ertoe geleid dat de eerste “sovjet” van arbeiders kon worden gevormd. Het was een regelrechte legitimatie. Als je het mij vraagt, heeft hij hun die troef zelf in handen gespeeld.’

De geëngageerde leerling knikte veelzeggend en schreef iets op. Dat beviel Simon wel, ze zouden hem al citeren. En om nog meer indruk op ze te maken voegde hij eraan toe: ‘En een tweede ernstige fout maakte Nicolaas toen hij bij gebrek aan soldaten de boeren naar het front stuurde. Want hij dacht er niet aan dat die boeren daar in contact zouden komen met de soldaten en hun ideologieën en aangestoken zouden worden door het socialistische gedachtegoed, om na terugkeer in hun dorpen die antitsaristische ideologie verder te verspreiden.’

Opvallend langzaam blies Simon de rook uit en liet zijn blik over de hoofden van zijn toehoorders glijden.

Vaststaat in elk geval, Brilka, dat de niet meer controleerbare massademonstraties, het aanhoudende geweld en de gevolgen van de al drie jaar durende oorlog in de koude winter van hetzelfde jaar dat Stasia de liefde gevonden meende te hebben, ten slotte leidden tot afzetting van de tsaar. En Boenin registreerde de woorden van een koetsier uit die dagen: ‘Het volk is nu als vee zonder herder, het maakt alles vuil en richt zichzelf te gronde.’

Zo waren in het jaar van de liefde van mijn overgrootmoeder de Romanovs na driehonderd jaar heerschappij vervangen door de arbeiders- en soldatenraden en een provisorische overgangsregering.

En dat alles, Brilka, gebeurde precies tien jaar na een van de spectaculairste roofovervallen uit de tsarentijd. Een roofoverval die op een warme dag in juni op het mooie Jerevan- (en later Lenin- en nog later Vrijheids-) plein in Tbilisi had plaatsgevonden.

10.30 uur, een mooie, zonnige, naar kardemom, koffie, stof en kruidnagels ruikende ochtend zoals die alleen in Tbilisi kan voorkomen. Twee rijtuigen met twee kozakken, cavaleristen van de tsaar, beladen met een kwart miljoen roebel, het persoonlijke jaarbudget van de tsaar, komen aan op het Jerevanplein.

Het rijtuig wil rechts afslaan, naar het grote classicistische gebouw van de centrale bank, dan rollen er kleine ronde voorwerpen tussen de benen van de paarden, gevolgd door een oorverdovend lawaai, geschreeuw, rondspattend bloed. Boerenjongens, opgedoken uit het niets, beginnen met geweren te schieten op de wachten die aan komen snellen. Te midden van alle rook, lawaai en bloed komt er een man op een paard aangalopperen, die de geldzakken meegrist en wegrijdt.

En hoewel het hele tsarenrijk naar het geld zoekt, de hele stad ondersteboven wordt gekeerd en er huiszoekingen worden gedaan, blijft het geld onvindbaar en komt het, ingenaaid in een matras, later in Finland terecht. In handen van kameraad Oeljanov, die het daar laat witwassen en weer terugstuurt naar het tsarenrijk, naar de partijkas.

De aanvoerder van die roversbende is de zoon van een Georgische schoenmaker, een schrander kind uit de lagere klassen, op tweeëntwintigjarige leeftijd van het priesterseminarie verwijderd; Oeljanov heeft veel met hem op en dat wil wat zeggen. Hij heeft veel schuilnamen, want hij wordt door de tsaristische geheime politie al een tijd gezocht wegens roofovervallen, brandstichting en agitatie, de lijst van zijn vergrijpen tegen de overheid is lang – maar hij draagt nog niet de pregnantste van zijn bijnamen, waarmee hij de geschiedenis in zal gaan; hij heet nog niet de ‘stalen man’.

In de winter vormden de bolsjewieken met hun circa vijfduizend aanhangers een minderheid in de zee van politieke stromingen. Maar eind oktober, toen Stasia nog vrolijk over de steppe reed, hield het bolsjewistische Militair Comité al alle postkantoren, bruggen en stations van Petrograd bezet. Op 25 oktober vergaderde de overgangsregering in het Winterpaleis, dat slechts werd beveiligd door een paar honderd jonkers, honderddertig vrouwen uit het vrouwenbataljon van het leger en een paar honderd man van de invalidencavalerie.

De bolsjewieken, bestaande uit zo’n tweeduizend soldaten van het Rode Leger, liepen de hele dag voor het Winterpaleis heen en weer. ’s Avonds arriveerden er nog drieduizend matrozen om de soldaten bij te staan. Het plein voor het Winterpaleis stroomde vol.

Vanaf de Aurora en de Petrus-en-Paulusvesting werden plechtige schoten gelost. De jonkers begonnen op de matrozen te schieten, maar een deel van de matrozen was intussen door de onbewaakte zijingangen het paleis binnengedrongen en arresteerde de overgangsregering. Dat gebeurde op 26 oktober 1917 om twee uur ’s morgens.

Daarmee was de zo vaak gememoreerde en in Russische propagandafilms graag uitgebeelde ‘Bestorming van het Winterpaleis’ beëindigd.

Het aantal doden bedroeg zes.

‘De overgangsregering verliest steeds meer vertrouwen. De inflatie in Rusland stijgt. De economie stagneert. Overvallen, conflicten in het leger, plunderingen, landonteigening en allerlei vormen van criminaliteit zijn volgens de verhalen aan de orde van de dag. De levensmiddelen worden schaars, het land staat waarschijnlijk aan de rand van een faillissement. En die opportunist Kerenski, die de overgangsregering moet leiden, probeert zijn positie te versterken met symbolen en verliest met de dag meer beslissingsmacht en vertrouwen. Wat kunnen de Roden nog meer wensen?’

Gebogen over zijn krant zat mijn betovergrootvader zich op te winden, terwijl hij zijn ochtendkoffie dronk in de chocoladefabriek, waar hij ook Simon had uitgenodigd.

‘Bij de verkiezingen zullen de bolsjewieken zich vast concentreren op de twee grote steden Petrograd en Moskou en bijna alle geldmiddelen besteden aan de bewapening en oprichting van een leger. En als ze winnen, gaan ze de Petrogradse sovjet leiden; daarvoor schijnen ze die rare Trotski op het oog te hebben, die ik voor geen cent vertrouw. Zoals altijd lopen wij achter de feiten aan. Terwijl de Russen die verdomde revolutie hebben uitgevoerd, zitten wij er nog over te piekeren hoe de toekomst van ons land eruit moet zien, en dat is niet goed, Simon, dat is helemaal niet goed.’

Ze dronken allebei zwarte koffie, aten amandelhoorntjes met chocoladevulling en praatten, zoals de laatste weken bijna dagelijks, alleen nog over politiek.

Het Georgische politieke leven

is precies op het moment verzopen

dat Georgië zich aansloot bij Rusland.

Na die aansluiting en nadat er

een tamelijk vaag akkoord was gesloten

over het behoud van de eigen nationale identiteit,

hebben de Georgiërs alle politieke ideeën

aan de kant geschoven en zijn ze volledig opgegaan

in de maalstroom van het Russische leven.

De Kaukasische Bode

Al die Witte Gardisten, nationalisten, liberalen, zelfs een paar mensjewieken, die elkaar dagelijks in hun lokalen ontmoetten en op fluistertoon, maar toch opgewonden pratend in drommen langs Stasia’s meisjesgymnasium trokken, leken één doel te hebben: profiteren van het gunstige moment en Georgië onafhankelijk verklaren. Het balkon van Europa, een ironisch-poëtische benaming voor ons vaderland, moest eindelijk uit het knechtschap worden verlost en naar de langverwachte vrijheid worden geleid.

Maar Stasia had geen belangstelling voor hen. Ze haalde alleen onverschillig haar schouders op en droomde verder van haar balletcarrière. Ze moest niets hebben van al die discussies, er was zoveel moois, zoveel verrukkelijks op de wereld – vooral als je de eerste tekenen van verliefdheid voelde, als je je toekomst in Parijs bij de Ballets Russes voorstelde. Wat haar vader, haar verloofde, het hele land ook wilden – Stasia wilde enkel en alleen vrijheid en Parijs, maar vooral: dansen, dansen en nog eens dansen. Die somber kijkende lui mochten elkaar gerust de kop inslaan, zij zou intussen al dromend doordansen en als een Ida Rubinstein in het Théâtre du Châtelet optreden als Scheherazade.

Elke dag wachtte ze tot haar witte luitenant haar ’s middags na school kwam halen en ze vol competitiedrang de steppe op kon rijden. Want dan verstomde al het gepraat over politiek. Dan verstomde alles en was er alleen nog haar kloppende hart, de bries, de echo, het geluid van de paardenhoeven op de rode aarde.

Onze zeventienjarige Stasia, die voor het eerst verliefd was en op school liever Latijn en astronomie dan breien en haken wilde leren – ze reed paard, was vrij en vol dadendrang, en het socialisme noch de democratie kon daar iets aan veranderen. Ze smeedde al plannen om haar uitverkorene over te halen mee naar Parijs te gaan en een nieuw, heel ander leven te beginnen.

En toen de officier op een avond, zittend op een boomstam, aan Stasia vroeg of ze zich kon voorstellen als zijn vrouw met hem naar het koude land in het noorden te gaan waar hem een carrière wachtte, wist Stasia niet wat haar overkwam.

Ze huilde inwendig om het andere leven, welk leven ook, dat ze door een beslissing, welke beslissing ook, zou moeten opgeven. Zou je niet twee, drie, vier, zelfs talloze malen op de wereld moeten komen om aan je wensen te kunnen voldoen? Aan de mogelijkheden van deze wereld? En zoals altijd op zulke momenten dacht ze aan haar dode tweelingzusje, dat ze in gedachten Kitty noemde – naar de Kitty uit Anna Karenina, die na veel liefdesverwikkelingen toch een thuishaven vindt bij Levin –, en ze werd nog neerslachtiger.

De witte luitenant piekerde over heel andere dingen en zocht een oplossing. Zowel ideologisch als financieel voelde hij zich al een tijd in het nauw gedreven en zijn hoop dat de liberalen zijn land tegen het communisme zouden verdedigen werd met de dag kleiner. Hij vond het te riskant om in Georgië te blijven, hij vertrouwde al die unies en coalities in dit land niet.

Hij moest handelen, partij kiezen. In de bekrompenheid van zijn kleine geboortestad wilde hij in geen geval blijven. Ver weg waren mensen hele landen aan het hervormen, hij wilde erbij zijn en niet langer met een stel gymnasiasten in rokerige kamers in de provinciestad discussiëren over wat anderen, ver van hem vandaan, verwezenlijkten.

Het was de grote tijd, waarin je net zo snel carrière kon maken als tot vijand worden verklaard. Het laatste wilde hij in geen geval.

Maar als de democratie in zijn vaderland zou mislukken, als de bolsjewieken een definitieve overwinning zouden behalen, dan had hij hier geen kans.

Aan de andere kant hadden de Roden helpende handen nodig, zoveel als ze konden vinden.

Zo zat hij daar, naast dat meisje op wie hij zo gek was, en hij durfde haar niet te bekennen dat hij op het punt stond om toe te treden tot het Boerenleger, het RKKA, dat op bevel van Trotski zelf net werd uitgebreid.

Hoe dan ook – Stasia huilde inwendig onder een eik, het was vast een eik en hij was vast heel oud. Vast en zeker. Simon pakte Stasia’s schokkende schouders onder het voorwendsel haar te willen troosten. Natuurlijk was de eerste kus heel mooi, vast en zeker, Brilka, want de eerste kus van ons verhaal moet gewoon mooi zijn!

Ik weet niet of Stasia op die vroege avond meteen haar jawoord gaf, wel is zeker dat ze drie avonden later de altijd naar chocola en lavendel ruikende werkkamer van haar vader binnenging, tegenover hem in de zware leren fauteuil ging zitten en hem meedeelde dat ze de volgende dag met Simon Jasji zou trouwen.

De chocoladefabrikant keek op van zijn papieren, zette zijn leesbril af, keek zijn dochter aan en lachte.

Maar daar bleef het niet bij, want Stasia vervolgde: ‘Ik wil geen bruiloft. Het geld daarvoor en voor mijn bruidsschat wil ik voor mezelf gebruiken en er mijn dansopleiding van betalen. Voor zover ik weet, is dit huwelijk naar je zin, vader, en ik verwacht nu gewoon dat je ja zegt.’

Haar vader, die nog steeds lachte, sloeg nu echter een strenge toon aan, zei dat ze dat wel op haar buik kon schrijven (of een bij die tijd passende uitdrukking van dezelfde strekking) en dat hij zich niet voor de hele stad belachelijk wilde maken, alleen omdat zijn dochter er van die dwaze ideeën op na hield. Alles diende volgens de regels te verlopen: de verloving, de wachttijd en dan een bruiloft overeenkomstig hun stand. Tenslotte was het de eerste keer dat er een dochter van hem trouwde – en dat moest groots worden gevierd.

En verder moest hij een hartig woordje met zijn aanstaande schoonzoon spreken, want het kon toch niet dat zo’n respectabele jongeman als Simon naar de pijpen van zijn dwaze vrouw danste.

Stasia hoorde het allemaal rustig aan, bedankte zelfs voor de heerlijk geurende Turkse koffie die hij haar aanbood, stond ten slotte op en zei dat ze op die manier zou trouwen of helemaal niet, bovendien zou Simon binnenkort naar Petrograd vertrekken. Ze moet dat met zoveel stelligheid in haar stem hebben gezegd dat haar vader weliswaar geen toestemming gaf, maar ook niets meer deed om te voorkomen dat zijn dochter de volgende ochtend in een eenvoudige witte jurk, die haar oudste zus Lida voor haar eerste bal had laten maken, voor het altaar stond.

De chocoladefabrikant moet lang in tweestrijd hebben gestaan voor hij besloot zijn belofte te houden en Stasia als bruidsschat zijn recept mee te geven. Misschien had hij in de jaren na de dood van zijn eerste vrouw toch besloten meer op zijn zakelijk instinct dan op zijn bijgeloof te vertrouwen. Tenslotte had dat recept hem en zijn gezin al die jaren in staat gesteld een goed leven te leiden, al was de uitbreiding naar de grote steden achterwege gebleven en had hij de warme chocola verder niet te koop aangeboden. Maar de kleine dosis van die ingrediëntenmix leek niet gevaarlijk, integendeel, die schonk de mensen vreugde en deed hen alle zorgen even vergeten zonder er een fatale prijs voor terug te verlangen. Hij had er beslist goed aan gedaan, dacht de chocoladefabrikant in de nacht voor Stasia’s huwelijk, de warme chocola geheim te houden, al wist hij intussen zelf niet meer of de reden daarvoor dezelfde was als toen hij met het geheime recept op zak uit Europa terugkeerde en zich stiekem voorstelde hoe hij in Tbilisi, Sint-Petersburg of Moskou de beste van zijn creaties uit zijn hoed zou toveren om iedereen te verbluffen en zo de gunstigste voorwaarden voor zijn zaken te bereiken.

Zijn besluit om de warme chocola niet op de markt te brengen gaf hem een goed en veilig gevoel, alsof hij daarmee verder onheil had afgewend, dat zich zou hebben voltrokken als hij tegen zijn intuïtie in was gegaan. Dat wist hij heel zeker. Ook al zou hij het nooit openlijk uitspreken, zeker niet in bijzijn van zijn bedienden of zijn vrouw; al vond hij zijn eigen vermoedens soms zelf belachelijk, dat sombere voorgevoel zat sinds de dood van Ketevan en Stasia’s tweelingzusje in zijn hoofd. Tegen de verwachting in verdween het niet, integendeel, het werd mettertijd sterker en veranderde in een overtuiging.

Alleen was Stasia niet een van zijn bedienden en al helemaal niet Lara Michajlovna. Stasia was misschien de enige aan wie hij zijn geheim kon toevertrouwen zonder uitgelachen te worden.

Dus raapte hij in de nacht voor haar trouwen al zijn moed bijeen en klopte op de deur van Stasia’s slaapkamer (ze was wakker, ze kon van opwinding de hele nacht niet slapen), hij vroeg haar zich aan te kleden en hem te volgen. Stasia kleedde zich aan, haar vader nam haar bij de hand en zo liepen ze zwijgend naar de chocoladefabriek.

Hij maakte de deur open, deed het elektrisch licht aan (in die tijd nog een zeldzaamheid in het stadje), nam haar mee naar de productieruimte en vroeg haar te gaan zitten. Toen begon hij met de bereiding. Ze moest heel goed kijken en de ingrediënten van de specerijenmix onthouden en hardop herhalen terwijl hij ze mengde. Stasia, verbaasd over het geheimzinnige gedoe en de eerbied die haar vader daarbij aan de dag legde, vergat op slag al haar reserves toen de betoverendste geur die ze ooit had geroken, zich begon te verspreiden.

