In 1991 verscheen Trioloog, het verhaal van de goede vrienden Oliver en Stuart, de vrouw van wie ze allebei houden, en de ongemakkelijke liefdesdriehoek die erop volgt. Julian Barnes werd alom geprezen voor zijn baanbrekende verteltechniek waarin de drie personages afwisselend over hun levens praten, met de lezer als het ware als therapeut.

Liefde, enz. is het vervolg op Trioloog. Tien jaar later keerde Barnes terug naar Oliver, Stuart en Gillian. De vrienden c.q. geliefden zijn eveneens tien jaar ouder, en hun verhouding is alleen maar ingewikkelder – en duisterder – geworden.

==

Dit meesterlijke romantweeluik verschijnt nu voor het eerst in één editie.

==

‘Een van de weinige hedendaagse schrijvers die het postmoderne trucje klaarspeelt zonder geforceerd over te komen.’ – The New York Times

==

‘Grappig, intelligent, ontroerend.’ Trioloog – The Independent on Sunday

==

‘Een schrijver van een zeldzame intelligentie [...] van sublieme ironie.’ – London Review of Books

==

‘Het subtiele evenwicht tussen vrolijkheid en wanhoop verheft dit tot kunst.’ – The Times

Julian Barnes

Trioloog

ROMAN

(DEEL I VAN EEN TWEELUIK)

Vertaald door Bartho Kriek

==

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van de Stichting Fonds voor de Letteren

==

© 1991 Julian Barnes

© 1992, 2016 Nederlandse vertaling Bartho Kriek

Oorspronkelijke titel Talking It Over

Oorspronkelijke uitgave Jonathan Cape, Londen

© ‘Walking After Midnight’ (Hecht/Block)

Acuff-Rose Opryland Music Ltd

© ‘Two Cigarettes in an Asthray’ (Miller/Stevenson)

Acuff-Rose Opryland Music Ltd

==

Omslagontwerp en -beeld Roald Triebels

E-book Perfect Service, Schoonhoven

==

ISBN 978 90 254 4876 9

D/2016/0108/715

NUR 302

==

www.atlascontact.nl

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk als omnibus (derde druk Trioloog en tweede druk Liefde, enz.), 2016, ISBN 978 90 254 4875 2

Voor Pat

Hij liegt als een ooggetuige

==

Russisch gezegde

1
ZIJN, ZIJN OF HAAR, HUN

STUART Mijn naam is Stuart, en ik onthou alles.

Stuart is mijn voornaam. Mijn volledige naam is Stuart Hughes. Mijn vollédige naam: meer niet dus. Geen tweede voornaam. Hughes was de naam van mijn ouders, die vijfentwintig jaar met elkaar getrouwd geweest zijn. Zij noemden me Stuart. Ik vond die naam eerst niet zo leuk – ik werd op school bijvoorbeeld uitgemaakt voor Stuw en Stuwdam – maar ik ben eraan gewend geraakt. Ik kan ertegen. Ik kan tegen wat ik tegen heb.

Pardon, ik ben niet zo goed in grapjes maken. Dat krijg ik wel meer te horen. Maar goed: Stuart Hughes – ik ben er wel tevreden mee, geloof ik. Ik zou niet St. John St. John de Vere Knatchbull willen heten. Mijn ouders heetten Hughes. Ze gingen dood, en nu draag ik hun naam. En als ik doodga zal ik nog steeds Stuart Hughes heten. Er is niet veel zeker op deze grote wereld, maar dat toch wel.

Begrijp je waar ik op doel? Neem me niet kwalijk, dat kun je niet begrijpen. Ik ben nog maar net aan het woord. Je kent me amper. Even overnieuw. Hallo, ik ben Stuart Hughes, aangenaam. Zullen we elkaar een hand geven? Goed, uitstekend. Nee, waar ik op doel is dit: iedereen hier heeft hun naam veranderd. Dat is bepaald niet niks. Het is zelfs wel een beetje eng.

Is het je opgevallen dat ik iedereen liet volgen door hun? ‘Iedereen heeft hun naam veranderd.’ Dat deed ik expres, waarschijnlijk alleen maar om Oliver te jennen. We hebben echt vreselijk bonje gehad met Oliver. Nou ja, ruzie dan. Of in elk geval een meningsverschil. Hij is een echte betweter, Oliver. Hij is mijn oudste vriend, dus ik mag hem een echte betweter noemen. Toen Gill – dat is mijn vrouw Gillian – hem nog maar pas kende zei ze tegen me: ‘Weet je, die vriend van je lijkt wel een wandelend woordenboek.’

We zaten op het strand vlak boven Frinton en toen Oliver Gill dat hoorde zeggen begon hij aan een van die woordenvloeden van hem. Hij noemt het riedels, maar dat woord ligt me niet. Ik kan niet weergeven hoe hij praat – luister zelf maar naar hem – hij zoeft er als het ware vandoor. En dat deed hij toen ook. ‘Wat voor woordenboek ben ik? Heb ik duimgrepen? Ben ik tweetalig?’ Enzovoort. Hij ging nog een poos zo door, en vroeg op het laatst wie hem zou kopen. ‘Stel dat niemand me wil hebben? Veronachtzaamd. Stof op mijn kopsnede. O jee, ik kom in de ramsj, ik weet het zeker, ik kom in de ramsj.’ En toen begon hij met zijn vuist op het zand te slaan en te jammeren tegen de meeuwen – echt theater – en een bejaard echtpaar dat achter een windscherm naar een radio zat te luisteren was er helemaal ontdaan van. Gillian lachte alleen maar.

Maar goed, Oliver is een betweter. Ik weet niet wat jouw mening is over iedereen gevolgd door hun. Waarschijnlijk vind je het niet zo belangrijk, waarom zou je het wel belangrijk vinden? Ik weet niet meer hoe we erop kwamen, maar we kregen er ruzie om. Oliver, Gillian en ik. We waren alle drie een andere mening toegedaan. Ik zal de verschillende standpunten proberen weer te geven. Ik notuleer de vergadering wel, net als op de bank.

OLIVER zei dat woorden als iedereen, iemand en niemand enkelvoudige persoonlijke voornaamwoorden zijn en daarom gevolgd dienen te worden door de enkelvoudige vorm van het bezittelijk voornaamwoord, namelijk zijn.

GILLIAN zei dat je niet zomaar een algemeen geldige regel mag maken die de helft van het mensdom uitsluit, want in vijftig procent van de gevallen is die iemand van het vrouwelijke geslacht. Ter wille van de logica en de redelijkheid zou je dus zijn of haar moeten zeggen.

OLIVER zei dat we het over grammatica hadden en niet over de machtsverhoudingen tussen de seksen.

GILLIAN zei dat die twee dingen niet te scheiden waren want de grammatica was gemaakt door grammatici en de meeste grammatici – voor zover zij kon nagaan waarschijnlijk alle grammatici – waren mannen, dus wat kon je anders verwachten; maar dat het vooral een kwestie van gezond verstand was.

OLIVER bracht zijn rollende ogen weer in normale stand, stak een sigaret op en zei dat de woorden gezond verstand een innerlijke tegenspraak bevatten, en dat als de Mens – en toen deed hij net of hij zich vreselijk schaamde en verbeterde hij zichzelf met Man-of-Vrouw – als de Man-of-Vrouw zich de afgelopen millennia louter op zijn-of-haar gezonde verstand verlaten had, we nog steeds in lemen hutten zouden wonen, afschuwelijk voedsel zouden eten, en naar platen van Del Shannon zouden luisteren.

STUART kwam toen met een oplossing. Omdat zijn onzorgvuldig was of beledigend of wellicht allebei, en omdat zijn of haar weliswaar diplomatiek maar erg omslachtig was, leek het duidelijk het beste om hun te zeggen. Stuart bracht zijn compromisvoorstel vol aplomb naar voren en was dan ook verbaasd toen de andere aanwezigen het verwierpen.

OLIVER zei dat het zinnetje iemand stak hun hoofd om de deur klonk alsof die iemand twee lijven en één hoofd had, zoals bij een of ander afschuwelijk Russisch experiment met mensen. Hij maakte gewag van de vertoning van gedrochten op kermissen, begon over vrouwen met baarden, mismaakte schapenfoetussen en meer van dergelijke zaken, tot hij tot de orde geroepen werd door de voorzitter (= door mij).

GILLIAN zei dat hun in haar ogen even omslachtig en even opgelegd diplomatiek was als zijn of haar; maar waarom deden de andere aanwezigen er eigenlijk zo moeilijk over? Vrouwen hadden eeuwenlang het mannelijke bezittelijk voornaamwoord moeten gebruiken ter aanduiding van het hele mensdom, dus waarom zou je dan niet eindelijk eens een correctie doorvoeren, ook al zou die hier en daar wat zwaar op de (mannelijke) maag liggen?

STUART hield staande dat hun het beste was als zijnde de gulden middenweg.

De VERGADERING ging voor onbepaalde tijd uiteen.

Naderhand heb ik nog een hele poos aan dat gesprek zitten denken. Moet je je voorstellen, drie redelijk intelligente mensen die discussiëren over de voors en tegens van zijn, zijn of haar en hun. Heel kleine woordjes, en toch werden we het niet eens. We waren vrienden. En toch werden we het niet eens. Om de een of andere reden zat dat me niet lekker.

Hoe kwam ik hierop? O ja, verder heeft iedereen hier hun naam veranderd. Het is zo, en dat is niet mis, hè? Neem Gillian, zij heeft haar naam veranderd toen ze met me trouwde. Haar meisjesnaam was Wyatt, maar nu heet ze Hughes. Ik vlei mezelf niet met de gedachte dat ze zo graag mijn naam wilde aannemen. Volgens mij wou ze eerder van Wyatt af. Dat was namelijk de naam van haar vader, en ze kon niet met haar vader overweg. Hij was weggelopen bij haar moeder, die nog jaren was blijven zitten met de naam van iemand die haar had verlaten. Niet zo leuk voor mevrouw Wyatt, oftewel Mme Wyatt, zoals sommige mensen haar noemen omdat ze van origine Française is. Ik dacht dat Gillian misschien van Wyatt af wou om op die manier te breken met haar vader (die overigens niet eens op de trouwerij kwam) en haar moeder erop te wijzen wat zij jaren geleden had moeten doen. Al kwam het niet zo op Mme Wyatt over, als het al zo bedoeld was.

Typerend voor Oliver was zijn opmerking dat Gill zich na de trouwerij mevrouw Gillian Wyatt-of-Hughes moest noemen, als ze tenminste haar gezonde verstand gebruikte en logisch, grammaticaal, diplomatiek en omslachtig wilde zijn. Zo is Oliver nu eenmaal.

Oliver. Zo heette hij niet toen ik hem leerde kennen. We zaten bij elkaar op school. Op school werd hij Nigel genoemd, soms ‘N.O.’, en ook wel eens ‘Russ’, maar Nigel Oliver Russell werd nooit Oliver genoemd. Ik geloof dat we niet eens wisten wat die O betekende; misschien loog hij ons wat voor. Maar goed, het gaat om het volgende. Ik ging niet naar de universiteit, Nigel wel. Nigel ging weg en begon aan zijn eerste trimester, en toen hij terugkwam heette hij Oliver. Oliver Russell. Hij had de N uit zijn naam weggelaten, zelfs op zijn chequeboekje.

Zoals je merkt onthou ik alles. Hij stapte naar zijn bank en liet nieuwe chequeboekjes drukken, en in plaats van te ondertekenen met ‘N.O. Russell’ tekende hij voortaan met ‘Oliver Russell’. Het verbaasde me dat ze akkoord gingen. Ik dacht dat hij zijn naam zou moeten veranderen met een notariële akte of zo. Ik vroeg hem hoe hij het voor elkaar gekregen had, maar dat wilde hij niet zeggen. Hij zei alleen: ‘Ik heb gedreigd om ergens anders rood te gaan staan.’