Ze was het kind van een in het hele land beroemde banketbakker en gewend aan allerlei lekkernijen, maar zoiets verleidelijks had ze nog nooit geroken, laat staan geproefd. Als gehypnotiseerd somde ze een voor een de ingrediënten op, herhaalde telkens aandachtig de hoeveelheid en voelde het water in haar mond lopen. Vervolgens verzocht haar vader haar alles wat ze had gehoord zorgvuldig op te schrijven, de ingrediënten, de bereidingstijd en – heel belangrijk – de exacte dosering. Ze kreeg een potlood en een papiertje en noteerde keurig netjes in haar beste schoonschrift het geheim van haar vader; ze moest zich daarbij heel erg concentreren vanwege de bedwelmende geur die het vertrek vulde.

Toen kreeg ze een klein, dun kopje, zo licht als een veertje, met een dikke zwarte vloeistof, die ze met een zilveren lepeltje begon op te smikkelen. Haar gehemelte: gewekt voor ongelofelijke geneugten, haar hoofd: bedwelmd door de smaak, haar tong: verdoofd. Ze proefde lepeltje voor lepeltje en vergat een paar minuten de wereld om zich heen.

‘Wat was dat in godsnaam?’ vroeg ze, nadat ze als een hongerige kat het kopje had schoongelikt en toen voorzichtig had neergezet. ‘En waarom heb je ons daar nog nooit iets van laten zien?’

‘Omdat het een geheim recept is. Een kleine dosis van mijn geheim meng ik door al onze chocoladeproducten, maar het recept is oorspronkelijk bedacht voor deze warme chocola, die jij nu hebt mogen proeven. Maar…’ Hij zweeg en keek zijn dochter strak aan. ‘Maar die chocola is gevaarlijk.’ Hij stokte weer, alsof hij de juiste woorden zocht om iets te beschrijven wat niet met woorden te beschrijven viel.

‘Wat bedoel je met gevaarlijk?’ vroeg Stasia nog steeds met het roesachtige gevoel in haar borst dat de smaak van de chocola had achtergelaten.

‘Je moet geloven wat ik zeg, Stasia, meisje van me, ook al lijkt het misschien vreemd wat ik vertel, maar je moet mijn woorden geloven, beloof het me!’

‘Maar vader…’

‘Beloof het me!’

‘Ja, goed, ik beloof het. Natuurlijk beloof ik het.’

‘Te veel van het goede kan veel slechts teweegbrengen. En ik heb nog niemand gezien die deze chocola proefde en daarna niet verlangde naar meer, zelfs begerig was naar meer. Maar begerigheid in combinatie met genot kan een mens noodlottig worden. Onthoud dat alsjeblieft!’

‘Natuurlijk wil je meer, het is ook zo verschrikkelijk lekker!’

‘Nee, je begrijpt het niet. Deze chocola kan alleen in kleine hoeveelheden worden genuttigd, een heel kleine hoeveelheid van de ingrediënten kan elk chocoladeproduct tot een waar genot maken, maar in pure vorm, in deze vorm, kan de chocola onheil brengen, Stasia.’

Stasia, die zulke woorden van haar vader niet gewend was, laat staan de eerbiedige manier waarop hij ze uitsprak, stond versteld, maar ze probeerde niets te laten merken en trok een zo ernstig mogelijk gezicht.

‘Je moet me beloven, bij alles wat heilig is, dat je dit kostbare geheim als je oogappel zult bewaren. Nooit mag dit recept de familie verlaten. Nooit mag het door een vreemde worden gebruikt. Nooit mag je het lichtzinnig bereiden voor een of ander vrolijk feestmaal. Het moet iets bijzonders, iets zeldzaams blijven. Ik had al die jaren veel winst kunnen maken als ik deze chocola hier had aangeboden, maar ik heb besloten het niet te doen.’

‘Maar waarom ik? Waarom geef je dit recept aan mij?’

‘Omdat ik na je geboorte uit piëteit met je moeder gezworen heb dat jij dit geheim eens zult erven en…’

‘En…?’

‘Omdat jij het onheil hebt overleefd en ik de indruk heb…’ Hij maakte de zin niet af. Stasia begreep het niet helemaal, maar durfde niet door te vragen. Ze was in gedachten met andere dingen bezig dan met een imaginair onheil dat deze zalige chocola volgens haar vader zou veroorzaken.

‘Maar soms…’

‘Ja, soms. Maar zorg dat die keren zeldzaam en de aanleidingen bijzonder zijn.’

Die nacht legde Stasia een eed af en zwoer dat ze het recept uit haar hoofd zou leren en het briefje zou vernietigen. En toen ze weer in bed lag en zich met al haar zintuigen de smaak weer voor de geest haalde, wist ze zeker dat je met dit geheim wonden kon helen, catastrofen kon afwenden en geluk kon schenken.

Maar daar zou ze zich in vergissen.

Op de dag van het huwelijk was Meri, de op één na oudste, bij een zieke tante op het platteland, de stiefmoeder wendde migraine voor en alleen de schuchtere Lida en de tienjarige Christine, die er als enige met al haar aandacht bij was en grote bossen bloemen droeg, begeleidden hun zus naar het altaar. De monnik Serafim, Lida’s biechtvader en een vertrouweling van de familie, voltrok het huwelijk in de kleine Sint-Joriskerk.

Simon paaide zijn schoonvader met de belofte dat er later een bruiloft overeenkomstig hun stand zou komen en dat hij er in goede en in slechte tijden voor zijn vrouw zou zijn en voor haar zou zorgen. In een herberg niet ver van de grottenstad brachten ze de huwelijksnacht door en de volgende morgen glimlachte Stasia de tederste glimlach waartoe ze in staat was. De glimlach van een getrouwde dame beheerste ze nog niet en de glimlach van het vrijheidslievende meisje dat in herenzit reed, was al vervlogen.

Een kleine twee weken na de trouwdag verliet Simon de stad – eerst met het rijtuig naar het station en dan verder met de trein naar het noorden, en Stasia keerde als getrouwde vrouw terug naar huis.

Dat alles gebeurde in het begin van het roerige jaar 1918, het jaar dat onze landgenoot, die toen gewoon alleen Jozef, Koba of liefdevol Soso werd genoemd, als bevelhebber van het door Trotski opgerichte Rode Leger werd aangesteld.

Het jaar dat de bolsjewieken een decreet uitvaardigden met de titel Het socialistische vaderland in gevaar, waarin onder paragraaf 8 stond: ‘Vijandelijke agenten, profiteurs, vandalen, contrarevolutionaire oproerkraaiers en Duitse spionnen dienen op de plaats van de misdaad terstond te worden gefusilleerd.’ Een jaar voor het geboorte-uur van de Tsjeka. De Tsjeka, die later tot NKVD werd omgedoopt en ten slotte KGB zou heten.

De Russische massa moet men iets

heel simpels tonen,

iets wat gemakkelijk te bevatten is,

en het communisme – is simpel.

Lenin

WAT ZOU MIJN AMAZONE OP HET MOMENT DOEN – WANNEER KAN IK HAAR EINDELIJK WEER IN MIJN ARMEN SLUITEN of: MIJN DUIFJE MIS JE ME IK HEB EEN HEEL MOOI ONDERKOMEN VOOR ONS UITGEZOCHT NIET VER VAN DE NEVA HET ZAL ERG NAAR JE ZIN ZIJN – ER IS HIER OOK EEN GOEDE BALLETMEESTER deelde Simon per telegram vanuit Petrograd mee. Over zulke futiliteiten wonden de postbeambten in de stad zich op en ze wierpen Stasia verontwaardigde blikken toe - zoiets hoorde gewoon niet.

Later veranderden de zinnen en klonken ze bezorgder: MIJN DUIFJE HET IS HIER ONRUSTIG IK WEET NIET WAT ONS ALLEMAAL TE WACHTEN STAAT PAS GOED OP JEZELF of: MIJN DUIFJE ER GEBEUREN ERGE DINGEN IN DIT LAND MAAR IK KAN NIET ANDERS DAN… (de rest ontbrak).

Pas na herhaalde verzoeken was Stasia erachter gekomen wat haar man precies deed: hij zat bij het RKKA en was verantwoordelijk voor de broodvoorziening.

Sinds januari 1918 heerste er in Rusland grote hongersnood. Het RKKA had tot taak graan te confisqueren, waarvan de boeren niet genoeg produceerden, terwijl ze ook nog waren blootgesteld aan plunderingen en overvallen.

In april van datzelfde jaar werd de eerste Democratische Republiek Georgië uitgeroepen. De chocoladefabrikant haalde opgelucht adem en had in mei in Tbilisi een ontmoeting met de eerste minister van Economische Zaken om de uitbreidingsplannen van zijn bedrijf te bespreken. Een grote banketbakkerij in de hoofdstad – niets leek dat plan nog in de weg te staan. Daarop organiseerde de chocoladefabrikant thuis een feestmaal en nodigde hij de haute volée van het provinciestadje uit om de toekomst te vieren, die voor hem zo gunstig leek uit te pakken.

Volgens de afspraak had Stasia haar echtgenoot al in februari moeten volgen. Na maanden van wachten hield ze het bij het aanbreken van de zomer niet meer uit en deelde ze haar vader mee dat ze naar haar man wilde om hem te helpen, wat er ook gebeurde; haar dansopleiding kon wel even wachten. Haar vader, onthutst over zoveel offervaardigheid van zijn zelfstandige dochter, probeerde haar te troosten. Onder andere omstandigheden had hij gewild dat zijn dochter aan de zijde van haar man vertoefde, zoals het een echtgenote betaamde.

Maar met het oog op de situatie verzette mijn betovergrootvader zich tegen haar plannen. De lange strijd om het vertrek die nu volgde, maakte Stasia zo murw dat ze uren in de tuin in de oude schommelstoel die van haar moeder was geweest, voor zich uit zat te staren – in de hoop dat haar tragische aanblik haar vader mild zou stemmen.

‘Altijd zijn het mannen die over me willen beslissen. Wat is dat voor een leven? Dan had ik net zo goed als hond geboren kunnen worden, zelfs als hond zou ik vrijer zijn,’ klaagde ze tegen Lida, die alleen ontzet haar hoofd schudde en haar jongere zus van godslastering betichtte.

Toen in juli de telegrammen uitbleven, maakte de bezorgdheid om haar man definitief een einde aan Stasia’s libertijnse idealen en ging ze naar de Sint-Joriskerk, zocht priester Serafim op en vroeg hem om hulp. Daarna moet ze in het kerkje twee uur hardop op haar knieën hebben gebeden: ‘Alstublieft, God, alstublieft, als het uw wil is, dan dans ik gewoon niet of gewoon later, maar maak dat Simon bij me terugkomt, of maak dat mijn koppige vader medelijden met me krijgt en me naar mijn man laat gaan. Ik geloof dat ik echt van hem hou, echt, en het is zo onrechtvaardig, God, u kunt me toch niet op de wereld hebben laten komen met al die gedachten en wensen, en tegelijk willen dat ik altijd maar gehoorzaam, maak alstublieft dat mijn vrije wil geschiedt, gelijk uw wil geschiede. Ja, ik weet het, ik zou tien onzevaders moeten bidden en de doden op paasmaandag rode eieren moeten brengen en wijn op de graven moeten gieten. Ik heb mijn christelijke plichten verwaarloosd, ik zal alles met plezier inhalen, maar heb een beetje consideratie met me. Ik bedoel, als u alles hebt bedacht, dan toch ook het dansen, of niet soms?’

Op dat moment rukte een harde windvlaag de kerkdeur open en sprong Stasia geschrokken op (zo heb ik het me tenminste altijd voorgesteld, want in mijn voorstelling werden Stasia’s gebeden ter plekke verhoord).

In de deuropening stond Serafim in zijn zwarte pij met een papier in zijn hand. Hij liep op Stasia af en fluisterde haar in het oor dat een tapijthandelaar zich bereid had verklaard haar met zijn rijtuig naar het station te brengen. De Georgische militaire weg kon hij niet met haar nemen, maar als ze het aandurfde in deze onrustige tijden in haar eentje het lange treintraject af te leggen, zou hij haar daartoe in staat stellen. En omdat de liefde het goddelijkste was wat er bestond, en het samenbrengen van voor God gehuwde geliefden de mooiste taak die er was, zou Serafim dat met zijn gebeden steunen.

Stasia viel Serafim om de hals zonder eraan te denken dat het om een priester ging, en sprak toen op fluistertoon het precieze vluchtplan met hem door.

Drie dagen voor haar vertrek had Stasia alles al voorbereid en haar spullen gepakt. Ze had vooral een paar bankbiljetten uit haar vaders broekzakken gehaald en zich wat sieraden toegeëigend die ze tot haar bruidsschat mocht rekenen, en die in haar jurk genaaid.

In de ochtendschemering ontvluchtte ze in het rijtuig van een tapijthandelaar haar ouderlijk huis. Voor haar zussen en haar vader liet ze brieven achter waarin ze om begrip vroeg voor haar daad.

Over de lange tocht die haar door een verwoest landschap voerde, is mij weinig bekend. Ik weet alleen dat haar vader er een paar mannen op uitstuurde om Stasia in te halen en dat Serafim zich in het grotklooster terugtrok onder het voorwendsel van de zwijggelofte die in de vastentijd gold. En ik weet dat Stasia aankwam. Drie weken later.

Het ooit zo machtige Russische imperium zakte intussen steeds verder weg in chaos: de onteigening en nationalisatie van eigendom, banken en onroerend goed, de ondergang van de vrijemarkteconomie hadden rampzalige gevolgen. Evenals de vervanging van de rechtbank door een zogenaamd volkstribunaal.

In het hele land heerste onrust, want het ontbrak aan professionele organisatoren om die radicale hervormingen door te voeren. De in juli afgekondigde Sovjetgrondwet ontzegde hele sociale klassen hun rechten. Acht maanden na de revolutie had zich al een bestuursprofiel ontwikkeld dat onherroepelijk tot een burgeroorlog moest leiden: concentratie van de macht bij enkele leidinggevende functionarissen, het streven naar een informatie- en handelsmonopolie en discriminatie van bepaalde bevolkingsgroepen.

En toen Stasia in Petrograd aankwam, leefden Nicolaas II en zijn familie met het blauwe bloed niet meer. Anoniem, met schoten in een kelder in Jekaterinenburg, was er aan die geschiedenis een eind gekomen.

Maar daar wist Stasia toen nog niets van. Ze wist ook niet waar Simon Jasji zat. Want op zijn officiële adres, dat hun gezamenlijke ‘mooie onderkomen niet ver van de Neva’ had moeten worden, vond Stasia alleen dronken soldaten van het Rode Leger, een hoofdkwartier en geen woning, en kameraad Jasji hoorde niet bij die bende. Ze dwaalde door de koude straten van Petrograd en deed in haar accentloze Russisch, zoals het toen iedere dame aan de andere kant van de eindeloze zijderoute betaamde, navraag naar haar man.

Ten slotte zag ze zich genoodzaakt een telegram naar huis te sturen en haar vader om hulp te vragen, al stierf ze daar duizend doden bij.

Nog geen uur later kreeg ze antwoord van haar vader: WE ZIJN BIJNA GESTORVEN VAN BEZORGDHEID – HOE HEB JE DAT KUNNEN DOEN MAAR GODDANK BEN JE GEZOND – GA NAAR THEKLA ZE IS DE NICHT VAN MIJN NEEF DAVID UIT KOETAISI – ZE WOONT AAN DE OEVER VAN DE FONTANKA – ZEG DAT JE MIJN DOCHTER BENT – HUISNUMMER WEET IK NIET – HET IS EEN GROOT HUIS EN IEDEREEN IN DE STAD KENT HAAR – VRAAG NAAR HAAR – LAAT IETS HOREN ZODRA JE IN VEILIGHEID BENT.

Stasia had nog nooit van een iedereen-in-de-stad-kent-haar-Thekla gehoord. Wat niet veel wilde zeggen, want ze kende de helft van haar familieleden niet goed en ontdekte steeds weer nieuwe op verjaardagen, bruiloften en begrafenissen waar ze op last van haar vader naartoe moest.

Drie uur dwaalde Stasia verward en angstig door een gek geworden stad, tot ze een aangeschoten kozak vond die zich bereid verklaarde haar samen met haar schaarse bagage op zijn kar naar de Fontanka te brengen.

Stasia, die van bezorgdheid en angst niet ontvankelijk was voor de schoonheid van de stad, zat op de kar met open mond te kijken naar de straten waar ze doorheen denderden.

Op talloze bruggen patrouilleerden mannen in uniform. Boeren duwden handkarren met meubelstukken voor zich uit, voor de winkels stonden eindeloze rijen, mensen renden met een bezorgd gezicht ergens heen. Ook de rivier leek gelijke tred te houden met die vreemde sfeer, want hij maakte een sombere, boze, luidruchtige indruk.