Ik ben niet zo knap als Oliver. Op school haalde ik soms hogere cijfers dan hij, maar alleen als hij geen zin had om zijn best te doen. Ik was beter in wiskunde, natuur- en scheikunde en praktijkvakken – je hoefde hem maar een draaibank in de metaalwerkplaats te laten zien of hij deed al of hij een flauwte nabij was – maar als hij me de baas wilde zijn, was hij me de baas. Niet alleen mij; iedereen. En hij wist zich overal prima te redden. Als we op school soldaatje moesten spelen in het Cadettenkorps, wist Oliver altijd onder de corveedienst uit te komen. Als hij wil kan hij heel slim zijn. En hij is mijn oudste vriend.

Hij was mijn ceremoniemeester. Strikt genomen niet, want ik trouwde in het kantoor van de burgerlijke stand en dan heb je geen ceremoniemeester. Daar hebben we trouwens ook een bespottelijke ruzie om gehad. Echt bespottelijk; maar dat vertel ik nog wel eens.

Het was prachtig weer. Van dat weer dat iedereen op zijn trouwdag zou moeten hebben. Een zachte junimorgen met een blauwe hemel en een licht briesje. Met zijn zessen: ik, Gill, Oliver, Mme Wyatt, mijn zuster (getrouwd, gescheiden, van naam veranderd – ik zei het toch?) en een of andere bejaarde tante die Mme Wyatt op het laatste nippertje had opgeduikeld. Ik verstond haar naam niet maar ik durf te wedden dat het niet haar oorspronkelijke naam was.

De ambtenaar van de burgerlijke stand was een gedistingeerde man die de juiste mate van vormelijkheid in acht nam. De ring die ik gekocht had lag ons vanaf een donkerrood fluwelen kussen tegemoet te schitteren tot hij om Gills vinger geschoven moest worden. Ik zei mijn gelofte iets te hard en de woorden leken door de lichte eiken lambrisering weergalmd te worden; kennelijk van de weeromstuit fluisterde Gill de hare zo zachtjes dat de ambtenaar en ik haar maar net konden verstaan. We waren heel erg gelukkig. De getuigen zetten hun handtekening in het huwelijksregister. De ambtenaar van de burgerlijke stand overhandigde Gill haar trouwakte en zei: ‘Die is voor ú, mevrouw Hughes, daar heeft die jongeman niets mee te maken.’ Het stadhuis had een grote klok en daar gingen we onder staan voor wat foto’s. Op de eerste foto van het rolletje was het 12.13 uur, toen waren we drie minuten getrouwd. Op de laatste foto van het rolletje was het 12.18 uur, toen waren we acht minuten getrouwd. Sommige foto’s zijn onder rare hoeken gemaakt doordat Oliver gek aan het doen was. Daarna gingen we met zijn allen naar een restaurant waar we gegrilde zalm aten. We dronken champagne. En nog meer champagne. Oliver hield een toespraak. Hij zei dat hij op een bruidsmeisje wou toosten maar dat die er niet waren en dat hij daarom maar ging toosten op Gill. Iedereen lachte en applaudisseerde en Oliver gebruikte een heleboel lange woorden en telkens als hij er weer een gebruikte joelden we. We zaten in een soort achterzaal, en op zeker moment gebruikte hij een erg lang woord en joelden we erg hard, waarop een ober kwam kijken of we ergens om riepen en vervolgens weer wegging. Oliver maakte zijn toespraak af, ging zitten en kreeg allemaal schouderklopjes. Ik draaide me naar hem toe en zei: ‘O ja, iemand stak net hun hoofd om de deur.’

‘Wat wilden ze?’

‘Nee,’ herhaalde ik, ‘Iemand, stak net hun hoofd om de deur.’

‘Ben je dronken?’ vroeg hij.

Ik denk dat hij het vergeten is. Maar ik herinner het me nog. Ik onthou namelijk alles.

==

GILLIAN Luister eens, ik vind eigenlijk dat het niemand wat aangaat. Dat vind ik echt. Ik ben een gewoon, terughoudend iemand. Ik heb helemaal niets te zeggen. Overal word je tegenwoordig geconfronteerd met mensen die hun leven aan je opdringen. In elke krant die je openslaat roepen ze je toe: Duik in mijn leven! Als je de televisie aanzet is er in de helft van de programma’s iemand aan het kletsen over zijn of haar problemen, zijn of haar scheiding, zijn of haar onwettigheid, zijn of haar ziekte, alcoholisme, drugsverslaving, seksueel-misbruikt zijn, faillissement, kanker, amputatie, psychotherapie. Zijn sterilisatie, haar borstamputatie, zijn of haar blindedarmoperatie. Waarom doen ze dat allemaal? Kijk naar mij! Luister naar mij! Waarom leven ze niet gewoon verder? Waarom moeten ze overal over praten?

Dat ik niet zo graag over mezelf praat betekent niet dat ik alles vergeet. Ik weet nog dat mijn trouwring op een dik bordeauxrood kussen lag, dat Oliver de telefoongids doorbladerde op zoek naar mensen met gekke namen, hoe ik me voelde. Maar die dingen hoeft niet iedereen te weten. Wat ik onthou is mijn zaak.

==

OLIVER Hallo, ik ben Oliver, Oliver Russell. Sigaretje? Nee, ik dacht al van niet. Geen bezwaar als ik er een opsteek? Ja, ik wéét dat het slecht voor mijn gezondheid is, dat is trouwens de reden dat ik het lekker vind. Jezus, we kennen elkaar net en je dramt door als een of andere dubbel overgehaalde notenvreter. Wat heb jij er eigenlijk mee te maken? Over vijftig jaar ben ik dood en jij stiefelt dan nog kwiek rond, zuigt yoghurt op door een rietje, drinkt veenwater en draagt gezondheidssandalen. Nou, ik doe het liever zo.

Zal ik je een theorie van me vertellen? We krijgen allemaal kanker of een hartkwaal. Je hebt in feite twee typen mensen: mensen die hun gevoelens opkroppen en mensen die alles er met veel tamtam uitgooien. Introverte en extraverte. Introverte mensen hebben, zoals algemeen bekend, de neiging om hun gevoelens, hun woede en hun zelfverachting in hun binnenste op te slaan en het is eveneens algemeen bekend dat men daar kanker van krijgt. Extraverte mensen daarentegen gaan heerlijk door het behang, razen en tieren tegen de wereld, richten hun zelfverachting op anderen, en al die inspanningen veroorzaken logischerwijs hartaanvallen. Het is het een of het ander. Ik ben toevallig extravert, dus als ik dat compenseer door te roken blijf ik een volkomen harmonisch, gezond mens. Dat is mijn theorie. Daar komt nog bij dat ik aan nicotine verslaafd ben, waardoor het me makkelijker valt om te roken.

Ik ben Oliver, en ik onthou alle belangrijke dingen. Over het geheugen valt het volgende te zeggen. Het is me opgevallen dat de meeste mensen van boven de veertig als een kettingzaag lopen te jammeren dat hun geheugen niet meer zo goed is als het geweest is, of niet meer zo goed is als ze zouden willen. Dat verbaast me eerlijk gezegd niks: kijk maar hoeveel troep ze er zelf in opslaan. Stel je een gigantische afvalcontainer voor, afgeladen met futiliteiten: totaal niet-unieke jeugdherinneringen, vijf miljard sportuitslagen, gezichten van mensen die ze niet mogen, plots van soaps, tips over hoe je rodewijnvlekken uit een vloerkleed krijgt, de naam van hun parlementslid, van die dingen. Wat voor gigantische ijdelheid geeft hun de overtuiging dat het geheugen met dat soort flauwekul overbelast wil worden? Stel je het geheugenorgaan voor als de bediende van een bagagedepot in een of ander van activiteiten gonzend station die op je schamele spullen past tot je ze weer nodig hebt. Voor zo weinig geld! En voor zo weinig dank! Geen wonder dat er de helft van de tijd niemand achter de balie staat.

Wat ik doe is het geheugen alleen dingen toevertrouwen waar het met enige trots op kan passen. Zo onthou ik bijvoorbeeld nooit telefoonnummers. Ik kan nog nét mijn eigen nummer onthouden, maar het klamme zweet breekt me echt niet uit als ik mijn adresboekje tevoorschijn moet halen om er Oliver Russell in op te zoeken. Sommige mensen – meedogenloze arrivistes in het rijk van de geest – praten van training om het geheugen vlug en lenig als een sportman te maken. Nou, we weten allemaal hoe het met sportlieden afloopt. Die afzichtelijk gestroomlijnde roeiers storten op middelbare leeftijd allemaal in elkaar, voetballers krijgen krakende reumatiek in hun gewrichten. Spierscheurtjes verharden, schijven vergroeien. Moet je eens naar een reünie van sportlieden gaan: net een reclamespot voor een verpleegtehuis voor bejaarden. Waren ze maar niet zo patserig met hun pezen omgesprongen...

Dus ik vind dat ik mijn geheugen moet vertroetelen en stop het alleen de lekkerste belevenisjes toe. Die lunch na de trouwerij bijvoorbeeld. We dronken een zeer speelse champagne van een onbekend jaar, uitgekozen door Stuart (merk? geen idee? mis en bouteille par Les Vins de l’Oubli), en aten saumon sauvage grillé avec son coulis de tomates maison. Zelf zou ik dat niet uitgekozen hebben maar ze hadden mijn advies ook niet ingewonnen. Nee, het was uitstekend, alleen een beetje fantasieloos... Mme Wyatt, met wie ik a côté was, leek ervan te genieten, of althans de zalm te kunnen appreciëren. Maar ze duwde wat tegen de transparante rozeachtige blokjes rondom de vis, draaide zich vervolgens naar mij en vroeg:

‘Wat zou dit nu zijn, denk je?’

‘Tomaat,’ wist ik te vertellen. ‘Gepeld, uitgeboord, ontpit en in blokjes gesneden.’

‘Wat merkwaardig, Oliver, dat men uitgerekend datgene verwijdert wat de vrucht zijn eigen karakter geeft.’

Vind je dat ook niet prachtig? Ik pakte haar hand en kuste die.

Ik zou daarentegen geloof ik niet meer kunnen zeggen of Stuart tijdens de plechtigheid zijn enigszins donkergrijze pak aanhad of zijn heel donkergrijze pak. Begrijp je wat ik bedoel?

Ik weet nog hoe de hemel er op die dag uitzag: stapelwolkjes die deden denken aan gemarmerde schutbladen. Een beetje te veel wind, zodat iedereen zijn haar in het gebouw van de burgerlijke stand weer goed streek. Tien minuten wachten rond een lage salontafel met daarop drie telefoongidsen van Londen en drie Gouden Gidsen. Ollie die het gezelschap probeerde te vermaken door relevante lieden als echtscheidingsadvocaten en leveranciers van rubberwaren op te zoeken. Zijn vuur werkte echter niet aanstekelijk. Toen gingen we naar binnen voor de confrontatie met dat ongelooflijk zalvende, crepusculaire ambtenaartje van de burgerlijke stand. Een meelbommetje roos op zijn schouders. De vertoning verliep ongeveer zoals te verwachten viel. De ring lag als een spiraaltje op de aubergine pouffe te glinsteren. Stuart brulde zijn tekst alsof hij voor de krijgsraad stond en een paar jaar extra aan zijn broek zou krijgen als hij niet perfect articulerend en zo luid mogelijk sprak. Die arme Gillie wist haar antwoorden amper hoorbaar uit te brengen. Ik geloof dat ze huilde, maar naar haar gluren achtte ik vulgair. Na afloop gingen we naar buiten en maakten foto’s. Ik vond Stuart er wel erg zelfvoldaan uitzien. Hij is mijn oudste vriend en het was zijn trouwerij, maar hij was helemaal mogadonisch van eigenwaan, dus ik eigende me de camera toe en verklaarde dat het trouwalbum wel een paar artistieke opnamen kon gebruiken. Ik rende volijverig rond, ging op de grond liggen, hield de lens onder een hoek van vijfenveertig graden en ging met het toestel boven op zijn poriën staan, maar waar ik in feite op uit was, wat ik probeerde te doen, was een goede foto maken van Stuarts onderkin. Terwijl hij pas tweeëndertig is. Nou ja, onderkin gaat misschien een beetje te ver: laten we zeggen niet meer dan een bescheiden kossem van varkenshaas. Maar een maestro achter het diafragma kan hem flink opblazen en in het oog laten springen.

Stuart... Nee, wacht even. Je hebt hem gesproken, hè? Je hebt Stuart gesproken. Ik bespeurde een lichte weifeling toen ik zijn onderkin te berde bracht. Was het je dan niet opgevallen? Goed, maar in het donker en met tegenlicht... En hij stak waarschijnlijk ter compensatie zijn kin naar voren. Naar mijn mening zou zijn halskwabbe niet zo opvallen als hij langer haar had, maar hij geeft die ordinaire melkboerenhondenpleeborstel van hem nooit eens Lebensraum. En dan dat ronde gezicht van hem en die vriendelijke cirkelvormige ogen die naar je koekeloeren van achter dat allesbehalve ultramoderne brilletje. Ik wil maar zeggen, hij ziet er best amicable uit, maar er moet eigenlijk wat aan gebéúren, vind je ook niet?

Wat zeg je? Droeg hij geen bril? Natuurlijk droeg hij een bril. Ik ken hem al van toen hij tot de knieën van een meester kwam en... ach, misschien denkt hij er heimelijk over om contactlenzen te gaan dragen en probeerde hij ze bij jou uit. Goed. Dat kan. Alles kan. Misschien beoogt hij een wat doortastender voorkomen zodat hij, als hij naar dat akelige hok in de City gaat, naar zijn neurotisch knipperende beeldschermpje zit te koekeloeren en in zijn mobiele telefoon brult om nog een tranche termijnaffaires lood of iets dergelijks, een tikje meer macho overkomt dan wij weten dat hij is. Maar hij bezorgt de opticiens werk – vooral diegenen die heel ouderwetse monturen verkopen – al vanaf dat we bij elkaar op school zaten.

Wat zit je nou te grijnzen? We hebben bij elkaar op school gezeten... O. Ik snap het. Stuart heeft zijn mond zeker voorbijgepraat over die naamsverandering van mij, hè? Dat is echt een obsessie van hem. Hij heeft een vreselijk saaie naam – Stuart Hughes, moet je horen, we hebben een baan in de woningtextiel voor je, geen diploma’s vereist, wel een ideale naam, en die heb je – en hij vindt het helemaal niet erg om er zijn hele verdere leven naar te blijven luisteren. Maar Oliver heette vroeger Nigel. Mea culpa, mea maxima culpa. Of eigenlijk juist niet. Eigenlijk: bedankt, mam. Hoe dan ook, je kunt natuurlijk niet je hele leven Nigel blijven heten. Je kunt niet eens een heel boek Nigel blijven heten. Sommige namen kunnen na een tijdje gewoon niet meer. Stel bijvoorbeeld dat je Pieterman heet. Als naampje is daar tot je negende niets mis mee, maar daarna zul je er toch snel wat aan moeten doen. Je naam door middel van een notariële akte laten veranderen in Samson of Goliath of zoiets. En met sommige appellations is het precies andersom. Zoals met Walter bijvoorbeeld. In de kinderwagen kun je niet Walter heten. Mijns inziens kun je pas rond je vijfenzeventigste Walter heten. Dus als ze je Walter dopen kunnen ze er maar het beste een paar namen voor zetten, eentje voor je kinderwagentijd en een andere voor de hele ruk tot je Walter wordt. Ze zouden je bijvoorbeeld Pieterman Bartholomeus Walter kunnen noemen. Een flutnaam, als je het mij vraagt, maar hij zal ongetwijfeld ergens in de smaak vallen.

Ik verruilde Nigel dus voor Oliver, wat altijd mijn tweede naam was. Nigel Oliver Russell – kijk, ik zeg het zonder een kleur als een boei te krijgen. Ik begon aan mijn eerste trimester in York als Nigel en ik kwam terug als Oliver. Is dat zo vreemd? Het is niks vreemder dan in dienst gaan en tijdens je eerste verlof thuiskomen met een snor. Gewoon een overgangsrite. Maar om de een of andere reden kan onze Stuart er maar niet over uit.

Gillian is een goeie naam. Hij past bij haar. Hij is blijvend.

En Oliver past bij mij, vind je niet? Hij harmonieert wel met mijn zeer donkere haar en mijn appetijtelijke ivoren gebit, mijn slanke middel, mijn flair en mijn linnen pak met de onuitwisbare pinot noir-vlek. Hij past bij rood staan, en bij de weg weten in het Prado. Hij past ook bij het feit dat sommige mensen over me heen willen walsen. Zoals die vreselijke holbewoner van een bankdirecteur. Zo’n vogel die een erectie krijgt als hij hoort dat het disconto een tiende procent gestegen is. Maar goed, die holbewoner, die... Walter ontving me in zijn gelambriseerde rukkamertje annex kantoor, bestempelde mijn verzoek om de naam op mijn cheques van N.O. Russell in Oliver Russell te veranderen als niet centraal in het beleid van de bank zoals voor de jaren tachtig uitgestippeld, en wees me erop dat er spoedig sommen gelds ter demping van mijn zwarte gat van een bankschuld binnen moesten komen omdat ik anders geen nieuw chequeboekje kreeg, al zou ik mezelf Kerstman noemen. Waarop ik uitgebreid op mijn stoel dubbel begon te liggen in een geslaagd simulacre van pluimstrijkerij, vervolgens gedurende enkele minuten mijn beproefde charme voor zijn snufferd heen en weer liet matadorren, waarna Walt me in tijd van een fundador op zijn knieën smeekte om de coup de grâce. En toen gunde ik hem de eer om mijn naamsverandering te bekrachtigen.

Ik schijn alle vrienden te zijn kwijtgeraakt die me vroeger Nigel noemden. Behalve natuurlijk Stuart. Je moet Stuart eens over onze schooltijd laten vertellen. Ik heb mijn geheugen in elk geval nooit beledigd door ervan te verlangen dat het al die ouwe rotzooi opslaat. Gewoon om iets te zeggen begint Stuart wel eens: ‘Adams, Aitken, Apted, Bell, Bellamy...’ (Ik verzin de namen, dat begrijp je.)

‘Wat is dat?’ zei ik bijvoorbeeld. ‘Je nieuwe mantra?’

Hij keek me dan verbijsterd aan. Misschien dacht hij dat een mantra een autotype was. De Oldsmobile Mantra. ‘Nee,’ antwoordde hij dan. ‘Weet je dat niet meer? Dat was 5A. Watjekou Vokins was onze klassenleraar.’

Maar ik weet het niet meer. Ik wil het niet meer weten. Onthouden is een wilsuiting, en vergeten ook. Ik denk dat ik de eerste vijftien jaar van mijn leven definitief heb uitgewist, tot onschadelijk babyvoedsel heb gepureerd. Is er iets ergers denkbaar dan door al die nonsens achtervolgd te worden? De eerste fiets, de eerste tranen, die oude teddybeer met afgekloven oor. Het is niet alleen onesthetisch, het is ook onpraktisch. Als men zich zijn verleden te goed herinnert gaat men zijn heden eraan wijten. Kijk eens wat ze me aangedaan hebben, daardoor ben ik zo geworden, het is mijn schuld niet. Mag ik je even corrigeren? Het is waarschijnlijk wél jouw schuld. En bespaar me de details alsjeblieft.

Men zegt dat je je, naarmate je ouder wordt, je vroege jeugd beter gaat herinneren. Een van de vele tankvallen op onze weg: de wraak van de seniliteit. Heb ik je overigens al verteld wat mijn Levenstheorie is? Het leven is net een inval in Rusland. Een blitz-begin, golvende rijen sjako’s, een warrelende verenmassa als in een opgeschrikte kippenren; een periode van kekke vooruitgang, in juichende berichten van het front opgetekend terwijl de vijand zich terugtrekt; dan het begin van een lange, het moreel ondermijnende mars, almaar slinkende rantsoenen en de eerste sneeuwvlokken in je gezicht. De vijand steekt Moskou in brand en je moet wijken voor generaal Januari, wiens nagels gewoonweg ijspegels zijn. Barre terugtocht. Chargerende Kozakken. Uiteindelijk sneuvel je in het kartetsvuur van een jong artilleristje bij het oversteken van een of andere Poolse rivier die niet eens op de kaart van je generaal staat.

Ik wil nooit van mijn leven oud worden. Bespaar me dat. Heb je dat in je macht? Nee, zelfs jij hebt dat helaas niet in je macht. Dus neem nog een sigaret. Toe maar. O, ook goed, wat je wilt. Ieder zijn meug.

2
LEEN ME EFFE EEN POND

STUART Eigenlijk is het verbazingwekkend dat de Edwardian is blijven bestaan, maar ik ben er wel blij om. Dat de school is blijven bestaan is ook verbazingwekkend, maar toen ze alle gymnasia een kopje kleiner maakten en veranderden in scholengemeenschappen en middenscholen en zesdejaarsopleidingen, en alles en iedereen bij elkaar gedouwd werd, kon St. Edward’s om de een of andere reden nergens bij gedouwd worden en lieten ze ons min of meer met rust. En dus is de school blijven bestaan, en het oud-leerlingenblad ook. De eerste paar jaar na mijn schooltijd schonk ik er niet veel aandacht aan, maar nu ik er onderhand zo’n vijftien jaar af ben, benieuwt het me best wel hoe het verdergegaan is. Als je een bekende naam ziet komen er allemaal herinneringen bij je op. Oud-leerlingen schrijven uit allerlei delen van de wereld waar ze mee bezig zijn. Lieve help, denk je dan. Ik had nooit gedacht dat Bailey heel Zuidoost-Azië onder zich zou krijgen, zeg je dan bij jezelf. Ik weet nog dat hem een keer gevraagd werd wat het voornaamste agrarische product van Thailand was en dat hij toen transistorradio’s antwoordde.

Oliver zegt dat hij zich niets van school herinnert. Hij zegt – hoe drukt hij dat uit? – hij zegt dat hij in die put een steen kan gooien zonder ooit een plons te horen. Hij geeuwt altijd uitgebreid en zegt op verveelde toon ‘Wie?’ als ik hem nieuws uit de Edwardian vertel, maar volgens mij interesseert het hem wel, al komt hij zelf nooit met herinneringen. Misschien doet hij tegenover andere mensen wel alsof hij op een chiquere school heeft gezeten – Eton of zo. Daar zie ik hem wel voor aan. Ik heb altijd gevonden dat je bent zoals je bent en dat je je niet anders moet voordoen. Maar Oliver verbeterde me altijd door te verklaren dat je bent zoals je je voordoet.

We verschillen nogal, Oliver en ik, zoals je misschien is opgevallen. Sommige mensen verbazen zich erover dat we vrienden zijn. Ze zeggen het niet met zoveel woorden maar ik voel het. Ze vinden dat ik maar bof met een vriend als Oliver. Oliver imponeert mensen. Hij is een vlotte prater, hij heeft verre landen bezocht, hij spreekt vreemde talen, hij is op de hoogte van de schone kunsten – zeer goed op de hoogte – en hij draagt kleren die niet aansluiten op de contouren van zijn lichaam en daarom als modieus bestempeld worden door mensen die het kunnen weten. Allemaal heel anders dan ik. Ik ben niet altijd goed in het doen van mijn zegje, behalve op mijn werk dan; ik ben in Europa geweest en in de Verenigde Staten maar nog nooit in Ninive en het verre Ofir; ik kan me – vanwege gebrek aan tijd – niet ophouden met de schone kunsten, al heb ik er ook niets op tégen, begrijp je (soms is er een mooi concert op de autoradio; net als de meeste mensen lees ik een paar boeken als ik op vakantie ben); en wat mijn kleren betreft zorg ik gewoon dat ik er op mijn werk netjes uitzie en me er thuis lekker in voel. Het zou ook tamelijk zinloos zijn als ik hem zou proberen na te apen. O ja, er is nog een verschil tussen ons: ik heb redelijk wat geld, en Oliver hoegenaamd niets. Tenminste niet wat iemand die er verstand van heeft redelijk wat geld zou noemen.

‘Leen me effe een pond.’

Dat was het allereerste wat hij tegen me zei. We zaten naast elkaar in de klas. We waren vijftien. We zaten al twee trimesters bij elkaar in de klas en hadden amper een woord gewisseld, we hadden allebei namelijk andere vrienden en op St. Edward’s hing je plaats bovendien af van je tentamencijfers in het vorige trimester, dus een dikke vriendschap zat er niet zo in. Maar ik moet in het trimester daarvoor hoge cijfers gehaald hebben, of misschien had hij er de kantjes afgelopen, of allebei, want we zaten toen naast elkaar en Nigel, zoals hij zich toen noemde, vroeg een pond van me te leen.