Voor de imposante Izaäkkathedraal vond net een massabijeenkomst plaats; betogers stonden met spandoeken bijeen en riepen constant schreeuwerige leuzen.

Aan de Fontanka – de boulevard met de lichtgroene en bleekgele villa’s en binnenplaatsen – verdrongen de mensen elkaar rond de stookplaatsen waar eten werd klaargemaakt. Het verzorgde decor van de tsarenstad vormde een absurd contrast met die drukte.

Nadat de kozak drie keer had moeten stoppen om naar een zekere Thekla te vragen, deelde hij de sprakeloze Stasia ten slotte mee dat hij geen tijd had om naar een grondbezitster te zoeken, maar precies op dat moment riep een van de meisjes die zich om het vuur schaarden dat het dat mooie gele huis links vooraan moest zijn. Stasia wist niet wat ze gedaan zou hebben als het meisje haar niet te hulp was geschoten.

Ze betaalde de kozak, pakte haar bagage en klopte op de monumentale ijzeren deur van de classicistische villa, nee, ze hamerde er echt met de deurklopper op, want over de boulevard kwam een stoet schreeuwende mensen op haar af en als ze zichzelf niet gauw in veiligheid bracht, zou ze door de mensenmenigte worden meegesleurd. Ten slotte opende een angstig meisje met een typisch Russische hoofddoek de deur en loodste Stasia zonder een woord te zeggen haastig naar binnen. Daarna sloot ze de deur met verschillende grendels af en barricadeerde hem met meubelstukken.

Behoedzaam keek Stasia om zich heen: ze bevond zich in een van de mooiste huizen die ze ooit had gezien. Van de uitnodigende ruime entree liep een brede marmeren trap naar boven. De vloer was belegd met prachtige zwart-witte tegels. Stasia mocht plaatsnemen in een lichte, grote ontvangkamer, waar behalve een eindeloos lange eiken tafel en twee stoelen tot haar verbazing verder geen meubels stonden. Het meisje had haar daar alleen gelaten. Ze moest wachten en mocht niet van haar plaats komen.

Na een poosje hoorde ze voetstappen, boven aan de trap verscheen een vrouw, misschien midden vijftig, misschien ook ouder of jonger, haar biologische leeftijd werd verhuld door een dikke laag make-up. Ze droeg een zachtroze peignoir die versierd was met een veren kraag, zoals die van een danseres in een van de frivole danslokalen waarvoor Stasia’s vader zo vaak had gewaarschuwd. De vrouw stormde op haar af en sloot haar in haar armen.

‘Lieve hemel, wat een grote meid, ik heb mijn liefste nichtje op het oudejaarsbal in Koetaisi voor het laatst gezien, ik kan het niet geloven, wat een mooi meisje, en dan die ernstige blik, zo serieus!’

Het boerenmeisje, dat als enige bediende in huis was achtergebleven, gaf ze opdracht om een pot sterke thee te zetten en wat gebak uit de provisiekast te halen.

‘Maar het gebak is toch voor noodgevallen,’ mompelde het meisje, dat door een strenge blik van de vrouw des huizes tot zwijgen werd gebracht.

‘En wat is dit dan volgens jou? Mijn eigen vlees en bloed, in tijden als deze uit mijn vaderland hier aangekomen… Wat is er nou?’ riep ze haar nog na.

Thekla had niet veel tijd nodig om bij een kop hete thee en kurkdroog gebak, dat Stasia echter het achtste wereldwonder leek, haar hele leven te vertellen. Stasia concludeerde daaruit waarom ze waarschijnlijk nooit eerder iets over die iedereen-in-de-stad-kent-haar-Thekla had gehoord.

Thekla, afkomstig uit een familie van lage adel in de dalen van Midden-Georgië, wist al vroeg wat ze van het leven wilde en ook hoe ze het moest krijgen. Aangezien haar geboortestad, het roddelzieke Koetaisi, haar niet genoeg ruimte bood om zich te ontplooien, trouwde ze jong met een rijke koopman uit Tbilisi, die een reeks wijngaarden beheerde en Georgische wijn naar Rusland verkocht. Het moet voor Thekla niet al te moeilijk geweest zijn om een bereidwillige kandidaat te vinden, want als je goed keek – als je aan de lagen make-up gewend was – zag je dat ze een heel fijn, zacht gezicht had, een zachtheid die uitnodigde tot dagdromen, en bovendien een heel weelderig en appetijtelijk lichaam, met als blikvanger een enorm hoge boezem. Maar het was een huwelijk zonder hartstocht en haar man hield meer van zijn wijnstokken dan van haar, vertelde Thekla, zodoende was ze op een van de zakenreizen naar Petrograd, toen nog Sint-Petersburg, verliefd geworden op Alexander: onherroepelijk, ontstellend, gigantisch. Alexander Olenin, een telg uit de rijke Petersburgse Olenin-dynastie, die mecenassen, kunstverzamelaars en de oprichter van de bibliotheek in Sint-Petersburg had voortgebracht, was een ontwikkelde, elegante, vrijdenkende man, ‘bovendien van een schaamteloze schoonheid’, en hij maakte deel uit van het leger van de tsaar.

Na haar terugkeer in Tbilisi deelde Thekla haar echtgenoot mee dat ze afzag van alle privileges en zonder één gouden ring zijn huis zou verlaten als hij haar liet gaan, want ze hield onherroepelijk, ontstellend, gigantisch veel van een andere man.

Uiteraard kwam het tot een schandaal. Haar man pleegde regelrecht karaktermoord en weigerde jarenlang in te stemmen met de scheiding. Omdat het huwelijk kinderloos was, kon Thekla, hoewel officieel nog getrouwd, zonder één gouden ring naar Sint-Petersburg reizen en in de tsarenstad voor Anna Karenina spelen.

Olenin moet een eerzaam man zijn geweest, want anders dan bijvoorbeeld graaf Vronski bleef hij bij zijn geliefde en introduceerde hij haar als zijn rechtmatige echtgenote in de hogere kringen van Sint-Petersburg. Ondanks de aanvankelijke afwijzing door die kringen vond Thekla snel aansluiting, zelfs vrienden, en ten slotte verzamelde ze een echte groep om zich heen, wat te danken geweest moet zijn aan haar zeer onconventionele en temperamentvolle karakter. Haar ‘schaamteloos mooie’ Alexander kocht dit prachtige huis voor zijn geliefde en begon samen met zijn levenshongerige Thekla te genieten van de aangename kanten van het leven. Aan middelen en mogelijkheden geen gebrek, ze nodigden kunstenaars en ‘allerlei malloten’ uit, die allemaal ‘krankzinnig interessant’ waren, en hielden zo de traditie van de Olenins als beschermers van de kunst en beoefenaars van liefdadigheid in stand. Ze reisden door Europa en genoten van de pijnlijke schoonheid die de wereld te bieden heeft als je zo ‘uitzinnig liefhebt en liefgehad wordt’.

‘Alexander en ik zijn amper twee jaar man en vrouw geweest,’ gaf Thekla bedroefd toe. De Georgiër had pas na lange tijd ingestemd met een scheiding, maar toen konden Thekla en haar Alexander dan ook trouwen en hun liefde bezegelen.

‘We waren zo gelukkig als een kind. Het leven was ons welgezind. Ik weet dat ik in mijn leven heel veel geluk heb gehad.’

Alleen in haar vaderland was ze sindsdien nooit meer geweest.

In het vervloekte jaar 1904 was Alexander als een held in Japan gesneuveld. Door zijn dood was er voorgoed iets in haar gebroken. Ze had jaren nodig gehad om eroverheen te komen, maar om zijn naam in ere te houden had ze daarna met de overvloedige erfenis geholpen waar ze maar kon. Ze had de salon, de literatuur- en muziekkring bij haar thuis, voortgezet, kuurreizen gemaakt, nieuwe vriendschappen gesloten en vooral het geld nuttig besteed.

‘Maar Alexander en ik hebben toch een hoge prijs voor ons geluk moeten betalen: hij is heengegaan zonder dat God ons met kinderen heeft gezegend.’

Zo besloot Thekla haar verhaal, terwijl ze nipte aan haar kostbare porseleinen kopje dat door het dienstmeisje uit de keuken tevoorschijn was getoverd.

Uitgeput en licht huiverend vertelde Stasia daarna in een paar zinnen over haar reis naar Petrograd, over haar kersverse echtgenoot, zijn onverklaarbare verdwijning en haar wanhopige situatie.

‘Als ik hier een paar dagen kan blijven, weet u, tot ik Simon heb teruggevonden. Ik zal u absoluut geen last bezorgen. En ik wil met alle liefde in het huishouden helpen,’ mompelde Stasia schuchter, maar ze werd door Thekla’s schaterlach tot zwijgen gebracht.

‘Wat voor huishouden, lieve kind? Natuurlijk kun je blijven. Het huis is groot genoeg. Weliswaar hebben die schoften alles meegenomen wat ze konden vinden, maar ik mag hier blijven. Twee bedden zijn er nog over. En ik denk dat het toch maar een tijdelijke zaak is. Die idioten kunnen niet eeuwig aan de macht blijven, het verzet is te groot en daarna… Daarna is alles gewoon weer zoals vroeger. Ik ben blij dat je er bent, Anastasia. Sinds die gekken hier tekeergaan, zijn veel van mijn vrienden naar het buitenland gevlucht of houden zich schuil in hun huis, het is nogal stil om me heen geworden. Maar wij tweeën kunnen weer plezier hebben, heerlijk!’ riep Thekla triomfantelijk.

Slechts wat doodloopt bepaalt nu

het blikveld van onze tijd.

Niet de boom van de kennis wordt

hierdoor met esprit verblijd

maar een muur met een fluim.

En geen prins wordt gewekt, een dinosaurus.

Brodsky

Het huis was echt schandalig groot. Maar door het ontbrekende meubilair kwam het over als een vreemd paleis zonder functie. Als de vertekende herinnering aan een plaats van vroeger.

De oude wandkleden, de paar kostbare gordijnen die nog voor de hoge ramen hingen en de sporadische meubels die gespaard waren gebleven, gaven een idee van de vroegere pracht. Ook had Thekla een grote, geheime voorraadkelder, waarvan de bolsjewieken de ingang niet hadden kunnen vinden en die vol lag met heerlijke dingen: ingemaakte peperoni op z’n Venetiaans, artisjokken uit Griekenland, chocoladebonbons uit Moskou, jam van de Krim, Spaanse ham, Engelse koekjes en ettelijke flessen dure wijn, cognac en zelfs champagne.

Masja, het boerenmeisje, dat meer uit uitzichtloosheid dan uit loyaliteit bij de vrouw des huizes was gebleven, toverde elke dag een kleine portie delicatessen op tafel, naast het dagelijkse broodrantsoen en de twee, drie eieren die ze op haar strooptochten door de stad wist te bemachtigen. Want zij was de enige die het huis verliet.

Thekla bracht het grootste deel van de tijd door in haar halflege slaapkamer op de tweede verdieping, je hoorde haar af en toe zingen of een van haar grammofoonplaten draaien, altijd Franse chansons of Russische liefdesliederen. Of ze zat in een deken gehuld in de grote ontvangkamer een van de liefdesromans te lezen, waar ze er tientallen van had en waar de bolsjewieken kennelijk geen belangstelling voor hadden getoond.

Thee was er genoeg in huis en op speciale dagen – en Thekla bepaalde welke daaronder vielen – ook koffie.

Als het boerenmeisje naar de stad ging, merkte Stasia dat Thekla haar weleens een ketting of een ring toestopte en haar iets toefluisterde. Dan bracht Masja meestal meer mee dan alleen eieren en brood.

Stasia logeerde in Thekla’s vroegere boudoir, dat zo groot was als de eetkamer bij hen thuis in Georgië. Ze kreeg verschillende jurken, geurige stukken zeep en een paar prachtige leren laarzen. Het werd steeds kouder en Stasia was dankbaar voor zo’n geschenk.

Net als het huis had ook de vrouw des huizes zich afgesloten voor de burgeroorlog die om haar heen woedde. Thekla kleedde zich en maakte zich op, alsof er bij haar elke avond een galadiner was, alsof het elk moment naar heerlijke gerechten zou gaan ruiken, de grote voordeur open zou gaan, de elite binnen zou stromen en er dadelijk een orkest zou gaan spelen en de chique dames en heren de foxtrot zouden dansen, net als vroeger.

Het huis was al maanden geleden geplunderd, maar Thekla had de bolsjewieken weten om te kopen, zodat ze mocht blijven; dat moest haar heel veel geld of goederen hebben gekost, want ze zaten midden in de wreedste onteigenings- en woningenoorlog.

Via Masja, het dienstmeisje, hield ze een beetje contact met de buitenwereld. Maar zodra Masja ook maar aanstalten maakte om over een of andere gebeurtenis op straat te vertellen, bracht Thekla haar met een gebaar van haar blanke, verzorgde hand tot zwijgen.

Want Thekla koesterde de illusie dat je maar hoefde af te wachten en te overwinteren tot ook die idiote putsch voorbij was en alles ongedaan gemaakt zou zijn. Thekla wilde niet weg uit haar mooie Sint-Petersburg (in geen geval Petrograd!). Hoewel talloze vrienden het land al hadden verlaten of gewoon waren verdwenen, weigerde zij die mogelijkheid zelfs maar in overweging te nemen. Ze hoopte en had die hoop nodig als lucht om adem te halen.

Omdat Thekla haar salon, het drukke gezelschap, het gitaar- en pianospel, de zigeunerliederen en de losbandige nachten met de beau monde van de stad miste, bleek het jonge nichtje met de reeënogen een dankbare afleiding te zijn. Ze zaten ’s avonds samen te kaarten en negeerden het lawaai van buiten, de kreten, de voetstappen, de leuzen, de dreigementen, het gebonk en ook de schoten af en toe. Op de lange, stille avonden vol duistere eenzaamheid in huis kwamen ze stap voor stap nader tot elkaar: de zwijgzame Stasia en de spraakzame Thekla, het meisje met de eindeloze vlechten en de eenvoudige kleren en de opgedofte dame met de veren boa’s. Het wachten verbond hen en maakte hen tot stille medeplichtigen in een gemeenschappelijk spektakel met een onzekere afloop. Terwijl buiten honderdduizenden arbeiders staakten tegen de ‘dictatuur van de communisten’, bedrijven werden lamgelegd, de honger steeds meer criminelen naar de stad dreef, pogroms aan de orde van de dag waren en het broodrantsoen werd verlaagd tot 100 gram, terwijl de al succesvol opererende Tsjeka arresterend en schietend rondging, zaten die twee, in de waan dat de gruwelen aan hun huis voorbij zouden gaan, thee te drinken en patience te spelen.

Na een tijdje hield Stasia het niet meer uit en sloop ze geregeld naar buiten, ondanks het strikte verbod van Thekla. Ze zocht de verschillende steunpunten van de Roden af naar Simon Jasji, maar niemand scheen hem te kennen, niemand scheen enige informatie over hem te hebben.

De herfst deed plotseling zijn intrede in de witte stad. Hij was niet mild en zachtaardig zoals Stasia hem van thuis kende, en het wachten op een bericht van Simon was zwaar. Het verlamde alles, maakte haar lichaam traag en haar geest angstig. Stasia haatte dat wachten. Uren zat ze voor het raam van haar kamer door het gaatje te staren dat ze in het laken had geknipt waarmee het raam bedekt was, en ze koesterde hoop zonder te weten waarop. Het enige regelmatige contact dat Stasia met de buitenwereld onderhield, waren de telegrammen naar en van thuis.

Op sommige dagen maakte zich een bijna hysterische euforie van haar meester, dan holde ze de brede trap af naar de keuken, stak kaarsen of petroleumlampen aan, rende rond, maakte lawaai, probeerde geluiden te produceren om zichzelf ervan te overtuigen dat ze nog leefde, dat ze er nog was, dat ze niet ook allang een geest was geworden. Ze rende naar de ontvangkamer, door de slaap- en badkamer voor gasten, dan de trap weer op en af en daarna, opgevrolijkt door haar eigen energie en gedreven door een merkwaardige lust, begon ze te dansen. Ze zwierde rond, sprong, vloog en vergat even de wereld om zich heen. De wereld voor het huis en de wereld in huis.

De invallende kou leek de mensen tot meer verbittering en wreedheid aan te zetten. Nu stonden er in de buurt ook huizen en regeringsgebouwen in brand. En het schieten was aan de orde van de dag.

In het grote huis aan de Fontanka heersten de onheilspellende rust van het isolement, een ijzige vrede en een geconserveerd verleden, maar buiten, in de straten, op de prachtige boulevards en kaden regeerde het heden en dat was wreed, bloedig, gevaarlijk en vol honger en gebrek.

Toen oktober ten einde liep, werd Thekla overvallen door een merkwaardige apathie. Ze sloot zich op in haar slaapkamer en bleef daar dagenlang zitten. Masja en Stasia probeerden haar op alle mogelijke manieren naar buiten te lokken, maar meer dan het beetje eten dat Masja voor haar deur zette, nam ze niet aan. Stasia dacht er lang over na hoe ze de vrouw des huizes kon opvrolijken en er weer bovenop kon helpen, en toen schoot haar de alles veranderende, gelukbrengende warme chocola van haar vader te binnen, waarvan ze het recept goed in haar geheugen had geprent. Voor het eerst sinds ze hier logeerde, vroeg ze Masja dus om de sleutel van de voorraadkelder. Masja haalde op haar typische wat-kan-het-mij-schelen-manier alleen haar schouders op en gaf hem haar. Stasia vond daar alles. Op suiker en boter na was alles aanwezig wat ze voor de bereiding nodig had en ze vroeg Masja de rest op de zwarte markt te kopen – in ruil daarvoor beloofde ze haar een van haar zijden sjaals waar Masja haar oog op had laten vallen.

Die nacht werd Thekla wakker van een hemelse geur en ze haastte zich naar de keuken, waar ze eigenlijk nauwelijks meer kwam.

Daar trof ze Stasia aan, die bij het fornuis in een zwarte massa stond te roeren, en vanaf dat moment was Thekla overgeleverd aan het meisje met de lange vlechten. Ze was overgeleverd aan die aanblik en die geur, aan de hoop op iets wat al het andere deed vergeten. Juist in de ondergaande wereld waarin die twee zich bevonden, moet die betovering een bijna onweerstaanbare uitwerking hebben gehad. En toen ze eindelijk de warme chocola voorgezet kreeg, was het onherroepelijk met Thekla gedaan.

Van nu af aan bedelde ze vaak als een hond, ze schreeuwde en stampte met haar puntige laarsjes op de marmeren vloer van haar huis, huilde als een kind en wilde dat Stasia de chocola voor haar maakte.

Oud en nieuw vierden ze met een dennentakje, een fles champagne, drie plakken ham en de rest van de koekjes en de aardbeienjam achter de met tafelbladen gebarricadeerde ramen. De vorst die het huis binnendrong, maakte de sfeer gespannen en geprikkeld, waar nog bij kwam dat Masja meteen op de eerste dag van het nieuwe jaar meedeelde dat ze naar haar verloofde in Tsarytsin ging. Daar vocht hij en ze had er genoeg van in deze ‘goddeloze’ stad ‘onmenselijk’ veel moeite te doen zonder daar enige waardering van de vrouw des huizes voor te krijgen.

Stasia en Thekla wisten niet hoe je in die ellendig lange rijen aan brood kwam en ook niet waar de zwarte markt was. Zonder Masja zouden ze verhongeren, ze zouden ten onder gaan en beslist gek worden, daar waren ze van overtuigd.

Maar toen was er even een korte opluchting, die tegelijk grote woede bij Stasia wekte. Ze kreeg een brief van Simon.

Mijn duifje,

Ik vind het zo ellendig dat ik jou dit verdriet heb aangedaan en ik maak me zulke zorgen sinds ik weet dat je hier bent. Wat is mijn vrouw toch een geweldige amazone dat ze zo moedig aan die lange weg naar mij is begonnen! Ik neem mijn pet voor je af, liefje. Ik wil dat je goed op jezelf past. Je vader heeft me geschreven dat je onderdak hebt gevonden bij een familielid. Wij vorderen moeizaam, het verzet heeft veel sympathisanten en dus helpende handen, maar we geloven in de uiteindelijke en rechtvaardige overwinning! Ik wil dat je de eerste de beste gelegenheid aangrijpt om naar huis te gaan. Ga via Odessa, dat is nog altijd het minst gevaarlijk, in Petrograd ben je niet veilig. Ik kom je zo snel mogelijk opzoeken, ik hou van je en ben in mijn dromen bij je.

Simon

Stasia kon wel schreeuwen toen ze de brief las. Hij moest niet in zijn dromen bij haar zijn, maar in werkelijkheid. Het minste wat hij had kunnen schrijven was dat hij de boel de boel liet en spoorslags naar haar toe kwam, dat zou een passende schadeloosstelling zijn. Met trillende hand schreef ze hem terug, ze vertelde over de kwelling van de afgelopen maanden en verzocht hem dringend minstens een paar dagen te komen. Ze ondertekende met ‘je vrouw’, wat ze nog nooit had gedaan.

Onmiddellijk voelde ze hoe een enorme opluchting haar ledematen losmaakte, haar borstkas verruimde, haar luchtwegen opende, en toen ze uit Thekla’s kamer een mooie, onbekende en voor de verandering niet suikerzoete melodie hoorde, begon ze te dansen.

Haar ledematen kwamen weer tot leven, in haar borst steeg warmte op, ze vergat de voortdurende honger en die verdomde kou, die ze nog slechter verdroeg dan de honger, en ze wervelde rond, sprong in de lucht, draaide, zwierde, rekte zich uit, werd soepel en lenig en lachte luidkeels.

Thekla, die net uit de keuken kwam, begon hard te klappen. Stasia staakte haar dans en zeeg verward onder aan de trap neer. Ook al wilde Thekla niet veel van dit leven weten, één ding wist ze wel: wat mooi was.

‘Vergeet die man, die denkt alleen aan die zieke politiek van hem. Jou hier laten zitten, hoe durft hij, moet je jezelf zien, wat een aanblik! Uit wachten komt zelden iets moois voort – je moet dansen, lieve kind!’

En als een volleerde actrice zweefde ze in haar lila peignoir de trap op.

Het einddoel is niets, de beweging is alles.

Bernstein

Drie dagen later kreeg Stasia bezoek van Peter Vasiljev. Een man van de oude stempel, voormalig solist van het Koninklijk Ballet. Hij gaf haar een hand en zei: ‘In zulke tijden een dansleraar laten komen, dat kan alleen Thekla bedenken, maar ze dacht dat het mij ook een beetje zou afleiden.’

De grote lege kamers van het huis waren ideale oefenruimten en Peter Vasiljev bracht nieuwe grammofoonplaten mee.

Vasiljev had grijs haar, hij was groot, geaffecteerd, vlot in de omgang en autoritair. Stasia dweepte met hem vanaf het eerste moment en telde de uren voor hij kwam.

Ze had weliswaar een basisopleiding in klassiek ballet gehad, maar Vasiljev was heel anders, gebiedend, veeleisend.

Hij kende alleen de besten in zijn kunst en had al in verschillende prachtige zalen gedanst. Als de revolutie er niet tussen was gekomen, stond Peter Vasiljev nu waarschijnlijk aan het hoofd van de beste balletschool in de stad, dacht Stasia.

Met zijn onvermoeibare discipline, zijn talent, zijn respect afdwingende optreden en Stasia’s enorme wil om ondanks de beestachtige kou urenlang te oefenen was de hoop op Parijs teruggekeerd. Alles leek weer mogelijk. Met of zonder Simon.

Zo danste Stasia door de winter, de sneeuwstormen, de ijzige winden, de koude dagen en nachten, door de demonstraties, de gevechten, de opstanden, de stakingen en steeds weer – door de honger. Simon kwam niet.

In maart 1919 gingen de arbeiders in bijna alle belangrijke fabrieken van Petrograd in staking. En Masja nam definitief ontslag. Van tevoren had ze Stasia wegwijs gemaakt, ze had haar twee keer meegenomen om brood te kopen, haar aan een Siberisch meisje voorgesteld dat figuren van de zwarte markt kende en haar in geval van nood zou helpen; ze had haar de regels uitgelegd van voordringen, schreeuwen en aandacht trekken, die je in die tijd nodig had om te overleven, en daarna had ze koel, bijna zonder enige emotie, afscheid genomen van de huilende Thekla en was ze met een klein rugzakje op haar rug vertrokken door de deur, die Stasia met veel grendels achter haar afsloot.

In april deelde Simon in zijn volgende brief mee dat zijn bezoek aan Petrograd weer zou worden uitgesteld. Hij kon nog steeds niet met verlof, omdat er een aanval op Moskou werd verwacht en hij daarheen werd gestuurd. Hij troostte haar met de belofte dat hij in de zomer zou komen.

Op de een of andere manier was de chocoladefabrikant er intussen in geslaagd zijn dochter een grote kist met levensmiddelen te sturen. God weet wie hij daar allemaal voor had moeten omkopen. Die levensmiddelen samen met het voorjaarsweer, dat eindelijk de strijd met de onbarmhartige winterkou aanbond, gaven de beide vrouwen een paar weken rust en verlosten hen van de dagelijkse zorg hoe ze de volgende dag moesten doorkomen.

En steeds weer hielp het dansen. De uitputtende, eentonige oefeningen en de kleine succesjes. Na elke les voelde Stasia zich een stuk gelukkiger, vrijer en zorgelozer. Zonder de eenzame Thekla, die zich bij geen enkele nederlaag neerlegde, en de ijverige Peter Vasiljev, die steevast drie keer per week het huis aan de Fontanka bezocht, had Stasia het bijltje er allang bij neergegooid en de eerste de beste trein naar het zuiden genomen, of ze was gewoon in bed gaan liggen en niet meer opgestaan.

Als Stasia in de eindeloze rijen op brood stond te wachten, luisterde ze naar het volk, dat opgewonden over de toekomst van het land discussieerde. Het front aan de Don, het front rond Charkov, het front in Novgorod, het front bij Minsk, het front bij Irkoetsk – alleen al van het woord ‘front’ werd ze onpasselijk. De boeren wilden gewoon met rust worden gelaten. De kozakken wilden hun onafhankelijkheid en hun have en goed verdedigen, de monarchisten wilden niet samenwerken met de mensjewieken, want dat waren collaborateurs van de Roden, en de mensjewieken zochten steeds meer toenadering tot de bolsjewieken om te ontkomen aan de chaos van de monarchisten en de liberalen, terwijl de partijlozen, anarchisten en criminelen profiteerden van het gunstige moment: ze bekommerden zich om hun eigen welvaart en verdienden aan de zwarte markt.

‘Misschien moeten we samen naar Georgië gaan, Thekla. Onlusten of geen onlusten, daar zouden we veiliger zijn en geen gebrek aan eten hebben,’ zei Stasia op een ochtend bij de slappe thee in de keuken tegen Thekla. (De goede, sterke thee kon ze in tegenstelling tot Masja nooit te pakken krijgen, zij werd altijd afgezet.)

‘Ach lieve kind, ik ben definitief te oud voor zo’n nieuw begin,’ antwoordde Thekla.

‘Onzin. Zo oud ben je niet, Thekla. Bovendien heeft niemand het over een nieuw begin, het gaat eerder om overwinteren, zoals jij dat noemt. Tot het allemaal voorbij is.’

‘Zal het ooit voorbij zijn?’ vroeg Thekla met een ontstellende treurigheid in haar stem. En Stasia wist dat Thekla deze stad en dit huis nooit zou verlaten en ze wist ook dat ze haar hier onmogelijk alleen achter kon laten.

En zo woonden Stasia en Thekla nog maanden samen in de afzondering van het schaduwrijke en vochtige grote huis, waar ze drie keer per week door het bezoek en de dansles van Peter Vasiljev tot leven werden gewekt. Maar de constante angst en het voortdurende verweer tegen mensen die bij hen op de voordeur bonsden, onderdak zochten of gewoon alleen wilden plunderen, vergden veel van Stasia’s krachten en op zulke momenten had ze Thekla het liefst een draai om de oren gegeven, omdat zij de verdediging van het huis alleen aan Stasia overliet, alsof het niet om haar geliefde huis ging.

In de zomer zat Stasia al twee jaar in Petrograd gevangen. Een paar dagen waren twee volle jaren geworden, sinds ze haar vaderland en haar familie had verlaten om samen te zijn met een man voor wie ze maar enkele dagen echtgenote was geweest. Op sommige dagen leek Stasia al vergeten te zijn waarom ze naar deze stad was gekomen.

Op een van de warme, van muskieten wemelende juliavonden stond Peter Vasiljev onaangekondigd voor hun deur. Hij had een in krantenpapier gewikkelde fles onder zijn overhemd en straalde van oor tot oor.

‘Kom, dames. Ik wil met u klinken en afscheid van u nemen!’ riep hij, terwijl hij triomfantelijk naar de keuken liep. Daar werden drie glazen met krimsekt volgeschonken, waarna hij Stasia en Thekla meedeelde dat hij het land overmorgen zou verlaten en dat de lessen dus afgelopen waren.

‘Ik heb een nicht in Baden-Baden. Die is getrouwd met een bekwame bankier en heeft aangeboden me te helpen, mijn twee zussen zijn daar ook al. Ik houd het hier niet meer uit. Ze hebben me geld voor de reis gestuurd en voor papieren gezorgd. Voor één keer ben ik blij dat ik niet helemaal aan mijn Joodse familie ben ontsnapt.’

Jaren later, toen Stasia van Auschwitz en Birkenau hoorde, moest ze vaak aan Peter Vasiljev denken, aan zijn klinkende Russische naam die een pseudoniem was, en dan hoopte ze vurig dat Isaak Eibinder, zoals Peter Vasiljev heette, niet tot die miljoenen gerekend hoefde te worden.

Na Peter Vasiljevs vertrek leek alles ineens zinloos en saai. Thekla kwam bijna haar slaapkamer niet uit en Stasia dwaalde door het huis. In het begin oefende en danste ze ook zonder de strenge aanwijzingen van Peter Vasiljev, zoals hij het haar had geleerd, maar het kostte haar steeds meer moeite, haar droom leek weer te verbleken, alsof ze voortdurend bondgenoten nodig had om hem overeind te houden. Op de zwarte markt begon ze zware zeemanstabak te kopen, waar ze dunne sigaretten van draaide die ze oprookte (een slechte gewoonte, die ze haar leven lang zou houden; ook toen ze het zich kon permitteren om betere sigaretten te roken, zwoer ze de goedkope zware tabak niet af).

Op een ochtend, een paar weken na Peter Vasiljevs afscheid, liep Stasia na een slapeloze nacht Thekla’s kamer binnen en ging op de rand van haar bed zitten. Thekla lag met haar rug naar haar toe te slapen of deed alsof. Stasia maakte haar wakker.

‘Zo kan het niet langer. Ze pakken je hoe dan ook je huis af, of er dringen hier gewoon mensen binnen die blijven. Gisteren heb ik weer met het vleesmes moeten dreigen toen er twee via de kelder naar binnen wilden. Had ik maar een geweer, daar zijn ze banger voor dan voor mijn mes… Ik heb niet meer de kracht om uren in die rijen te staan en altijd maar bang te zijn dat er iemand inbreekt en ons de keel afsnijdt. In je juwelenkistje zitten alleen nog een zilveren ring en een ketting. De waardepapieren die je nog bezit, zijn niets meer waard en de tsaar is dood. Al die tijd heb je me niet willen geloven. Maar het is zo. Je hebt altijd gezegd dat Nicolaas terug zal komen en zijn land niet aan die erbarmelijke zuiplappen over zal laten, maar zo is het niet. Bijna twee jaar geleden hebben ze de tsaar doodgeschoten. In Jekaterinenburg. Zijn kinderen, zijn vrouw – allemaal zijn ze dood. Het is oorlog. Overal is het oorlog. Het zal nooit meer worden zoals vroeger. Nooit meer. Het spijt me. Maar we moeten iets doen, Thekla. Ik ga naar huis.’

De burgeroorlog heeft zoals bekend zijn wetten

en die hebben nog nooit gegolden

als wetten van de menselijkheid.

Trotski

Begin september 1920 begon Stasia met de voorbereidingen voor de reis. Ze schreef via het hoofdkwartier in Moskou een brief aan haar man en deelde hem op koele toon mee dat ze van plan was naar huis terug te keren, ze eindigde ook niet meer met de woorden ‘in liefde’. De laatste sieraden werden verkocht, evenals Thekla’s mantel van lamsvacht. Met smeergeld lukte het na wekenlang wachten om voor eind oktober treinkaartjes naar Odessa te kopen, vanwaar ze per schip naar Georgië wilden. Nadat ze een zware koffer op de kop had getikt – Thekla’s dure, met de hand gemaakte koffers waren allang verkocht –, kwam Stasia natgeregend en verkleumd, maar blij met haar succes terug in het poederachtig gele huis aan de Fontanka.

‘Het is gelukt, we hebben kaartjes, we kunnen aanstaande maandag vertrekken!’ riep ze en ze verstomde plotseling bij de ongewone, ijzige stilte die er hing. Ze liep behoedzaam naar de keuken. Daar kwam haar een verleidelijke geur tegemoet. Ze vond niets, maar de geur was bekend, zelfs vertrouwd.