‘Waar heb je die voor nodig?’

‘Wat een ongelooflijke brutaliteit. Waarom wil je dat in vredesnaam weten?’

‘Een verstandig bankier fiatteert nooit een lening zonder te weten waartoe die dient,’ antwoordde ik. Dat was in mijn ogen een alleszins redelijke uitspraak, maar om de een of andere reden moest Nigel erom lachen. Watjekou Vokins keek van zijn lessenaar op – het was tijdens een uur zelfstudie – en bezag ons onderzoekend. Onderzoekend is eigenlijk te zwak uitgedrukt. En daardoor had Nigel het helemaal niet meer en duurde het enige tijd voor hij tot een verklaring in staat was.

‘Neem me niet kwalijk, meneer,’ zei hij uiteindelijk. ‘Het spijt me. Maar Victor Hugo is soms zo vreselijk komisch.’ En vervolgens schaterde hij het weer uit. Ik had een beetje het gevoel dat het mijn schuld was.

Na de les vertelde hij me dat hij een te gek overhemd wilde kopen dat hij ergens gezien had, en ik informeerde toen naar de waarde van het artikel bij doorverkoop aangezien ik geen schade wilde lijden in geval van een faillissement, wat hij ook weer amusant vond; en toen vertelde ik wat mijn voorwaarden waren. Vijf procent enkelvoudige rente op de hoofdsom per week, aflossing binnen vier weken en anders een verhoging van de rente tot tien procent per week. Hij maakte me uit voor woekeraar, de eerste keer dat ik dat woord hoorde, betaalde me na vier weken één pond twintig terug, liep in de weekends met zijn nieuwe overhemd te pronken, en voortaan waren we vrienden. Vrienden; het was gewoon een uitgemaakte zaak. Op die leeftijd ga je er niet over praten of je vrienden wordt, je bent het gewoon. Het is iets onherroepelijks. Sommigen waren verbaasd, en ik weet nog dat we ze een beetje voor de gek hielden. Nigel deed alsof hij mij als een onmondige behandelde en ik deed alsof ik zo dom was dat ik dat niet doorhad; hij deed uitsloveriger dan hij eigenlijk was, en ik deed saaier; maar we wisten dat we dat deden en we waren vrienden.

En we bleven vrienden ondanks dat hij naar de universiteit ging en ik niet, ondanks dat hij naar Ninive en het verre Ofir ging en ik niet, en ondanks dat ik een vaste baan vond bij de Bank terwijl hij het ene na het andere tijdelijke baantje had en uiteindelijk Engels als vreemde taal ging geven in een zijstraat van Edgware Road. De school heet de Shakespeare School of English en buiten hangt een Britse vlag in neon die voortdurend aan- en uitfloept. Hij beweert dat hij het baantje alleen maar heeft genomen omdat die lichtbak hem altijd zo opvrolijkt, maar in werkelijkheid heeft hij het geld hard nodig.

En toen kwam Gillian erbij en waren we met zijn drieën.

Gill en ik spraken af dat we niemand zouden vertellen hoe we elkaar hadden leren kennen. We zeiden altijd dat iemand van kantoor, ene Jenkins, na werktijd met mij naar de bodega op de hoek gegaan was, dat we een oude vriendin van hem waren tegengekomen en dat Gillian, die dat meisje vaag kende, daar met haar was en dat het tussen haar en mij meteen wel klikte en we een afspraakje hadden gemaakt.

‘Jenkins?’ zei Oliver toen ik hem dat verhaal een beetje aarzelend vertelde, al geloof ik dat mijn nervositeit te wijten was aan het feit dat ik over Gillian praatte. ‘Is die van Arbitrage?’ Oliver wekt graag de indruk dat hij weet wat ik doe en gooit af en toe met een term om indruk te maken. Tegenwoordig negeer ik dat meestal.

‘Nee,’ zei ik. ‘Hij was nieuw. Maar hij is nu oud. Hij is niet lang gebleven. Niet geschikt voor dat werk.’ Dat was waar. Ik had voor Jenkins gekozen omdat hij onlangs de laan uit was gestuurd en niemand hem zo gauw zou tegenkomen.

‘In elk geval heeft hij jou in die korte tijd een tranche de bonheur bezorgd.’

‘Een watte?’ vroeg ik, voor Stomme Stu spelend. Hij glimlachte zijn glimlach, voor Wereldwijze Ollie spelend.

Het is zo dat ik nooit goed geweest ben in het leggen van contacten. Sommige mensen zijn er van nature goed in en anderen niet. Ik kom niet uit zo’n groot gezin waar de hele tijd een heleboel neven en nichten en allerlei andere mensen ‘binnenvallen’. Er kwam niemand bij ons ‘binnenvallen’ in al die tijd dat ik thuis woonde. Mijn ouders stierven toen ik twintig was, mijn zuster verhuisde naar Lancashire, werd verpleegster en trouwde, en weg was het gezin.

Opeens woonde ik toen in mijn eentje in een kleine flat in Stoke Newington, ik ging naar mijn werk, bleef soms overwerken, en vereenzaamde. Ik ben niet wat je noemt een uitgaanstype. Als ik mensen ontmoet die ik leuk vind dan zeg of vraag ik niet meer dan anders en laat ik niet merken dat ik hen leuk vind maar sluit me min of meer af, alsof ik verwacht dat ze mij niet leuk zullen vinden, alsof ik niet interessant genoeg voor ze ben. En dan – logisch natuurlijk – vinden ze me ook niet interessant genoeg. En de volgende keer dat het gebeurt denk ik eraan terug, maar in plaats dat ik dan een beetje meer mijn best doe om het er beter af te brengen, klap ik weer dicht. Kennelijk heeft de ene helft van de mensheid zelfvertrouwen en de andere helft niet, en ik weet niet hoe je de sprong van de ene helft naar de andere moet maken. Om zelfvertrouwen te krijgen moet je al zelfvertrouwen hebben: het is een vicieuze cirkel.

De kop van de advertentie luidde: JONG EN DRUKKE BAAN? 25-35? SCHIETEN SOCIALE CONTACTEN ERBIJ IN? Hij zat heel slim in elkaar, die advertentie. Je dacht helemaal niet aan zo’n versiertent vanwaar ze allemaal topless op vakantie gaan; en hij wekte ook allerminst de indruk dat het je eigen schuld was dat je geen sociale contacten had. Het was gewoon een van die problemen waar zelfs de aardigste mensen mee kampten, en het verstandigste was gewoon om vijfentwintig pond te betalen en in een Londens hotel een glas sherry te komen drinken, zonder je vernederd te hoeven voelen, zo werd stilzwijgend verzekerd, als het niks werd.

Ik dacht dat ze ons misschien kaartjes met onze naam erop zouden geven, zoals op congressen, maar ik denk dat ze vonden dat dat de indruk zou wekken dat we niet eens in staat waren om onze eigen naam te zeggen. Er was een soortement gastheer die sherry inschonk en ieder die binnenkwam de groepjes langs leidde, maar er waren heel wat mensen zodat hij al onze namen niet kon onthouden en we ze zelf wel moesten zeggen. Of misschien onthield hij met opzet sommige namen niet.

Ik stond te praten met een stotterende man die een makelaarsopleiding deed toen Gillian door de organisator naar ons toe gebracht werd. Kennelijk gaf het feit dat die vent stotterde mij meer zelfvertrouwen. Het lijkt gemeen, maar het is me in het verleden al vaak overkomen: als je heel gewone dingen zegt wordt je buurman opeens gevat. Jazeker, dat is me al vaak overkomen. Het is een primitief soort overlevingswet – zoek iemand die slechter af is dan jij en naast die persoon bloei je vanzelf op.

Nou ja, misschien is ‘opbloeien’ een te groot woord, maar ik vertelde Gillian een paar van Olivers moppen, en we praatten over onze schroom om naar deze avond te gaan, en toen bleek dat ze half Frans was, waar ik weer iets op wist te zeggen, waarop de makelaar over Duitsland begon maar daar wilden we niet van horen, en voor ik het wist had ik die vent mijn rug half toegekeerd om hem buiten te sluiten en zei ik: ‘Zeg, ik weet dat je er eigenlijk nog maar net bent, maar heb je misschien zin om een hapje te gaan eten? Of een andere keer als je nu niet kunt.’ Ik stond versteld van mezelf, eerlijk waar.

‘Denk je dat we zo gauw weg mogen?’

‘Waarom zou dat niet mogen?’

‘Moeten we niet eerst met iedereen kennismaken?’

‘Dat is niet verplicht.’

‘Goed dan.’

Ze lachte naar me en sloeg haar ogen neer. Ze was verlegen, en dat vond ik leuk. We gingen eten in een Italiaans restaurant. Drie weken later kwam Oliver terug uit een of ander exotisch oord, en toen waren we met zijn drieën. Die hele zomer. Met zijn drieën. Het was net die Franse film waarin ze met zijn allen gaan fietsen.

==

GILLIAN Ik was niet verlegen. Ik was zenuwachtig, maar ik was niet verlegen. Dat is een heel verschil. Stuart was verlegen. Dat was van begin af aan overduidelijk. Zoals hij daar stond met zijn bel sherry, een paar zweetdruppeltjes op zijn slapen, duidelijk niet in zijn element en vreselijk zijn best doend om zich eroverheen te zetten. Uiteraard was niemand in zijn of haar element. Ik dacht nog: het heeft wel iets weg van een mensenmarkt, en daar worden we in onze maatschappij helemaal niet op voorbereid.

Stuart begon met een paar moppen die niet erg aansloegen omdat hij zo gespannen was en ik denk dat het ook niet zulke goeie moppen waren. Toen kwam het gesprek op Frankrijk, en hij zei iets heel gewoons, zoals dat je het altijd kunt ruiken als je er bent door de geur daar, dat je het zelfs zou ruiken als je geblinddoekt was. Maar waar het om ging was dat hij zijn bést deed, niet alleen voor zichzelf maar ook voor mij, en dat is aandóénlijk, weet je. Echt aandóénlijk.

Ik vraag me af hoe het die stotterende man vergaan is die over Duitsland wilde praten. Ik hoop dat hij iemand gevonden heeft.

Ik vraag me af hoe het Jenkins vergaan is.

==

OLIVER Niks zeggen. Laat me raden. Even met mijn telepathie inzoomen op het goedaardige, verfomfaaide en enigszins steatopygische lijf van mijn vriend Stu. Steatopygisch? Betekent dat zijn achterste uitsteekt: de Hottentot-derrière.

Jules et Jim? Heb ik gelijk? Ik denk dat het klopt. Hij had het er vroeger wel eens over, maar alleen tegen mij, nooit tegen Gillian. Jules et Jim. Oskar Werner, het kleine, blonde en – als ik zo vrij mag zijn – hoogstwaarschijnlijk steatopygische mannetje, Jeanne Moreau, en de lange, donkere, elegante adonis die ongetwijfeld een appetijtelijk gebit had (hoe heette hij toch?). Goed, de rolbezetting vormt geen probleem, het enige probleem is wat de plot ook weer was. Ze gaan met zijn allen fietsen, ze hollen over bruggen, en trappen lol, klopt dat? Ik dacht het wel. Maar wat typerend dat die pafferige Stuart Jules et Jim eruit pikt – best wel leuk, maar niet bepaald centraal in het beeld van de naoorlogse film – als cultureel referentiepunt. Ik zal je maar alvast waarschuwen, Stuart behoort tot die mensen voor wie Mozarts K467 het Elvira Madigan-concert is. Zijn favoriete klassieke muziek is het geluid van een strijkje dat vogels imiteert, of klokken, of een treintje dat puffend een heuvel op rijdt. Wat schattig onmodieus, hè?

Misschien heeft hij een cursus over de Franse film gedaan om te leren hoe hij meisjes moet versieren. Dat is nooit zijn fort geweest, begrijp je wel? Ik hielp hem wel eens door met zijn vieren af te spreken, maar dat draaide er altijd op uit dat de twee meisjes om ondergetekende begonnen te kibbelen terwijl Stuart even charismatisch als een zeeslak in een hoekje zat te mokken. Lieve hemel, wat waren dat een deprimerende avonden, en Stuart had er een handje van om achteraf nog met verwijten te komen ook.

‘Je zou me wat meer moeten helpen,’ klaagde hij een keer zielig.

‘Hélpen? Hélpen? Ik zoek meisjes, ik stel je voor, ik zorg dat er een opgaande lijn in de avond zit, en jij zit maar nors als Hagen in de Götterdämmerung voor je uit te kijken, vergeef me de culturele verwijzing.’

‘Ik denk soms dat je me alleen maar mee vraagt om mij te laten betalen.’

‘Als ik geld als water verdiende aan een beurshausse,’ hield ik hem voor, ‘en jij was mijn oudste vriend en je zat zonder werk en je nam twee van die toffe meiden mee, dan zou ik het een eer vinden om te mogen betalen.’

‘Het spijt me,’ zei hij, ‘maar ik vind dat je ze niet had moeten vertellen dat ik heel erg verlegen ben met vrouwen.’

‘O, dat zit je dus dwars.’ Nu begon ik het te begrijpen. ‘Het idee erachter was dat ik iedereen op zijn gemak wilde stellen.’

‘Volgens mij wil je niet dat ik een vriendin krijg,’ stelde Stuart mokkend vast.

Ik was dan ook behoorlijk verbaasd toen hij met Gillian op de proppen kwam. Wie had dat durven denken? Sterker nog, wie had durven denken dat hij haar in een bodega heeft versierd? Stel je de situatie voor: Gillian op een barkruk met een satijnen rok met split tot de taille, Stuart die nonchalant aan de strop van zijn das frummelt terwijl hij de huidige bodybuildersterkte van de yen op zijn computerhorloge berekent, een barkeeper die ongevraagd weet dat mijnheer Hughes de laat verscheepte Sercial van 1918 wenst in het speciale glas dat de neus helpt concentreren, Stuart die naar de kruk naast haar opschuift en achteloos zijn mysterieuze, sensuele muskusgeur begint te verspreiden, Gillian die om een vuurtje vraagt, Stuart die de schildpad-Dunhill uit de zak van zijn informele Armani-pak tevoorschijn tovert...

Kom nou toch, zeg, kóm nou tóch. We moeten wel een beetje reëel blijven. Ik heb het hele adembenemende verhaal tot in details gehoord en het was eigenlijk niks meer of minder vulgair dan te verwachten viel. Een of andere eikel van de bank die het voor elkaar kreeg om de week daarna al zijn congé te krijgen (en je moet wel een enorme eikel zijn om er daar uit te vliegen) ging op een keer na het werk met Stu naar de Cavaliers Bodega voor een post-Arbeit-drankje. Ik liet Stuart de naam verscheidene malen herhalen: Cavaliers Bodega.

‘Moet ik daaruit opmaken,’ ondervroeg ik hem, ‘dat die gelegenheid eigendom is van iemand die zichzelf als een Cavalier beschouwt, of dat het daarentegen een etablissement betreft dat Cavaliers als jij opzoeken als ze lust hebben om het op een zuipen te zetten?’

Stuart dacht daar even over na. ‘Ik kan je niet volgen.’

‘Bekijk het dan eens zo. Waar moet de apostrof staan?’

‘De apostrof?’

‘Is het r apostrof s of s apostrof? Dat is een heel verschil.’

‘Ik weet het niet. Ik geloof dat er geen apostrof bij staat.’

‘Hij hoort er wel te zijn, al is het maar in het onderbewuste.’ We gaapten elkaar een paar seconden aan. Ik geloof dat Stuart geen idee had wat ik bedoelde. Hij keek alsof hij dacht dat ik opzettelijk zijn hedendaagse versie van Paul et Virginie aan het saboteren was. ‘Pardon. Ga verder.’

Goed, Eichel en Stu zaten dus pontificaal in Cavalier’s dan wel Cavaliers’ Bodega toen er zowaar een vieille flamme van Herr Eichel binnenstapte, en je houdt het niet voor mogelijk maar die Fräulein was in gezelschap van degene die later onze dierbare Gillian bleek te zijn. Normaal zou gemakkelijk te voorspellen zijn geweest hoe het verderging met het amoureus gestemde kwartet, alleen was een van de quatuor Stuart, en Stuart vertoont op zo’n gezamenlijk avondje uit een hemeltergende gelijkenis met een soepstengel die nog in de verpakking zit. Hoe was hij bij die gelegenheid uit zijn crepusculaire kerker van onopvallendheid gebroken? Ik legde hem die gewetensvraag voor, alleen wat tactvoller, dat begrijp je. En ik koester zijn antwoord.

‘We raakten zo’n beetje met elkaar aan de praat. En het klikte wel tussen ons.’

Ah, dat is nou echt Stuart. Hoor ik hier Tristan? Don Juan? Casanova? Hoor ik hier de onbeschrijflijk stoute Marquis? Nee, ik hoor hier mijn maat en makker Stuart Hughes. ‘We raakten zo’n beetje met elkaar aan de praat. En het klikte wel tussen ons.’

O jee, nou kijk je me weer zo aan. Zeg maar niks. Ik weet het. Je vindt me maar een pedant pudendum, hè? Maar dat ben ik niet. Misschien vat je mijn toon verkeerd op. Ik ga alleen maar zo tekeer omdat Stuart mijn vriend is. Mijn oudste vriend. Ik ben dol op onze Stuart. En we kennen elkaar al heel lang – heel, heel lang, uit de tijd dat je nog monoplaten kon kopen, dat de kiwi nog moest worden uitgevonden, dat de in kaki gestoken wegenwacht de passerende automobilist nog groette, dat een pakje Gold Flake nog anderhalve groat kostte en je nog geld overhad voor een magnum mede. We zijn dik met elkaar, Stuart en ik. Ouwe Gabbers. En ik zou mijn vriend maar niet onderschatten. Hij moet soms even op gang komen, en die turbo bovenin tuft er niet altijd als een Lamborghini op los, maar hij komt er ook, hij komt er ook. Soms eerder dan ik.

‘Kan ik een pond van je lenen?’ We zaten op aangrenzende banquettes op hoe die school ook heette (Stuart weet dat wel – vraag maar aan Stuart). Ik achtte het niet meer dan fatsoenlijk om het ijs te doen breken voor die jongen wiens intelligentie het tot dusver nogal had laten afweten en die het met vallen en opstaan tijdelijk tot een redelijk scholastisch niveau had weten te brengen. Maar wat denk je? In plaats van me deemoedig de ping-ping te overhandigen, zoals elke gunsteling gedaan zou hebben die tijdelijk in hoger sferen mag vertoeven, begon hij allerlei voorwaarden te stellen. Rente, percentages, dividenden, de vrije markt, de verhouding kosten/baten en noem maar op. Ik moest me zo ongeveer in het Europese Monetaire Systeem laten opnemen om alleen maar een gouden moidore van hem los te krijgen. Toen vroeg hij ook nog waarvoor ik het geld nodig had! Alsof hij daar wat mee te maken had! Ik stootte een giebel van ongeloof uit, waarop die ouwe gekko voor de klas afkeurend zijn nekplooien liet schudden; ik bracht hem met een spitsvondigheid tot bedaren en zette de onderhandelingen voort met mijn bolle en financieel vasthoudende nieuwe makker. Een paar maanden later betaalde ik hem terug, waarbij ik zijn bespottelijke voorbehouden en haarkloverijen geheel negeerde omdat ik er eerlijk gezegd geen hout van snapte, en sindsdien zijn we maten en makkers.

Hij had een vriendin. Nog voor Gillian, bedoel ik. In de tijd dat je voor anderhalve groat nog, enzovoort. En wat denk je? Hij zal het je vast met alle plezier vertellen – hij wou niet met haar naar bed. Moet je meemaken. Geen gerampetamp. Hij weigerde om vrijelijk zijn gang te gaan met haar slanke lendenen. Toen hij met die Spartaanse kuisheid na maanden eindelijk een wanhopig gebaar van genegenheid aan het meisje ontlokte, zei hij tegen haar dat hij haar beter wilde leren kennen. Ik zei dat dat nou net was wat ze voorgesteld had, dummkopf, maar Stuart wilde er niet aan. Ja, zo is het, hij wilde er niet aan.

Hij kan eventueel natuurlijk gelogen hebben, maar dat zou voor zijn doen wel erg fantasievol geweest zijn. Bovendien zijn er nog meer aanwijzingen. Knappe koppen hebben onweerlegbaar het verband aangetoond tussen interesse/desinteresse inzake seks en interesse/desinteresse inzake eten. (Geloof je me niet? Dan zal ik je met dit feit om de oren slaan: een van de belangrijkste menselijke feromonen, ofwel seksgeuren, is isobutyraldehyde, en dat ligt in het enorme, van leven bruisende bestel van koolstofverbindingen pal naast – de lucht van taugé! Moeilijk te verteren hè, amigo?) En zoals je wel zult merken, als je het al niet gemerkt hebt, gelooft Stuart dat de voornaamste raison d’être van eten is dat het het afgrijselijke motief op het bord eronder aan het oog moet onttrekken. Daarentegen zijn er maar weinigen – en ik overdrijf niet – weinigen die rapper met hun couvert overweg kunnen dan onze Ollie.

Ergo, ik heb ook nooit veel problemen op het aanverwante vlak van menselijke gedragingen ondervonden. Ingetogenheid is nooit mijn devies geweest. Misschien dat mijn reputatie als coureur een ontmannende uitwerking heeft op Stuart. En mijn baan op de Shakespeare School of English vormt op dit punt ook al geen belemmering. Na de les individueel onderricht in een leraar-leerlingesituatie. Stuart moet tot dusver zo’n vijftien verschillende nationaliteiten aan de telefoon gekregen hebben als hij mijn boudoir belde. Maar nu zit hij goed. Hij heeft Gillian toch?

Eerlijk gezegd had ik geen vaste vriendin toen hij het Café des Cavaliers binnenzeilde en met Gillian vertrok. Ik was een beetje somber, en als ik somber ben word ik altijd satirisch, dus het is heel wel mogelijk dat ik er een gemene schimpscheut uitgeflapt heb. Maar ik was blij voor hem. Natuurlijk was ik blij voor hem. En hij deed zo jongehonderig die eerste keer dat ze samen bij mij thuis kwamen. Zo kwispelstaarterig, botgapperig jongehonderig dat ik hem bijna onder zijn oren had gekieteld.

Ik had mijn best gedaan om mijn flat een niet al te intimiderend aanzien te geven. Ik had losjes een stuk Marokkaanse gordijnstof over de bank geworpen, het derde bedrijf van Orfeo op de draaitafel gevlijd, een Al Akhbar-wierookstokje ontstoken, en het daarbij gelaten. Met zeg maar een bienvenue chez Ollie-effect, leek me. O, ik had wel verder kunnen gaan, denk ik – ik had een stierengevechtaffiche kunnen ophangen opdat Stuart zich zou thuisvoelen – maar je moet je eigen persoonlijkheid niet helemaal verstoppen, vind ik, anders weten je gasten niet meer met wie ze te maken hebben. Ik stak een Gauloise op toen de bel ging en maakte aanstalten om het onheil tegemoet te treden. Of Stuarts onheil, want dat kon natuurlijk ook.

Ze vroeg in elk geval niet waarom ik mijn gordijnen overdag dicht had. Mijn verklaringen voor die gril worden de laatste tijd steeds barokker: ze blijken te variëren van een zeldzame oogkwaal tot een eeuwige hommage aan de jonge Auden. Maar misschien had Stuart haar ervoor gewaarschuwd.

‘Aangenaam,’ zei ze. ‘Stuart heeft me over je verteld.’

Ik gaf daarop een stukje Makarova uit Romeo en Julia ten beste om iedereen op zijn gemak te stellen. ‘O god,’ antwoordde ik terwijl ik op de Marokkaanse stof neerstortte, ‘heeft hij weer uit de school geklapt over mijn oorlogswond? Stuart, ik weet wel dat niet iedereen van koning Zog van Albanië afstamt, maar je hoeft niet het hele verhaal door te lullen.’