Ze liep zachtjes naar boven. De geur leidde haar naar Thekla’s kamer. Ze klopte, maar er kwam geen antwoord, ze duwde de klink naar beneden en gluurde naar binnen. Thekla lag met haar rug naar de deur en leek te slapen. Naast het bed stond een tinnen kopje met kleverige chocoladeresten. Hoeveel weken was het al geleden – het leek een eeuwigheid – dat Stasia voor het laatst warme chocola voor Thekla had gemaakt. Ze herkende het kopje waarin ze haar de laatste keer de chocola had gebracht. Thekla moest de restjes bewaard en opgewarmd hebben. Stasia pakte het kopje en rook eraan, het geurde heerlijk, magisch, bedwelmend, maar met de zoete geur vermengde zich nog iets anders, iets metaalachtigs.

Langzaam zette Stasia het kopje op de grond, haar knieën knikten. Thekla lag roerloos op het bed. Aan de chocola was iets toegevoegd, iets definitiefs. Er liep een koude rilling over haar rug, ze zag het ernstige gezicht van haar vader die zich in de nacht voor haar trouwen in de chocoladefabriek over haar heen boog, ze hoorde hem over onheil praten, wat ze toen had afgedaan als hersenspinsels van een bezorgde, gespannen man. Dat woord onheil, waar ze zich toen niets bij kon voorstellen, galmde nu door haar hoofd. Had haar vader die omschrijving gekozen voor zoiets definitiefs als de dood? Had hij het gehad over de schrik, de pijn, de angst die haar bij het zien van Thekla’s rug bekropen? Had ze dit onheil opgeroepen doordat ze Thekla een beetje vreugde dacht te kunnen schenken en had Thekla geweten welke prijs dat zwarte geluk van haar zou vragen, of was ze het zelf die de chocola had gebruikt voor zoiets noodlottigs als haar einde?

Het duurde een eeuwigheid voor Stasia om het bed heen durfde te lopen om naar Thekla’s gezicht te kijken. Ze had iets vreselijks verwacht, maar Thekla lag erbij alsof ze vredig sliep. Naast haar lag een wit vel papier.

Lieve kind, ik zal altijd bij je zijn. Dat jij in mijn leven bent gekomen, in zo’n onbeschrijfelijke tijd, was een geschenk van God. Voor dit leven, het leven dat ons nu te wachten staat, ben ik niet geschapen, daar is geen plaats meer voor mij. Ik wist dat de tsaar dood was. Ik wist het van het begin af aan, maar ik ben je dankbaar dat je het zo lang voor mij geheim hebt gehouden. Ik ben oneindig moe. Wees niet boos op me. Ik heb wat geld voor je achtergelaten, in de suikerpot in de keuken. Dat moet genoeg zijn voor mijn begrafenis en hopelijk ook voor jouw terugreis. Pas goed op jezelf en als er iets is aan gene zijde van de eeuwige slaap, weet dan dat ik vandaar over je waak. Vergeef me en neem dit laatste geschenk van me aan.

Onder het papier lag een horloge. Een ongelofelijk mooi polshorloge van goud. Pas na een paar minuten drong het tot Stasia door dat de brief in Thekla’s en haar moedertaal was geschreven, in het krullerige schrift dat voor alle buitenstaanders een soort geheimschrift lijkt, het schrift dat Stasia bijna was vergeten, het schrift waarop ze op de meisjesschool haar tanden stuk had gebeten, omdat het maar niet wilde lukken om mooi, als een dame te schrijven. Thekla en zij hadden bijna altijd Russisch gesproken en deze laatste brief herinnerde haar er op pijnlijke wijze aan dat ze nooit meer met Thekla in de bij dit schrift horende taal zou kunnen praten.

Hoeveel uren Stasia tegen Thekla’s dode lichaam aan had gelegen, wist ze zelf niet meer. Op een gegeven moment had ze om hulp geroepen en waren er mensen het huis binnengestormd. Vreemde mensen.

Drie dagen later werd Thekla zonder rouwdienst, zonder priester begraven. Uit angst voor pogroms hadden de kerken hun deuren gesloten. Stasia bleef een hele tijd bij het graf staan en huilde lang en onbeheerst. Eerder kon ze het niet. Ook niet toen ze naast Thekla’s dode lichaam lag. Maar nu, bij het graf, met Thekla’s afscheidsbrief en het gouden horloge in haar zak, kwamen de tranen toch.

Toen ze de volgende dag met haar koffer de trap afkwam, waren er al mensen het huis binnengedrongen, die als wilden rondrenden, in hun zakken propten wat er nog mee te nemen viel en ruziemaakten om de kamers.

Op het station kreeg ze te horen dat ze voor Odessa een uitreisvergunning nodig had. Doodop en trillend liet Stasia alle papieren zien die ze had, ook een afschrift van Simons RKKA-bewijs, dat hij haar een paar maanden geleden voor de zekerheid had gestuurd. Ze smeekte met tranen in haar ogen, maar niets hielp. Ten slotte kreeg de kaartjesverkoopster toch medelijden – ze mocht dan wel niet naar Odessa, maar als echtgenote van een rode eerste luitenant kon ze hem wel nareizen naar zijn standplaats, dat was toegestaan. Waar hij gestationeerd was, vroeg ze haar.

‘In Moskou,’ antwoordde de uitgeputte Stasia en ze ging moedeloos op haar koffer zitten.

‘Morgenochtend om zes uur gaat er een trein naar Moskou, ik zal uw kaartje omruilen, in Moskou kan uw echtgenoot dan een uitreisvergunning voor u regelen. Geef me uw kaartje maar.’

Afwezig gaf Stasia haar de twee treinkaartjes.

‘Dat zijn er twee. Wie reist er met u mee?’ vroeg de vrouw in uniform.

‘Die komt niet meer.’

In de trein zat ze stil te luisteren naar het monotone spoorgeluid. Ze moest de hele tijd denken aan Thekla’s stijve lichaam en aan het eenvoudige nachthemd dat ze op het laatst had gedragen, een eenvoudig wit katoenen nachthemd, een simpel nachthemd, alsof ze zich daarmee had opgemaakt voor een reis naar een droom over vroeger.

In Moskou hingen overal propaganda-affiches met een soldaat in een wit uniform, die met zijn vinger naar je wees, en eronder stond: WAAROM ZIT U NIET IN HET LEGER? En op de andere, de affiches van de Roden, stond een soldaat in een rood uniform, die met zijn vinger naar de toeschouwer wees, en daaronder stond: ZIT JIJ AL BIJ DE VRIJWILLIGERS?

Stasia had geluk. Op het aangegeven adres kende iedereen Simon Jasji. Het was trouwens een kazerne, ergens aan de rand van de stad. Nadat ze er met een huurrijtuig eindelijk was aangekomen, bleef ze uitgeput en verkleumd (haar laarzen waren volgestopt met krantenpapier, want er zaten gaten in), in de gang van de kazerne zitten. Twee jonge soldaten brachten haar een mok thee en een beetje brandewijn, dat zou haar goeddoen. Ze dronk de brandewijn met dichtgeknepen neus en voelde inderdaad verlichting. Simon was op een vakbondsvergadering in een of andere fabriek en zou ’s avonds terugkomen. Ze brachten haar zolang naar zijn kamer, die hij met twee andere soldaten deelde, en dekten haar toe met alle dekens die ze konden vinden.

Ze sliep diep en lang.

Een man maakte haar wakker. Hij zat snikkend aan haar voeten, hield haar heupen vast en had zijn hoofd op haar buik gelegd. Stasia, uitgeput en leeg als ze was, kon geen enkele emotie tonen. Ze bleef maar afwezig met haar hand door zijn haar strijken. Het was een vreemde situatie. Al die tijd had ze hierop gewacht, ze had zich de scène honderden keren tot in de details voorgesteld, ze had in gedachten elke dag gesprekken met Simon gevoerd, ze had een eindeloze, barre, koude, hongerige reis achter de rug en nu voelde ze zo weinig. Alsof ze alle gevoelens en woorden had opgebruikt. Alsof de jaren in Petrograd, Peter Vasiljev en vooral Thekla alles in beslag hadden genomen wat Stasia voor haar man had willen bewaren. Ze hielden elkaar in de armen en zeiden niet veel, hij warmde haar voeten, bracht haar warme borsjtsj en een heel brood, iets wat Stasia al twee jaar niet meer in haar hand had gehad. Ze at gulzig en viel later in een diepe slaap.

Toen ze ’s morgens wakker werd, waren ze alleen in de kamer, hij lag aangekleed naast haar te slapen. Ze ging rechtop zitten en keek lang naar hem. Ze wilde hem zoveel vertellen, zoveel vragen, zoveel uitleggen, maar ze wist niet waar ze moest beginnen. Hij sliep vredig, zijn grijze lakense jas met de opgenaaide rode ster hing netjes aan een haak aan de muur. Zijn laarzen, oud en versleten, maar schoon, stonden op de grond.

Hoewel hij de dertig was gepasseerd, vond Stasia zijn gezicht heel jongensachtig: het dikke bruine haar, de vriendelijke bruine ogen, de volle wimpers, de borstelige wenkbrauwen, de lange, rechte neus, de fraai gevormde lippen en vooral de snor die hij had laten staan. Ze keek naar hem en voelde dat het heel moeilijk zou worden om die scheiding, die jaren ooit te vergeten, ze ooit te overwinnen, ze besefte dat het heel moeilijk voor haar zou zijn om weer de oude Stasia te worden, vol dwaze ideeën en onrustige dromen. Ze voelde zich leeg en droomloos, uitgeput. Al ontlokte zijn slapende gezicht haar dan een glimlach, ze voelde tegelijk een oneindige treurigheid.

Buiten hoorde ze voetstappen, geroep van soldaten die kennelijk net aantraden.

‘Simon, wakker worden, ik geloof dat je ervandoor moet,’ zei ze tegen haar man. Hij ging rechtop zitten, keek haar ongelovig aan en schudde zijn hoofd.

‘Ze kunnen het wel zonder mij af,’ zei hij en hij kuste Stasia op de mond. Die zin maakte Stasia razend. Plotseling had de treurigheid plaatsgemaakt voor woede. Hoezo, hoezo was hij dan niet één keer gekomen? Als ze hem hier konden missen, als hij even geen mensenlevens hoefde te redden, wat voor excuus kon hij dan hebben om haar zo lang alleen te laten, erger nog, om haar daar in onzekerheid te laten?

Stasia voelde hoe haar ogen vol tranen schoten die naar teleurstelling smaakten, maar ze kon weer geen woord uitbrengen, ze maakte hem geen verwijten, ze begon niet tegen hem te schreeuwen, ze slikte haar woede in en liet zich door hem uitkleden. Stasia kon zich eerst maar moeilijk laten gaan, ze luisterde naar de voetstappen op de gang, naar het geroep en de gesprekken op de binnenplaats, ze leek vergeten te zijn hoe het was om toe te geven, die bijzondere vreugde te voelen, niet gespannen en angstig meer te zijn. Slechts met heel veel moeite lukte het haar met haar man naar bed te gaan. Alleen was het niet zoals in de huwelijksnacht, in de herberg waar ze die euforie had gevoeld, die vreugdevolle opwinding. Ze lag daar maar, geduldig en stil en met haar ogen dicht. Maar ook zo vond ze geen verlichting, ze zag steeds weer Thekla’s stijve rug in het eenvoudige katoenen nachthemd, het aan haar gerichte, witte vel papier en het horloge, dat ze in haar onderjurk had genaaid.

‘Ik wil naar huis. Ik heb een uitreisvergunning nodig. Vanaf Odessa gaat er een schip,’ zei Stasia ten slotte toen ze naakt naast elkaar lagen en in hetzelfde ritme ademhaalden. Heel even had Stasia gehoopt dat hij zou zeggen dat hij dat niet wilde, dat ze moest blijven, dat hij al het mogelijke zou doen om haar bij zich te houden, maar toen antwoordde hij: ‘Ja, het wordt tijd dat je naar huis gaat.’

‘Hoelang moet jij hier nog blijven?’

‘Hoe bedoel je?’

‘Hoelang moet dit zo doorgaan? Waarom zijn we getrouwd?’

‘Stasia, het is oorlog en ook bij ons is de toestand niet beter, geloof me. Ik word geregeld op de hoogte gehouden en…’ Hij praatte nog een hele tijd door over de noodzaak van de bolsjewistische overwinning, over verschillende fronten die nog verdedigd, respectievelijk op de Witten veroverd dienden te worden, over een paar avonturen die hij en zijn manschappen in Moskou moesten doorstaan en over problemen in het partijbestuur. Stasia luisterde nauwelijks, het kostte haar moeite om hem te volgen, ze wist niet waarom hij haar dat allemaal vertelde, ook twijfelde ze aan zijn socialistische gezindheid. Alles wat hij zei, klonk als een uit het hoofd geleerd gedicht. Iets in zijn stem klonk heel moe, leeg, lusteloos – een toestand die Stasia bekend voorkwam. Maar hij gaf het niet toe, hij wilde in haar ogen de eerste luitenant blijven die zeker was van zichzelf en zijn zaak. Terwijl het zoveel eenvoudiger zou zijn, dacht Stasia, als hij of zij de waarheid zei, dan was er misschien een mogelijkheid om dichter bij elkaar te komen. Al zouden ze het maar proberen.

Eind 1920 zag Stasia na een afwezigheid van een kleine drie jaar eindelijk haar geboortestad terug. Ze werd begroet door haar oudste zus Lida, die de tijd grotendeels in de Sint-Joriskerk had doorgebracht, door haar grijs geworden en treurig ogende vader, door haar opgemaakte en uitgedijde stiefmoeder en een bijna griezelig mooie Christine, die kort daarvoor haar dertiende verjaardag had gevierd. Meri, de op één na oudste, had uiteindelijk toch een geschikte bruidegom gevonden, een notaris uit Koetaisi, en was hem daarheen gevolgd. Bij haar aankomst in haar vaderland wist Stasia nog niet dat er zich buiten de genoemde personen nog iemand in de familiekring bevond – in haar buik.

Want op dat tijdstip was ze al zwanger van haar eerste kind, mijn grootvader.

De banketbakkerij liep nog goed, maar vanwege de dreigende onteigening leefde de familie dagelijks in angst om het gezamenlijke bezit. De democratie in Georgië wankelde. Elke dag waren er arbeiders- en boerenopstanden en fabrieksstakingen en de regering werd door de socialisten geboycot. Niemand wist wat de volgende dag zou brengen en er heerste onzekerheid over de onduidelijke politieke beleidslijnen van de verschillende partijen en groeperingen, niemand wist wie en waarvoor hij moest kiezen. Want de wetten, eisen en beloften veranderden met de dag.

Stasia’s terugkeer in de schoot van de familie werd op gepaste wijze gevierd. Men huilde en viel elkaar voortdurend om de hals, zelfs de anders zo koele Lara plengde een paar tranen, en anders dan bij haar man, bij wie ze geen mond kon opendoen, vertelde Stasia haar familie gedetailleerd en uitvoerig over haar nood en strijd in Petrograd. Alleen het slot verzweeg ze voorlopig, tot ze het haar vader op een avond in zijn werkkamer opbiechtte, nadat ze eerst een slok van zijn cognac had genomen. Haar vader keek de hele tijd naar de grond, terwijl zij met trillende stem verslag deed, maar over de warme chocola en het gif vertelde ze niets. Ze wilde haar vader niet teleurstellen, hem niet het gevoel geven dat ze lichtzinnig had gehandeld, dat ze haar kennis had misbruikt, en vooral dat ze zich niet had gehouden aan de belofte die ze hem had gedaan. Maar in de eerste plaats vertelde ze er niets over, omdat ze nog steeds geen antwoord had gevonden op de vraag of de chocola en het gif in dit geval misschien een en hetzelfde waren geweest, en omdat ze dat antwoord vreesde.

Ze was weer thuis. Ze had het overleefd. Ook al leek Parijs nu weer heel ver weg en had Thekla haar in de steek gelaten – of was het andersom? –, ook al was ze uiteindelijk toch niet bij haar man, ze was nog in leven en het was goed zo.

Een week later zou Stasia er eindelijk achter komen waarom ze zo sentimenteel en overgevoelig was: ze was zwanger.

Die ontdekking bracht een merkwaardige mengeling van verwarring en opwinding bij haar teweeg. Gezien de omstandigheden wist ze niet goed of ze blij moest zijn met dit nieuws. Maar dankzij de goede zorgen van Lida en haar vader werden de pijn, het verlangen en de duistere herinneringen gedempt. Lida was uitgegroeid tot een soort vredesduif van de familie. Met haar kromme rug bewoog ze zich door het huis, verrichtte allerlei werkzaamheden, hielp in de bakkerij, maakte huiswerk met Christine, droeg zorg voor het wel en wee van het hele gezin en was innerlijk al een bruid van Christus, ook al werd haar intrede in het klooster door het verzet van haar vader voortdurend uitgesteld.

’s Avonds ging Stasia in de werkkamer van haar vader zitten, soms met een krant of een boek, terwijl hij zich in zijn papieren verdiepte. Zijn aanwezigheid gaf haar een veilig gevoel.