Stuart raakte even haar arm aan – een gebaar dat ik hem nog nooit spontaan had zien maken – en mompelde: ‘Ik zei toch dat je niet moest geloven wat hij allemaal zegt?’ Zij knikte, en vreemd genoeg voelde ik opeens dat ik in de minderheid was. Dat was vreemd omdat ze maar met zijn tweeën waren, en meestal moeten er veel meer zijn wil ik het gevoel hebben dat ik in de minderheid ben.

Ik zal trachten te reconstrueren hoe ze er toen uitzag. Ik heb verzuimd om een nauwkeurig simulacre van haar gelaat en manier van doen bij de bagagebediende van het geheugen af te geven; maar ik gelóóf dat ze een blouse aanhad die qua kleur ergens tussen grijs en groen in zat, daaronder een grijze gebleekte 501, groene sokken en een bespottelijk onesthetisch paar sportschoenen. Marron, naar achteren gekamd haar, boven haar oren vastgespeld en van achteren loshangend; dankzij de ontstentenis van make-up een bleekheid die haar milde bruine ogen extra deed uitkomen; fijngevormde mond en montere neus, tamelijk laag in het ovale, spits toelopende gezicht waardoor haar hoge ronde voorhoofd des te meer opviel. Oren vrijwel zonder lelletjes, zo viel me onwillekeurig op, een steeds populairder erfelijk kenmerk, waarvoor Darwin ongetwijfeld een verklaring zou kunnen geven.

Ja, ik geloof dat ik haar toen ongeveer zo zag.

Ik behoor niet tot die causeurs die menen dat men pas na allerlei moeizame manoeuvres persoonlijk mag worden. Ik maak niet als een kievit een omweg naar het nest via actuele koetjes en kalfjes, zoals de politieke onrust in Oost-Europa, de laatste coup in Afrika, de overlevingskansen van de walvis, en dat dwarse lagedrukgebiedje daar ergens boven Groenland. Ik had Gillian en haar Cavalier amper van een kop Formosa Oolong voorzien of ik vroeg haar al hoe oud ze was, wat ze deed, en of haar ouders nog leefden.

Ze vatte het allemaal goed op, hoewel Stuart zo ongedurig was als het septum nasi van een konijn. Ze was achtentwintig, kwam ik aan de weet; haar ouders (moeder Française, vader Engels) waren enkele jaren daarvoor gescheiden nadat Pa er met een grietje vandoor was gegaan; en zelf diende ze de schone kunsten door verschoten pigmenten van weleer op te kalefateren. Wat? O, ze restaureert schilderijen.

Voor ze weggingen kon ik niet nalaten om Gillian even apart te nemen en haar de lumineuze raad mede te geven dat het dragen van een 501 bij sportschoenen eerlijk gezegd un désastre was en dat het mij ongelooflijk verbaasde dat ze op klaarlichte dag naar mijn flat had kunnen lopen zonder aan de schandpaal genageld te zijn.

‘Vertel eens,’ antwoordde ze. ‘Heb je soms...’

‘Wat?’ moedigde ik haar aan.

‘Heb je... Heb je soms make-up op?’

==

3
DIE ZOMER WAS IK BRILJANT

STUART Je moet het Oliver niet zo kwalijk nemen. Hij draaft een beetje door maar in wezen is hij heel goedhartig en aardig. Een heleboel mensen mogen hem niet, en sommigen hebben een uitgesproken hekel aan hem, maar probeer ook zijn goede kanten eens te zien. Hij heeft geen vriendin, hij heeft geen rooie cent, hij zit met een baan waar hij de pest aan heeft. Dat sarcasme van hem is grotendeels bravoure, en als ik zijn plagerijen kan verdragen dan kun jij dat toch ook? Gun hem het voordeel van de twijfel. Doe het voor mij. Ik ben gelukkig. Maak me niet van streek.

We waren zestien, we gingen samen op vakantie, een jeugdherbergvakantie. We liftten naar Schotland. Ik probeerde van elk passerend voertuig een lift te krijgen, maar Oliver stak alleen zijn duim op voor auto’s waar hij heel graag in wilde rijden, en soms keek hij zelfs kwaad naar bestuurders van auto’s die hem niet aanstonden. Het liften wilde dus niet erg vlotten. Maar we kwamen er. Het regende meestal, en als we overdag uit de jeugdherberg gegooid werden liepen we wat rond en zaten we in wachthuisjes. We hadden allebei een parka maar Oliver wilde nooit zijn capuchon opdoen omdat hij naar eigen zeggen dan net een monnik leek en hij geen reclame voor het christendom wilde maken. Hij werd dus natter dan ik.

Een keer zaten we een hele dag – ergens bij Pitlochry, geloof ik – in een telefooncel zeeslagje te spelen. Dat is dat spelletje waarbij je hokjes maakt op een vel millimeterpapier en elke speler één slagschip (vier hokjes), twee kruisers (drie hokjes), drie torpedobootjagers (twee hokjes) enzovoort heeft, en dan moet je de vloot van de tegenstander verslaan. We deden het ene potje na het andere. Een van ons moest in die telefooncel op de grond gaan zitten en de ander bleef staan en leunde op het rekje waar je de gidsen op openslaat. De hele ochtend zat ik op de grond en de middag bracht ik staand tegen het rekje door. Onze lunch bestond uit vochtige haverkoeken die we in de dorpswinkel gekocht hadden. We speelden de hele dag zeeslagje en er wilde niemand opbellen. Ik weet niet meer wie er won. Aan het eind van de middag klaarde de lucht op en liepen we terug naar de jeugdherberg. Ik deed mijn capuchon af en mijn haar was droog; dat van Oliver was nog drijfnat. De zon brak door en Oliver haakte zijn arm in de mijne. We passeerden een vrouw in haar voortuin. Oliver maakte een buiging voor haar en zei: ‘Ziehier, mevrouw, de droge monnik en de doornatte zondaar.’ Ze keek verwonderd naar ons, en wij liepen in de pas verder, arm in arm.

Toen Gillian en ik elkaar een paar weken kenden nam ik haar mee naar Oliver. Ik moest van tevoren wat uitleg over hem geven want als je mij kent weet je nog niet hoe mijn beste vriend is, en Oliver kan mensen behoorlijk tegen de haren in strijken. Ik zei dat hij er verscheidene enigszins excentrieke gewoonten en voorliefdes op nahield, maar dat je die moest negeren en dat je dan gauw genoeg de eigenlijke Oliver leerde kennen. Ik zei dat de gordijnen bij hem waarschijnlijk dicht waren en dat het er wel naar wierookstokjes zou ruiken, maar dat het allemaal prima zou gaan als ze net deed of ze alles heel gewoon vond. Goed, ze deed dus net of ze alles heel gewoon vond, en ik begon het idee te krijgen dat Oliver enigszins ontstemd was. Op de keper beschouwd vindt Oliver het toch leuk om een beetje beroering te veroorzaken. Hij krijgt graag een beetje tegenspel.

‘Je vriend was niet zo zonderling als je hem had afgeschilderd,’ zei Gillian.

‘Mooi.’

Ik vertelde haar niet dat Oliver zich voor zijn doen erg goed gedragen had.

‘Ik mag hem. Hij is grappig. Hij is best knap. Gebruikt hij make-up?’

‘Niet dat ik weet.’

‘Dan kwam het zeker door het licht,’ zei ze.

Later tijdens ons tandoori-gerecht zat ik aan mijn tweede pilsje, en toen kreeg ik opeens iets over me, wat weet ik niet. Ik voelde dat ik dingen kon vragen, ik voelde dat ze dat niet vervelend zou vinden.

‘Gebruik jij make-up?’ We hadden het over iets anders gehad, en ik zei het plompverloren, maar voor mijn idee was het net of we over Oliver hadden zitten praten, en de manier waarop ze antwoordde, alsof ze dacht dat we net over Oliver hadden zitten praten en het gesprek over hem helemaal niet onderbroken hadden terwijl we in de tussentijd toch allerlei onderwerpen hadden aangeroerd, gaf me een heel blij gevoel.

‘Nee. Zie je dat dan niet?’

‘Daar ben ik niet zo goed in.’

Ze had een half verorberde kip-tikka voor zich en een halfleeg glas witte wijn. Tussen ons in stond een paars Kaaps viooltje van plastic en een dikke rode kaars, waarvan de vlam begon te verdrinken in een poel van vet. In het licht van die kaars keek ik naar Gillians gezicht, ik keek er goed naar, voor het eerst. Ze... nou ja, je hebt haar zelf gezien, hè? Is je dat besproete plekje op haar linkerwang opgevallen? Eerlijk? Goed, die avond was haar haar aan weerszijden boven haar oren opgestoken en van achteren vastgezet met twee schildpad spelden, haar ogen waren zo donker als wat, en ik kon maar niet genoeg van haar krijgen. Ik keek onafgebroken naar haar terwijl de vlam met het kaarsvet worstelde en een flakkerend licht op haar gezicht wierp, en ik kon maar niet genoeg van haar krijgen.

‘Ik ook niet,’ zei ik ten slotte.

‘Wat niet?’ Ditmaal had ze de draad niet automatisch te pakken.

‘Ik gebruik ook geen make-up.’

‘Mooi. Heb je er wat tegen als ik sportschoenen draag bij mijn 501?’

‘Wat mij betreft mag je dragen wat je wilt.’

‘Dat is een roekeloze uitspraak.’

‘Ik ben in een roekeloze stemming.’

Later bracht ik haar terug naar de flat die ze met iemand deelde en leunde tegen een roestige balustrade terwijl zij haar sleutels zocht. Toen liet ze zich door mij zoenen. Ik zoende haar zachtjes, keek toen naar haar, en zoende haar weer.

‘Als je geen make-up gebruikt,’ fluisterde ze, ‘kan het ook niet afgeven.’

Ik drukte haar tegen me aan. Ik sloeg mijn armen om haar heen en drukte haar tegen me aan, maar ik zoende haar niet meer omdat ik dacht dat ik dan misschien zou gaan huilen. Ik drukte haar nogmaals tegen me aan en duwde haar naar binnen omdat ik dacht dat ik inderdaad zou gaan huilen als het nog langer duurde. Ik bleef alleen voor de deur staan, mijn ogen dichtgeknepen, inademend, uitademend.

We wisselden verhalen over onze ouders uit. Mijn vader is enkele jaren geleden overleden aan een hartaanval. Mijn moeder leek het allemaal goed aan te kunnen – ze maakte zelfs een bijna opgeruimde indruk. Toen kreeg ze kanker; overal.

Gillians moeder was Française – is Française, bedoel ik. Haar vader was leraar; hij ging een jaar naar Lyon in het kader van zijn opleiding en kwam met Mme Wyatt terug. Gillian was dertien toen haar vader ervandoor ging met een leerlinge die het jaar daarvoor van school was gegaan. Hij was tweeënveertig, zij zeventien. Er gingen praatjes dat ze al een verhouding met elkaar hadden toen hij haar nog in de klas had, toen ze vijftien was; er werd verteld dat het meisje zwanger was. Het zou een enorm schandaal geworden zijn als er iemand voorhanden geweest was om er de hoofdrol in te spelen. Maar ze gingen weg, verdwenen gewoon. Het moet afschuwelijk geweest zijn voor Mme Wyatt. Zoiets als dat je man doodgaat en je tegelijkertijd verlaat voor een ander.

‘Wat voor invloed heeft dat op jou gehad?’

Gillian keek me aan alsof dat een tamelijk domme vraag was. ‘Het was pijnlijk. We hebben het overleefd.’

‘Maar op je dertiende is het... ik weet niet, moeilijk als je je vader kwijtraakt.’

‘Op je tweede is het moeilijk,’ zei ze. ‘Op je vijfde is het moeilijk. Op je tiende is het moeilijk. Op je vijftiende is het moeilijk.’

‘Ik bedoel, uit artikelen die ik gelezen heb...’

‘Op je veertigste zou het wel gaan,’ zei ze op een luchthartige, bijna harde toon die ik nog niet van haar kende. ‘Als hij zijn snor pas gedrukt had toen ik veertig was zou het beter geweest zijn, geloof ik. Misschien moet dat maar ingesteld worden.’

Ik dacht: ik wil dat je nooit meer zoiets hoeft mee te maken. We zwegen; hand in hand. Samen maar één ouder van de vier over. Twee dood, één vermist.

‘Ik wou dat het leven was als het bankwezen,’ zei ik. ‘Ik zeg niet dat dat simpel is. Sommige dingen ervan zijn ongelooflijk ingewikkeld. Maar uiteindelijk valt het te begrijpen, als je er goed genoeg je best voor doet. Of er is ergens wel iemand te vinden die het begrijpt, al is het maar achteraf, als het te laat is. De ellende met het leven is, denk ik, dat het te laat kan zijn zonder dat je het uiteindelijk begrepen hebt.’ Ik merkte dat ze me behoedzaam opnam. ‘Sorry dat ik zo somber ben.’

‘Je mag best somber zijn. Als je meestal maar opgewekt bent.’

‘Oké.’

En opgewekt waren we die zomer. Mede doordat Oliver erbij was, dat weet ik zeker. De Shakespeare School of English had zijn neonbak voor de duur van een paar maanden uitgedaan, en Oliver had niets te doen. Hij deed alsof dat niet zo was maar ik merkte het aan hem. We trokken met zijn drieën op. We dronken in pubs, speelden op fruitautomaten, gingen dansen en naar films, we haalden soms gekke dingen uit als we daar zin in hadden. Gillian en ik waren verliefd aan het worden en je zou verwachten dat we de hele tijd samen hadden willen zijn om elkaar in de ogen te kijken, elkaars hand vast te houden en met elkaar naar bed te gaan. Al die dingen deden we natuurlijk ook, maar we trokken ook op met Oliver. Niet om wat je misschien denkt – we wilden geen getuige, we wilden niet pronken met onze verliefdheid; het was gewoon prettig om hem erbij te hebben.

We gingen naar zee. We gingen naar een strand ten noorden van Frinton en aten ijsjes en zuurstokken en huurden strandstoelen en Oliver kreeg ons zover dat we onze namen met grote letters in het zand schreven en elkaar ernaast fotografeerden. En we bleven kijken toen het vloed werd en de namen weggespoeld werden, en toen waren we bedroefd. We kermden en snotterden alle drie als kleine kinderen; we deden alsof, maar we deden alleen maar alsof omdat we inwendig bedroefd waren dat onze namen uitgewist werden. Toen maakte Gillian die opmerking over dat Oliver net een wandelend woordenboek was, en gaf hij een hele vertoning weg, en toen moesten we alle drie lachen.

Oliver was trouwens anders. Als hij en ik met meisjes waren was hij normaal altijd een en al wedijver, ook al was het niet zijn bedoeling. Maar nu viel er voor hem kennelijk niets te winnen en niets te verliezen, en daardoor was alles prettiger. Ergens wisten we alle drie dat het een eenmalig iets was, dat zo’n zomer nooit meer terug zou komen omdat er nooit meer een tijd zou zijn dat Gillian en ik verliefd werden, hooguit verliefd zouden zijn of wat dan ook. Die zomer was uniek; dat waren we ons alle drie bewust.

==

GILLIAN Ik begon aan een opleiding voor maatschappelijk werkster toen ik van de universiteit af was. Ik hield het niet lang vol. Maar ik herinner me iets wat een cursusleidster zei tijdens een van de lessen. Ze zei: ‘Jullie moeten onthouden dat elke situatie uniek is en dat elke situatie tevens heel gewoon is.’

Zo over jezelf praten als Stuart doet heeft het nadeel dat mensen meteen van alles gaan denken. Als mensen bijvoorbeeld aan de weet komen dat mijn vader met een scholiere is weggelopen, kijken ze me steevast aan op een bepaalde manier die twee verschillende dingen kan betekenen, het een of het ander, of zelfs allebei. Het eerste is: als je vader weggelopen is met iemand die maar een paar jaar ouder was dan jij, dan houdt dat waarschijnlijk in dat hij éígenlijk met jóú had willen weglopen. En het tweede is: het is algemeen bekend dat meisjes wier vaders ervandoor gaan dat vaak proberen te compenseren door verhoudingen aan te gaan met oudere mannen. Doe jij dat ook?

Waarop ik ten eerste wil antwoorden dat de getuige niet voor de rechter staat en geen kruisverhoor over de kwestie heeft ondergaan, en ten tweede dat het feit dat iets ‘algemeen bekend’ is nog niet wil zeggen dat het ook voor mij opgaat. Elke situatie is heel gewoon en elke situatie is tevens uniek. Zo kun je het ook stellen.

Ik weet niet waarom ze dat doen, Stuart en Oliver. Het zal wel weer zo’n spelletje van ze zijn. Net als dat Stuart doet alsof hij nog nooit van Picasso gehoord heeft en Oliver alsof hij niets snapt van elk apparaat dat na de spinmachine is uitgevonden. Maar voor mij hoeft dat spelletje niet. Dank je feestelijk. Spelletjes zijn iets voor je jeugd, en soms denk ik dat ik mijn jeugd al jong achter me heb gelaten.

Ik wil alleen wel even zeggen dat ik het niet helemaal eens ben met Stuarts beschrijving van die zomer met Oliver. Natuurlijk waren we best vaak met zijn tweetjes en begonnen we met elkaar naar bed te gaan en zo, en natuurlijk wisten we ook wel dat je niet volledig beslag op elkaar moet leggen, ook al ben je verliefd op elkaar aan het worden. Maar voor mij hield dat heus niet in dat we met Oliver moesten optrekken. Uiteraard mocht ik hem – het is onmogelijk om Oliver niet te mogen als je hem eenmaal kent – maar hij domineerde wel een beetje. Schreef ons bijna voor wat we moesten doen. Ik beklaag me er niet over. Ik zet alleen even iets recht.

Dat is de ellende als je alles gaat bepraten. Het doet nooit helemaal recht aan degene over wie het gaat.

Ik ontmoette Stuart. Ik werd verliefd. Ik trouwde. Wat valt er verder te vertellen?

==

OLIVER Die zomer was ik briljant. Waarom hebben we het aldoor over ‘die zomer’ – het was immers afgelopen zomer. Ik denk omdat het iets had van één lange, volmaakt aangehouden toon, één bepaalde heldere kleur. Zo staat het me bij; en onderhuids ervoeren we dat toen alle drie zo, il me semble. Waar nog bij kwam dat ik briljant was.

Het was een ietwat akelige toestand op de Shakespeare School of English voor de poorten er sloten vanwege de vakantie. Er was daar een tamelijk crepusculaire sfeer binnengeslopen, en wel dankzij een misverstand waarmee ik de rondhuppelende Cavalier en zijn Vrouwe niet had willen lastigvallen; niet op zijn plaats, vond ik, in hun gemoedstoestand. Maar ik was gestuit op een van de problemen, een van de ingewortelde eigenaardigheden van mijn buitenlandse leerlingen: hun Engels is niet zo best. Dat was de oorzaak. Ik bedoel, ze zat maar naar me te knikken en te glimlachen, en Ollie, die arme suffige, hersendode Ollie, dacht meteen dat die vreemde uitwendige hebbelijkheden betrouwbare aanwijzingen vormden voor een wederzijdse bekoring. Wat in mijn ogen bijna wel moest leiden tot een misverstand dat, hoewel in laatste instantie betreurenswaardig, geheel en al ontbloot was van enige laakbaarheid aan de kant van de onfortuinlijke leerkracht. En de suggestie dat ik me verzette tegen haar verlangen mijn flat te ontvlieden, dat ik onvermurwbaar was toen zij in tranen uitbarstte – zou een wenende vrouw mij, fervent operaliefhebber, onbewogen kunnen laten? – is een bespottelijke overdrijving. De directeur, een ellendig stuk lava uit een allang uitgedoofde vulkaan, stond er zelfs op dat ik voortaan van thuisonderwijs zou afzien, liet met een onnozel lachje de dubieuze frase ongewenste intimiteiten vallen, en gaf te kennen dat hij tijdens het zomerreces wellicht duur en voorwaarden van mijn dienstverband zou heroverwegen. Ik antwoordde dat hij duur en voorwaarden van mijn dienstverband wat mij betrof het beste als rectaal implantaat kon gebruiken, en bij voorkeur zonder verdoving, wat hem weer tot de uitspraak verleidde dat de hele kwestie misschien maar het beste via tussenkomst van de klabakken voorgelegd kon worden aan de overdadige autoriteit van Harer Majesteits rechterlijke macht, of anders op zijn minst aan een of ander banaal tribunaal dat in het leven geroepen is om over contretemps tussen heer en dienstpersoneel te hakketakken. Ik antwoordde dat het hem uiteraard geheel en al vrijstond om een dergelijke beslissing te nemen, en toen verviel ik in gepeins en trachtte me te herinneren wat Rosa me de week daarvoor gevraagd had over Engelse omgangsvormen. Was het normaal, had ze geïnformeerd, dat oudere heren, die periodiek je scholastische vorderingen moesten peilen, aangaven waar je moest plaatsnemen door hun hand op het kussen van de bank te leggen, en als je dan ging zitten hun hand niet weghaalden? Ik bracht de strekking van mijn antwoord aan Rosa over aan de directeur: ik had uitgelegd dat het niet zozeer een kwestie van omgangsvormen was als wel van fysiologie, en dat verregaande aftakeling en veroudering vaak leidde tot verschrompeling van biceps en triceps, wat weer leidde tot een communicatiestoornis tussen cerebraal hoofdkwartier en hofmakende hand. Pas later, zo vertelde ik de nu enigszins bevende directeur, pas later, toen Rosa weg was, schoot me te binnen dat een paar andere meisjes me het afgelopen jaar eenzelfde vraag hadden voorgelegd. Ik herinnerde me niet meer precies wie het waren, maar als degenen die momenteel in statu pupillare verkeerden bijeengeroepen werden in een décontractée sfeer – bijvoorbeeld ongeveer zoals bij een confrontatie op het politiebureau – dan zou de hele kwestie, dat wist ik zeker, behandeld kunnen worden als aanvulling op hun wekelijkse les ‘Groot-Brittannië in de jaren tachtig’. De directeur was inmiddels even fluo geworden als de neonbak van zijn onderwijsinstelling, en we stonden oog in oog met elkaar op een wijze die van elk kameraadschap was gespeend. Ik dacht dat ik mijn baan misschien kwijt was, maar ik wist het niet zeker. Zijn dame was gepend door mijn loper; mijn dame was gepend door zijn loper. Werd het een patstelling of wederzijdse vernietiging?

En dat alles moet men in aanmerking nemen als men wil vaststellen hoe briljant ik die zomer was. Zoals gezegd viel ik Stu en Gillie niet lastig met mijn carrièremakke: gedeelde smart is niet, zo weet ik uit ervaring, halve smart, maar veeleer smart omgeroepen over de alomtegenwoordige intercom van de roddel. Ahoi, is er nog iemand die zich van grote hoogte wenst te ontlasten over de droevige Ollie?

Achteraf beschouwd had het feit dat ik een beetje somber was misschien wel een goede uitwerking. Dat ze voor mij een plaats op de voorste rij gereserveerd hadden in de circustent van hun gelukzaligheid, hielp mij mijn melancholie te temperen. En kwam het niet prachtig uit dat ik wat terug kon doen door ervoor te zorgen dat hun kleine bonheur-zaailing tijd had om uit te botten en uit te lopen, te wortelen en op te schieten? Met mijn sprankelende aanwezigheid hield ik het ongedierte weg. Ik was hun bladluisverdelger, hun kattenpoeder, hun slakkengif.

Voor Cupido spelen, dat moet ik wel even kwijt, is niet gewoon een kwestie van boven Arcadië rondvliegen en je eikeltje voelen kloppen als de geliefden elkaar eindelijk kussen. Je hebt te maken met dienstregelingen en stadsplattegronden, bioscooptijden en menu’s, geld en organisatie. Je moet zowel een montere cheerleader als een flexibele psychiater zijn. Je moet over het binaire vermogen beschikken om afwezig te zijn als je aanwezig bent, en aanwezig als je afwezig bent. Mij maak je echt niet wijs dat Liefdes koppelaartje met de kuiltjes in zijn wangen zijn duiten niet dubbel en dwars waard is.