‘Vroeger dacht ik altijd dat je te dromerig was om serieus van iemand te houden, maar waarschijnlijk heb ik me vergist. Toch zou geen enkele vrouw zo ver voor een man moeten reizen en zou geen enkele man zijn vrouw zo lang alleen moeten laten,’ zei hij op een avond tegen zijn dochter en daarna vroeg hij of ze warme chocola wilde, bij wijze van uitzondering zou hij een kopje voor haar maken – en Stasia rende de kamer uit omdat ze moest overgeven.

Het Rode Front verplaatste zich naar Azerbeidzjan. Toen de bolsjewieken ervan uit dachten te kunnen gaan dat Engeland de race om de toegang tot de Oriënt, en dus tot de olie, zou opgeven, bonden ze officieel de strijd aan. De oorlog eindigde ten slotte met een overwinning van de Roden en de sovjetisering van het land, terwijl Stasia’s buik gestaag groeide. Ook het buurland Armenië, dat verzwakt was door de oorlog tegen de Turken, kon geen verzet meer bieden. De Krim was nu bezet, Kiev was sinds de zomer vast in handen van de bolsjewieken. De vraag was hoelang Georgië, dat tot dan toe door de bolsjewieken als soevereine staat was erkend, zich als onafhankelijk land zou kunnen handhaven.

Maar al in februari 1921 was het gedaan. Onder leiding van de Georgische bolsjewiek Filipp Makharadze werd de Sovjetrepubliek Georgië uitgeroepen en werd het Russische Centraal Comité om militaire steun gevraagd tegen de ‘Derde Groep’ en de mensjewieken.

Het 11e Leger had maar negen dagen nodig om de hoofdstad in te nemen, zodat het verzet al op 25 februari was gebroken en het land van de Roden was. De regering van de ‘Derde Groep’ was naar Koetaisi gevlucht om niet lang daarna het land helemaal te verlaten.

Tijdens Stasia’s zwangerschap hadden de Roden alle graan- en wapenvoorraden in het land en het hele spoorwegnet in handen gekregen, terwijl de mensen in zevenendertig Russische gouvernementen aan het verhongeren waren en er in de westerse pers al berichten verschenen over kannibalisme en duizenden kinderen met rachitis. Een mensenleven dat met executie werd bedreigd, kon je vrijkopen voor ongeveer vier liter zonnebloemolie en drie liter wodka.

Ja, dat gebeurde allemaal terwijl mijn grootvader in de buik van zijn moeder groeide, en toen hij in de hete augustusmaand ter wereld kwam, droeg zijn land al de naam Georgische Socialistische Sovjetrepubliek. Twee weken later werd hij in de Sint-Joriskerk, een van de weinige heel gebleven kerken in de stad, Konstantin gedoopt, maar ze noemden hem voortaan Kostja.

Een klein jaar na de geboorte van Kostja, vlak voordat zijn vader hem voor het eerst zag, ging zoals werd gevreesd het grondbezit van de chocoladefabrikant over in handen van de staat en werd het grote huis in het centrum van het stadje in tweeën gedeeld; op de bovenste verdieping en de grote zolderkamer werden twee arbeiders van de timmerwerkplaats met hun gezin ingekwartierd.

De Chocolaterie bleef als een in het hele land bekende instelling bestaan, maar was eigendom van de staat en mijn betovergrootvader was nu bij de staat in dienst.

Vanaf dat moment voegde mijn betovergrootvader uit innerlijk protest zijn geheime mix niet meer aan de chocolademassa toe, wat snel tot verlies van klanten leidde. Hij werd gedwongen de decadente, kapitalistische inrichting van de zaak te veranderen en de stijl van de partij in acht te nemen, wat bij de meeste klanten ook niet in de smaak gevallen zal zijn, want men ging naar de Chocolaterie om een beetje van de Parijse of Weense sfeer te genieten en niet van de troosteloze realiteit van een bezet Sovjetstadje. Het huispersoneel werd uiteraard ontslagen, voor een kindermeisje was in het proletarische nieuwe leven geen plaats, zodat Stasia en Lida hun tijd besteedden aan de opvoeding. Stasia slaagde er maar zelden in de dagelijkse sleur te ontvluchten en op een van de paardenfokkerij gehuurde kabardin de steppe op te rijden.

Het levensmiddelenaanbod slonk met de dag, de kleren van de mensen verloren hun kleurigheid en de enige dansschool in de stad – en de hoop van Stasia – werd gesloten. In plaats daarvan werd de Komsomol opgericht, de Communistische Lenin-jeugdbond voor de gehele Sovjet-Unie, een jeugdorganisatie van de partij, waar voortdurend het vaderland en de Oktoberrevolutie werden bezongen en die tot doel had de jeugd op te voeden tot ‘partijgetrouwe communisten’.

Aangetreden, voorwaarts mars!

Hier geen plaats voor fraaie clausen.

Stil nu, sprekers, hoort!

Aan u het woord, kameraad Mauser!

Majakovski

Simon Jasji leerde zijn zoon pas kennen toen hij al deda kon zeggen. Voor het eerst was er een verlofaanvraag van hem goedgekeurd. Hij was ergens aan de Don gestationeerd, waar de boeren steeds weer opriepen tot verzet en waar zijn brigade voor heropvoeding moest zorgen. Stasia en Simon gingen wandelen, ze aten de chocoladetaart van haar vader, die niet meer smaakte zoals vroeger, ze speelden met hun zoontje, bezochten de eerste bioscoop van de stad en gingen zelfs rijden in de steppe, maar Stasia had constant het gevoel dat ze zich in een ander leven bevond, dat deze man gewoon niet aanvoelde als haar eigen man, en toen hij vertrok was ze waarachtig opgelucht. Als ze alleen was, kon ze tenminste weer dromen van het leven dat ze ooit had willen leiden en dat niets gemeen had met het leven dat ze nu leidde.

Toen Kostja naar de eerste staatskleuterschool van de stad werd gestuurd, dook Simon Jasji op een ochtend in maart plotseling onaangekondigd weer op – een vermagerde luitenant, inmiddels met een volle baard, stond voor het huis om zijn vrouw te roepen. Als gevolg van drie gebroken, niet goed genezen ribben had hij een longembolie opgelopen en overleefd, nu liep hij mank en zijn handen trilden. Hij was door een boer met een schop mishandeld en wegens lichamelijk letsel door het leger een paar maanden met verlof gestuurd.

Stasia, die net de pap voor haar zoontje aan het proeven was en met de lepel in haar hand naar de deur was gerend, keek haar veranderde en plotseling ouder geworden man onderzoekend aan en sloeg steeds weer met de lepel tegen haar dij, want iets beters wist ze niet te doen. De man, de vader van haar zoontje, van wie ze altijd had gewild dat hij meer van haar hield dan van zijn plichten, stond in al zijn deerniswekkendheid voor haar, maar zij noch hij kreeg een woord over de lippen. Ze stonden tegenover elkaar en wisten niet meer waar ze moesten beginnen.

Mijn betovergrootvader stelde voor dat de pasgehuwden – want hoe moest je anders praten over een echtpaar dat in ruim vijf jaar maar een paar keer het bed met elkaar had gedeeld – naar het platteland zouden gaan, naar een van de omliggende dorpen, en daar de tijd voor elkaar en het kind zouden nemen. Hij had een vriend met een zomerverblijf dat niet was onteigend, een eenvoudig, traditioneel Georgisch landhuis, maar een paar kilometer van de stad en ver genoeg van de wereldse drukte. Daar konden ze elkaar weer vinden en kon Simon genezen. De eigenaar van het huis zou hen niet storen, ze hoefden alleen voor een paar kippen, twee koeien en de moestuin te zorgen.

De eenvoud van het huis, de vredige natuur, de afstand van de politiek, de dagelijkse bezigheden, de vriendelijke boeren in de buurt – dat alles deed het paar heel goed. Zelfs in het werk op het land en met het vee had Stasia aanvankelijk plezier, het bracht in elk geval afwisseling en ze wilde per se een nieuwe start met haar gezin maken. Ze konden een ander leven beginnen, ergens moest nog een restje van de eerste, dwaze, uitzinnige, uitdagende verliefdheid over zijn. Er waren in het dorp ook paarden die je kon huren en berijden. Een goed begin, dacht Stasia, paardrijden was tenslotte hun gemeenschappelijke passie geweest. Maar Simon was zo zwak, zo moe dat hij niet eens kon opstijgen. Het grootste deel van de tijd zweeg hij, hij staarde lusteloos in de verte, glimlachte af en toe tegen zijn zoontje en at alleen als Stasia hem eraan herinnerde. Dat er iets in hem onherroepelijk was uitgedoofd, wilde en kon Stasia nog niet geloven.

Intussen stapelden zich in Rusland de forensische verslagen op: ‘Lijk nr. 1: de schedel volledig verbrijzeld, de onderkaak gebroken. Lijk nr. 2: de schedel met twee schoten vernietigd. Lijk nr. 3: de schedel en het hele hoofd met een metalen voorwerp verbrijzeld. Lijk nr. 4: naar de kleding te oordelen een militair, heeft drie schotwonden in de schedelpartij. De doodsoorzaak van lijk nr. 5, met zekerheid de bisschop, valt nog moeilijk vast te stellen, omdat hij waarschijnlijk levend begraven is.’

Simon Jasji wist er genoeg van. Meer dan genoeg. De mooie paarden noch de energie van zijn vrouw of de liefde van zijn zoontje konden hem dat alles doen vergeten.

Stasia’s pogingen om elke dag een blij en stralend gezicht te zetten, of ze nu de was deed of de stal uitmestte, een taak die ze even serieus nam als het redden van haar huwelijk, of ze nu aardappelen schilde of de kleine Kostja een verhaaltje vertelde – ze waren vergeefs. Alles leek volledig aan Simon voorbij te gaan. Hij stond laat op, zat uren achter zijn sterke koffie, die zijn schoonvader om de drie weken vanuit de stad liet sturen, las de krant, die altijd met twee dagen vertraging in het dorp aankwam, at wat er op zijn bord werd gelegd, alsof hij helemaal geen wensen of behoeften meer had, ging daarna wandelen en keerde pas laat in de middag naar huis terug. Na het avondeten ging hij kaarten bij de boer die naast hen woonde en als hij ’s nachts terugkwam, lag Stasia meestal nog wakker, maar met haar ogen dicht in bed en hoopte ze dat hij haar aan zou stoten, haar over zijn gedachten en zorgen zou vertellen, naar de hare zou vragen, plannen zou maken voor de volgende dag, maar niets van dat alles gebeurde. Afgestompt als hij was, leeg en zonder wensen, ging hij zwijgend bij zijn vrouw in bed liggen, keerde haar de rug toe en viel meteen in slaap.

De enige die in die tijd leek te leven was Kostja. Hij groeide en genoot van elke nieuwe ontdekking, hij leerde lopen en praten, hij lachte en huilde, het kleine dorp verving voor hem moeiteloos de hele wereld. En als zijn in zichzelf gekeerde ouders een keer lachten, was dat meestal te danken aan Kostja, die iets grappigs had gedaan of iets had gezegd wat niet paste bij een peuter.

Hoewel het aanvankelijk de bedoeling was dat het echtpaar maar een paar maanden op het platteland bleef en er in het begin van uit werd gegaan dat Simon op zijn spoedige overplaatsing wachtte, gebeurde er niets. Om de een of andere reden leek Simon geen haast te hebben met zijn aangekondigde overplaatsing en ook zijn superieuren leken hem niet erg te missen. Zodoende had Stasia het gevoel dat het verlof eindeloos duurde. Hij kreeg regelmatig een kleine soldij uitbetaald en dankzij de steun van haar vader en het feit dat ze nauwelijks eisen stelden, konden ze zich goed redden. De tijd die het echtpaar Jasji op het platteland doorbracht, verstreek langzaam en traag en vooral zwijgzaam.

Stasia ging zelden met Kostja naar haar familie in de stad en stond dan telkens op het punt nooit meer naar het dorp en het slaperige houten huis terug te keren. Maar in het huis van de chocoladefabrikant was het allang niet meer zoals vroeger. Er was op geen stukken na genoeg geld. De inflatie had Georgië bereikt. De partij was begonnen met collectivisering van de landbouw en industrialisering. De arbeiders uit de timmerwerkplaats en hun gezinnen konden niet goed overweg met het gezin van de chocoladefabrikant, er was te weinig ruimte en Lara, die van ergernis steeds meer leek uit te dijen, maakte voortdurend ruzie met de vrouwen van de arbeiders.

De gezondheid van Stasia’s vader had onder de politieke situatie en zijn sociale degradatie sterk geleden en zijn karakter was veranderd. Hij was driftiger, knorriger en ongeduldiger geworden. Lida probeerde weliswaar nog steeds de vrede in huis te bewaren, maar dat lukte niet meer zo goed. Meri’s man was zijn baan kwijt en Meri vluchtte steeds weer van Koetaisi naar haar geboortestad en sliep dan in de oude kamer van Lida en Stasia.

Alleen Christine, de jongste, leek in deze uitzichtloze tijd echt op te bloeien. Ze was intussen zestien en haar schoonheid leek met de dag bovenaardser te worden, zodat ze nauwelijks meer zonder begeleiding de deur uit mocht. Of het nu gymnasiasten waren of getrouwde mannen, oude mannen of jonge leden van de Komsomol – ze bleven allemaal staan, sommigen floten haar na of schreven haar anonieme brieven, die dan door het raam van haar klaslokaal naar binnen dwarrelden en waar Christine met haar klasgenootjes om lachte.

Na bijna een jaar op het platteland bereikte Stasia’s zwaarmoedigheid het hoogtepunt. Elk bord dat ze afwaste, elk ei dat ze uit het kippenhok moest halen, leek haar een onrechtvaardige straf. Ze voelde haar wrok tegen Simon groeien, zijn zwijgen was een soort hoon, zijn teruggetrokkenheid je reinste provocatie. Niet zelden ging ze in de stal in het hooi liggen huilen tot ze niet meer kon. Op sommige dagen sloeg haar agressie ook over op de kleine Kostja, die zich niets van de ijzige stemming tussen zijn ouders aantrok en onbeperkt hun liefde en aandacht bleef opeisen.

‘Ik hou dit niet meer uit. Ik weet niet meer wie je bent. Ik wil hier weg, ik stik hier, je helpt me niet en als er niet gauw iets verandert, ga ik je haten.’

Stasia had weer eens niet kunnen slapen en toen Simon aangeschoten terugkwam van het kaarten met de buurman en stinkend naar brandewijn naast haar ging liggen en haar de rug wilde toekeren, zei ze het rustig, zacht en bedachtzaam.

‘Wat wil je precies veranderen?’ kwam het al even rustige, zachte en bedachtzame antwoord.

‘Ik ben geen boerin, ik ben niet voor dit leven geschapen, ik heb nooit zo willen leven. Nooit!’ antwoordde ze nu harder en sneller.

‘Ik heb een man gedood,’ zei hij opeens.

‘Het was toch oorlog.’

‘Nee, niet in de oorlog, het was geen zelfverdediging.’

‘Wat bedoel je precies?’ vroeg Stasia, terwijl het langzaam tot haar doordrong wat haar van haar vervreemde man net had gezegd.

‘Het was op de Krim, ze hadden ons daarheen gestuurd, naar een mooi stadje niet ver van Taganrog. In die omgeving bleven de opstanden maar doorgaan. Zoveel, telkens opnieuw. Ik bedoel, ik begrijp dat wel. Ze willen de koelakken als klasse uitroeien. Ze willen de landbouw helemaal nationaliseren. Economische hervorming betekent voor hen dat de boeren hun graan onder de prijs verkopen, de partij koopt het op en verkoopt het boven de prijs, de winst gaat naar de wapenindustrie en de bouw van fabrieken, maar ze bedenken niet dat een boer er geen belang bij heeft om zijn producten onder de prijs te verkopen. Dan oogst hij liever niets. Want voor hem draait het hoe dan ook op armoede uit. Hij is liever arm zonder ervoor te hoeven ploeteren. Ze hebben er al eerder troepen heen gestuurd, maar de boeren willen hun land houden en hun producten weer voor een redelijke prijs verkopen, waarom zouden ze hun eigen producten goedkoper aan de staat verkopen, enkel en alleen omdat het de staat is? Dus ging het er steeds om hen te onderdrukken, te onteigenen, naar elders over te brengen. We waren er net twee dagen toen we naar dat dorp werden gestuurd, diep in het binnenland. De dorpelingen hielden daar het bestuursgebouw bezet en beletten de commissarissen hun werk te doen. De aanvoerder was een boer die vroeger de grootste maïs- en tarwevelden had gehad. Wij waren met twee man in burger, we moesten eerst poolshoogte nemen voordat het leger zou volgen. Een brigadier en ik. Het moest allemaal zonder veel ophef gebeuren, er waren al genoeg onlusten in de omgeving. We probeerden rustig met die man te praten, een beer van een vent, een kolos, het levenslange veldwerk zat in al zijn poriën. Maar hij hield voet bij stuk. Ik praatte op hem in, zei dat het zinloos was om zich te verzetten, dat al zijn land al was geconfisqueerd, dat hij zijn goederen toch nergens anders zou kunnen verkopen en dat hij met zijn verzet alleen het hele dorp in gevaar bracht. Maar hij herhaalde alleen maar dat hij schijt had aan die vervloekte communisten en niet van plan was om zijn werk van jaren aan dat stelletje smeerlappen af te staan.