Ik zal je een theorietje van me verklappen. Je weet dat de vader van Gillian er met een nereïde tussenuit kneep toen zijn dochter nog maar tien was, of twaalf, of vijftien of zo – op wat ten onrechte ‘een ontvankelijke leeftijd’ genoemd wordt, alsof niet alle leeftijden zo te karakteriseren zijn. Welnu, in de broeierige holen van het freudianisme heb ik horen verluiden dat het psychische litteken als gevolg van een dergelijke ouderlijke desertie de dochter er vaak toe brengt om, als ze de leeftijd bereikt om naar een vrijer uit te zien, een surrogaat te zoeken voor het vertrokken archetype. Anders gezegd, ze neuken met oudere mannen. Dergelijk gedrag heeft in mijn ogen eigenlijk altijd al iets ziekelijks gehad. Heb je, om te beginnen, oude mannen wel eens goed bekeken, het soort oude mannen dat jonge vrouwen verleidt? De vuige hanige gang, de geile gebruinde kop, de blinkende manchetknopen, de stomerijstank. Ze knippen met hun vingers alsof de hele wereld hun ober is. Ze willen, ze eisen... Het is walgelijk. Het spijt me, ik heb er wat tegen. De gedachte aan handen met levervlekken die prille stevige borstjes omklemmen – ach, spoed mij naar het vomitorium pronto! En het tweede punt dat buiten het rif van mijn begrip ligt: als pappie je in de steek gelaten heeft, waarom zou je dan als reactie naar bed gaan met surrogaatpappies, la fleur de l’âge schenken aan hele ritsen ouwe viezeriken? Ah, zeggen de psychologieboeken, je snapt het niet: wat het meisje doet is een substituut zoeken voor de geborgenheid die haar zo bruusk werd ontnomen; ze zoekt een vader die haar niet in de steek zal laten. Uiteraard, maar wat ik bedoel is dit: als je door een straathond gebeten bent en de wond raakt ontstoken, is het dan verstandig om je weer met straathonden in te laten? Welbeschouwd, zou ik zo zeggen, niet. Neem een kat, koop een parkietje, maar laat je niet in met straathonden. En wat doet het meisje? Ze laat zich in met straathonden. Het is, ik erken het, een erg dubieus compartimentje van de vrouwelijke psyche dat vooralsnog geen baat gevonden heeft bij de ovenreiniger die de Rede is. En afgezien daarvan vind ik het walgelijk.

Maar in hoeverre, zou je kunnen vragen, gaat die theorie van mij op voor het onderhavige geval? Toegegeven, mijn steatopygische makker is niet van dezelfde leeftijd als bovengenoemde zilverharige Don Juan die de ondergaande zon tegemoet treedt met een jofel minderjarig mokkeltje stevig vastgesjord op zijn imperiaal, nl. de pa van Gill. Maar als je Stuart bekijkt moet je wel constateren dat hij net zo goed d’un certain âge had kunnen zijn, ook al is hij het vooralsnog niet. Laten we de feiten even op een rijtje zetten. Hij bezit twee enigszins donkergrijze pakken en twee heel donkergrijze pakken. Hij is werkzaam, wat hij ook moge uitspoken, bij een Bank waarvan de zorgzame dirigeants in krijtstreeponderbroeken lopen en tot zijn pensioen over hem zullen waken. Hij zit in het pensioenfonds en heeft een levensverzekering afgesloten. Hij zit vast aan de helft van een hypotheek met een looptijd van vijfentwintig jaar plus een aanvullende hypotheek. Hij is een matig levend mens en (ik zal je niet choqueren) in seksueel opzicht niet al te actief. Het enige wat zijn toetreding tot de grote vrijmetselaarsloge van vijftigers in de weg staat is dat hij toevallig tweeëndertig is. En Gillian voelt dat natuurlijk aan, en ze weet dat dat is wat ze wil. Voor bohemienachtige pyrotechniek moet je niet met Stu trouwen. Gillian heeft zichzelf gewoon opgezadeld met de jongste oudere man die ze maar kon vinden.

Maar zou het wel op zijn plaats geweest zijn om dat alles te berde te brengen terwijl ze elkaar op een of ander Angliaanse plage zaten te knuffelen in de veronderstelling dat ik niks zag? Daar heb je geen vrienden voor. En bovendien was ik blij voor Stuart, wiens derrière, hoe omvangrijk en uitgezakt die ook was, in zijn bestaan nog niet veel tijd had doorgebracht in de beurre. Hij omklemde Gillians hand met een angstwekkende dankbaarheid, alsof hij vroeger van meisjes altijd eerst ovenhandschoenen aan had moeten doen. Hij leek wat minder stuntelig te worden als hij met haar was. Hij danste zelfs beter. Stu zal natuurlijk nooit verder komen dan een warrig soort gestamp, maar die zomer wist hij de voetjes met een zekere zorgeloosheid en levendigheid van de vloer te krijgen. Wat mezelf betreft, de keren dat Gillian mijn balboekje opsierde was ik zo edelmoedig om me in te houden en aldus te voorkomen dat er vernietigende vergelijkingen getrokken zouden worden. Of ik af en toe voor mijn doen misschien wel erg onbeholpen over het parket hoste? Misschien. Dat moet ieder voor zich maar uitmaken.

We waren dus met zijn drieën, die zomer. Narigheid stond niet op het programma. In Frinton lieten we een eenarmige bandiet twee uur lang ratelen zonder drie vruchten op een rij te krijgen – en we zaten er helemaal niet mee. Al herinner ik me toch wel een diep droevig moment. We zaten op een strand, en iemand – waarschijnlijk ik in mijn hoedanigheid van cheerleader – stelde voor om onze namen met grote letters in het zand te krassen, daarna zou een van ons de boulevard op gaan en schrijver en geschrevene op de foto zetten. In Beowulfs tijd al afgezaagd, ik weet het, maar je kunt geen nieuwe spelletjes blijven verzinnen. Toen ik aan de beurt was om vastgelegd te worden, liep Gillian met Stuart mee naar de boulevard. Waarschijnlijk had hij hulp nodig met de autofocus. Het was aan het eind van de middag, een oostenwind kwam verwaten van de Noordzee de boel opjutten, de zon verloor zijn warmte, en de meeste mensen waren naar huis gegaan. Ik stond alleen op het strand naast de doorwrochte cursieven van Oliver (de anderen hadden natuurlijk kapitalen gebruikt), en ik keek omhoog naar de camera, en Stuart riep: ‘Cheese!’ en Gillian riep: ‘Gorgonzola!’ en Stu riep: ‘Camembert!’ en Gillian riep: ‘Dolcelatte!’ en toen kreeg ik opeens een huilbui. Ik stond maar omhoog te kijken en te grienen. Toen kwam de zon in mijn tranen en zag ik niets meer, alleen maar verblindend, gekleurd vocht. Ik had het gevoel dat ik wel kon blijven huilen, en Stu riep: ‘Wensleydale!’ waarop ik nog erger begon te janken, als een jakhals, als een zielige straathond. Toen ging ik op het strand zitten en trapte naar de r van Oliver tot ze me te hulp kwamen.

Vlak daarna was ik weer lollig, en toen waren zij ook weer lollig. Als mensen verliefd worden krijgen ze opeens een enorme veerkracht, is dat je ook opgevallen? Dat hun niets kan overkomen (die aloude, suave illusie) is niet het enige, ook hun dierbaren kan niets overkomen. Frère Ollie? Huilbui op het strand? Inzinking terwijl hij door zijn vrienden gefotografeerd werd? O, niks aan de hand, bel de mannen in witte jassen af, stuur de ambulance maar terug, we hebben een EHBO-trommel. Ook wel liefde genoemd. Je hebt ze in alle soorten en maten. Met verband, met pleister, met watten, met gaas, met zalf. Kijk, er zit zelfs een pijnstillende spray bij. Laten we wat op Ollie uitproberen. Want hij viel op zijn bolletje en dat is geen lolletje. Spuit spuit, sis, sis, zo ja, ziezo, Ollie, sta maar weer op.

En dat deed ik. Ik stond op en was weer lollig. Lollige Ollie, we hebben hem opgelapt, dat vermag de liefde. Nog even spuiten, Ollie? Nog een laatste opfrissertje?

Ze brachten me die avond thuis met het stuitend alledaagse automobiel van Gillian. Bepaald geen Lagonda. Ik stapte uit en zij stapten ook uit. Ik kuste Gillie vluchtig op de wang en klopte Stuart op zijn bast; hij was een en al bezorgdheid. En toen nurejevde ik het trapje op en zweefde in een sleutelomdraai de deur door. Vervolgens ging ik op mijn meelevende bed liggen en barstte in tranen uit.

==

4
NU

STUART Het is nu. Het is vandaag. We zijn vorige maand getrouwd. Ik hou van Gillian, ja ik ben gelukkig. Ik heb het eindelijk voor elkaar. Het is nu nu.

==

GILLIAN Ik ben getrouwd. Ergens dacht ik dat ik het nooit zou doen, ergens was ik ertegen, ergens was ik eerlijk gezegd een beetje bang. Maar ik werd verliefd, en Stuart is een goed mens, een vriendelijk mens, en hij houdt van me. Ik ben nu getrouwd.

==

OLIVER O verdomme. O verdomme verdomme verdomme verdomme VERDOMME. Ik ben verliefd op Gillie, ik besef het nu pas. Ik ben verliefd op Gillie. Ik ben verbijsterd, ik ben overdonderd, ik ben poepiebang, ik ben megahoteldebotel. En ik heb lood in mijn kleine hersenen. Hoe zal het verdergaan?

==

5
NU BEGINT ALLES

STUART Nu begint alles. Dat hou ik mezelf steeds voor. Nu begint alles.

Ik was een middelmatige leerling. Ik heb nooit te horen gekregen dat ik een universitaire studie moest overwegen. Ik deed een schriftelijke cursus economie en handelsrecht en werd toen bij de Bank aangenomen voor hun algemene opleiding. Ik werk op de afdeling deviezen. Ik kan de naam van de Bank beter niet noemen, voor het geval ze dat niet leuk vinden. Maar je kent hem wel. Ze hebben duidelijk laten merken dat ik nooit een hoogvlieger zal worden, maar elk bedrijf heeft mensen nodig die geen hoogvlieger zijn, en ik heb er geen moeite mee. Mijn ouders waren het soort ouders dat altijd enigszins teleurgesteld leek te zijn over je prestaties op ongeacht wat voor terrein, alsof je voortdurend net niet aan hun verwachtingen voldeed. Ik denk dat mijn zuster daarom is weggegaan, naar het noorden. Anderzijds begreep ik het wel van mijn ouders. Ik was een beetje teleurstellend. Ook voor mezelf. Ik heb al proberen uit te leggen dat ik er maar niet in slaag om me op mijn gemak te voelen bij mensen die ik mag, ze te laten zien wat mijn goede eigenschappen zijn. Maar eigenlijk is dat bijna mijn hele leven al zo. Ik ben er nooit in geslaagd om in de ogen van anderen belangrijk te zijn. Maar toen kwam Gillian, en nu begint alles.

Ik neem aan dat Oliver gesuggereerd heeft dat ik nog maagd was toen ik trouwde. Ongetwijfeld heeft hij die veronderstelling van hem op nogal bloemrijke wijze geuit. Nou, ik kan je verzekeren dat het niet waar is. Ik vertel Oliver niet alles. Ik weet zeker dat jij Oliver ook niet alles zou vertellen. Als hij goedgehumeurd is gaat zijn tong met hem op de loop, en als hij somber is kan hij onvriendelijk zijn. Dus het is logisch dat je niet je hele leven voor hem blootlegt. We gingen heel soms ’s avonds met zijn vieren uit maar dat werd altijd een vreselijk fiasco. Om te beginnen was het zo dat Oliver voor meisjes zorgde en ik voor geld, maar ik moest hem natuurlijk van tevoren de helft van het geld toestoppen zodat de meisjes niet zouden weten wie er in feite betaalde. Eén keer liet hij me zelfs al het geld van tevoren aan hem overhandigen, zodat het net zou zijn of hij voor iedereen betaalde. Zodra we in een restaurant waren begon Oliver dictatoriaal te doen.