De brigadier die bij me was – het was een vrijwilliger –, verloor zienderogen zijn geduld. We hadden geen wapens bij ons, anders waren we het dorp niet in gekomen, ik had me voorgesteld als commissaris en over het leger werd niet gerept, maar die schoft trok een klein pistool en plotseling bevonden we ons midden op een slagveld. In een mum van tijd werden er schoppen en sikkels gegrepen en ik wist dat er binnen een paar seconden bloed zou vloeien, dus rukte ik de brigadier het pistool uit zijn hand, god mag weten waar hij het vandaan had, en richtte het op hem met het dringende verzoek te kalmeren. Ik dacht dat het gevaar was geweken en ging verder met onderhandelen. Maar de brigadier begon te schelden en te tieren en noemde mij een verrader, en toen hij op me afstormde, haalde ik de trekker over. Ik weet niet hoezo, ik weet niet waarom, hij was niet gewapend, hij stormde op me af en ik haalde de trekker over.

Nog diezelfde nacht ben ik naar Taganrog gegaan en heb ik mijn commandant alles verteld. Ik was op alles voorbereid, alleen niet op zijn reactie. Het leek wel of het bericht hem plezier deed, hij schudde me de hand en feliciteerde me. Stel je voor, Stasia. Hij feliciteerde me. Pas de volgende dag begreep ik het: ze trokken het dorp binnen en sabelden iedereen neer, want er werd gezegd dat de boeren een soldaat van het Rode Leger hadden doodgeschoten. Nu hadden ze het recht om zo op te treden. Degenen die zich verzetten en hun gezin verdedigden, hebben ze doodgeschoten, degenen die overbleven, zijn naar elders overgebracht. Daarom kon ik terug naar jou. Daarom kan ik zo lang hier blijven, bij jou, omdat ik een mens heb gedood, Stasia.’

Ze sloeg haar arm om zijn middel en drukte haar hoofd tegen zijn schouder, ze drukte zich stevig tegen hem aan en rolde ten slotte over hem heen. Ze had medelijden met hem, al was haar voorraad medelijden het afgelopen jaar flink geslonken. Al die tijd had ze gewacht tot hij ging praten, zoals ze bij haar zoontje op zijn eerste woordjes had gewacht, op zijn eerste ‘deda’, maar nu hij praatte, voelde ze vooral woede.

Nee, nee, ik wil dat allemaal niet horen, waarom vertel je me dat allemaal? Wat moet ik met dat verhaal, waar moet ik het laten? Het komt door die vervloekte oorlog, je had ook hier kunnen blijven, bij mij, je had die oorlog kunnen vermijden, je had ook een andere baan kunnen zoeken, je had me er niet toe hoeven veroordelen je achterna te reizen en in die hel te belanden en de zelfmoord mee te maken van iemand die me dierbaar was geworden. Jij was het die dat wilde. Je had me niet in die situatie hier hoeven brengen om vervolgens de hele tijd tegen me te zwijgen. Ik vind het erg wat jou is overkomen, jou en die boeren, en ik vind het erg dat de hele wereld zijn verstand heeft verloren, maar hoe zit het met mij? Zo had ik het me niet voorgesteld. Ik ben getrouwd met een charmante, rustige, zelfverzekerde jongeman en nu heb ik een zwijgende, treurige, lege, oude man vol wonden, die ik ook nog moet verzorgen tot hij beter is, maar ik weet niet meer hoe het verder moet, ik kan gewoon niet meer. Je hebt me niet naar Moskou gehaald en je bent niet naar mij in Petrograd gekomen. En toen je terugkwam, heb je me niet gevraagd of het misschien al te laat was?!

Dat wilde ze allemaal tegen hem zeggen, maar in plaats daarvan kuste ze hem op zijn slapen, streelde zijn borst en begon hem uit te kleden. En hij liet zich troosten. Maandenlang hadden ze elkaar niet aangeraakt en hij was opgelucht dat zijn woorden tenminste de lichamelijke barrière hadden doorbroken.

Simons biecht had voor de echtelieden een verandering in hun relatie tot gevolg en voor Stasia een tweede zwangerschap. De standpunten waren wat verzacht en het zwijgen was iets minder star geworden. Maar de zwijgende, treurige gewonde was helaas niet in een gewiekste, charmante, rustige en zelfverzekerde jongeman veranderd. En toen in het jaar van Lenins dood hun dochter Kitty ter wereld kwam, wist het echtpaar nog steeds geen raad met de wederzijdse krenkingen, teleurstellingen en het alleen-zijn.

In 1924, het jaar dat Kitty werd geboren, waren er alleen al in Moskou twaalf werkkampen en nog zesenvijftig andere gevangenissen. Boecharin had verkondigd: ‘Ja, wij zullen de intelligentsia bewerken, net als in de fabriek.’ En de als Lenins opvolger beschouwde Leo Trotski was nog te veel met de ‘idee van de permanente revolutie’ bezig om te merken dat de vroegere bankrover uit ons vaderland de macht naar zich toe begon te trekken. In diezelfde tijd won onze landgenoot Jozef, Soso of Koba, die twee jaar daarvoor – tegen de waarschuwingen van de toen al ernstig zieke Lenin in – tot secretaris-generaal van de partij was benoemd, terrein op de door Trotski aangevoerde interne oppositie en verstevigde hij op de 13e partijdag zijn macht.

Maar Kitty, die de naam van het dode tweelingzusje van haar moeder droeg, was het vergund om te leven. Gretig en luidruchtig, alsof ze voor twee mensen tegelijk leefde.

Simons wandelingen werden korter en hij schonk ook zijn vrouw in het voorbijgaan weleens een dankbare blik. En toen Stasia dacht dat er verbetering in zicht was, verschenen er eerst een paar officiële brieven en toen op een winteravond een commissaris, die over Simon Jasji’s toekomst wilde praten. De man zat in zijn iets te krappe, bruine lakense pak in de kleine woonkamer en dronk de wijn die Stasia hem had aangeboden.

‘Het is bijna een jaar geleden dat kameraad Lenin is gestorven. Ons aller vader en de helderste ster aan de Sovjethemel. Op Lenin!’ zei hij en hij hief zijn glas. De eerste luitenant moest met hem klinken.

‘U hebt altijd uw plicht vervuld. Wij zijn daarvan op de hoogte. U moet rekening houden met een bevordering, kameraad Jasji. U wilt het vaderland toch blijven dienen? Natuurlijk wilt u dat. Ik zie het aan uw ogen.’

De man stak een sigaret op.

‘Waarheen u precies wordt overgeplaatst, dat krijgt u pas in Moskou te horen, waar u op de eerste van de volgende maand wordt verwacht.’

Stasia deed haar ogen dicht en werd duizelig. De paar seconden die voorbijgingen voordat haar man antwoord gaf, koesterde ze hoop. Maar toen hoorde ze Simon al zeggen: ‘Jazeker, ja.’

‘En wij dan?’

Stasia kon zich niet inhouden.

‘Hoe bedoelt u?’

‘Ik bedoel: wordt hij weer god weet waar naartoe gestuurd en moet ik hier dan met twee kleine kinderen opnieuw jaren op hem wachten? In de hoop dat mijn kinderen hun vader ooit een keer te zien krijgen?’

Simon keek haar kwaad aan, maar dat kon haar niets schelen.

‘Als echtgenote van een man die zijn vaderland en de opbouw van ons socialistische land zo eervol dient, zou u, kameraad, hem moeten steunen en het hem niet moeilijker moeten maken.’

‘Het is zijn vaderland niet,’ flapte Stasia eruit en ze draaide haar gezicht naar de muur om de aanblik van Simon niet langer te hoeven verdragen.

‘U lijkt nog erg in de war, kameraad. Begrijpelijk gezien de zware bevalling in de regenachtige nacht van…’

Stasia’s adem stokte. Hij wist alles; ook al hadden ze zich al die tijd alleen gewaand, ze waren het nooit geweest. Simon zou nooit aan hen ontkomen, waar ze ook heen gingen. Haar man had gedood en moest het blijven doen, besefte Stasia opeens met huiveringwekkende duidelijkheid. Hij had één keer – zij het door een ongelukkig toeval – zijn talent bewezen en nu zaten ze achter dat talent aan. Ze keek naar Simon, die een beetje bleker dan anders aan tafel zat en zich niet verzette, niet in opstand kwam, geen enkele emotie toonde.

Ze knipperde met haar ogen, haar hoofd deed pijn, ze probeerde een oplossing te vinden. Voor zichzelf. Voor de kinderen. Ze probeerde zich haar toekomst voor te stellen, een toekomst die van nu af aan een verlenging van dit heden zou zijn, van dit treurige leven van alledag, van een minimum aan liefde en toewijding, van deze stilte, deze vanzelfsprekendheid en banaliteit van het huwelijk.

Ze keek om zich heen en zag de armoedige kamer met de oude meubels. Ze zag de opgehangen was op het erf wapperen, als witte vlaggen in de duisternis van de nacht, ze zag het verstelde tafelkleed, haar kapotte pantoffels, het treurig rondslingerende speelgoed van haar zoontje en ze zag zichzelf over tien jaar, waarschijnlijk precies op de plek waar ze nu stond, met pantoffels die nog verder afgetrapt waren, met iets meer spek op haar heupen, met nog meer grijze haren in haar kastanjebruine vlecht.

Repressies zijn opvoedende maatregelen.

Leus op een affiche

Stasia pakte Simons spullen in en voelde een soort eigenzinnige tevredenheid. Bijna terloops zei ze: ‘Ik kom je niet opzoeken in Moskou of waar je ook zult zijn. Deze keer moet jij ons komen opzoeken als je mij of de kinderen wilt zien. Ik blijf ook niet langer hier. Ik trek met de kinderen bij mijn vader in, tot ze me op een woninglijst zetten. Ik heb gehoord dat woonruimte niet meer privé verhuurd mag worden, maar omdat jij nu zo’n “eervolle kameraad” bent, heb ik misschien betere kansen. Ik moet hier weg. Ik haat deze boerderij, deze koeien, mijn naar de stal stinkende handen en de modderige grond onder mijn voeten.’

‘Stasia, ik had geen andere keus. Ik vrees dat er geen andere weg meer is. De weg die anderen hebben genomen, voert naar de Solovetski-eilanden, waar tot nog toe niemand van is teruggekeerd. Ik had je dit alles graag bespaard, geloof me, ook al ben ik niet meer in staat het te bewijzen.’

Vier dagen later reisde de wit-rode luitenant met de nachttrein naar de hoofdstad en vandaar verder naar de hoofdstad van het socialisme. Hij werd overgeplaatst naar een opleidingskamp, waar hij jonge, overtuigde en eervolle mannen van de Tsjeka – een instelling die op het punt stond de machtigste en meest gevreesde organisatie van het hele Sovjetrijk te worden – moest opleiden voor het ‘opsporen en bestrijden van contrarevolutionairen en saboteurs’.

Stasia verhuisde met haar twee kinderen naar het gehalveerde huis van haar vader. De kamer van Christine was vrijgekomen. Ze was kort voor Kitty’s geboorte getrouwd met een man, genaamd Ramas Iosebidze: twintig jaar ouder dan zij, met een uitgelezen smaak, in de betere kringen bekend als een van de beste ceremoniemeesters, tamada’s, een kunstkenner, levensgenieter en een van de rijkste en machtigste vrijgezellen van de hoofdstad.

Iosebidze was ook een man van de Tsjeka en hij was medewerker en vertrouweling van een andere landgenoot, die een opvallende knijpbril droeg en meestal gekleed was in het typische Tsjeka-uniform: rijbroek en lakens jasje. Een kleine, kale man, die jaren daarvoor in heel Transkaukasië en in Rusland alles had gedaan om naam te maken in de bolsjewistische partij en nu weer naar Georgië was teruggekeerd, die op dat tijdstip nog een bescheiden woning in de Gribojedovstraat had, maar alleen om niet lang daarna twee straten verder een prachtige villa te laten bouwen. Geheel in tegenstelling tot zijn chef was Ramas een forse man. Met een zeer imposante buik, een kale kruin, grote vriendelijke donkerbruine ogen, reusachtige handen en een indrukwekkend postuur van één meter drieënnegentig. Naast zijn politieke overtuiging en politieke ambitie had Ramas echter nog een eigenschap met zijn vriend gemeen: ze hadden allebei oog voor vrouwelijk schoon.

TWEEDE BOEK

CHRISTINE

Laten we niet vergeten dat we alles wat we hier

beneden hadden kunnen zijn, elders zijn.

Blanqui

Ramas had een werkbezoek aan hun stadje gebracht. Er was een ontvangst voor hem georganiseerd en een rondleiding langs de meest representatieve ondernemingen in de stad. Vervolgens werd hij – met de hele delegatie – in de chocoladefabriek uitgenodigd voor een stuk taart en een kopje Georgische thee (de nationale productie genoot inmiddels prioriteit). De chocoladefabrikant moest de delegatie ontvangen en de heren persoonlijk bedienen, wat hij, zij het met matig enthousiasme, ook deed. Toen de gasten zich na ettelijke lofzangen op de producten van de Chocolaterie stortten en zich daarna met een volle buik klaarmaakten voor vertrek (hun trein zou ’s avonds laat naar Tbilisi gaan) en het grote handen schudden was begonnen, kwam de zeventienjarige Christine de zaak van haar vader binnen.

Ze was van plan om naar de paardenrennen te gaan en wilde haar vader om toestemming vragen. Ze droeg een gele zomerjurk en een zwart alpinopetje, dat ze op z’n Frans scheef op haar hoofd had gezet. Na school verkleedde ze zich altijd, het trieste schooluniform was een belediging voor haar schoonheid. Licht en zwevend, zonder ook maar een van de vele gasten te zien, liep ze recht op haar vader af en zette haar meest verleidelijke glimlach op (want paardenrennen bezoeken mocht ze niet). De gasten draaiden als één man hun hoofd om. Sommigen met open mond, midden in hun gesprek, anderen begonnen zelfs ongewild te lachen, een reactie die de chocolafabrikant maar al te goed kende, want de door God gegeven schoonheid van zijn dochter verblufte de mensen telkens opnieuw. Hij keek haar aan en kon een glimlach niet onderdrukken, ze was echt verdraaid knap, dat moest hij steeds weer vaststellen.

Ze had een tere, blanke huid, gaaf en glad als porselein (niemand in de familie was zo licht, de andere meisjes hadden net als hijzelf eerder een olijfkleurige teint), een rank, elegant figuur en soepele ledematen. Haar gelaatstrekken waren bijna volmaakt symmetrisch: een kleine, rechte neus, hoge jukbeenderen, een fraai gevormde, wijnrode mond, een lange zwanenhals en niet in de laatste plaats amandelvormige, moerasgroene ogen met volle wimpers. In die ogen leken zich talloze kleine duiveltjes te hebben verzameld die vuurtjes stookten.

Maar één reactie viel mijn betovergrootvader vooral op: die van de grote man en leider van de delegatie, voor wie iedereen zich zo had uitgesloofd. Hij leek haar echt met zijn ogen te verslinden, er was zelfs een blosje op zijn norse gezicht verschenen, hij wilde iets zeggen en deed toen zijn mond meteen weer dicht.

Christine, die zulke reacties gewend was, negeerde hem met haar typische geraffineerde onverschilligheid en gaf haar vader een arm.

‘Mijn dochter Christine,’ stelde de chocoladefabrikant haar voor.

‘U bent toch geen actrice, hè?’ fluisterde een van de heren. Ze begon te lachen en schudde haar hoofd.

‘Ze is pas over een paar maanden klaar met het meisjesgymnasium,’ legde haar vader uit.

Er volgden een paar complimenten over haar schoonheid; ze nam ze met de grootste vanzelfsprekendheid in ontvangst en wachtte tot het gezelschap de chocoladefabriek verliet.

Als laatste nam Ramas Iosebidze afscheid van Christine met een handkus.

Drie dagen later kreeg Christine een reusachtig boeket rode rozen, waarin een geurende kaart zat:

Deze bloemen zijn uw schoonheid niet waardig, Christine. Maar een poging om u eer te betonen zijn ze volgens mij wel waard. Reken mij tot uw bewonderaars, van wie er, naar ik aanneem, tallozen zijn. Ik zal trachten manieren te vinden om aan mijn huldeblijken op gepaste wijze uiting te geven.

Ramas Iosebidze uit Tbilisi.

Eigenlijk liet Christine de vele kaarten en brieven die ze de laatste jaren toegestuurd kreeg nooit aan haar ouders zien. Ze lachte om de jongemannen uit de buurt, maakte zich met haar schoolvriendinnen vrolijk over hun onbeholpen liefdesverklaringen en verscheurde de brieven ten slotte allemaal.

Maar dit boeket, dat bovendien op het adres van haar vader werd bezorgd, viel niet te negeren. Dus was Christine gedwongen de kaart als eerste aan haar vader te laten zien. Hij glimlachte alleen – dat was wel de laatste reactie die Christine had verwacht, ze had eerder gedacht dat hij de kaart vloekend en geërgerd weg zou gooien, maar nee, hij gaf haar zelfs een kus op haar voorhoofd.

In de maanden daarna nam het aantal boeketten en andere geschenken toe. Christine, die zich op haar eindexamen voorbereidde, werd steeds vaker gestoord door een koerier die bossen seringen bracht of flessen Franse champagne, exotische geurtjes, een Italiaanse verenboa, sjaals uit Kasjmir, een collier van zwarte parels of zijde voor onderjurken.

Christine kon zich de man amper herinneren. Ze wist alleen dat hij oud en groot was. Net als haar moeder gaf ze veel om luxe, ze miste de bescheidenheid van haar oudere zussen. Ze hield van feesten en uitgaan, ze hield ervan als ze de nodige aandacht kreeg. Ze hield van alles wat plezierig en luchtig was, was kieskeurig en maakte zich niet veel zorgen om haar toekomst. Ze had geen grote dromen en was ook niet rebels van aard. Ze was opgevoed als een door de zon gekust, alom geliefd, bewonderd en aanbeden kind en wilde niets anders dan dat dit zo bleef. Ze hield het meest van aquareltekeningen, had een hekel aan appeltaart en kaneelbroodjes, baadde urenlang in rozenwater of perzikbadschuim, smeerde haar handen in met honing en stond eindeloos voor de spiegel. Ze verdiepte zich in modebladen, die steeds schaarser en onmodieuzer werden, en dacht na over al die mooie kleren die ze zou kunnen aantrekken.

En ze had nog een passie: ze hield boven alles van kinderen, vooral van haar neefje Kostja. En hij leek haar liefde te beantwoorden. Altijd als hij haar zag, werd hij stil en staarde hij haar lang en onafgebroken aan. Ze konden urenlang samen spelen, lachen en gekheid maken. Christine vond het vreselijk dat er zo weinig ruimte in huis was sinds die grove, onbehouwen arbeiders met hun gezin bij hen waren ingetrokken; ze ergerde zich aan Lida’s vroomheid en haar aansporingen om zich minder opvallend te kleden, aan de overdreven zorg en waakzaamheid van haar moeder en vooral aan haar benepen provinciaalse beperktheid, maar wanneer ze tijdschriften als De modieuze vrouw doorbladerde of in de zeer geliefde bioscoop naar buitenlandse films keek, waarin de vrouwen zo elegant, goed gekleed en trots waren – dan voelde Christine zich in haar element.

Toen ze in juni haar einddiploma op zak had, kwam de beslissende post: een uitnodiging voor het hele gezin om naar Tbilisi te komen. Naar Ramas, die van plan was ter gelegenheid van zijn zesendertigste verjaardag een groot feest te geven. Na lange discussies gingen Christine, haar vader, haar moeder en Lida naar Tbilisi. Ze werden vorstelijk ondergebracht in een mooi gastenverblijf vlak bij de ‘Heilige Berg’ Mtatsminda.

De volgende avond vond het feest plaats in het huis van Ramas. Op de rechteroever van de rivier in de oude wijk Vera. De prachtige villa uit de vorige eeuw, begroeid met klimop en omgeven door een weelderige bloementuin, de illustere gasten, Ramas’ gastvrijheid, zijn elan, zijn humor en zijn kennelijke populariteit, de rijkdom en het grandioze feest maakten de nodige indruk op de familie, zodat niets Ramas meer belette naar de hand van de jongste dochter te dingen.

Zo’n ‘hoge piet’ garandeerde zijn dochter een zorgeloze toekomst, dacht de chocoladefabrikant. Na de teleurstellende ervaring met Simon en Stasia en hun overhaaste huwelijk en na het mislukte huwelijk van Meri zou het een geweldige kans zijn voor Christine en de hele familie. (Meri, inmiddels lang genoeg vernederd en verbitterd door haar ongelukkige huwelijk, schreef haar vader steeds weer wanhopige brieven vanuit Koetaisi, waarin ze hem vroeg haar te helpen en in te stemmen met een scheiding.) Zulke echtgenoten had de chocoladefabrikant niet voor zijn dochters gewenst. Vooral Stasia’s uitgebluste ogen, haar door de landarbeid vereelte handen en haar zwijgzaamheid deden hem verdriet.

Christine was dan ook zijn laatste hoop en hij wilde en kon zich deze keer geen fout permitteren.

En Christine – ik denk niet dat ze tijd had om te bedenken wat dit allemaal voor haar betekende, ze had niet eens tijd om verliefd op iemand te worden, laat staan op de veel oudere Ramas Iosebidze. Aan de andere kant was ze onder de indruk van zijn imposante cadeaus, zijn royale uitnodigingen, zijn smachtende blikken, zijn omvang en de omvang van zijn bezittingen. En aangemoedigd door haar ouders, die haar wezen op het vooruitzicht van een verhuizing naar de hoofdstad, gaf ze haar jawoord toen hij in het hartje van de zomer om haar hand vroeg.

De bruiloft was schitterend, eindelijk een feest volgens hun stand met een eindeloze sleep en duizend witte rozen, talloze gasten en vrienden uit dorpen en steden in het noorden en het zuiden, een lange tafel met allerlei lekkernijen en natuurlijk de beste chocoladetaart van de wereld. Op de taart moet een in chocola gegoten evenbeeld van het echtpaar zijn neergezet – al kwam de bruidegom met zijn volle baard, zijn indrukwekkende buikomvang en zijn kale kruin niet helemaal overeen met de chocoladebruidegom. Men had gegeten, gedronken en gedanst, men had gelachen, elkaar omhelsd en gelukgewenst. De muziekkapel speelde vrolijke muziek. Het werd laat en benauwd.

Stasia verliet de feestzaal en liep de donkere tuin in, ze wilde een luchtje scheppen en de gebeurtenissen van de dag de revue laten passeren. Ze maakte het zich gemakkelijk op een bankje en legde haar handen op haar ronde buik.

Het was al koud en de grond was bedekt met bonte bladeren. Ze voelde hoe iemand haar rug aanraakte en zag Christine in stralend wit naast zich staan.

‘Ik moest ook even naar buiten. Het is zo vermoeiend om te trouwen!’ zei ze op haar vroegwijze manier en ze ging zuchtend naast Stasia zitten.

‘Je houdt niet van hem, hè?’ liet Stasia zich opeens ontvallen en ze had al spijt van haar vraag terwijl ze hem stelde.

Christine schoot overeind en wierp een misprijzende blik op haar zus, die er vergeleken met haar uitzag als een iets te groot uitgevallen jongen. Haar lange vlecht bungelde op haar rug, ze was ondanks de feestelijke gelegenheid niet opgemaakt en droeg een eenvoudige katoenen jurk, blauw met witte stippen.

‘Het is toch genoeg als hij voor twee van mij houdt. Bovendien hou ik nu al van het leven dat ik ga leiden,’ antwoordde Christine ontwapenend eerlijk.

‘Je bent te jong om zo te praten.’

‘Ach, Stasia, jij bent nog altijd even romantisch. En ik wil ook gauw kinderen, het liefst eerst een jongen, net zo knap als jouw Kostja.’

Christine legde haar hand op Stasia’s buik.

‘Ik wens je in elk geval heel veel geluk, zusje,’ zei Stasia glimlachend.

‘Wat heeft je mooie liefde jou dan voor geluk gebracht, zusjelief?’

Stasia schrok van die vraag en schoof een paar centimeter bij Christine vandaan. Maar op dat moment werd Christine geroepen en toen het orkest het hardste akkoord van de avond inzette, haastte ze zich in haar droomjurk terug naar de feestzaal en naar haar nieuwe leven, terwijl Stasia alleen achterbleef. Ze keek bedroefd omhoog naar de sterren en vroeg zich af wat Peter Vasiljev op het moment deed, welke meisjes hij lesgaf en wat er van haar geworden zou zijn als ze zich niet het hoofd op hol had laten brengen door Simon Jasji’s zoete verlokkingen. Zelfs haar kleine zusje leek slimmer en berekenender dan zij, die spoedig moeder van twee kinderen zou zijn.

En zo verhuisde Christine naar haar invloedrijke man in de hoofdstad en Stasia met haar kinderen naar Christines oude lichtgroene kamer, terwijl in haar geboortestad steeds meer affiches verschenen met leuzen als DE SPION AAST OP HET PARTIJBOEKJE of: DE VIJAND ONDER HET MASKER VAN DE DIRECTEUR.

Nog drie jaar woonde ze in haar ouderlijk huis. En altijd wachtte ze op het verlof van haar man, die telkens begin juni vrij kreeg en dan vier weken naar huis mocht; hij was weliswaar opgewekter en spraakzamer dan eerst, maar de oude Simon, van wie Stasia nog altijd hield en die ze bleef zoeken, kwam niet meer terug.

Haar vader ging steeds minder naar de chocoladefabriek sinds hij tot onderdirecteur was gedegradeerd. Christine schreef naar rozenwater geurende brieven, waarin ze haar heerlijke leventje en haar droomreizen bezong of over het dienstmeisje klaagde. Af en toe stuurde ze een pakje met schaarse en dure spullen: een fles Armeense cognac voor haar vader, kostbare wol voor Lida, ulevellen en mooie stoffen voor broeken voor Kostja, mooie oorbellen voor haar moeder enzovoorts.

Stasia stopte sokken, je zag haar vaak in het ongewisse zitten staren op het houten balkonnetje van hun gekrompen huis, dat uitkeek op de nu door het stadsbestuur beheerde fruitmarkt en de stoffenwinkeltjes. Soms schreef ze, meer uit gewoonte, brieven aan haar rode luitenant, die echter meestal over de kinderen en over geldzaken gingen. Om het halfjaar ging ze naar de fotograaf om de kinderen te laten kieken; de bruinige, op hard karton geplakte foto’s deed ze bij de brieven aan haar man.

Nu moet ik de kleine man met de knijpbril, die hard op weg was ‘groot’ te worden, iets uitgebreider voorstellen, Brilka.

Die kleine man uit het Abchazisch-Georgische dorpje Mercheoeli kwam uit een armoedig milieu, was niet bijster ontwikkeld en had na zijn opleiding tot technisch ingenieur in Bakoe aan de Kaspische Zee een baan gevonden in de olie-industrie, die toen nog in ontwikkeling was en werd beheerst door de Zweedse familie Nobel (ja, ja, dé Nobel!)

Volgens de geruchten had hij dat te danken aan de geheime dienst van de Azerbeidzjaanse regering, die weer ressorteerde onder de Britse geheime dienst en het oog had laten vallen op Transkaukasië. Op twintigjarige leeftijd, dus in 1919, was hij lid van de partij geworden – ook al beweerde hij steeds communist van het eerste uur en al in 1917 lid geweest te zijn. Maar hij had altijd al een nogal eigenzinnige opvatting over de waarheid. Anders dan zijn bekende landgenoot had hij geen aantoonbaar crimineel verleden en – wat het verbazingwekkendst was – nauwelijks politieke ambities. Mensen die hem van vroeger kenden, vertelden dat hij er altijd op uit was ‘iets te bereiken’, zijn gebrekkige ontwikkeling en zijn lage afkomst te compenseren, zijn in armoede levende moeder en doofstomme zus behoorlijk te onderhouden en mooie vrouwen uit de betere kringen te imponeren. Wat achteraf gezien tamelijk banale ambities zijn.

Toch ontwikkelde hij een haast ziekelijke drang om door te dringen in de hogere regionen, wat aanvankelijk mislukte omdat hij nooit beschaafd, fijngevoelig en charmant genoeg leek om in de betere kringen voet aan de grond te krijgen. Maar op een dag had die kleine man met een zwak voor opera en vrouwelijk schoon iets bereikt: als hoofd van een geheime operationele eenheid van de Georgische Tsjeka kwam hij in 1922 naar Tbilisi om uiterst efficiënt op te treden tegen contrarevolutionair gespuis. Na een jaar had hij zulk grondig werk geleverd dat hem de Orde van de Rode Banier werd toegekend. In het jaar dat Kostja voor het eerst naar school ging, had de man al een leidende positie in zijn organisatie en stuurde hij aan op een persoonlijke ontmoeting met zijn toen al niet meer Jozef, Soso of Koba genoemde landgenoot, die na een duizelingwekkende carrière het triumviraat in de partij had verslagen en op weg was zich alleen aan het hoofd van het reusachtige rijk te plaatsen: de ‘stalen man’, weldra de leider en generalissimus.

De CPSU is het brein, de eer en

het geweten van ons tijdperk.

Leus op een affiche

Op een ochtend kreeg Stasia een telegram uit de hoofdstad, waarin haar zus Christine haar uitnodigde voor het oudejaarsbal. Christine schreef ook dat Ramas onlangs was bevorderd tot plaatsvervanger van de kleine man en dat ze zich erop verheugde die belangrijke gebeurtenis met haar zus te kunnen vieren. Ze stelde prijs op een fantasievolle vermomming. Voor de rest was gezorgd.

Lida verklaarde zich bereid op de kinderen te passen en Stasia besloot een paar dagen haar dagelijkse beslommeringen te vergeten en naar de hoofdstad te gaan, waarvan werd verteld dat die dankzij de Communistische Partij van Georgië groeide en bloeide en een recordaantal bezoekers ontving.

Met de trein duurde de reis maar één nacht. Stasia wilde altijd al naar Parijs en nu kwam ze aan in het Parijs van de Kaukasus. Dat was in elk geval iets. In de stad met de specerijenmarkten, de nieuwe cafés en oude huizen, de lange, geplaveide, stoffige boulevards. Met de koosjere slagerijen en katholieke kerken, met de prachtige rijtuigen, die samen met de gelakte auto’s het straatbeeld beheersten, met de dieren-, wijn- en tapijthandelaren, met de literatuur-, dans- en toneelkringen, met de theaters en de opera, met de in aanbouw zijnde woonkazernes en de bolsjewistische architectuur, met de eeuwenoude vestingen en ontelbare kerktorens, met de kronkelsteegjes in de Joodse en de Armeense wijk, met de zwavelbaden, de verwaarloosde binnenplaatsen en de imposante villa’s in het oosten.

Op het station liepen de mensen als mieren door elkaar, verkoopsters met een wit schort prezen warm brood uit de kleioven aan en zigeunerinnen met parkieten wilden de toekomst voorspellen. Daar stond Stasia dan met de zware koffer waarmee ze uit Sint-Petersburg was gekomen op haar zus te wachten. Als kind was ze ooit in de hoofdstad geweest, maar dat was jaren geleden en de stad was veranderd.

In plaats van Christine verscheen er een oude man, die haar verzocht in een van die auto’s te stappen waar de paardenliefhebster Stasia maar niet aan kon wennen.

Bij de voormalige residentie van de onderkoning sloeg de chauffeur een zijstraat in en reed een steile helling op, waarna ze via talloze kronkelsteegjes met eenrichtingsverkeer uitkwamen op een heuvel, die een schitterend uitzicht bood over de oude stad.

Daar stopten ze voor een van de deftigste villa’s. Een tengere jongen opende de poort en Stasia stapte een mooie tuin binnen, in het midden voorzien van een kleine fontein met een amor, waarbij water uit de kleine penis borrelde. Voordat Stasia van haar verbazing was bekomen, hoorde ze al geritsel en snelde haar zus haar in een knielange azuurblauwe jurk tegemoet. En zoals het in de hoofdstad kennelijk hoorde, drukte ze Stasia een kusje op elke wang.

‘Stasia, wat heerlijk dat je bent gekomen. Ik ben echt heel blij!’ riep Christine en ze troonde haar zus mee naar het met ornamenten versierde, twee verdiepingen tellende, pastelkleurige huis.

Er waren canapés uit Teheran, met de hand geknoopte wandkleden en talloze schilderijen aan de muur. Er waren zelfs schommelstoelen van bamboe en kasten uit de zeventiende eeuw. Donkergroene fluwelen gordijnen, een kamermeisje, een kokkin, twee Perzische katten, een radio (daarover had Stasia iets in de krant gelezen), verscheidene grammofoons en vergulde vazen.

Stasia kreeg een grote kamer met een prachtig uitzicht, een vorstelijk bed, met witte lakens opgemaakt en een kamerscherm uit China ervoor, en zilveren spiegels aan de muur.

Christine en haar man bleken een geweldige gastvrouw en gastheer te zijn. En de beau monde van Tbilisi wist dat ook te waarderen.